Interfaol mashg‘ulotlarni tashkil qilish va olib borish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Interfaol mashg‘ulotlarni tashkil qilish va olib borish

Купить

Interfaol mashg’ulotlarni tashkil qilish va olib borish.
Reja:
1. Interfaol mashg‘ulot samaradorligi omillari
2. An’anaviy hamda interfaol dars orasidagi ayrim farqlar
3. Interfaol ta’lim va tarbiya jarayoni ishtirokchilari
4. Interfaol ta’limda dars jarayonini loyihalash

Interfaol metod – ta’lim jarayonida o‘quvchilar hamda o‘qituvchi
o‘rtasidagi faollikni oshirish orqali o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishini
faollashtirish, shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Interfaol ta’limning asosiy mezonlari: norasmiy bahs-munozaralar
o‘tkazish, o‘quv materialini erkin bayon etish va ifodalash imkoniyati,
ma’ruzalar soni kamligi, lekin seminarlar soni ko‘pligi, o‘quvchilar tashabbus
ko‘rsatishlariga imkoniyatlar yaratilishi, kichik guruh, katta guruh, sinf
jamoasi bo‘lib ishlash uchun topshiriqlar berish, yozma ishlar bajarish va
boshqa metodlardan iborat bo‘lib, ular ta’lim-tarbiyaviy ishlar
samaradorligini oshirishda o‘ziga xos ahamiyatga ega.
1. Interfaol mashg‘ulot samaradorligi omillari (1-guruh uchun matn)
Hozirda ta’lim metodlarini takomillashtirish sohasidagi asosiy
yo‘nalishlardan biri interfaol ta’lim va tarbiya usullarini joriy qilishdan
iborat. Interfaol usullarni qo‘llash natijasida o‘quvchilarning mustaqil
fikrlash, tahlil qilish, xulosalar chiqarish, o‘z fikrini bayon qilish, uni
asoslagan holda himoya qila bilish, sog‘lom muloqot, munozara, bahs olib
borish ko‘nikmalari shakllanib, rivojlanib boradi.
Bu masalada amerikalik psixolog va pedagog B.Blum bilish va emotsional
sohalardagi pedagogik maqsadlarning taksonomiyasini yaratgan. Uni Blum
taksonomiyasi deb nomlanadi. (Taksonomiya-borliqning murakkab tuzilgan
sohalarini tasniflash va sistemalashtirish nazariyasi). Unga ko‘ra tafakkurning
rivojlanishi bilish, tushunish, qo‘llash, tahlil, umumlashtirish, baholash
darajalarida bo‘ladi. Bular quyidagi belgilar hamda har bir darajaga muvofiq
fe’llar namunalari bilan ham ifodalanadi, jumladan:
Bilish -dastlabki tafakkur darajasi bo‘lib, bunda o‘quvchi atamalarni ayta
oladi, aniq qoidalar, tushunchalar, faktlar va shu kabilarni biladi. Bu tafakkur
darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: qaytara bilish, mustahkamlay olish,

axborotni etkaza olish, aytib bera olish, yozish, ifodalay olish, farqlash, taniy
olish, gapirib berish, takrorlash.
Tushunish darajasidagi tafakkurga ega bo‘lganda esa, o‘quvchi faktlar,
qoidalar, sxema, jadvallarni tushunadi. Mavjud ma’lumotlar asosida kelgusi
oqibatlarni taxminiy tafsiflay oladi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar
namunalari: asoslash, almashtirish, yaqqollashtirish, belgilash, tushuntirish,
tarjima qilish, qayta tuzish, yoritib berish, sharhlash, oydinlashtirish.
Qo‘llash darajasidagi tafakkurda o‘quvchi olgan bilimlaridan faqat
an’anaviy emas, noa’nanaviy holatlarda ham foydalana oladi va ularni to‘g‘ri
qo‘llaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: joriy qilish,
hisoblab chiqish, namoyish qilish, foydalanish, o‘rgatish, aniqlash, amalga
oshirish, hisob-kitob qilish, tatbiq qilish, hal etish.
Tahlil darajasidagi tafakkurda o‘quvchi yaxlitning qismlarini va ular
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqliklarni ajrata oladi, fikrlash mantiqidagi xatolarni
ko‘radi, faktlar va oqibatlar orasidagi farqlarni ajratadi, ma’lumotlarning
ahamiyatini baholaydi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari:
keltirib chiqarish, ajratish, tabaqalashtirish, tasniflash, taxmin qilish, bashorat
qilish, yoyish, taqsimlash, tekshirish, guruhlash.
Umumlashtirish darajasidagi tafakkurda o‘quvchi ijodiy ish bajaradi,
biror tajriba o‘tkazish rejasini tuzadi, birnechta sohalardagi bilimlardan
foydalanadi. Ma’lumotni yangilik yaratish uchun ijodiy qayta ishlaydi. Bu
tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari: yangilik yaratish,
umumlashtirish, birlashtirish, rejalashtirish, ishlab chiqish, tizimlashtirish,
kombinastiyalashtirish, yaratish, tuzish, loyihalash.
Baholash darajasidagi tafakkurda o‘quvchi mezonlarni ajrata oladi, ularga
rioya qila oladi, mezonlarning xilma-xilligini ko‘radi, xulosalarning mavjud
ma’lumotlarga mosligini baholaydi, faktlar va baholovchi fikrlar orasidagi
farqlarni ajratadi. Bu tafakkur darajasiga muvofiq fe’llar namunalari:

tashxislash, isbotlash, o‘lchash, nazorat qilish, asoslash, ma’qullash,
baholash, tekshirish, solishtirish, qiyoslash.
2. An’anaviy hamda interfaol dars orasidagi ayrim farqlar (2-guruh
uchun matn)

№ Asosiy
tushunchalar An’anaviy dars Interfaol dars
1 Qo‘llanish
darajasi Barcha mavzular
bo‘yicha ular uchun
qulay bo‘lgan dars
turlari shaklida
qo‘llaniladi. Ayrim mavzular bo‘yicha
interfaol darsning qulay
bo‘lgan turlari shaklida
qo‘llaniladi. Boshqa
mavzular uchun an’anaviy
dars qo‘llaniladi
2 Dars maqsadi Dars bilim, ko‘nikma,
malakalarni
shakllantirish,
mustahkamlash. Dars mavzusi bo‘yicha
mustaqil fikrlash, xulosaga
kelish, ularni bayon qilish,
himoyalashga o‘rgatish.
3 O‘qituvchining
vazifalari va ish
usullari Yangi mavzuni
tushuntirish,
mustahkamlash,
nazorat, topshiriqlar
berish. O‘quvchilarning mustaqil
ishlashlarini va
taqdimotlarini tashkil
qilish, boshqarish, nazorat,
yakuniy xulosalarni
asoslab berish.
4 Darsga
tayyorgarlikka
talablar Dars rejasi, konspekt va
didaktik vositalarni
tayyorlash. Interfaol dars ishlanmasi,
mustaqil ishlar uchun
topshiriqlar, tarqatma
materiallar, boshqa zarur
vositalarni tayyorlash.
5 O‘quvchilar Oldingi dars bo‘yicha Yangi dars mavzusi

tayyorgarligiga
talablar vazifalarni bajarib
kelish. bo‘yicha asosiy
tushunchalarni va
dastlabki ma’lumotlarni
bilish.
6 O‘quvchining
vazifalari va
ish usullari O‘qituvchini tinglash
va o‘zlashtirish,
berilgan topshiriqlarni
bajarish. O‘qituvchi bergan
topshiriqlarni bajarish
bo‘yicha mustaqil fikrlash,
o‘z fikr, xulosalarini
boshqalarga solishtirish va
yakuniy xulosaga kelish
7 Vaqt taqsimoti Dars vaqtining ko‘p
qismi o‘qituvchining
yangi mavzuni
tushuntirishi, tahlil
qilishi, topshiriqlarni
tushuntirishi,
o‘zlashtirishni nazorat
qilishiga sarflanadi. Dars vaqtining ko‘p qismi
o‘quvchilarning mustaqil
topshiriqlarni bajarishi,
fikr almashishi,
mushohada qilishi, o‘z
xulosalarini bayon qilishi
va himoyalashiga
sarflanadi.
8 Darsning Darsning modul va Har bir dars oldindan
tayyorlangan
Interfaol mashg‘ulotning ushbu jadvalda ko‘rsatilgan ayrim jihatlarini tahlil
qilish asosida quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1. O‘quv rejadagi fanlarni o‘qitishda qaysi mavzular bo‘yicha interfaol
darslar tashkil qilish maqsadga muvofiqligini hisobga olish zarur. Bunda bir
mavzu bo‘yicha mashg‘ulotning maqsadiga to‘liq erishishni ta’minlaydigan
interfaol yoki an’anaviy mashg‘ulot turlaridan foydalanish ko‘zda tutiladi.

2. Interfaol mashg‘ulotning samarali bo‘lishi uchun o‘quvchilar yangi
mashg‘ulotdan oldin uning mavzusi bo‘yicha asosiy tushunchalarni va
dastlabki ma’lumotlarni bilishlarini ta’minlash zarur.
3. Interfaol mashg‘ulotda o‘quvchilarning mustaqil ishlashlari uchun
an’anaviy mashg‘ulotga nisbatan ko‘p vaqt sarflanishini hisobga olish zarur.
Interfaol ta’lim usuli – har bir o‘qituvchi tomonidan mavjud vositalar va o‘z
imkoniyatlari darajasida amalga oshiriladi.
Interfaol mashg‘ulotlarni amalda qo‘llash bo‘yicha ayrim tajribalarni
o‘rganish asosida bu mashg‘ulotlarning sifat va samaradorligini oshirishga
ta’sir etuvchi omillarni ko‘rsatishimiz mumkin. Ularni shartli ravishda
tashkiliy-pedagogik, ilmiy–metodik hamda o‘qituvchiga, o‘quvchilarga,
ta’lim vositalariga bog‘liq omillar deb atash mumkin. Ular o‘z mohiyatiga
ko‘ra ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatishini nazarda tutishimiz lozim.
Tashkiliy-pedagogik omillarga quyidagilar kiradi:
1 O‘qituvchilardan interfaol mashg‘ulotlar olib boruvchi trenerlar guruhini
tayyorlash;
2 O‘qituvchilarga interfaol usullarni o‘rgatishni tashkil qilish;
3 O‘quv xonasida interfaol mashg‘ulot uchun zarur sharoitlarni yaratish;
4 Ma’ruzachining hamda ishtirokchilarning ish joyi qulay bo‘lishini
ta’minlash;
5 Sanitariya-gigiyena meyorlari buzilishining oldini olish;
6 Xavfsizlik qoidalariga rioya qilishni ta’minlash;
7 Davomatni va intizomni saqlash;
8 Nazorat olib borishni tashkil qilish va boshqalar.
Ilmiy-metodik omillarga quyidagilar kiradi:

1 DTS talablarining bajarilishini hamda darsdan ko‘zda tutilgan
maqsadga to‘liq erishishni ta’minlash uchun maqsadga muvofiq bo‘lgan
interfaol usullarni to‘g‘ri tanlash;
2 Interfaol mashg‘ulot ishlanmasini sifatli tayyorlash;
3 Interfaol mashg‘ulotning har bir elementi o‘rganilayotgan mavzu bilan
bog‘liq bo‘lishini ta’minlash;
4 Mashg‘ulotlar mavzusi va mazmunini so‘nggi ilmiy-nazariy
ma’lumotlar asosida belgilash;
5 O‘quvchilarning tayyorgarlik darajasini oldindan aniqlash va shunga
mos darajadagi interfaol mashg‘ulotlarni o‘tkazish;
6 Interfaol mashg‘ulot uchun yetarlicha vaqt ajrata bilish va boshqalar.
3. Interfaol ta’lim va tarbiya jarayoni ishtirokchilari (3-guruh uchun
matn)
Interfaol mashg‘ulotlar o‘ziga xos tashkiliy tuzilishga ega bo‘lib, uni tashkil
qilish va olib borish bo‘yicha faoliyat turlari alohida ajratilgan va har biri
bo‘yicha alohida vazifalar belgilangan. Bunda bir mashg‘ulot jarayonida
mashg‘ulotni olib boruvchi bir vaqtda ushbu vazifalarni bajarishi ko‘zda
tutiladi. Shu bilan birga bir mashg‘ulotni ikki yoki uch pedagog yoki
yordamchilar birgalikda olib borishi ham qo‘llaniladi. Ular bajaradigan
vazifalariga ko‘ra quyidagicha nomlanadilar:
1. Moderator – ta’lim mazmunini yaratuvchi, modullarini ishlab
chiquvchi.
1. Trener –o‘quvchilarning ko‘nikmalarini rivojlantiruvchi mashqlar
o‘tkazuvchi maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan mutaxassis.
2. Tyutor –masofadan o‘qitish dasturlarini yaratuvchisi va bajarilishini
ta’minlovchi.

3. Fasilitator –darsda ko‘makchi, yo‘naltiruvchi, jarayonga javob bermaydi,
xulosa chiqarmaydi.
4. Mentor –ustoz, o‘rgatuvchi (yakka va guruhli tartibda).
5. Kouch –ta’lim oluvchilarning to‘liq o‘zlashtirishlari uchun yordam
ko‘rsatuvchi repetitor, instruktor, trener. Amaliyot davomida amaliy
mashg‘ulotni olib boradi, ish jarayonini nazorat qiluvchi, kuzatuvchi.
(Kouching-imtihonlarga yoki sport bo‘yicha tayyorgarlik ko‘rish).
6. Konsultant –maslahat beruvchi, tushuntiruvchi, qo‘shimcha ma’lumot
beruvchi.
7. Lektor –nazariy ma’lumotlar bilan tanishtiruvchi.
8. Ekspert – kuzatish, tahlil, tekshirish, xulosa, tavsiya, taklif, mulohaza
bildirish.
9. Innovator –yangiliklarni ta’lim mazmuni va mashg‘ulotlar jarayoniga joriy
qiluvchi.
10. Menejer –tashkiliy–pedagogik va iqtisodiy masalalarni hal etuvchi.
11. Spekter –kuzatish, tahlil qilish va xulosalarni bayon qilish.
12. Assistent –mashg‘ulot uchun tayyorlangan vositalarni amalda qo‘llashga
tayyorlash, mashg‘ulot ishtirokchilariga yordam ko‘rsatib turish.
13. Sekretar –zarur ma’lumotlarni yozib borish, tegishli hujjatlarni
rasmiylashtirish, o‘rnatilgan tartibda saqlash.
14. Texnolog –pedagogik texnologiya mutaxassisi. Zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosidagi dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishni
ta’minlash bilan bog‘liq masalalarni hal etib boradi.
15. Metodist -ta’lim-tarbiya metodlari bo‘yicha mutaxassis. Dasturlarni
ishlab chiqishda va amalga oshirish jarayonida metodik masalalarni hal etib
boradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, interfaol ta’lim bir vaqtda bir nechta masalani
hal etish imkoniyatini beradi. Bulardan asosiysi-o‘quvchilarning muloqot olib

borish bo‘yicha ko‘nikma va malakalarini rivojlantiradi, o‘quvchilar orasida
emotsional aloqalar o‘rnatilishiga yordam beradi, ularni jamoa tarkibida
ishlashga, o‘z o‘rtoqlarining fikrini tinglashga o‘rgatish orqali tarbiyaviy
vazifalarning bajarilishini ta’minlaydi.
4. Interfaol ta’limda dars jarayonini loyihalash (4-guruh uchun matn)
Dars jarayonini loyihalashda o‘qitish metodlarini to‘g‘ri tanlash, ya’ni
metodlarni darsning vazifalari va mazmuniga mosligi, o‘qituvchi va
o‘quvchilarning imkoniyatlariga muvofiq bo‘lishi talab etiladi.
O‘qituvchi darsning loyihasini ishlab chiqishda quyidagi topshiriqlarni
ketma-ket bir butunlikda amalga oshirishi kerak.
1-bosqich: O‘qituvchi dastur, darslik, metodik qo‘llanma va sinf
o‘quvchilarining umumiy tavsifi bilan tanishib chiqishi lozim.
2-bosqich: Darsning asosiy vazifalari majmuasini: o‘qitish, ta’limiy maqsad,
tarbiyaviy maqsad va rivojlantiruvchi maqsadlarni va vazifalarini belgilash.
3-bosqich: Darsning asosiy bosqichlarini to‘g‘ri, aniq va izchillikda
joylashtirish.
4-bosqich: Darsning har bir bosqichi mazmunidagi asosiy o‘rinli ajratib
olish.
5-bosqich: Darsning har bir qismi uchun o‘qitish metodlarini, vositalarini,
texnologiyalarni tanlash.
6-bosqich: Darsning har bir qismi uchun o‘qitishning yetakchi; umumsinfiy,
kichik guruh va individual shaklini tanlab olish.
7-bosqich: Bo‘sh o‘zlashtiruvchi va tayyorgarligi kuchli bo‘lgan o‘quvchilar
uchun tafovutlangan mashq va vazifalarni tanlash.
8-bosqich: Tegishli sinf o‘quvchilari uchun vaqt meyorlariga muvofiq uy
vazifasining maqbul hajmini tanlash.
Interfaol ta’lim jarayonida kichik guruhlarda ishlash

Muammoli ta’lim jarayonida kichik guruhlar ishini tashkil etish uchun
o‘qituvchi quyidagilarni yaxshi tushunib olishi lozim:
1. O‘quvchining individual harakatlari bilan jamoa bo‘lib ishlagandagi
harakatlari nimasi bilan farqlanadi?
2. Kichik guruhlarning birgalikdagi ishidan qanday natijalarni kutish
mumkin?
3. Guruhning hamfikrlilar jamoasiga aylanishi uchun nimalar qilish kerak?
4. Kichik guruh va uning tarkibiga kiruvchi o‘quvchining ishini qanday
baholash kerak?
Guruhlar bilan ishlash bo‘yicha ayrim maslahatlar
1. Hamkorlik guruhlari kam sonli bo‘lishi kerak. Guruh qanchalik kichik
bo‘lsa shunchalik har bir o‘quvchi mas’uliyatliroq bo‘ladi.
2. Har bir guruh a’zosining bilimini individual tartibda tekshirish lozim.
3. Davriy tartibda tanlab (oralatib) og‘zaki so‘rovlar o‘tkazish foydali,
bunday paytda o‘quvchilar guruh a’zolari yoki butun sinf oldida guruh ishi
haqida gapirib beradilar.
4. Barcha guruhlar ishini kuzatib borish va guruh a’zosining umumiy
mehnatda ishtirok etgan hamma holatlarini qayd etish kerak.
5. Har bir guruhda «nazoratchi» bo‘lishi kerak, u har bir guruhdoshidan nima
uchun guruh berilgan savolga boshqacha emas, aynan shunday javob
berganligini tushuntirib berishni so‘rashi mumkin.
5. Interfaol metodlar: “Muammoli vaziyat” metodi (o‘qituvchining kichik
ma’ruzasi)
“Muammoli vaziyat” metodi ta’lim oluvchilarda muammoli vaziyatlarning
sababini va oqibatlarini tahlil qilish hamda ularning yechimlarini topish
bo‘yicha ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga qaratilgan metod.
“ Muammoli vaziyat ” metodining tarkibiy tuzilishi quyidagicha:
“Muammoli vaziyat” metodi uchun tanlangan muammoning murakkabligi

o‘quvchilarning bilim darajalariga mos kelishi kerak. O‘quvchilar qo‘yilgan
muammoning yechimini topishga qodir bo‘lishi kerak, chunki muammoni
yechimini topa olmasa o‘quvchilarning qiziqishlari so‘nishi va bolalar o‘ziga
bo‘lgan ishonchini yo‘qotishi mumkin. Dars jarayonida ushbu metoddan
foydalanganda o‘quchilar mustaqil fikr yurtishga, muammoning sabab va
oqibatlarini tahlil qilishga, uning yechimini topishga o‘rganadilar.
“Muammoli vaziyat” metodini qo‘llash bosqichlari quyidagilardan iborat:
1. O‘qituvchi mavzu bo‘yicha muammoli vaziyatni tanlaydi, maqsad va
vazifalarni aniqlaydi, muammmoni bayon qiladi.
2. O‘qituvchi o‘quvchilarni topshiriqning vazifalari va shartlari bilan
tanishtiradi.
3. O‘quvchilarni kichik guruhlarga ajratadi.
4. Kichik guruhlar berilgan muammoli vaziyatni o‘rganadilar va
muammoning kelib chiqish sabablarini aniqlaydilar. Barcha guruhlar
muammoni sabablarini o‘rganib chiqqach, taqdimot o‘tkazadilar. Barcha
guruhlardagi muammoning sabablari to‘g‘risidagi bir xil fiklar jamlanadi.
5. Bu bosqichda berilgan vaqt mobaynida guruhlar muammoning kelib
chiqish mumkin bo‘lgan oqibatlari to‘g‘risida fikr yuritadilar va vaqt
tugagach, har bir guruh o‘z taqdimotini o‘tkazadi. Taqdimotdan keyin bir xil
fikrlar yana jamlanadi.
6. Endi guruhlar muammoni yechishning turli yo‘llari va imkoniyatlarini
muhokama qiladilar, tahlillar o‘tkazadilar. Muammoli vaziyatni yechish
yo‘llarini ishlab chiqadilar.
7. Kichik guruhlar muammoni yechish bo‘yicha o‘z variantlari taklif etilgan
taqdimot o‘tkazadilar.
8. Barcha guruhlarning taqdimotidan keyin bir xil yechimlar yoki original
yechimlar jamlanadi. O‘qituvchi o‘quvchilar bilan birgalikda muammoli
vaziyatni yechishning eng maqbul variantini tanlab oladi.

“Galereya” metodi
«Galereya» usuli kichik guruhlarda birdaniga bir nechta masalani muxokama
qilish imkonini beradi. Bunda guruhning har bir a’zosi barcha taklif etilgan
masalalar muhokamasida ishtirok etishi va o‘z ulushini qo‘shishi mumkin.
1-qadam. Masalani qo‘yish. O‘qituvchi har bir guruhga ma’lum muammo
yoki masalani beradi.
2-qadam. har bir guruh o‘z masalasi ustida ishlash. Masalalar ustida ishlash
kichik guruhlarda amalga oshiriladi (odatda 5-10 minut).
3-qadam. Kichik guruhlar qo‘shni guruhlar masalasi yechimini
oxirigacha yetkazishga o‘tish. har bir kichik guruh o‘z g‘oyalarini yozgan
katta varaqni olmasdan doira bo‘ylab siljiydi. Variant sifatida guruh siljishi
o‘rniga doira bo‘ylab ishlangan g‘oyalar yozilgan katta varaqni uzatish
mumkin.
4-qadam. qo‘shni masalasi yechimini oxirigacha yetkazish . har bir
kichik guruh varaqqa yozilgan qo‘shni guruh g‘oyalarini o‘rganadi; savol
belgisi bilan rozi bo‘lmaganlarni belgilaydi; qo‘shni masalasi yechimi
bo‘yicha o‘z g‘oyalarini yozadi. 5 minutdan keyin guruhlar doira bo‘ylab
keyingi kichik guruhga o‘tib, yana joylari bilan almashadi. Siljishlar soni
kichik guruh.lar (qo‘yilgan masalalar) soniga teng.
5-qadam. O‘z masalasiga qaytish. Masaladan masalaga doira bo‘yicha
o‘tishlar har bir kichik guruh o‘zining dastlabki masalasiga qaytish bilan
tugallanadi.
6-qadam. Taqdimot va ish natijalari muhokamasi. har bir guruh navbat
bilan o‘zlarining qog‘oz varaqlarida yig‘ilgan natajalar g‘oyalarni
tushuntirish va sharhlar bilan taqdim etadi. Boshqa guruhlar ular taqdimot
qilayotgan guruh varag‘.iga yozgan g‘oyalarini tushuntiradilar va
sharhlaydilar. Zarur hollarda g‘oyalar umumiy guruhda muhokama qilinishi
mumkin.

Masalan: 7-sinf O‘zbekiston tarixi fanidan “Somoniylar davrida ijtimoiy-
iqtisodiy hayot” mavzusini o‘rganish jarayonida ushbu metoddan foydalanish
uchun o‘quvchilar kichik guruhlarga ajratiladi.
1-guruhga “ Somoniylar davrida qishloq xo‘jaligining taraqqiyoti ”,
2-guruhga “ Chorvachilik va hunarmandchilikning rivojlanishidagi
o‘ziga xoslikni aniqlash ”,
3-guruhga “ Somoniylar davrida konchilikning rivojlantirilish
sabablarini aniqlash ”,
4-guruhga “ Ichki va tashqi savdo sohasidagi muvaffaqiyatlarni
o‘rganish” masalalari topshiriladi.
Guruh ishi tashkil etilgach, belgilangan vaqt ichida har bir guruh o‘z
masalasini muhokama qilib, fikrlarni qog‘ozga tushiradilar. Vaqt tugagach,
guruhlar o‘z qog‘ozlarini shu joyda qoldirib, soat strelkasi bo‘ylab qo‘shni
guruhni o‘rniga siljiydilar va o‘sha guruhni masalasini muhokama qilib, o‘z
fikrlarini yozadilar. Bu toki guruh o‘zining ish joyiga qaytib kelguncha
davom etadi. Barcha guruhlar o‘z joyiga qaytgach, taqdimot o‘tkaziladi.
“Bumerang” texnologiyasi
Ushbu texnologiya dars jarayonida, darsdan tashqarida bo‘sh vaqtlarda
turli adabiyotlar, tarixiy manbalar, matnlar bilan ishlash jarayonida
o‘quvchilarning o‘rganilgan materialni yaxshi eslab qolishiga, og‘zaki nutqni
rivojlantirish va o‘z fikrini erkin bayon eta olish malakasini shaklantiradi,
shuningdek, bir dars davomida barcha o‘quvchilarni baholash imkonini
beruvchi texnologiya hisoblanadi. Bu texnologiyadan yangi mavzuni yoki
materialni o‘rganish jarayonida foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Texnologiyadan foydalanish tartibi:
1-qadam . O‘quvchilar 4-5 kishidan iborat kichik guruhlarga bo‘linadilar.
2-qadam . O‘qituvchi har bir guruh va uning har bir a’zosiga mustaqil
o‘rganish, fikrlash va yodda saqlab qolish uchun o‘rganilayotgan yangi

mavzu bo‘yicha alohida yozma tarqatma material beradi. Tarqatma material
umumiy mavzuning bir qismini tashkil qiladigan matndan yoki jadvaldan
iborat bo‘lib, guruhning barcha a’zolariga bir xil mazmunda bo‘lishi kerak.
Demak, yangi mavzu oldindan tashkil etiladigan guruhlar soniga qarab, 4
yoki 5 qismga bo‘linishi lozim. Shunda har bir guruh yangi mavzuga oid
alohida matnga ega bo‘ladi. 3-qadam . Guruhning har bir a’zosi matnni yakka
tartibda, alohida o‘rganib chiqib, eslab qolishi, keyin esa matnni guruh
a’zolari o‘zaro savol-javob asosida guruhda muhokama qilishi kerak.
Matnning katta kichikligiga qarab bu ishga -10 minut ajratiladi.
4-qadam . O‘qituvchi har bir guruh yoniga kelib, guruh a’zolariga
oldindan tayyorlangan, raqam yozilgan qog‘ozlardan bittadan olishni taklif
etadi (qog‘oz soni guruhdagi o‘quvchilar soniga teng bo‘lishi kerak).
O‘qituvchi raqamlar bo‘yicha yangi guruhlar tuzaishni taklif etadi (1
raqamini olganlar 1-guruh, 2 raqamini olganlar 2-guruh va hokazo)
5-qadam . Yangi tuzilgan guruhning har bir a’zosi endi o‘ziga 2 ta
vazifani ham o‘qituvchi, ham o‘quvchi vazifasini oladi. YA’ni guruhning har
bir a’zosi oldingi guruhda o‘zi o‘rganib chiqqan matn mazmunini yangi
guruh a’zolariga o‘rgatishi va o‘z navbatida guruhning boshqa a’zolarining
matnlarini ham o‘zlashtirib olishi talab etiladi. Bunda guruhning har bir
ishtirokchisi o‘zi o‘zlashtirgan materialni so‘zlab berish orqali boshqalarga
tushuntirishi kerak. Buning uchun 20 daqiqa vaqt ajratiladi. Natijada
raqamlar bo‘yicha tuzilgan yangi guruhlar umumiy mavzu bo‘yicha barcha
materialllarni o‘zlashtirishga erishadilar.
6-qadam . Guruhdagilar bir birlariga o‘z matnlarini gapirib bergach, matn
qanday o‘zlashtirilganini tekshirish uchun o‘qituvchi guruh a’zolarini o‘z
matnlaridan kelib chiqib, bir-birlariga savol berishlarini tushuntiradi va guruh
ichida shu tariqa ichki nazorat o‘tkaziladi. Bu esa guruhdagilarning bir

birlariga so‘zlab bergan materiallarini boshqalar tomonidan qanday
o‘zlashtirilganini aniqlashga va mustahkamlashga yordam beradi.
7-qadam. O‘qituvchi barcha o‘quvchilarni oldingi guruhlariga
qaytishlarini so‘raydi va hamma mashg‘ulot boshlanishidagi guruhiga
qaytishi kerak.
8-qadam . O‘qituvchi barcha o‘quvchilarning mavzuga oid hamma
material bilan tanishib chiqqanligini hisobga olgan holda, sinfdagi hohlagan
o‘quvchisidan ushbu mavzuga oid hohlagan savolini so‘rashi mumkinligini
aytadi va nazorat savollarini reyting ballari asosida baholashni tushuntiradi.
Savollarga berilgan javoblar agar to‘liq bo‘lsa –3 ball, qo‘shimcha qilinsa 2
ball, o‘tirgan joyda luqma tashlasa 1 ball, javob berolmasa 0 ball qo‘yiladi.
Guruh a’zolarining javoblarini belgilash va hisoblab borish uchun 1 o‘quvchi
tayinlanadi.
9-qadam . O‘qituvchi tarqatma materiallardagi savollar asosida guruhlarni
o‘zlashtirishini tekshirib chiqadi.
10-bosqich. Endi o‘qituvchi har bir guruhga o‘z materiali asosida
yangidan 3 ta savol tuzishni taklif etadi. Vaqt 3-5 daqiqa.
11-qadam . Bu bosqichda guruhlar bir birlariga o‘zlari tuzgan savollarni
beradilar va berilgan javoblar yuqoridagi tartibda hisoblanadi. Agar boshqa
guruhlar savolga to‘g‘ri javob bera olmasa, guruh o‘zi javobni to‘ldiradi va
qo‘shimcha ballga ega bo‘ladi.
12-qadam . Yakuniy bosqichda guruhlar to‘plagan ballar hisoblanib guruh
a’zolari soniga bo‘linadi. Ballarni taqsimlashda guruh a’zolarining ham
fikrlari inobatga olinishi kerak.
Yozish va o‘qish orqali fikrlashnirivojlantirish yoki «Insert» usulida
o‘qish
Amerikalik pedagoglar tomonidan taqdim etilgan «Notanish matnni insert
usuli yordamida o‘qish» metodini tarix darslarida qo‘llanilsa juda samarali

bo‘lishi mumkin. Chunki har bir tarix darsida o‘quvchilar yangi ma’lumotlar,
manbalar va yangi shaxslar hayoti bilan tanishishlari kerak bo‘ladi.
O‘quvchi matnni oxirigacha o‘qib chiqib, hozir o‘qiganlaridan hech narsani
mutlaqo eslab qolmasligi ko‘p o‘quvchilar uchun oddiy hol hisoblanadi.
Insert usuli orqali o‘qish esa tushunib o‘qish, o‘qish jarayonida faol bilim
olish imkonini beradi. Insert (belgi qo‘yib o‘qish) – o‘qish va yozishni
samarali amalga oshirishda, o‘quvchilarda darslik bilan ishlash
ko‘nikmalarini shakllantirishda ayniqsa qulay usul.
Ya’ni bu usul konspekt yozishning interfaol usulidir.
Unda belgilar quyidagicha bo‘lishi kerak:
«V»— bilaman.
«-» – o‘ylaganimga zid, notanish.
« Q »– yangilik.
«?» – tushunmadim, ya’ni qo‘shimcha ma’lumot kerak.
«!» - hayratlandim.
Belgilangan matnni o‘qish jarayonida o‘quvchi o‘z bilimi va
tushunchalariga 5 turdagi belgilarni qo‘yib boradi. Har bir satr yoki bandni
belgilash shart emas. O‘quvchi xat boshiga bitta yoki ikkita belgi qo‘yishi
mumkin.
Hamma o‘quvchi matnni o‘qib tugatgach o‘qituvchi quyidagi savollar
bilan o‘quvchilarga murojaat qiladi:
«Endi nima o‘qiganimiz haqida o‘ylang?» va sherigingiz bilan muhokama
qiling; Muhokama qilish uchun savollar quyidagilar:
1. Qanday bilimlar tasdiqlandi?
2. Qanday yangi axborot uchratdingiz?
3. Sizda qanday savollar tug‘ildi?
4. O‘qigan matndan nimani tushunmadingiz?

5. O‘qigan matndagi voqea, fakt yoki jarayonga o‘z munosabatingizni
bildiring?
Insert (belgi qo‘yib o‘qish) – o‘qish va yozishni samarali amalga oshirishda,
o‘quvchilarda darslik bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishda ayniqsa
qulay usul.
Ya’ni bu usul konspekt yozishning interfaol usulidir.
Unda belgilar quyidagicha bo‘lishi kerak:
«V»— bilaman.
«-» – o‘ylaganimga zid, notanish.
« Q »– yangilik.
«?» – tushunmadim, ya’ni qo‘shimcha ma’lumot kerak.
«!» - hayratlandim.
Belgilangan matnni o‘qish jarayonida o‘quvchi o‘z bilimi va
tushunchalariga 5 turdagi belgilarni qo‘yib boradi. Har bir satr yoki bandni
belgilash shart emas. O‘quvchi xat boshiga bitta yoki ikkita belgi qo‘yishi
mumkin.
Hamma o‘quvchi matnni o‘qib tugatgach o‘qituvchi quyidagi savollar
bilan o‘quvchilarga murojaat qiladi:
«Endi nima o‘qiganimiz haqida o‘ylang?» va sherigingiz bilan muhokama
qiling; Muhokama qilish uchun savollar quyidagilar:
1. Qanday bilimlar tasdiqlandi?
2. Qanday yangi axborot uchratdingiz?
3. Sizda qanday savollar tug‘ildi?
4. O‘qigan matndan nimani tushunmadingiz?
5. O‘qigan matndagi voqea, fakt yoki jarayonga o‘z munosabatingizni
bildiring?

Insert usulidan foydalanish o‘quvchiga matnni ongli ravishda, tushunib
o‘qishida yordam beradi. Foydalaniladigan belgilar miqdori esa
o‘quvchilarning yoshi va bilim darajasiga qarab kamaytirilishi mumkin.
SWOT- universal tahlil qilish metodi
Ushbu metod maqsadlarda qo‘llaniladigan metodlardan biri hisoblanadi.
Uning nomi inglizcha so‘zlarning birinchi harfidan olingan bo‘lib, Strengths
– kuchli tomonlar, Wearnesses – kuchsiz tomonlar yoki muammolar,
Opportunetiss –tashqi imkoniyatlar, Threats -tashqi muhitda mavjud xavf-
xatarlar.

Adabiyotlar
1. Lutfillaev M.X. Oliy ta’limda axborot texnologiyalari integratsiyasi.
Monografiya. – Samarqand: SamDU, 2005. –133 b.
2. Mavlonova R.A. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan
pedagogikasi. Metodik qo‘llanma. TDPU, Toshkent-2005 y.
3. Raxima Mavlvanova, Nargiz Raxmankulova Boshlang‘ich ta’lim
pedagogikasi, innovatsiya va intergatsiya “Boshlangich ta’lim”
mutaxassisligi: Bakaiavriyat yo‘nalishi - 5111700 bo‘yicha pedagogika
universitetining talabalari uchun o‘quv qo‘llanma.-T.: « Voris-nashriyoti »
2013y.
4. N.N.Azizxujaeva Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. T.: Fan,
2003y.
5. Omonov X., Xo‘jaev N., Madyarova S., Eshchonov E., Pedagogik
texnologiyalar va pedagogik mahorat.-T.: IQTISOD MOLIYA, 2009.
6. Musurmonova O. Pedagogik texnologiyalar – ta’lim samaradorligi omili;
monografiya / T.: “YOshlar nashriyot uyi”, 2020 y .
7. Mavlonova R.A. Boshlang‘ich ta’limning integratsiyalashgan
pedagogikasi. Metodik qo‘llanma. TDPU, Toshkent-2005 y.

Interfaol mashg‘ulotlarni tashkil qilish va olib borish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish