Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 182.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Interfaol metodlar asosida tarbiyaviy ishlar metodikasi fanidan “sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsadi va vazifalari

Купить
“INTERFAOL METODLAR ASOSIDA TARBIYAVIY ISHLAR METODIKASI FANIDAN “SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI TARBIYAVIY ISHLARNING MAQSADI VA VAZIFALARI” MODULINI O’QITISH” MAVZUSIDAGI BITIRUV MALAKAVIY ISHI BITIRUV MALAKAVIY ISH I NING MUNDARIJASI Kirish …………………………………………………………………………….3 I BOB. “SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI TARBIYAVIY ISHLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI” MODULINI O‘QITISHNING TARAQQIYOT YO‘NALISHLARI 1.1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish mazmunini modernizatsiyalash ………………………………….8 1.2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va vazifalari” moduliga doir tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash………………………………….20 II BOB. INTERFAOL TA’LIM ASOSIDA “SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI TARBIYAVIY ISHLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI” MODULINI O‘QITISH 2.1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitishga doir interfaol metodlar tizimi ………………………………..31 2.2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitishga doir interfaol mashg‘ulotlarni tashkil etish …………………39 2.3. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish jarayonida talabalarni to‘garaklar faoliyatini boshqarishga tayyorlash …………………………………………………………………………47 2.4. Ma’ruza matni ……………………………………………………………….73 2.5. Seminar mashg‘uloti …………………………………………………………80 2.6. Modul yuzasidan keyslar to‘plami, amaliy topshiriqlar ……………………..85 2.7. Modul yuzasidan taqdimot ………………………………………………..…91 2 Xulosa …………………………………………………………………………… . 97 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ……………………………………… …... 100 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Jadal sur’atlar bilan o‘zgarib borayotgan b ugungi murakkab globallashuv davrida ma’naviyat sohasida vujudga kelayotgan dolzarb muammolar, xususan, dunyoning ayrim mintaqalarida tobora kuchayib ildiz otib borayotgan ma’naviy inqiroz xavfi xalqimiz ma’naviyatini asrash barobarida uni yuksaltirish, ayniqsa, yosh avlodning qalbi va ongini turli zararli g‘oya va mafkuralar ta’siridan himoya qilishni talab qilmoqda. Qolaversa, jahonnning qaysidir burchagida bo‘lmasin, ma’naviyatga qarshi qandaydir tahdidning paydo bo‘lishi o‘zining bugungi kuni va ertangi istiqbolini o‘ylab yashayotgan har bir ongli inson, har bir xalqni tashvishga soladi. Albatta, bunday ma’naviy tahdid va mafkuraviy xurujlar milliy va diniy tomirlarimizga bolta urishi, ulardan ayniqsa, farzandlarimiz ko‘proq aziyat chekishi mumkinligi yoshlarda mafkuraviy immunitet va g‘oyaviy kurashchanlik ruhini yanada kuchaytirish lozimligini taqozo etmoqda. Y u rtboshimizning ko‘p yillik hayotiy tajribalari natijasi o‘laroq dunyo yuzini ko‘rgan «Y u ksak ma’naviyat – y engilmas kuch» nomli asarida yoshlarimiz bizning nafaqat ishonchimiz va kelajagimiz, balki bugungi va ertangi kunimizning hal qiluvchi kuchi ekanligi, h al qiluvchi kuch esa engilmas, engilmas kuch yuksak ma’naviyatli shaxs timsolida namoyon bo‘lishi har jihatdan asoslab berildi. Ayni zamonda, «Biz xalqimizning dunyoda hech kimdan kam bo‘lmasligi, farzandlarimizning bizdan ko‘ra kuchli, bilimli, dono va albatta baxtli bo‘lib yashashi uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etayotgan ekanmiz, bu borada ma’naviy tarbiya masalasi, hech shubhasiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi. 3 Agar biz bu masalada hushyorlik va sezgirligimizni, qat’iyat va mas’uliyatimizni yo‘qotsak, bu o‘ta muhim ishni o‘z holiga, o‘zbo‘larchilikka tashlab qo‘yadigan bo‘lsak, muqaddas qadriyatlarimizga yo‘g‘rilgan va ulardan oziqlangan ma’naviyatimizdan, tarixiy xotiramizdan ayrilib, oxir-oqibatda o‘zimiz intilgan umumbashariy taraqqiyot yo‘lidan chetga chiqib qolishimiz mumkin» 1 ligi xavfining oldini olish choralari aniq ko‘rsatib berildi. SHuningdek, asarda yangi jamiyat qurish yo‘lida xalqimizning ma’naviy yuksalishini o‘z oldimizga qo‘ygan olijanob maqsadlarga etishda hal qiluvchi mezon deb qarash va shu asosda ish olib borish biz uchun doimo ustuvor vazifa bo‘lib kelgani, bugun ham e’tiborimiz markazida turganining alohida ta’kidlangani e’tiborlidir. Yurtboshimiz tomonidan belgilab berilgan ushbu ustuvor vazifalarni bajarishga barchamiz, ayniqsa, Respublika ta’lim-tarbiya muassasalari favqulodda mas’uliyat bilan qarashlari lozimdir. Albatta, Respublikamizning barcha turdagi ta’lim muassasalarida bu borada muayyan ishlar amalga oshirilmoqda. Hozirgacha uzluksiz ta’limning barcha bosqichlarida ma’naviy-axloqiy tarbiya tizimi yaratildi. Jumladan, o‘rta maxsus ta’lim bosqichida har bir ta’lim muassasasi rahbari hamda fakultet dekanlarining ma’naviy-axloqiy tarbiya masalalari bo‘yicha o‘rinbosari shtat birliklari joriy etildi, har bir guruh uchun murabbiylar, ularning ishini muvofiqlashtiruvchi murabbiylar kengashi, shuningdek, Ma’naviyat-ma’rifat bo‘limlari, ta’lim muassasalarining jamoat tashkilotlari sifatida Kasaba uyushmasi, Xotin-qizlar kengashi, “Kamolot” YoIH boshlang‘ich tashkilotlari faoliyatining asosiy mazmuni ushbu masalaga yo‘naltirilgan. Respublikamizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy sohalardagi yangiliklar, amalga oshirilayotgan bunyodkorlik ishlari hamda dunyoda sodir bo‘layotgan voqealardan talabalarning doimiy xabardorligini ta’minlash maqsadida barcha ta’lim muassasalarida har haftaning dushanba kunlaridagi birinchi soat “Axborot soati”, har payshanba “Ma’naviyat kun”lari sifatida belgilangan. 1 Каримов И. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008. – Б.4. 4 Albatta, ma’naviy-axloqiy tarbiya borasida amalga oshirilgan ushbu ishlar bilan ko‘nglimizni xotirjam qila olmaymiz. Shu bois ham «Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch» asarida olg‘a surilgan asosiy g‘oyalar, qo‘yilgan vazifalar O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi hamda Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirliklari tizimida ma’naviy-ma’rifiy ishlarni yanada takomillashtirishni, ularni tizimli tashkil etish ustida jiddiy ishlar olib borilishini taqozo etmoqda. Pedagogik oliy ta’lim muassasalarida o‘qitiladigan “Tarbiyaviy ishlar metodikasi” fani talabalarni tarbiyaviy faoliyatga samarali tayyorlashda alohida o‘rin tutadi. Ayniqsa, “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsadi va vazifalari” modulini interfaol ta’lim metodlari asosida o‘qitish mazkur jarayonning jadal amalga oshirilishiga xizmat qiladi. Mavzuningning o‘rganilganlik darajasi. Shaxs va jamiyat munosabatlari, ma’naviyat va axloqiy tarbiya masalalari, shaxsni shakllantirishda ijtimoiy munosabatlarning o‘rni Sharq mutafakkirlari Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Yusuf Xos Xojib, Husayn Voiz Koshifiy, Alisher Navoiy, Jaloliddin Davoniy, Jaloliddin Rumiy, Abdulla Avloniylar tomonidan o‘rganilgan. Uzluksiz ta’lim jarayonida yoshlarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash masalasi keng o‘rganilgan sohalardan biri bo‘lib, o‘ziga xos pedagogik tizimning ishlab chiqilganligi bilan tavsiflanadi. M.Ochilov, K.Hoshimov, S.Temirova, O.Musurmonova, S.Nishonova, U.Mahkamov, M.Inomova, M.Quronov, S.Ochilov, N.Ortiqov, M.Inomova, Q.Quronboev, J.Toshmatova, SH.Olimov, F.Olimova, G.Maxmutova, Sh.Xalilova, SH.SHodmonova, M.Axmedova, H.Axmedova, V.V.Karakovskiy, N.E.Shurkova kabi olimlar ta’limning turli bosqichlarida yoshlarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalashning pedagogik asoslarini ishlab chiqqanlar. Ularning tadqiqotlarida ayniqsa, yuqori sinf o‘quvchilarining va oliy ta’lim muassasasi talabalarining ma’naviy-axloqiy madaniyatini shakllantirish, mazkur jarayonda milliy tarbiya asoslaridan samarali foydalanish, barkamol insonni tarbiyalash modelining ishlab chiqilganligi e’tiborga loyiq. 5 Ta’limni turli bosqichlarida tarbiyalanuvchilarni ijtimoiylashtirish, ijtimoiy tarbiya masalalari M.Quronov, A.V.Mudrik, N.Egamberdieva, Z.Qurbonniyozova, A.Muxsieva, L.I.Aksenova, E.Aronson, O.A.Kolobov, P.V.Migeleva, F.A.Mustafaeva, V.A.Nikitin, V.G.Dmitrieva, F.P.Chernousova, I.V.Yarkova, V.D.Semenov, V.I.Kurbatov, E.I.Xolostovalar tomonidan ochib berilgan. Tarbiya jarayonini texnologiyalashtirishning turli jihatlari M.Ochilov, J.G‘.Yo‘ldoshev, O‘.Tolipov, I.I.Zokirov, M.T.Jumaniyozova, S.Usmonov, B.Nuridinov, Sh.T.Ergasheva, I.F.Xarlamov, I.P.Podlasiy, V.S.Selivanovlar tomonidan tadqiq etilgan. Bitiruv (loyiha) ishining maqsadi – interfaol metodlar asosida “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish yo‘llarini aniqlashtirish. Bitiruv ( loyiha ) ishiing vazifalari: 1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish mazmunini modernizatsiyalash yo‘nalishlarini asoslash 2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va vazifalari” moduliga doir tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash tartibini aniqlash. 3. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitishga doir interfaol metodlarni tizimlashtirish. 3. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitishga doir interfaol mashg‘ulotlarni ishlab chiqish. Bitiruv (loyiha) ishi ob’yekti – interfaol metodlar asosida “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish jarayoni. Bitiruv (loyiha) ishining predmeti – interfaol metodlar asosida “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish mazmuni va amaliy-texnologik jihatlari. 6 Bitiruv (loyiha) ishining metodlari: bitiruv loyiha ishiga tegishli psixologik, pedagogik va metodik adabiyotlar tahlili, pedagogik kuzatish, milliy va xorijiy ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish. Bitiruv (loyiha) ishining metodologik asosi ni O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, Prezident I.A.Karimovning nutq va asarlarida bayon qilingan shaxs ma’naviyatini shakllantirishga doir g‘oyalar, SHarq va G‘arb mutafakkirlarining barkamol inson tarbiyasiga oid qarashlari, barkamol shaxsni ma’naviy shakllantirishga qaratilgan falsafiy, psixologik, pedagogik ta’limotlar, ilmiy-pedagogik, falsafiy, metodik manbalar, shuningdek, ta’lim islohotlariga doir Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan me’yoriy hujjatlar tashkil etadi. Bitiruv (loyiha) ishining amaliy ahamiyati : bitiruv loyiha ishi natijasida ishlab chiqilgan texnologik ishlanmalardan “Tarbiyaviy ishlar metodikasi” fanining “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitishda foydalanish mumkin. Bitiruv (loyiha) ishining tuzilishi. Bitiruv loyiha ishi kirish, ikkita bob, beshta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 7 I BOB. “SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI TARBIYAVIY ISHLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI” MODULINI O‘QITISHNING TARAQQIYOT YO‘NALISHLARI 1.1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish mazmunini modernizatsiyalash Tarbiya jarayoni – shaxsni shakllantirishga maksadli yo‘naltirilgan, o‘qituvchi va talabalar hamkorligi uchun maxsus tashkil etilgan, boshkariladigan va nazorat kilinadigan, o‘zining pirovard maksadi sifatida shaxsni shakllantiradigan jarayondir. Tarbiya jarayonining eng asosiy natijasi – har tomonlama va uyg‘un kamol topgan yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishdir. Tarbiya jarayoni – tarbiyaviy ishlar, tadbirlarning doimiy harakatdagi zanjiridan iborat. Tarbiyaviy tadbirlar – turli xil moddiy va ma’naviy ehtiyojlarga javob ber uvchi, tar bi yavi y m aqsadl ar ni pg yagona majmuasiga bo‘ysundirilgan, bir-biri bilan o‘zaro hamkorlik qiluvchi, o‘zida bir butun ta’limni ko‘zda tutgan tarbiyaviy ta’sir majmuidir. Ta’lim jarayoni alohida mashg‘ulotlardan tashkil topgani kabi tarbiyaviy tadbirlardan tarbiya jarayoni vujudga keladi. Tadbirlar, tarbiyaviy ishlar – tarbiya jarayonining bir bo‘lagidir. Tarbiyaviy ish (TI) - bu tarbiyaning tizimliligi, to‘laligi, uzviyligi va uzluksizligidir. Tarbiyaviy ish talabalarning muaiyan faoliyatini tashkil etuvchi va amalga oshiruvchi shakldir. TIning asosiy xususiyati - zaruriylik, foydalilik va tatbiq etish imkoniyatidan iborat. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da yozilishicha, “Xalqning boy intellektual merosi va umumbashariy kadriyatlar asosida, zamonaviy madaniyat, iktisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuklari asosida kadrlar 8 tayyorlashning mukammal tizyamini shakllantirish Uzbekiston taraqqiyotining muxim shartidir”. Shu sababli ta’lim muassasalari tarbiyaviy jarayonni tashkil kilish va muvaffaqiyatli davom ettirish uchun zarur bo‘lgan tarbiyaviy ishlar uslublari, bilimlar, malaka va mahoratlar tizimi, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ularni tarbiyaviy ishlar amaliyotida qo‘llash masalalari pedagogik jamoalariing eng muhim muammosi bo‘lib kolmoqda. Maktabgacha ta’lim muassasalarida talabalar bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlarning samaradorligini oshirish tarbiyaviy ishlar texnologiyasini to‘g‘ri tashkil kilish va qo‘llashga bog‘liq. Bu esa, o‘z navbatida maktabgacha ta’lim muassasalari uchun tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish uslubiyoti zamonaviy pedagogik texnologiyalar ishlanmalari asosida yaratishni talab etadi. Odatda tarbiyaviy ishlar jamoaviy va ijodiy tabiatiga ega bo‘ladi va mos ravishda jamoaviy tarbiyaviy ishlar (JTI) yoki jamoaviy ijodiy ishlar (JII) deb nomlanadi. JII – ish va o‘yin, ijod va o‘rtoklik, xayotiy umid va xursandlik bilan to‘ldirilgan va ayni paytda, asosiy tarbiyaviy vosita bo‘lgan jarayonni tashkil etish usulidir. Tarbiyaviy ishlarda o‘qituvchilar va talabalar o‘zaro xamkorligining shakllari, vositalari va usullari uyg‘unlashib ketadi. Tarbiyaviy ishlar asosida ikkita: faol va majmuaviy yondashuvlar yotadi. Yondashuvlarning birinchisi, faoliyatning bilish, mehnat, ijtimoiy, badiiy, sport va erkin muloqot kabi turli ko‘rinishlarini tashkil etishni talab etadi. Ikkinchi majmuaviy yondashuv esa, faoliyatning barcha ko‘rinishlarining yagona jarayonga ta’siri bilan tabiiy “ko‘shilib” ketishida namoyon bo‘ladi. Tarbiyaviy ishlar, ayni paytda, o‘ziga axlokiy. estetik, hissiy va aqliy (intellektual) ta’sirlarni kamrab oladi. Faoliyatga oid yondashuv tarbiya yo‘nalishiga ishora kilsa, majmuaviy yondashuv – uning mazmun tabiatini (pedagogik maqsad (vaziyat, tarbiyaviy maqsadning asosiy va bog‘liq tomonlarini shakllantirish)ni; rsjalashtirish; tashkil etish va tayyorlashni; ishni bsvosita amalga oshirishni; erishilgan natijalar tahlilini) belgilaydi. 9 Tarbiyaviy ishlar amalga oshirilayotgan davrning ijtimoiy vaziyati – tarbiyaviy ishlarni maqsadli ko‘zlashning va loyihalashning muhim manbai hisoblanadi. Bu vaziyat mamlakat va dunyodagi ijtimoiy hodisalar, davlat bayramlari, yubiley sanalari, hukumat karorlari, jamiyat ahamiyatiga ega bo‘lgan g‘oyalar hamda maxalliy hayotga doir hodisalar sababli yuzaga keladi. Tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning va o‘tkazishning ikkinchi manbai bo‘lib, tur sifatida shakllanayotgan shaxsning zaruriy fazilatlarini va hislatlarini shakllantirishning psdagogik tashxisi sifatida xizmat qiladi. YAna bir manba – o‘quv-tarbiyaviy muassasa ma’lum muddatga belgilagan ishlarining umumiy yo‘nalishidir. Mazkur manbalariing mushtarak holati tarbiyaviy ishlarni hayotbaxsh kuch bilan to‘ldiradi, ularning dolzarb ekanligini va muayyan maqsadga yo‘naltirilganligini aniq belgilab beradi. Asosiy tarbiyaviy maqsad (ko‘pincha, axloqiy tarbiya maqsadi) anik ishlarga oid vazifalarni belgilab beradi. Har bir ishda asosiy g‘oya ajralib turadi va u tarbiya umumiy yo‘nalishining (aqliy, jismoniy, mehnat tarbiyasi va b.) biri bilan mos keladi. Maqsadni ko‘zlash bosqichida o‘qituvchining vazifasi – ijtimoiy vaziyatni baholash, o‘zining tarbiyaviy faoliyatini asosiy maqsadga bo‘ ysundi ri sh, t al abal ar ni ng kel aj akda muayyan tarbiyaviy ta’sirlarni kabul kilishga tayyorlik darajasiga tashxis ko‘yishdgan iboratdir. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda quyidagi uslubiy tavsiyalarga amal qilinishi lozim: 1. Tarbiyaviy ishlarning aniq vazifalarini chukur anglash uning samaradorligini oshirishnint zarur shartidir. Mazkur vazifalar mahorat bilan talqin etilgan va talabalarga etkazilgan bo‘lishi kerak. Tarbiyaviy ish tashkilotchilari talabalarga o‘z nuktai nazarlarini majburan o‘tkazmasliklari kerak: talabalarni zarur qarorlari qabul qilishga, go‘yo o‘z karorlari sifatida kabul kilinadigandek ishontirish zarur. 2. Har qanday tarbiyaviy ish ishchan va majmuaviy yo‘nalish asosida 10 loyihalashtiriladi. Birinchi yo‘nalish, yuqorida ta’kidlanganimizdek talabalarning jonli, ijodiy, qizikuvchan faoliyatini talab etadi va zarurat tug‘ilganda, tirishqoqlikni, harakatchan ishlarni tanlashga y o‘naltiradi. Ikkinchisi esa, o‘qituvchiga bir vazifadan har tomonlama samara olishga imkon beradi. 3. Tarbiyaviy ishlar jarayonida hal qilinishi lozim bo‘lgan barcha vazifalar turli ahamiyatga ega bo‘lishiga intilish shart emas, chunki tarbiya tizimini birdaniga bir necha mezonlar orqali optimallashtirib (muqobillashtirib) bo‘lmaydi. Tarbiyaviy ishda, xar qanday ishdagi kabi bosh vazifa ajratib olinadi va shu orqali qolgan vazifalar hal etiladi. 4. Tarbiyaviy ishlar mazmunini uning vazifalari va amalga oshirish sharoitlari bilan bog‘liq holda belgilab olish nihoyatda muhimdir! Material tanlanayotganda, u talabalarning tarbiyasiga ijobiy ta’sir etish tomonlariga e’tiborni karatish lozim. Tarbiyaviy ishlarda turli xatolarga yo‘l qo‘ymaslik uchun o‘qituvchi talabalarning karashlarini va kiziqishlarini inobatga olgan holda ularni rivojlantirishi, shuningdek, ularga tayanib ish olib borishi kerak. 5. Maqsadga muvofiq uslublar, usullar va vositalar tarbiyaviy ishlarning har bir bosqichi uchun alohida loyihalanadi. Bunda uslublarning imkon kadar faollik, tashabbuskorlik, mustakillik tamoyillariii ta’minlanishi nazarda tutilishi lozim. Sustlik tarbiyaviy ishlarning asosiy dushmanidir. SHu bois, talabalarning xulqi kuzatilsa, nimani o‘zgartirish zarurligini ularning o‘zlari aytadilar. 6. Tarbiyaviy ishlarni tayyorlashda tashkillashtirishning yuqori darajadagi aniqligiga erishishga harakat qilish lozim. Har qanday tarbiyaviy ish talabalar uchun “tashkilotchilik maktabi”ga aylanishi kerak. Tayyorgarlik tashabbuskorlik, talabchanlik, kirishimliilik, majburiyatlarni taqsimlash maxorati, vaziyatlarni tezda baxolash kabi fazilatlarni tarbiyalaydi, Ishni tayyorlash va o‘tkazish jamoani 11 jipslashtirishning to‘g‘ri yo‘lidir! 7. Tarbiyaviy ishlar nusxa ko‘chirishni yoqtirmaydi. O‘zgaruvchanlik va harakat doirasining kengligi tarbiyaviy ishlarning farqlovchn belgilaridir. Guruhlarning, ayrim talabalarning bir-biriga jips sligidan keng foydalanishga intilish yaxshi natija beradi. Tarbiyaviy ishlarni loyihalash chog‘ida, bir guruhda muvaffaqiyat keltirgan tajri ba ikkinchisida aynan shunday natijani bermasligi mumkinligini esda tutish kerak. Tarbiyaviy ishlar turli-tuman bulishi kerak. Talabalar yorqin ishlarni uzoq eslab yuradilar, shu bois bunday ishlarni takrorlash maqsadga muvofiq emas, chunki u ahamiyatini yo‘qotishi mumkin. Tarbiyaviy ishlarni har doim yangisini topish qiyin, ammo ularni topishga harakat qilish zarur. Tarbiyaviy ishlar zahirasida ko‘plab qiziqarli tadqiqotlar mavjud va bu takrorlamaslikni, aksincha, aniq sharoitlar bilan muvofiklashtirgan holda o‘quvchini rivojlantirishni kafolatlaydn. 9. Tarbiyaviy ishlar his-tuyg‘ularning kudratli katalizatori kabi loyihalashtiriladi. Ma’lumki, hayajonga tushgan kishi nihoyatda ta’sirchan bo‘ladi. Har bir tarbiyaviy ishda talabaga yaqin, hamohang bo‘lgan jihatlarni topish va unda ijobiy xislatlarni rivojlantirish, mustahkam xayot tarzini shakllantirish, tarbiyaviy ishlar madaniyatini oshirish shing muhim yo‘llaridan biri bo‘lgan o‘rab turgan dunyo hakiqatini to‘g‘ri tushunishga yordam beradigan kilib etkazish kerak. Tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish bosqichi maksadni ko‘zlash bosqichidan keyin boshlanadi va undan faqat nazariy jihatdan farklanadi, ammo amaliy jihatdan bu ajralmas jarayondir. Bu bosqichda o‘qituvchilar oldida: talabalar bilan birga faoliyat yo‘nalishining barcha qismlarini aniqlash, ishtirokchilar orasida majburiyatlarni taqsimlash, ularni qanday qilib bajarish lozimligini ko‘rsatish kabi muhim vazifalar ham turadi. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni rejalashtirishda quyidagilarga e’tibor qaratish zarur: 1. Tarbiyaviy ishlarni tashkil qilishda talabalarning tayyorgarlik 12 darajasiga tayanish, ularning yosh va shaxsiy xususiyatlarini imkon darajasida kengroq qamrash lozim. CHunki, ishning favqulodda murakkabligi o‘qituvchi niyatining o‘kuvchilar tomonidan anglab etilmasligiga, ishning nega va nima uchun bajarilishi haqidagi noaniq tasavvur esa, tarbiyaviy ishni quruq rasmiyatchilikka aylantiradi. Keyingi ishga kiziqtirish engil kechmaydi. 2. Tarbiyaviy ish – jamoatchilik ishi. Talabalarga reja tuzish ning nihoyatda mas’uliyatli mashg‘ulot ekanligini, talaba ishlayotgan har bir bo‘limning boshqa bo‘limlar bilan albatta bog‘liqligini va bir-birini takozo etishini his qilishiga imkoniyat bering. Rejalashtirish, albatga, jamoaviy xarakter kasb etishi zarur. 3. Rejalashtirishning tarmoqli uslubiyoti, ko‘rgazmali, oson o‘kiladigan va tushunarli chizma rejalar tuzish uslubiyotlari bilan tanishing. Talabalar bilan ularni o‘rganing, ularni mehnatning boshqa turlarini rejalashtirishda tarmoqli chizmani qo‘llashga o‘rgating. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning asosiy qoidalari: - bajarilishi lozim bo‘lgan ishlarning maqsadini anik belgilagan harakatni boshidan oxirigacha yaxlit tasavvur kilish (nimaga erishish kerak?); - qo‘l ostidagi har bir kishi uchun anik vazifalarni bslgilash (qanday harakatlar vositasida erishish mumkin?); - kutilayotgan ish uchun barcha zaruriy narsalarni tayyorlash (nimalar yordamida erishish mumkin?); - natijalarni aniqlash uchun muayyan mezonlarni belgilash (erishilgan mikdor kancha?); - javobgarlik, uning egasi va hisobot vaktini taqsimlash (maksadga erishilganlikni nima bilan rag‘batlantirish mumkin?); - tashkiliy tizimni uyushtirish vositasi sifatida ijrochilarga yo‘l- yo‘riq ko‘rsatish (qanday kilib erishish mumkin?). 13 Tarbiyaviy ishlarni uyushtirishda ishtirok etish shaxsning muhim xislatlarini tarbiyalaydi. Mazkur bosqichda quyidagi tavsiyalarga amalga oshirish lozim: - tarbiyaviy ishlarni tashkil etishda ishtirok etayotgan xar talaba ning hukuq va majburiyatlarini anik belgilab berish lozim; - har bir ishtirokchiga uning imkoniyatlariga va xohishiga mos keluvchi bitta vazifa ajrating. Topshiriklarni majburlamaslik lozim. Tarbiyaviy ishda ishtirok etish ixtiyoriy ekanligiga asoslanish darkor; - talabalarning tashkilotchilik qobiliyatiga ega emasligini h isobga olish kerak. O‘qituvchiga tushunarli va engil bo‘lgan ish talaba uchun ham har doim shunchaki bo‘lmasligi mumkin. “Engildan – murakkabga” qoidasiga amal kiling. Talabalarni muvaffaqiyat qozonishiga bo‘lgan ishonchini qo‘llab-quvvatlang, yaxshi natija bilan tugashiga ishonch uyg‘otish lozim. Tarbiyaviy ishlarnn tashkil etishda boshqaruv muhim ahamiyat kasb etadi. Tarbiyaviy ishlarni amalga oshirish boskichida o‘qituvchining mas’uliyati muhimdir. Birinchidan, dasturda ko‘zda tutilgan ishlarni tayyorlangan ssenariy asosida borishiga erishiladi, unga tuzatishlar kiritadi, dispetcherlik vazifasini amalga oshiradi va jarayonni kuzatib boradi. Ikkinchidan , o‘qituvchi butun jamoa va ayrim talabalarni kuzatib borgan holda, ularda muayyan fazilatlarni rivojlantiradi, bu fazilatlarning shakllanganli apajasini aniqlashga imkon beradi va tarbiya soxasida kilinadigan glarning strategiyasini belgilaydi. Uchinchidan, o‘qituvchi tashkiliy masalalarning anik xal etilishini kuzatib boradi. Umuman, tarbiyaning bu bosqichdagi boshqaruv faoliyati oddiy dars mobaynidagi ayni shunday faoliyatdan murakkabroqligi bilan farq qiladi. Bu murakkablik tarbiyaviy ishni boshqarishda qisobga olish, nazorat kilish va ko‘plab omillarga tuzatishlar kiritish lozimligida namoyon bo‘ladi. Tarbiyaviy ishlarni tahlil qilish mobaynida bir-biri bilan mazmunan bog‘liq bo‘lgan quyidagi savollardai foydalanish mumkin: 1) tarbiyaviy ishlarni tayyorlashning va o‘tkazishning barcha holatlari 14 rsjada o‘z aksini topganmi? 2) mazmuni ko‘zlangan maqsadga javob beradimi? 3) tarbiyaviy ishlarni tashkil etish darajasi ko‘zlangan maqsad, vazifa va talablarga javob beradimi? 4) rejalashtirilgan barcha me’srlar etarli darajada manbalar bilan mustahkamlanadimi? 5) tarbiyaviy ishning qaysi qismi yaxshirok amalga oshdi, nima uchun? 6) tarbiyaviy ish davomishshgi vaqt nuqtai nazaridan o‘zgardimi? 7) kim va nima uchun muddat o‘zgardi? 8) t arbiyaviy ishlar bir tizimni ifoda etdimi yoki qismlari nomigagina bog‘langan to‘plamdan iborat bo‘ldimi? 9) ya ngilik samarasi sezildimi? 10) tarbiyaviy ishning his-tuyg‘ulik «bo‘yog‘i» uning g‘oyasiga javob berdimi? 11) ishning sifati, o‘quvchilarning unga munosabati qoniqarlimi, kaysi savollar ularni o‘ylashga majbur etdi? 12) tarbiyaviy ishda ishtirok etgan jamoaning har kaysi a’zosi kanday bahoga loyiq? 13) o‘quvchilarning xulqi kanday edi? 14) nima uchun o‘quvchilarning ayrimlarida u yoki bu pedagogik xarakatga nisbatan qarshshshk ko‘rsatish alomatlari paydo bo‘ldi? 15) nimadan voz kechish kerak? 16) keyingi tarbiyaviy ishlarga kanday yangiliklar qo‘shish mumkin? “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish mazmunini modernizatsiyalashning asosiy yo‘nalishlariga quyidagilar kiradi: 1. Shaxsning ma’naviy kamolotini shakllantirish. Shaxsning ma’naviy 15 kamolotini shakllantirish yoshlarning ma’naviy va axloqiy madaniyatini oshirish, ularning yuksak insoniy fazilatlari, ichki dunyosini boyitish demakdir. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:  yoshlarning ma’naviy-ma’rifiy qarashlarini, axloqiy bilim va tasav - vurlarini, ma’naviy savodxonligini yanada o‘stirish;  milliy-ma’naviy qadriyatlar, ularning mazmuni, mohiyatiga doir bilim, ko‘nikma va malakalarini takomillashtirish;  yoshlarning ma’naviy-ma’rifiy va axloqiy madaniyatini oshirish;  axloqiy fazilatlarning milliy mustaqillik, yuksak insoniy fazilatlar bilan chambarchas bog‘liq ekani ongli va puxta o‘zlashtirilishiga erishish;  yoshlar ma’naviyatiga xavf tug‘diruvchi ichki omillar: mahalliychilik, tanish-bilishchilik, urug‘-aymoqchilik, poraxo‘rlik, bilimsizlik, madaniyatsizlik, milliy qadriyatlarni mensimaslik singari illatlarga qarshi kurasha olish xususiyatlarini shakllantirish;  mustaqillikka xavf tug‘diruvchi tashqi omillar: diniy ekstremizm, aqidaparastlik, vahhobiylik, akromiylik, hizbut-tahrir, missionerlik, kosmopolitizm oqimlarining tahdididan o‘zini himoya eta olish va ularga qarshi kurasha olish ko‘nikmalarini hosil qilish;  milliy-madaniy merosimizga, buyuk allomalarimizning hayotiy va ilmiy faoliyatiga, milliy qadriyatlarimizni muntazam o‘rganib borish uchun shaxsiy qiziqishlarni shakllantirish;  madaniyatimiz, adabiyotimiz va san’atimiz tarixidagi yodgorliklarning asl mohiyatini to‘g‘ri anglash, talqin qilish va izohlay olishga doir ko‘nikma va malakalarni shakllantirish;  adabiyot va san’atga doir masalalarni, milliy-ma’naviy qadriyatlar mazmuni va mohiyatini ilmiy-mantiqiy jihatdan bilish, ulardagi yuksak insoniy tushuncha va tamoyillarni his eta olish, turli dunyoqarash va saviyaga ega bo‘lgan yoshlarning erkin mulohaza bildirish, bahs yurita olishlariga erishish;  har bir shaxsda munazoraga kirisha olish malakasini shakllantirish; 16  “San’atimiz durdonalari”, “Buyuk allomalarimiz”, “Navoiy vatan va vatanparvarlik haqida”, “Kamol et kasbkim…”, “Yuksak ma’naviyatli shaxsni qanday tasavvur etaman?” singari mavzularda chiqishlar, notiqlik san’ati treninglarini o‘tkazish;  ma’naviyat va yuksak axloqiy fazilatlar targ‘ibotiga bag‘ishlangan tadbirlarni tashkil qilish. Shaxsning ma’naviy kamoloti vatanparvarlik, insonparvarlik, axloqiylik hamda mehnatsevarlik singari ezgu fazilatlar asosida shakllantirib boriladi. O‘z navbatida ularning har biri o‘z tarkibida bir qancha xususiyatlarni birlashtiradi. 2. Mafkuraviy immunitet va g‘oyaviy kurashchanlik. O‘quvchilarda mafkuraviy immunitet va g‘oyaviy kurashchanlik fazilatlarini shakllantirish uchun ogohlik, sezgirlik va hushyorlik xususiyatlarini kuchaytirish juda muhim. Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganidek, “hushyorlik, ogoh bo‘lib yashash – bu bir kunlik yoki bir oylik mavsumiy masala emas, balki kundalik ish, kundalik amaliy harakat bo‘lishi lozim”. Mafkuraviy immunitetni mustahkamlash uchun mamlakatning mustaqil taraqqiyotini ta’minlaydigan, millatlararo totuvlikni, qardoshlik tuyg‘ularini kuchaytiradigan, yurt tinchligini saqlash, mafkuraviy chiniqishda muhim rol o‘ynaydigan tarixiy xotiraga egalik, mafkuraviy immunitetning o‘zagi bo‘lgan Vatanga sadoqat, o‘zlikni anglash tuyg‘ularini kuchaytirish bilan bog‘liq masalalarga alohida e’tibor qaratilishi lozim. 3. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish. Sog‘lom turmush tarzi – bu insonning hayoti va salomatligi xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiluvchi ko‘nikmalarga ega bo‘lish asosida hayotiy faoliyatni yo‘lga qo‘yish hamda salomatlikning yuqori darajada bo‘lishiga erishishni ta’minlovchi ijtimoiy hodisadir. Sog‘lom turmush tarzi inson turmush sharoitlarini faol o‘zlashtirish usuli bo‘lib, kun tartibiga rioya qilish, faol harakat asosida organizmni chiniqtirish, sport bilan shug‘ullanish, to‘la va sifatli ovqatlanish, ovqatlanishning gigienik qoidalariga rioya qilish, muloqot va ekologik madaniyatga erishish, umuminsoniy 17 va milliy qadriyatlar asosida o‘z-o‘zini tarbiyalay olish, zararli odatlardan o‘zini tiya olish demakdir. Ana shu asosdan kelib chiqib, yoshlar salomatlikning zarur miqdor va sifat ko‘rsatkichlari: ijobiy motivatsiyani rivojlantirish, sog‘lom turmush tarzi tamoyillarini egallash orqali shaxsiy salomatligini saqlash va mustahkamlashni baholash, o‘quv, mehnat va dam olish davomida o‘zlarining salomatliklarini saqlash va mustahkamlashga mas’uliyatli munosabatni shakllantira olish ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar. “Sog‘lom turmush tarzi va jismoniy madaniyat”ni shakllantirish jarayonida yoshlarda quyidagi fazilatlar tarkib topadi: tibbiy bilim va madaniyatga ega bo‘lish; sog‘lom avlod kelajagini ta’minlash; shaxsiy va umumiy gigiena talablarini bilish va amal qilish; sog‘lom turmush tarzini yuritish; ovqatlanish madaniyatiga egalik; psixogigiena talablarini bilish va ularga amal qilish; oilaviy hayotga to‘liq tayyorgarlik; jismoniy etuklik va barkamollik; sportga qiziquvchanlik; mardlik, jasurlik va madaniyat; ruhiy salomatlik; jismoniy salomatlik; zararli odatlarga qarshi immunitet; tibbiy bilim va madaniyatga egalik. 4. Ekologik bilim va madaniyat. Bugungi kunda fan-texnika jadal sur’atlar bilan rivojlanib, inson va tabiat o‘rtasidagi tabiiy muvozanat buzilayotganligi oqibatida atrof-muhitga katta ziyon etkazilmoqda. Ona tabiatga istiqbolni ko‘zlab munosabatda bo‘lish, kelajak avlodga uni go‘zal va tabiiyligicha qoldirish – bugungi kunning muhim vazifasi. Tabiatga nisbatan inson qanchalik berahmlik bilan munosabatda bo‘lsa, tabiat ham insonga nisbatan aynan shunday javob qaytaradi. Har bir inson ongida ekologik madaniyat qay darajada shakllansa, jamiyat ham shu darajada taraqqiy etadi. Ekologik bilim – kishilarning atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, buzilgan tabiat komplekslarini qayta tiklash haqida hosil qilgan ma’lumotlari, ya’ni ushbu voqe’likning inson tafakkurida aks etganlik darajasi. 18 Ekologik madaniyat – bu tabiat haqidagi bilim, ong, idrok, savodxonlik, intellektual salohiyat va uni amalda qo‘llay bilish faoliyati, atrof-muhitga nisbatan faoliyatning yuksak ko‘rsatkichi, ongli va mas’uliyatli yondashuvdir. Unda tabiat bilan inson o‘rtasidagi o‘zaro oqilona mas’uliyatli munosabat tarkib topadi. Ekologik bilim va ekologik madaniyatning tayanch fazilatlari sifatida “Axloqiy-ekologik onglilik”, “Ekologik mas’uliyatlilik”, “Ekologik irodaviylik”, “Ekologik qadriyatlarga oid bilimdonlik” ekanligi ni belgilab olish lozim. 5. Diniy bag‘rikenglik madaniyati. Hozirgi vaqtda dunyo miqyosida umuminsoniy manfaatlar va qadriyatlarning ahamiyati oshib borayotgan davrda yoshlarda diniy bag‘rikenglik madaniyatini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Diniy bag‘rikenglik – bu turli e’tiqodlarga ega bo‘lgan kishilarning bir zamin, bir Vatanda olijanob g‘oya va niyatlar yo‘lida hamkor, hamjihat bo‘lib yashashini bildiradi. Diniy bag‘rikenglik madaniyati – shaxsning diniy qadriyatlarni hurmat qilishi, boshqa dinlar, urf-odatlar, diniy urf-odatlar, o‘zga diniy qadriyatlar, e’tiqodlar va turmush tarziga nisbatan sabr-bardoshlik, chidamlilik, vijdon uyg‘oqligi hamda ruhiy poklanishdir. Ana shu ta’rifdan kelib chiqqan holda, yoshlarda diniy bag‘rikenglik madaniyatini shakllantirishga oid muhim tayanch fazilatlar sifatida “Vijdon pokligi”, “Ruhiy poklik”, “Diniy qadriyatlarni hurmat qilish”, “Dinlararo bag‘rikenglik” belgilab olingan. 6. Siyosiy-huquqiy bilim va madaniyat – yuksak ma’naviyatli insonning uzviy jihatlaridan sanaladi. Har bir shaxs ijtimoiy mohiyatga egaligi bois muqarrar ravishda boshqa odamlar jamiyat va davlat bilan o‘zaro munosabatga kirishadi. Yoshlarda siyosiy-huquqiy bilim va madaniyatni shakllantirish ta’lim-tarbiyaning muhim vazifasi hisoblanadi, ularning intellektual kamolotga erishuvini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. 19 1.2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiviy ishlarning maqsad va vazifalari” moduliga doir tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash Tarbiyaviy tadbirlar – turli xil moddiy va ma’naviy ehtiyojlarga javob beruvchi, tarbiyaviy maqsadlarining yagona majmuasiga bo‘ysundirilgan, bir-biri bilan o‘zaro hamkorlik qiluvchi, o‘zida bir-butun ta’limni ko‘zda tutuvchi tarbiyaviy ta’sir majmuidir. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiya ish yo‘nalishining asosini tarbiyaviy tadbirlar tashkil etadi. Mazkur tarbiyaviy tadbirlar maqsadni oydinlashtirish, loyihalashtirish, amalga oshirish, nazorat va tahlil qilish kabi ish harakatlari ketma- ketligidan iborat quyidagi texnologik chizmaga asoslanishni talab etadi: 1.2.1-rasm. Tarbiyaviy tadbirlarni texnologiyalashtirish bosqichlari 1.2.1-rasmdan ko‘rinadiki, tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etish mazkur jarayonni loyihalashdan boshlanib, dastlab talabalarda tarkib toptirilishi lozim bo‘lgan qiziqish, ehtiyoj va motivlarni aniqlab olishdan boshlanadi, ya’ni 20Texnologik yondashuv asosida tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etish Loyihalash Rejalashtirish Qiziqish, ehtiyoj va motivlarni aniqlashtirish Maqsad va vazifalar hamda kutiladigan natijalarni oydinlashtirish Shakl, metod va vositalarni tanlab olish Bahlolash va refleksiya Tadbirni o’tkazish bosqichlari va vaqtni taqsimlash O’qituvchi-tarbiyachining vazifalari Ish tartibi Tarbiyaviy tadbir materiallari talabalarda tarbiyaviy tadbirlarda ishtirok etishga ichki kuch va imkoniyatlarini tarkib toptirishni taqozo etadi. Motivatsiya – motivlarning harakatlanish jarayoni, insonni asosiy faoliyatga undovchi motivlar yig‘indisi. Motiv esa fransuzchadan ta rjima qilinganda, undovchi kuch, sabab degan ma’noni bildiradi 1 . Adabiyotlarda keltirilishicha motiv tushunchasi tadqiqotchilar tomonidan turlicha talqin qilinadi. Masalan, A.Maslou motivni ehtiyoj bilan bog‘lasa 2 , S.L.Rubinshteyn motivni mazkur ehtiyojning his qilinishi va qondirilishi 3 , deb hisoblaydi. A.N.Leontev motivni ehtiyojlarni qanoatlantirishga inson faoliyatini yo‘naltiradigan va uni qo‘zg‘otadigan ob’ektivlik deb hisoblaydi 4 . L.I.Bojovichning fikricha, motiv nafaqat tashqi ob’ektiv omillar, balki tasavvurlar, g‘oyalar, his -tuyg‘ular, bir so‘z bilan aytganda ichki sub’ektiv omillar ko‘rinishida ham bo‘lishi mumkin 5 . A.A.Reanning ta’rificha, motiv deb shaxsni faoliyatning u yoki bu turiga ichki jihatdan undashga aytiladi 6 . V.K.Vilyunas motivni qo‘zg‘alish va faoliyat uchun javob beradigan jarayonlar tizimi deb hisoblaydi 7 . SH.S.SHodmonovaning fikricha, olimlarning motivlarga bergan tasniflari turlicha bo‘lib, ularning ayrimlari insonda vujudga keluvchi holatlarni, ya’ni insonni xatti -harakatga keltiruvchi holatlarni motiv deb atashsa, ayrimlari insonlarning maqsadi, qiziqishi, orzu-istagi, niyati, intilishi, manfaati, ehtiyoji va e’tiqodlarini motiv sifatida keltirishadi, yana boshqa birlari motivlarni jarayon sifatida, boshqalari motivni jarayon sifatida talqin etishgan 8 . 1 Ходжаев Б.Х. Умумтаълим мактаби ўқувчиларининг мустақил фикрлашини шакллантиришнинг дидактик асослари (5-7 синф тарих дарслари мисолида): Педагогика фанлари номзоди. ... дисс. – Т., 2009. – Б.36. 2 Маслоу А. Психология бытия. // Пер. с англ. О.О. Чистякова. Рефл-бук, Ваклер, 1997. – С.84. 3 Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – СПб.: Питер, 2006. - С . 79. 4 Леонтьев А.Н. К теории развития психики ребенка// Хрестоматия по возрастной психологии. М.: ИПП, 1996. – с. 5. 5 Божович Л.И. Личность и её формирование в детском возрасте. - М.: ВЛАДОС , 19 99 . – С.1 4. 6 Реан А.А., Баранов А.А. Факторы стресса устойчивости учителей// Вопросы психологии. 1997, №1. 7 Вилюнас В.К. Психология эмоциональных явлений. -М.: Изд. МГУ, 19 9 6. – С.43. 8 Шодмонова Ш.С. Талабаларда мустақиллик тафаккурини шакллантириш ва ривожлантириш. – Т.: “Fan va texnologiya” нашриёти, 2008. – Б.105. 21 Fanda ehtiyojlar inson faoliyatining faolligi sababi va manbai sifatida ko‘rib chiqiladi. O‘zining kelib chiqishi va rivojlanishiga ko‘ra ular ikkita bosqichni bosib o‘tishadi. Birinchi bosqichda ehtiyoj xuddi bir ichki, faoliyat uchun yopiq sharoit sifatida xarakterlanadi. Ushbu bosqichda qadriyat ehtiyojni qondirishga qodirdir, ideal sifatida maydonga chiqadi, buni amalga oshirish esa berilgan ehtiyojning real dunyoni bilish uchun bilimlarni taqqoslashni nazarda tutadi, bu esa mana shu mavjud ehtiyojni qondirish uchun vositalarni tanlashga yordam beradi. Ikkinchi bosqichda ehtiyoj – real bir kuchdir, u insonning aniq bir faoliyatini boshqaradi. Bu erda ehtiyoj bilan mazmun aniqlashtirilib olinadi, u esa aynan tashqi reallikdan kirib keladi. Jahon psixologiyasi fanining nazariy mushohadalariga va o‘zimizning shaxsiy ma’lumotlarimizga asoslanib, motivlarni quyidagi tur kumlarga ajratib ko‘rsatish mumkin: I. SHaxsning ijtimoiy ehtiyojlari bilan uyg‘unlashgan, ularning moxiyati mezoni orqali o‘lchanuvchi motivlar: 1) dunyoqarashga taalluqli, aloqador bo‘lgan g‘oyaviy motivlar; 2) ichki va tashqi siyosatga nisbatan munosabatni aks ettiruvchi, shaxsiy pozitsiyani ifodalovchi siyosiy motivlar: 3) jamiyatning axloqiy normalari, prinsiplari, turmush tarzi, et-nopsixologik xususiyatlariga asoslanuvchi ahloqiy motivlar; 4) borliq go‘zalligiga nisbatan extiyojlarda in’ikos etuvchi nafosat (estetik) motivlari. II. Vujudga kelishi, shartlanganlik manbai bo‘yicha umumiylikka ega bo‘lgan, boshqaruv va boshqariluv xususiyatli motivlar: 1) keng kamrovli ijtimoiy motivlar (vatanparvarlik, fidoiylik, altruistik); 2) guruxiy, jamoaviy, xududiy, umumbashariy motivlar; 3) faoliyat tuzilishi, mohiyati va tuzimiga yo‘naltirilgan protsessual motivlar; 22 4) faoliyat mahsulini baholashga, maqsadga erishuvga mo‘ljallangan rag‘batlanuv, mukofot motivlari. III. Faoliyat turlari moxiyatini o‘zida aks ettiruvchi motivlar: 1) ijtimoiy-siyosiy voqeliklarni mujassamlashtiruvchi motivlar; 2) kasbiy tayyorgarlik va mahoratni o‘zida namoyon etuvchi motivlar; 3) o‘qishga, bilishga (kognitiv), ijodga (kreativ) oid motivlar. IV. Paydo bo‘lish xususiyati, muddati, muhlati, barqarorligi bilan umumiylikka ega bo‘lgan motivlar: 1) doimiy, uzluksiz, longityud xususiyatli motivlar; 2) qisqa muddatli, bir lahzali, bir zumlik va soniyalik motivlar; 3) uzoq muddatli, vaqt taqchilligidan ozod, xotirjam xatti-hara-katlarni talab etuvchi motivlar. V. Vujudga kelishi, kechishi sur’ati bioquvvat bilan o‘lchanuvchi motivlar: 1) kuchli, qudratli, ta’sir doirasidagi shjoatli motivlar; 2) paydo bo‘lishi, kechishi o‘rta sur’atli motivlar; 3) yuzaga kelishi, kechishi zaif, bo‘sh, kuchsiz, beqaror motivlar. VI. Faoliyatda, muomalada va xatti-qarakatda vujudga kelishi xusu-siyati, xislati hamda sifati n i aks etgiruvchi motivlar: 1) aniq, yakqol, voqe bo‘luvchi real motivlar; 2) zarurat, yuksak talab va ehtiyojlarda ifodalanuvchi dolzarb mo-tivlar; 3) imkoniyat (potensiya), zaxira (rezerv), yashirin (latent) xusu-siyatlarini o‘zida mujassamlashttiruvchi motivlar. VII. Aks ettirish darajasi, sifati nuqtai nazardan ierarxiya vujudga keltiruvchi motivlar. 1) biologik motivlar; 2) psixologik motivlar; 3) yuksak psixologik motivlar. 23 YUksak ma’naviyatli o‘quvchi shaxsini shakllantirishning motivatsion bosqichi haqida fikr yuritganda, o‘z navbatida “motivlashtirish” tushunchasiga ham alohida to‘xtalib o‘tish lozim. Motivlarning ishonchliligi, ta’sirchanligi va ahamiyatini asoslash orqali talabalarga ta’sir ko‘rsatish motivlashtirish deb ataladi. Psixologik va pedagogik adabiyotlarda motivlashtirish keng ma’noda inson hayotining (uning xulq-atvori, faoliyatining) murakkab, ko‘p qirrali boshqaruvchisi deb keltiriladi. Talabalar faoliyati turli motivlar yordamida boshqarilishi mumkin. Motivlar yordamida irodaviy xatti-harakatlarni vujudga keltiruvchi va faoliyayatni muvofiqlashtiruvchi ta’sir samarali hisoblanib, faoliyat natijalarining samaradorligi motivlarning xususiyatiga bog‘liq bo‘ladi, bu o‘z navbatida motivlashtirish jarayonining samaradorligini ifodalaydi 1 . M otivlashtirish jarayoni besh bosqich ni o‘z ichiga oladi : Birinchi bosqich – xatti-harakatlarning vujudga kelishi va anglanishi. Xatti- harakatlarning to‘liq anglanishi harakat qanday vosita ta’sirida amalga oshganligini anglash hamda mazkur harakatni amalga oshirish usullari va natijalarini oldindan aniqlash orqali belgilanadi. Ikkinchi bosqich – motivlarning qabul qilinishi bo‘lib, bu xatti harakatlarni ichki motivlar asosida amalga oshirishni ifodalaydi. Bu bosqichda inson o‘zining axloqiy tamoyillari va qadriyatlarini tahlil etib, vujudga kelgan ehtiyoj, mayl, uning uchun qanchalar muhimligi va ularni qondirish zaruriyati to‘g‘risida qaror qabul qiladi. Uchinchi bosqich – bu motivning amalga oshirilish bosqichi bo‘lib, mazkur jarayonda vaziyayatlarga ko‘ra motivlarning mazmuni o‘zgarishi mumkin. To‘rtinchi bosqich – motivning mustahkamlanish bosqichi bo‘lib, bu bosqich natijasida motiv xarakter belgisiga aylanadi. 1 Шодмонова Ш.С. Талабаларда мустақиллик тафаккурини шакллантириш ва ривожлантириш. – Т.: “Fan va texnologiya” нашриёти, 2008. – Б.109. 24 Beshinchi bosqich – xatti-harakatlarning faollashuv jarayoni bo‘lib, mazkur jarayonda mustahkamlangan motivning ma’lum bir xususiyati anglangan va anglanmagan holatda yuzaga chiqadi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda ma’naviyatni shakllantirishga qaratilgan tarbiyaviy tadbirlar samaradorligiga erishish mumkin bo‘lgan natijalar bilan erishilgan natija o‘rtasidagi munosabatlarni ifodalanishi, tarbiyaviy jarayonda natijaviylikni ta’minlanishi uchun quyidagi shartlarning bajarilishi zaruriyatini taqozo etadi: - ma’naviy ehtiyojning ahamiyati va zaruriyatining anglab etilishi; - tarbiya jarayoni hamda tarbiyaviy munosabatlar jarayonida motivlarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish; - ta labalarda yuksak ma’naviy fazilatlarni egallashga bo‘lgan ijobiy motivlarni shakllantirish; - ta labalar ning ma’naviyatini sha kllantirish uchun zaruriy va qulay shart- sharoit yaratuvchi ijodiy muhitni yaratish; - tarbiya jarayonida hamkorlikka asoslanilishi; - talaba lar ning ma’naviyatini shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillarning hisobga olinishi. Tarbiyaviy tadbirning maqsadi – diagnostik, tarbiyaviy ish qayta ishlab chiqiladigan – takrorlanadigan bo‘lishi uchun har bir maqsad erishiladigan bo‘lishi lozim, ya’ni tarbiyaviy tadbir maqsadi shunday ifodalanishi lozimki, unga erishilgani haqida aynan bir xil hukm chiqarish mumkin bo‘lsin. Tarbiyaviy tadbir natijasini aniqlash imkoniyatini beradigan vazifalar oydinlashtirilgan tarbiyaviy maqsadlar deyiladi. Oydinlashtirilgan maqsadlar talabaning kuzatish, o‘lchash mumkin bo‘lgan harakatlarini nazarda tutadi. Maksadni ko‘zlash bosqichida o‘qituvchining vazifasi – ijtimoiy vaziyatni baholash, o‘zining tarbiyaviy faoliyatini asosiy maqsadga bo‘ ysundi ri sh, talabalarning kel aj akda m uayyan tarbiyaviy t a’sirlarni kabul kilishga tayyorlik darajasiga tashxis ko‘yishdan iboratdir. 25 Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etishda quyidagi metodik tavsiyalarga amal qilinishi lozim: 1. Tarbiyaviy tadbirning vazifalarini aniqlashtirish uning samaradorligini oshirishnint zarur shartidir. Mazkur vazifalar mahorat bilan talqin etilgan va talabalarga etkaziladigan bo‘lishi kerak. Tarbiyaviy tadbir tashkilotchilari talabalarga o‘z nuktai nazarlarini majburan o‘tkazmasliklari kerak: talabalarni zarur qarorlari qabul qilishga, go‘yo o‘z karorlari sifatida kabul kilinadigandek ishontirish zarur. 2. Har qanday tarbiyaviy tadbir faol va majmuaviy yo‘nalish asosida loyihalashtiriladi. Birinchi yo‘nalish talabalarning jonli, ijodiy, qiziquvchan faoliyatini talab etadi va zarurat tug‘ilganda, tirishqoqlikni, faol harakat qilishni talab etuvchi vaziyatlarni tanlashga y o‘naltiradi. Ikkinchisi esa, murabbiy- o‘qituvchidan har bir vazifani har tomonlama samara amalga oshirishni talab etadi. 3. Tarbiyaviy tadbirlar jarayonida hal qilinishi lozim bo‘lgan barcha vazifalar kutiladigan natijalar bilan mos bo‘lishi lozim. Tarbiyaviy tadbir vazifalarini oydinlashtirilgan tarbiyaviy maqsad asosida belgilab olinadi 4. Tarbiyaviy ishlar mazmunini uning vazifalari va amalga oshirish sharoitlari bilan bog‘liq holda belgilab olish nihoyatda muhimdir. Material tanlanayotganda, u talabalarning tarbiyasiga ijobiy ta’sir etish tomonlariga e’tiborni karatish lozim. Tarbiyaviy ishlarda turli xatolarga yo‘l qo‘ymaslik uchun murabbiy-o‘qituvchi talabalarning nuqtai nazarlari va kiziqishlarini inobatga olgan holda ularni rivojlantirishi, shuningdek, ularga tayanib ish olib borishi kerak. 7. Maqsadga muvofiq shakl, metod va vositalar tarbiyaviy ishlarning har bir bosqichi uchun alohida loyihalanadi. Bunda texnologik komponentlarning imkon kadar faollik, tashabbuskorlik, mustakillik tamoyillarini ta’minlashga xizmat qilishi nazarda tutilishi lozim. 8. Tarbiyaviy tadbirlarni tayyorlashda tashkillashtirishning yuqori darajadagi aniqligiga erishishga harakat qilish lozim. Har qanday 26 tarbiyaviy tadbir talabalar uchun “tashkilotchilik maktabi”ga aylanishi kerak. Tayyorgarlik tashabbuskorlik, talabchanlik, kirishimliilik, majburiyatlarni taqsimlash maxorati, vaziyatlarni tezda baxolash kabi fazilatlarni tarbiyalaydi. 9. Tarbiyaviy tadbirlar nusxa ko‘chirishni yoqtirmaydi. O‘zgaruvchanlik va harakat doirasining kengligi tarbiyaviy tadbirlarning farqlovchi belgilaridir. Guruhlarning, ayrim talabalarning bir-biriga jips sligidan keng foydalanishga intilish yaxshi natija beradi. Tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash chog‘ida, bir guruhda muvafaqqiyat keltirgan tajri ba ikkinchisida aynan shunday natijani bermasligi mumkinligini esda tutish kerak. 10. Tarbiyaviy tadbirlar turli-tuman bo‘lishi kerak. Talabalar yorqin ishlarni uzoq eslab yuradilar, shu bois bunday tadbirlarni takrorlash maqsadga muvofiq emas, chunki u ahamiyatini yo‘qotishi mumkin. Tarbiyaviy tadbirlarni har doim yangisini topish qiyin, ammo ularni amalga oshirish texnologiyasini qayta ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq . 11. Tarbiyaviy tadbirlar emotsionallik, yuqori jo‘shqinlik asosida loyihalashtirilishi lozim. Ma’lumki, hayajonga tushgan kishi nihoyatda ta’sirchan bo‘ladi. Har bir tarbiyaviy tadbirda talabalarning hayotiga yaqin, hamohang bo‘lgan jihatlarni topish va unda ijobiy xislatlarni rivojlantirish, barqaror hayotiy e’tiqodni qaror toptirish, olam manzarasini va haqiqatni anglashga yordam beradigan kilib etkazish kerak. Maqsad, mazmun, shakl kategoriyalari tarbiya jarayonining mohiyati (u nimaga qaratilgan, nimani to‘ldiradi, nimaga yo‘naltirilgan, qanday shaklda tugallanadi)ni ochib beradi. Biroq, tarbiya mohiyatini yoritishda qanday qilib tarbiyalash savoli bilan aloqador yana bir muhim kategoriya ham mavjud. Bu tarbiya metodi tushunchasidir. Tarbiya metodi (yunoncha “metodos” – yo‘l) tarbiya maqsadiga erishishning yo‘li. Ta’lim muassasasi amaliyotiga tatbiq etilganda, metodlar – bu talabalarning ongi, irodasi, tuyg‘ulari va xulqiga ta’sir etish usullaridir. 27 Tarbiyaning mutlaqo yangi metodlarini yaratishga hamma murabbiy- o‘qituvchining kuchi etmaydi. Metodlarni takomillashtirish muammosi doimo mavjud, har bir murabbiy-o‘qituvchi o‘zining imkoniyatiga ko‘ra uni hal qiladi, tarbiya jarayonining aniq shart-sharoitlariga mos ravishda o‘zining xususiy qarashlarini ifoda etish asosida umumiy metodikani boyitadi. Tarbiya metodlarini bunday xususiy takomillashtirish tarbiya usullari deb ataladi. Tarbiya usullari – umumiy metodning bir qismi, alohida harakati, yanada aniqlashuvi. Obrazli aytganda, usullar – bu qo‘yilgan maqsadga tezroq erishish uchun o‘qituvchi o‘zining talabalari bilan yo‘l ochadigan o‘rganilmagan so‘qmoq. Agar uni boshqa o‘qituvchilar ham foydalana boshlasa, u holda asta-sekin usullar keng ustunli yo‘llar – metodlarga aylanishi mumkin. Tarbiya metod va usullarini bilish, ularni to‘g‘ri qo‘llay olishni egallash – bu pedagogik mahorat darajasini belgilovchi muhim tavsiflardan biri. Tarbiya metod va usullarining aloqadorligi ana shunda. Amaliyotda tarbiya vositalari tushunchasi ham ajratiladi. Usullar deganda ta’sir ko‘rsatishlar birligi, vosita deganda, usullar yig‘indisi tushuniladi. Vosita – bu usul ham emas, metod ham emas. Masalan, mehnat – tarbiya vositasi, biroq uni ko‘rsatib berish, mehnatni baholash, ishdagi xatoni ko‘rsatish – bu usullar. So‘z (keng ma’noda) – tarbiya vositasi, biroq replika , taqkoslash – usullar. Bu bilan bog‘liqlikda ba’zan tarbiya metodlari qo‘yilgan maqsadni muvafaqqiyatli amalga oshirish uchun foydalaniladigan usul va vositalar tizimi sifatida aniqlanadi. Xuddi shuningdek metodning tuzilishida usullar va vosita albatta mavjud bo‘ladi. Tarbiyaviy tadbirlarni loyihalash bosqichining yana bir muhim tarkibiy qismi – baholash va refleksiyadir. Pedagogik baholashning hozirda ikki turi qo‘llaniladi: ochiq pedagogik baholash va yopiq tarzdagi pedagogik baholash. SHaxsning sub’ektiv mustaqilligini intensiv rivojlantirgani bois, tobora samarali hisoblangan yopiq tarzdagi pedagogik baholash alohida ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy tarbiya amaliyotida quyidagi tarzda ifodalanishi mumkin bo‘lgan yopiq tarzdagi pedagogik baholash tobora katta ahamiyat kasb etib bormoqda: 28 - “Men – xabar”, hayotiy hodisa bilan bog‘liq o‘z holati va kechinmalarini ovoz chiqarib ma’lum qilish (masalan: “YOshi kattalar yoki mansabdorlar mening yonimda kichiklarga qo‘pol gapirsa, men doim o‘zimni noqulay his qilaman”; - “Sen – xabar”, talaba biror ish sodir qilgan vaziyatda uning taxmin qilingan holatini ovoz chiqarib aytish (masalan: “Sen juda xafa bo‘lganing va o‘zingni nazorat qila olmaganinig uchun shunday qilgan, endi afsuslanayotgan bo‘lsang kerak” yoki “Bajarmadingmi, demak bajarishing kerak!”); - baholash vakolatini talaba zimmasiga yuklash (masalan: «Sen nima deysan? O‘z xatti - harakating ni qanday baholaysan? ” ); - kechiktirilgan baho ( “ Hammasini keyinroq muhokama qilamiz ” ) va boshqalar. Refleksiya – faoliyat natijalarini shaxsning o‘zi tomonidan baholanishi: “Menga berilgan vazifani yaxshi bajardimmi?”, “Tadbirda ishtirok etishda jarayonida nimalarni his qildim?”, “O‘zimni qay tarzda namoyon etdim?”, “Tadbirdan qoniqish hosil qildimmi?”. Tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish bosqichi maksadni ko‘zlash bosqichidan keyin boshlanadi va undan faqat nazariy jihatdan farklanadi, ammo amaliy jihatdan bu ajralmas jarayondir. Bu bosqichda o‘qituvchilar oldida: talabalar bilan birga faoliyat yo‘nalishining barcha qismlarini aniqlash, ishtirokchilar orasida majburiyatlarni taqsimlash, ularni qanday qilib bajarish lozimligini ko‘rsatish kabi muhim vazifalar ham turadi. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarni rejalashtirishda quyidagilarga e’tibor qaratish zarur: 1. Tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etishda talabalarning tayyorgarlik darajasiga tayanish, ularning yosh va shaxsiy xususiyatlarini imkon darajasida kengroq qamrash lozim. CHunki, tarbiyaviy tadbirning favqulodda murakkabligi murabbiy-o‘qituvchi maqsadining talabalar tomonidan anglab etilmasligiga, tadbirning nega va nima uchun tashkil etilganligi haqidagi noaniq tasavvur esa, tarbiyaviy tadbirni quruq rasmiyatchilikka aylantiradi. Keyingi 29 tadbir ga kiziqtirish engil kechmaydi. 2. Tarbiyaviy tadbir – jamoatchilik ishi. Murabbiy-o‘qituvchi talabalarning tadbir ishlanmasini tuzish ning nihoyatda mas’uliyatli iish ekanligi, talaba amalga oshirayotgan har bir bosqichning boshqa bosqichlar bilan albatta bog‘liqligi va bir-birini takozo etishi his etishiga imkoniyat yaratishi lozim. 3. Murabbiy-o‘qituvchi r ejalashtirishning tarmoqli metodikasi, ko‘rgazmali, oson o‘ kiladigan va tushunarli chizma rejalar tuzish metodikalari bilan t anish bo‘lishi lozim. Talabalar bilan ularni o‘rganish hamda tarbiyaviy tadbirni re jalashtirishda tarmoqli chizmani qo‘llashi maqsadga muvofiq. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etishning asosiy qoidalari: - bajarilishi lozim bo‘lgan ishlarning maqsadini anik belgilash, harakatni boshidan oxirigacha yaxlit tasavvur kilish (nimaga erishish kerak?); - tarbiyaviy tadbir ishtirokchilari uchun aniq vazifalarni bslgilash (qanday harakatlar vositasida erishish mumkin?); - kutilayotgan ish uchun barcha zaruriy narsalarni tayyorlash (nimalar yordamida erishish mumkin?); - natijalarni aniqlash uchun muayyan mezonlarni belgilash (erishilgan mikdor kancha?); - javobgarlik, vazifani bajarishga mas’ul va hisobot vaqtini taqsimlash (maksadga erishilganlikni nima bilan rag‘batlantirish mumkin?); - tashkiliy tizimni uyushtirish vositasi sifatida ijrochilarga yo‘l- yo‘riq ko‘rsatish (qanday kilib erishish mumkin?). 30 II BOB. INTERFAOL TA’LIM ASOSIDA “SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI TARBIYAVIY ISHLARNING MAQSAD VA VAZIFALARI” MODULINI O‘QITISH 2.1. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitishga doir interfaol metodlar tizimi Matn bilan ishlash – talabalarni axborotlar bilan tanishishi, mazmunini tushunib etishlari, axborotlarni tahlil etish, umumlashtirish, taqqoslash va xulosa chiqara olishlarigacha bo‘lgan jarayonni samarali amalga oshishini ta’minlovchi metod. Mazkur metodni qo‘llash jarayonida talabalarni matn bilan ishlashga qiziqishlarini orttirish maqsadida turli darajadagi savollardan foydalanish mumkin: 1) ma’lumotlarni o‘zlashtirganlikni aniqlash maqsadida va talabalardan o‘qiganlarini mexanik qayta esga tushurishlarini talab etuvchi oddiy turdagi savollar: “Mazkur voqea qachon va qaerda sodir bo‘lgan?”, “Matnda qanday voqea haqida gap boryapti?”; 2) o‘qilganlarini talabadan boshqa shaklga ko‘chirib o‘tkazishni talab etuvchi savollar: “O‘qiganlaringizni bayon etib bering”, “Mazkur kishi sizningcha, qanday ko‘rinishga ega?”; 3) g‘oya, dalil, tushuncha yoki qadriyatlar orasida aloqadorlikni ochib berish uchun talabalarga beriladigan savollar: “Sizningcha, bunday xulq-atvorning sababi nima-da?”, “Mazkur voqeani kelib chiqish sabablarini qanday izohlash mumkin?”, “Mazkur voqeaga o‘xshash yana qanday holatlarni bilasiz?”; 4) bevosita talabalardan qo‘llab ko‘rishni talab etuvchi savollar: “Siz yoningizdagi o‘rtog‘ingizga xuddi shunday muomala qila olasizmi?”, “O‘zingizga zarur, biroq o‘rtog‘ingiz sizdan aynan shu narsani so‘rab turibdi, unga o‘zingizdan kechib berib tura olasizmi?”; 5) talabalardan tahlil etishni va yuqori intellektual darajada javob berishni talab etuvchi savollar: “O‘zingizni mazkur holatga ko‘rib qo‘ya olasizmi?”, “Mazkur kishining o‘rnida bo‘lganingizda qanday yo‘l tutgan bo‘lar edingiz?”; 31 6) talabalardan ijodiy yondashuvni talab etuvchi savollar: “Mazkur vaziyatdan qanday chiqib ketish mumkin?”, “Muammo qanday tarzda hal qilinsa, hech kimga zarar etmaydi?”; 7) talabalarda baho berishni talab etuvchi savollar: “Matni sizga yoqdimi?”; “Matndagi eng asosiy g‘oya nima?”, “Ishtirokchilarning matn yuzasidan bildirgan fikrlariga qanday munosabat bildira olasiz?”. “Aqliy hujum” metodi ilmiy va amaliy muammolarni hal etish uchun yangi g‘oyalarni izlab topishni keng qo‘llaniladigan usullari yig‘indisidir. Uning mohiyati muammoni hal qilishning noan’anaviy yo‘llarini izlab topishga doir jamoaviy birgalikdagi faoliyatni tashkil etishda yorqin namoyon bo‘ladi. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitishda mazkur metodni qo‘llashda quyidagi pedagogik maqsadlarga erishishga harakat qilinishi lozim: 1) talabalar tomonidan o‘quv materialini ijodiy o‘zlashtirish; 2) nazariy bilimlarning amaliyot bilan aloqadorligi; 3) talabalarning o‘quv-bilish faoliyatini faollashtirish; 4) tanqidiy, moslashuvchan fikrlashni rivojlantirish; 5) refleksiv ko‘nikmalarni rivojlantirish; 6) dolzarb vazifalarni hal etishda talabalarning diqqat va aqliy kuchlarini birlashtira olish qobiliyatini shakllantirish; 7) jamoaviy ijodiy faoliyat tajribalarini shakllantirish; 8) talabalar guruhida xohish-istakka asoslangan ishchan muhitni shakllantirish. “Ma’ruza – munozara” metodi. Ushbu metodning maqsadi talabalarning tanqidiy fikrlashini rivojlantirish, axborotni tushuna olish jarayonini faollashtirish hamda o‘rganilgan ma’lumotni yanada chuqurroq tushunishdan iborat. Bunga ko‘ra, o‘qituvchi ma’ruzani mantiqiy qismlarini bayon etishda tezda fikrlar almashuvini tashkil etadi. Tanlab olingan masalalarni ma’ruzachi eshituvchilardan mustaqil muhokamasini amalga oshiradi. Munozara 32 ishtirokchilari o‘z fikrlarini o‘tirgan joylaridan turmasdan ham bildirishlari mumkin. Munozara mashg‘ulot so‘ngida butun ma’ruza mazmuni bo‘yicha ham o‘tkazilishi mumkin. Hatto ma’ruza davomidagi qisqa munozara o‘quv jarayonini jonlantirib yuboradi, talabalarning bilish faolligini faollashtiradi, eng muhimi, ma’ruzachiga butun guruhning fikrini boshqarishga yordam beradi. Taxminan mazkur ma’ruza quyidagi chizma asosida tashkil etiladi: Ma’ruza Munozara Ma’ruza Munozara Xulosalar SHuningdek, mazmunli bosqichda dialog usullari dan keng foydalanish lozim. Dilogli muloqot o‘zaro ishonchga asoslangan munosabatlarni yo‘lga qo‘yishga imkon beribgina qolmasdan, balki shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv bilan bog‘liqlikda shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyasining muhim tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi. Dialog shaxslararo muloqot shakli sifatida individlarning bitta narsa- hodisaga nisbatan o‘zaro tenglikdagi harakatini talab etuvchi istalgan tarzdagi birgalikdagi kommunikativ faoliyatini o‘zida aks ettiradi. Dialogik muloqot birgalikdagi faoliyat ishtirokchilarining individual kuchlarini birlashtirish, o‘qituvchi va talabalarning to‘liq o‘zaro bir-birlarini tushuna olishlarining radikal vositasi sifatida muhim ahamiyati kasb etadi. Dialogik muloqotga kirishish natijasida o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida barqaror aloqalar yuzaga keladi. O‘yin metodi. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish da muhim o‘rin egallaydi. Pedagogik adabiyotlarda o‘yin “ijtimoiy tajribani yaratish va o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan faoliyat shakli” sifatida tavsiflanadi. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish da o‘yin metodining ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: 1) bo‘lajak hayotiy faoliyatini modellashtirish; 33 2) xilma-xil “fuqarolik qiyofasi” modellarida o‘zini sinab ko‘rish; 3) ishchan, ijtimoiy-rolli o‘zaro munosabatning refleksiv usullarini egallash. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish da turli murakkab hayotiy vaziyatlarda insonning xulq-atvor usullariga yo‘naltirilgan rolli, dramalashtirilgan, ishbop, taqlidga asoslangan (imitatsion) o‘yinlardan foydalanish maqsadga muvofiq. Trening metodi. Ta’limning faol metodlari orasida trening etakchi o‘rin egallaydi. Mazkur yo‘nalishda tadqiqot olib borgan olimlar (I.V.Vachkov, L.P.Grimak, B.M.Masterov, G.A.Sukerman va boshqalar) treningni etakchi tamoyillari sifatida quyidagilarni ajratib ko‘rsatishadi: sub’ekt-sub’ekt, muammolilik, faollik, jamoaviylik. Bizning tadqiqotimizda esa trening “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish bilan bog‘liq qator usullarni o‘z ichiga oluvchi metod sifatida namoyon bo‘ladi. Trening turlari orasida ijtimoiy-psixologik treninglar muhim o‘rin tutadi. Ijtimoiy-psixologik treningning bosh maqsadi – muloqotda kompetentlikni oshirishdir. Keng ma’noda ijtimoiy-psixologik trening deganda, muloqot sohasida egallanadigan alohida bilim va ko‘nikmalar, ularni korreksiyalashga muvofiq keluvchi ish shakllari tushuniladi. “Kontakt” – jamoaviy hikoya tuzish treningi 1 . Trening maksadi: 1) ishtirokchilarni bir-biri bilan tanishtirish; 2) do‘stona munosabatni va ijodiy muhitni yuzaga keltirish; 3) talabalar o‘rtasidagi ruhiy to‘siqlarni engishga o‘rgatish. Treningdan kutiladigan natija: Mazkur trening o‘qituvchi va talabalar jamoasini, uning tabiati, ijodiy imkoniyatlari, qobiliyatlari, ishga munosabatlari, shuningdek, pedagogik jarayonda kim bilan qanday ishlashni, nimaga e’tibor berishni, kimga nimada yordam berishni, kimni kuvvatlashni va sh.k.larni bilishga imkon yaratadi. Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi. Mashg‘ulot boshlanishidan oldin o‘qituvchi iltimosiga ko‘ra talabalar xonaning kiraverish joyida maxsus stolga tayyorlab qo‘yilgan raqamlar yozilgan qog‘ozlardan bittadan tanlab oladilar (raqamli qog‘ozlar o‘quvchilar soni bo‘yicha tayyorlanadi) va doira shaklida ko‘yilgan stullarga borib joylashadilar. 1 Мазкур тренинг машғулотларини ишлаб чиқишда Р.Ишмухаммедов, А.Абудоқодиров, А.Пардаевларнинг “Тарбияда инновацион технологиялар” китобидан фойдаланилди. 34 Talabalar o‘z joylarini egallagach, o‘qituvchi ular bilan tuziladigan hikoyaning mavzusini kelishib oladi yoki o‘qituvchining o‘zi biron bir mavzu taklif etadi (hikoya mavzusi talabalarning yoshi, qiziqishlarini hisobga olgan holda sarguzashtli, hayotiy yoki yoshlar hayoti, odob-ahloqi haqida bo‘lishi mumkin). Mashg‘ulot talabalardan birining biron bir mavzu yoki tanlangan mavzu asosidagi hikoyasidan boshlanishi mumkin (uncha faol bo‘lmagan guruhlarda mavzu bo‘yicha hikoyani o‘qituvchining o‘zi boshlab berishi mumkin). Hikoyani boshlagan talaba, uning eng qiziqarli joyida so‘zlashdan to‘xtab, “Hikoyaning davomi raqamli talabada” deydi. Raqami ko‘rsatilgan talaba hikoyani (voqeani) to‘xtagan joyidan (mavzudan chiqmagan holda) boshlab davom ettiradi. Bu talaba ham avvalgi talaba kabi hikoyaning eng qiziqarli joyida to‘xtab “Hikoyaning davomi raqamli o‘quvchida” deydi. Mos raqam ko‘rsatilgan talaba hikoyani (voqeani) kelgan joyidan boshlab davom ettiradi. Hikoyani so‘zlash, davom ettirish davradagi talabalarning har biri ishtirok etmaguncha, shu tariqa davom etadi. O‘qituvchi talabalarning so‘zlayotgan hikoyalari bir-biriga mantiqan bog‘liq va mazmunga ega bo‘lishini kuzatib boradi hamda mavzudan, mazmundan chetlanish bo‘lsa, bu holatni to‘g‘rilab boradi. Hikoya tuzilgach, o‘qituvchi barchaga minnatdorchilik bildiradi va kerakli tavsiyalarni beradi. “Qadam-baqadam” treningi. Trening maqsadi: talabalarning tolerant xulq-atvorni egallaganlik darajalarini aniqlash. Treningdan kutiladigan natija: tarbiyalanuvchchilar bir-biriga karama-qarshi so‘zlarni topish orqali tolerant va intolerant so‘zlar bilan tanishadilar, ularning hayotdagi o‘rnini aniqlaydilar, bu so‘zlarni o‘z faoliyatlarida qo‘llash darajasini belgilaydilar. Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi. Mashg‘ulot “qadam-baqadam” usuli asosida tashkil etiladi, ya’ni mashg‘ulot davomida amalga oshirilishi kerak bo‘lgan har bir ish bir qadam deb olinadi va har bir qadamda talabalar biron-bir faoliyatda ishtirok etadilar yoki biron-bir ish bajaradilar. Misol tariqasida, “Bir-biriga qarama-qarshi ma’noli so‘zlarni ayt” mavzusidagi tarbiyaviy mashg‘ulotni o‘tkazish tartibini keltirib o‘tish mumkin: 1-qadam – talabalar o‘qituvchi tomonidan tarqatma materialda yozilgan so‘zlarni diqqat bilan o‘qib chiqishlari va har bir so‘zning qarshisiga ahamiyati bo‘yicha qarama-qarshi bo‘lgan so‘zlarni yozishlari zarur: Hamdardlik – Rahmdillik – Ochiqko‘nglilik – Insonparvarlik – Ziyraklik – Sahovat – Erkinlik – Adolat – 2 -qadam – talabalardan har bir so‘zga ta’rif berish talab qilinadi. 3 -qadam – guruhlarga bo‘linib, keltirilgan so‘zlar ishtirokida hikoya yoki ertak tuzish tavsiya etiladi. 4-qadam – guruhlarda bir-birlarining hikoyalari (ertaklari) yuzasidan savol-javoblar o‘tkaziladi. 5 -qadam – guruh ishlari o‘zaro baholanadi. 6 -qadam – o‘qituvchi mashg‘ulotni yakunlaydi. “Panorama” treningi. 35 Trening maqsadi: mashg‘ulot talabalarni aniq bir muammoni yakka holda (yoki kichik jamoa bo‘lib) fikr yuritib hal etish, echimini topish, ko‘p fikrlardan zarurini tanlash, tanlab olingan fikrlarni umumlashtirish va ular asosida qo‘yilgan muammo yuzasidan aniq bir tushuncha hosil qilishga, shuningdek, o‘z fikrlarini ma’qullay olishga o‘rgatish. Treningdan kutiladigan natija: talaba lar erkin, mustaqil va mantiqiy fikrlashga; jamoa bo‘lib ishlashga, izlanishga; fikrlarni jamlab, ulardan nazariy va amaliy tushuncha hosil qilishga; jamoaga o‘z fikrini o‘tkazishga, uni ma’qullashga; qo‘yilgan muammoni echishda va mavzuga umumiy tushuncha berishda o‘tilgan mavzular bo‘iicha egallagan bilimlarini qo‘llay olishga o‘rganadilar. Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi. O‘qituvchi mashg‘ulotni yoshlar tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi taxdidlar, xatarlar: xalqaro terrorchilik, diniy ekstremizm, giyohvand moddalar tajovuzi, OITS, egotsentrizm, ahloqsizlik falsafasi, “Dunyo fuqarolari” — kosmopolitizm va ularga nimalarni qarshi qo‘yish: farzandlarni asrash, hushyorlik, yoshlarni g‘oyaviy qurollantirish, mafkuraviy immunitetni kuchaytirish, tahdidlar mohiyatini oddiy so‘zlar, hayotiy misollar bilan tushuntirish, millat kelajagi uchun mas’uliyatni shakllantirish, iroda, e’tiqodni mustahkamlash, ongli yashashga o‘rgatish, axborot tajovuz mohiyatini ochib berish, nikohni mustahkamlash kerakligi haqida ma’lumot berishdan boshlaydi. O‘qituvchi mashg‘ulotning asosiy mavzusi bo‘yicha yo‘naltiruvchi so‘zida, hozirgi kunda yoshlarda mafkuraviy immunitetni kuchaytirishga katta e’tibor qaratilayotgani, chunki mafkuraviy immunitet — begona, zararli g‘oyalar, mafkuralar bilan to‘qnash kelganda, unga nisbatan o‘z munosabatini bildira olish, unga qarshi kurashishga g‘oyaviy, ma’nan tayer bo‘lish imkoniyati ekanligi, har bir odam, avvalo, har bir yosh o‘zining mustaqil fikriga ega bo‘lmaguncha bunday immunitetni shakllantirib bo‘lmasligi haqida fikr bildiradi va pgu sababdan bugungi tarbiyaviy mashg‘ulotning mazmunini “Zamonaning global muammolari” mavzusi orqali yoritish zarurligini tushuntiradi. O‘qituvchi kirish so‘zidan so‘ng, talabalarning umumiy soniga qarab 3-5 kishidan iborat kichik guruhlarga ajratadi (kichik guruhlar soni 4 yoki 5 ta bo‘lgani maqsadga muvofiq). So‘ngra, u talabalarga mashg‘ulotning maqsadi va uni o‘tkazilish tartibini tushuntiradi. Har bir kichik guruhga avvaldan tayyorlangan tarkatma materiallarni tarkatadi. O‘qituvchi kichik guruh a’zolarini tarqatma materialda berilgan jadvalda yozilgan asosiy fikr “Hozirgi zamon global muammolari” mavzusiga kiritilgan global muammolar bilan tanishib chiqish va ulardan bittasini tanlashni talab etadi. Tanlagan muammolari bo‘yicha ajratilgan bo‘limga o‘z fikr-mulohazalarini birgalikda yozma bayon etishlarini so‘raydi, uni bajarishga ularning o‘zaro munosabatlarini chiziqlar yoki boshqa belgilar yordamida ko‘rsatadilar: jamoaning yagona yoki qarama-qarshi holatlari ishlab chiqiladi. “Kerakli so‘zlarni topib qo‘ying” metodi talabalarning o‘z qadriyatlari tizimini mustaqil baholay olishlariga imkon beradi. Mazkur metodni qo‘llash uchun qadriyatlar tushirib qoldirilgan gaplar tuziladi. Tarbilanuvchilardan ana shu nuqtalar o‘rniga o‘zlari ma’qul deb hisoblaydigan qadriyat bilan bog‘liq so‘zni topib qo‘yish so‘raladi. Quyida berilgan gaplarni o‘qing va orasiga siz uchun muhim bo‘lgan kerakli so‘zlarni yozib chiqing. 1. Men ko‘proq insonlardagi …………………………qadrlayman. 2. Men o‘z tengdoshlarimni …………………… uchun hurmat qilaman. 36 3. Men o‘z tengdoshlarimni ……………… uchun hurmat qilmayman. 4. Men o‘zimda ko‘proq …………… .......... fazilatlarni aks ettirishni xohlayman. 5. Mening hayotdagi eng asosiy maqsadim – bu ……………………… ..... 6. Men istalgan qarorni chiqarishda …………………… asoslanaman. “Fikr bildirish” metodi. Mazkur metod talabalarning o‘z qadriyatli tasavvurlari bilan bog‘liqlikda fikrlarni to‘g‘ri baholay olish qobiliyatlarini shakllantirish maqsadida qo‘llaniladi. Metodni qo‘llash uchun eng avvalo, baholovchi tavsifga ega fikrlar shkalasi hosil qilinadi. Mazkur fikrlarni baholash uchun “baholovchi so‘zlar” taklif etiladi. Quyida bir nechta hayotingizda uchrab turadigan vaziyatlar taqdim etilgan. Mazkur vaziyatlar bilan tanishing va ularga o‘z munosabatingizni bildiring. Fikr bildirishja “ba’zan”, “qisman”, “hech qachon” javoblaridan foydalaning. 1. Men boshqa madaniyat(lar)ni, hayot tarzini, an’analarni, madaniy va ma’naviy qadriyatlarni bilishga intilaman. 2. Men boshqa boshqa madaniyatlarni bilishga qiziqaman. 3. Men o‘z madaniy tasavvurlarimdan o‘zgacha madaniy hodisalarga tolerant munosabatda bo‘la olaman. 4. Men boshqa millat vakillarining milliy qadr-qimmatini hurmat qilaman. 5. Men boshqa millat xususiyatlarini bilishga qiziqaman. 6. Men milliy tafovutlarga tolerant munosabatda bo‘laman. 7. Men o‘zgacha nuqtai nazarni hurmat qilaman. 8. Men o‘z nuqtai nazarimni to‘g‘ri va asosli bayon qila olaman. 9. Men suhbatdoshimni empatik qabul qila olaman. 2.2. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitishga doir interfaol mashg‘ulotlarni tashkil etish 1-mashg‘ulot. “Tolerantlik” (amaliy mashg‘ulot). 37 Mashg‘ulotning maqsadi: talabalarda tolerantlik haqidagi umumiy tasavvurlarni shakllantirish. Mashg‘ulotdan kutiladigan natijalar: 1) talabalar “tolerantlik”, “konflikt”, “kompromiss” tushunchalarining ta’rifini bilib oladilar; 2) demokratiya va tolerantlik, tolerantlik va konflikt orasidagi o‘zaroaloqadorlikni tushunib oladilar; 3) guruhlarda ishlash ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar. Mashg‘ulotning asosiy tushunchalari: - demokratiya; - tolerantlik; - konflikt; - intolerantlik; - kompromiss. I. Motivatsion da qiqa. Talabalarga demokratiya mavzusini eslash taklif etiladi. Dsokada mazkur atama yozib qo‘yiladi. Keyin quyidagi savol beriladi: “Sizda mazkur so‘z qanday fikr, his-tuyg‘uni hosil qilyapti?”. Doskada taxminan quyidagi yozuv paydo bo‘ladi: Demokratiya: 1) erkinlik; 2) shaxsiy erkinlik; 3) erkin fikr; 4) erkin tanlov; 5) shaxsiy huquq va erkinlik va boshqalar. Talabalar e’tiboriga mazkur masala nihoyatda munozarali, murakkab ko‘rinishda namoyon bo‘lishi haqidagi fikr havola etilib, nega shunday ekanligi haqidagi savol bilan murojaat etiladi. Talabalarning individual javoblari eshitiladi, keyin xulosa chiqariladi: “Biz demokratiya qanday idrok etishimiz haqidagi fikrlarni eshitdik. Haqiqiy demokratiya esa qandaydir tayanch, negizga asoslanishi 38 lozim. Aynan shunday tayanch sifatida tolerantlik aks etadi”. II. “Tolerantlik”tushunchasi ustida ishlash. O‘qituvchi biz hammamiy u yoki bu darajada “tolerantlik” tushunchasi bilan tanishmiz, deb ta’kidlab o‘tadi. So‘ng talabalarga tolerantlik tushunchasi mohiyati ochib berilgan matnni tarqatadi. Talabalar matn bilan tanishib bo‘lishgach, matn yuzasidan muhokama o‘tkaziladi. Muhokamadan so‘ng “Tolerantlik nima?” degan savolga javob taqdim etiladi: “Tolerantlik – bu chidamlilik, toqatlilik va sabr-bardoshlilikdir”. O‘z-o‘zidan savol tug‘iladi: “Nimaga nisbatan toqatlilik, chidamlilik?”. Talabalarning fikrlari yana doskaga yoziladi. Javoblar taxminan quyidagi ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin: 1) boshqa dinlarga bag‘rikenglik; 2) boshqa turmush tarziga toqatlilik; 3) xulq-atvor me’yorlariga chidamlilik va boshqalar. O‘qituvchining savoli: “Kundalik turmush tarzimizda biz har doim ham tolerant bo‘lavermaymiz. Nima uchun?” 1. Savol muhokama qilinganidan so‘ng, talabalarga o‘z fikrlarini “Tarbiya” ensiklopediyasi (Tolerantlik. // Tarbiya: (ota-onalar va murabbiylar uchun ensiklopediya). / Tuzuvchi M.N.Aminov. – T.: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2010. – B.416-417. )da keltirib o‘tilgan ma’lumotlar bilan taqqoslash taklif etiladi. Dastlab matn ustida ishlash “Insert” metodi asosida individual ravishda amalga oshiriladi, ya’ni talabalar matn bilan ishlash jarayonida o‘z qog‘ozlarida quyidagi belgilarni qo‘yib borishlari so‘raladi: “ + ” – men uchun yangi; “!” – boshqacha o‘ylayman; “ v ” – qo‘shilmayman; “?” – alohida izohni talab etadi. Keyin guruhlarda matnni muhokama etiladi, natijada esa birinchidan, barcha “?”lar o‘z echimini topishi kerak, ikkinchidan, “v” belgisi bilan bog‘liqlikda barcha uchun qiziqarli umumiy masalalar belgilab olinishi kerak. 39 Mashg‘ulotning mazkur bosqichi yakunida “tolerantlik” tushunchasining murakkabligi va mazkur fazilatni shakllantirishda yuzaga keluvchi qiyinchiliklar aniqlashtirilishi zarur. III. “Tolerantliksiz hayotimiz qanday bo‘ladi?!”. Biz yuqorida tolerantlik nima ekanligi va intolerantlikning asosiy sabablarini aniqladik. Talabalarga tolerantliksiz atrof-borliqni tasavvur qilib ko‘rish so‘raladi. Buning uchun guruhlarga kundalik hayotimizda tolerantlik tamoyiliga amal qilinmagan vaziyatlarni eslash topshirig‘i beriladi. Jumladan, birinchi guruhga Mehribonlik uyi bilan bog‘liq vaziyat beriladi; ikkinchi guruhga maktab hayotidan; uchinchi guruhga diniy masalalarga doir; to‘rtinchi guruhga millat masalasi bilan bog‘liq vaziyatlar taqdim etiladi. Guruhlarning fikrlari eshitib bo‘linganidan so‘ng, istalgan intolerantlik konfliktni keltirib chiqarishi haqidagi to‘xtamga kelinadi (“koflikt” tushunchasi doskaga yozib qo‘yiladi). IV. Konfliktni hal etish usullari. O‘qituvchi “Konfliktlar” mavzusi o‘z- o‘zidan murakkab masala ekanligi, shu sababli mashg‘ulotda konfliktli vaziyatlarni hal etish masalasiga to‘xtalib o‘tish lozimligini ta’kidlab o‘tadi. Buning uchun har bir guruhga konfliktni hal etish alohida usuli taqdim etiladi. Talabalardan guruh bo‘lib, mazkur usulni muhokama etishlari va uni loyiha ko‘rinishida taqdim etishlari so‘raladi (“birgalikda o‘rganamiz” va “kichik loyiha” metodlarining uyg‘unlashuvi). Birinchi guruhga konfliktli vaziyatni hal etish usuli sifatida “kompromiss”, ikkinchi guruhga “muammoni kuch bilan hal etish”, uchinchi guruhga “masalani qonun yo‘li bilan hal etish”, to‘rtinchi guruhga “muzokara” yo‘li bilan hal etish taqdim etiladi. Guruhlarda ishlash yakunlangach, doskaga konfliktli vaziyatlarni hal etishga doir chizma, rasmlar ifodalangan loyiha taqdimoti o‘tkaziladi. V. Refleksiya. Refleksiv daqiqa sifatida tolerantlik tushunchasi bilan bog‘liq “O‘n minutlik esse” yozish, mazkur tushuncha bilan bog‘liqlikda sinkveyn tuzish, tolerantlik emblemasini chizish, mashg‘ulotga epigraf tanlash kabilar taklif etiladi. 40 2 -mashg‘ulot. O‘zbekiston – ko‘p millatli diyor (amaliy mashg‘ulot). Maqsad: talabalarni O‘zbekistonning ko‘p millatli tarkibi bilan tanishtirish. Vazifalar: talabalarda turli millatlarning e’tiqodiga hurmat hissini qaror toptirish; ularning boshqa millatlarning urf-odatlari, rasm-rusmlariga tolerant munosabatda bo‘lishlariga o‘rgatish: ijodkorlik sifatlarini shakllantirish. Mashg‘ulotning borishi: O‘qituvchi: Talabalar, qani aytingchi, O‘zbekistonda qanday millat vakillari istiqomat qilishadi? (Talabalarning bir nechta javobi tinglanadi). To‘g‘ri, respublikamizda turli xil millat vakillari istiqomat qilishadi. Hozirda O‘zbekistonda 136 millat va elat vakillari yashashadi. Siz qanday o‘ylaysiz, O‘zbekistonda eng ko‘p sonli millat vakillarini kimlar tashkil etadi? (Talabalarning javoblari). O‘zbekiston aholisining 80%dan ortig‘ini o‘zbek millatiga mansub kishilar tashkil etadi. Talabalar, o‘zbeklardan tashqari respublikamizda yana qanday millat vakillari istiqomat qilishadi? (Talabalarning javoblari). O‘qituvchi: O‘zbekiston o‘z tarkibiga ko‘ra ko‘pmillatli davlat hisoblanadi. Aholining ko‘pchilik qismini (80%dan ortig‘i)ni o‘zbeklar, qolgan qismini esa, ruslar (5,5%), tojiklar (5 %), qozoqlar (3 %), qoraqalpoqlar (2,5 %), tatarlar (1,5 %) tashkil etadi. Aholisining 88% musulmon diniga e’tiqod qiladi, qolganlari xristianlik, buddiylik, iudaizm kabi dinlarga e’tiqod qilishadi. O‘zbekistonda ta’lim etti til (o‘zbek, qoraqalpoq, rus, qozoq, tojik, qirg‘iz, turkman)da olib boriladi. Keling talabalar endi, sizning tengdoshlaringizning O‘zbekistonda yashovchi uch millat vakillarining madaniyati haqidagi ma’lumotlarini tinglaymiz. Birinchi talaba (rus millati haqida ma’lumot beradi). Ona tili – rus tili. Dini xristian. Uylari to‘rburchak shaklda quriladi. Xonalari ixcham, o‘ziga xos ko‘rinishga ega bo‘ladi. Asosan, cho‘chqa, baliq go‘shtidan qilingan taomlarni sevib iste’mol qilishadi. Ruslar ayniqsa, borshni juda mazali tayyorlashadi. Qishda sho‘‘ba va paltolarda, yozda esa, engil kiyimlarda yurishadi. 41 Ikkinchi talaba . (tatar millati haqida ma’lumot beradi). Ona tili – tatar. Dini – islom. Tatarlarning uyi labirint ko‘rinishida quriladi, ko‘k va yashil ranglar bilan bo‘yaladi. Ayol va erkaklarning ustki kiyimi beshmet deb nomlanadi. Erkaklari boshlariga do‘ppi, ayollari esa do‘xoba ro‘mol o‘rashadi. Tatarlarning milliy oyoq kiyimi ichigi deb ataladi. Uchinchi talaba (qozoq millati haqida ma’lumot beradi). Ona tili – qozoq tili. Dini – islom. Qozoqlar o‘ziga xos o‘tovlar qurishadi. Qimiz va qazini sevib iste’mol qilishadi. Milliy taomi – beshbarmoq deb ataladi. O‘qituvchi. Talabalar bugun biz siz bilan O‘zbekiston xalqining ko‘pmillatli ekanligi haqida gaplashdik. Hozir aytib o‘tilganlari asosida o‘z daftarlaringizga “O‘zbekiston – ko‘p millatli diyor” mavzusida bayon yozing. 3. “SHaxs va mas’uliyat” mavzusidagi trening. Mazkur trening qyyidagicha tarkibga ega: I. Savol-javoblar asosida pedagogik vaziyatni birlamchi o‘rganish . 1. SHaxs mas’uliyati deganda nimani tushunasiz? Fikringizni asoslang. 2. “ Daxldorlik hissi ” siyosiy madaniyatning asosiy mezoni bo‘la oladimi? 3. Mehribonlik uyi hayotidagi mas’uliyatli damlarning talabalarning siyosiy madaniyatini oshirishdagi o‘rni qanday? II. Trening asosida amaliy faoliyatni tashkil etish. 1. Tarbiyaviy tadbirni loyihalash – “ SHaxs mas’uliyati ” mavzusida o‘n minutlik esse yozish. 2. SHaxs mas’uliyati tushunchasini tashkil etuvchilarni aniqlash va ularni izohlash. 3. SHaxs mas’uliyatini oshiruvchi shakl, metod va vositalardan qaysilarini samarali ekanligini aniqlang. Fikringizni asoslab bering. III. Davra cyhbati asosida pedagogik vaziyatni ikkilamchi o‘rganish: 1. SHaxs mas’uliyati siyosiy madaniyatni tashkil etuvchisi bo‘la oladimi? 42 2. “ Qabul qilingan qaror uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olish ” siyosiy ma’naviyatni belgilab beruvchi omil ekanligini asoslang. 3. Mehribonlik uylari talabalari tomonidan egallangan bilimlar ularning o‘z zimmalariga siyosiy mas’ullikni olishlariga imkon beradimi? Bugun hayotimizning barcha jabhalariga axborot-kommunikatsiya va kompyuter texnologiyalarining kirib kelgani hamda jadal rivojlanish yo‘liga o‘tgani jamiyatimizga ham katta o‘zgarishlar olib kirdi. Zero, bu o‘zgarishlarning asosini axborotlashtirish, telekommunikatsiya va kompyuter texnologiyalari tashkil etadi. XXI asr – axborotlashgan jamiyat asridir. Darhaqiqat, respublikamiz Prezidenti I.Karimov: “YAngi asr – axborot, yuksak texnologiyalar va zamonaviy bilimlar, oldimizda ochilayotgan yangi istiqbollar asridir”, – deya bejiz ta’kidlamagan. SHu bois ham hozirgi vaqtda axborotning tez va sifatli uzatilishini ta’minlash mamlakat taraqqiyoti va ravnaqining bosh mezoniga aylanmoqda. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da “Zamonaviy axborot texnologiyalari, kompyuterlashtirish va kompyuterlar tarmoqlari negizida ta’lim jarayonini axborot bilan ta’minlash rivojlanib boradi”, - deb alohida ta’kidlab o‘tilgan. Mazkur dastur qabul qilingan vaqtdan buyon o‘tgan davr ichida mamlakatimiz oliy o‘quv yurtlarida, shu jumladan Samarqand davlat universitetida elektron ta’limiy dasturlar bilan birga, ma’naviy-ma’rifiy ishlarni amalga oshirishga doir kompyuterli muloqot dasturlari yaratildi. Endigi vazifa esa, talabalarning kompyuterli muloqot dasturlaridan samarali foydalanishini yo‘lga qo‘yishdir. Talabalarning ma’naviy-ma’rifiy mavzulardagi kompyuterli muloqot dasturlaridan foydalanishga qiziqishlarini rivojlantirishning muhim shakli – virtual ekskursiyadir. Virtual ekskursiya xilma-xil axborot manbalaridan foydalangan holda talabalarni ma’naviy-ma’rifiy ishlarni loyihalashtirish faoliyatiga tayyorlash jarayonida ularning o‘zaro birgalikdagi harakatga tayyorlashga yo‘naltirilgan pedagogik vositani o‘zida aks ettiradi. 43 An’anaviy ekskursiyalardan farqli ravishda virtual ekskursiyalar axborot texnologiyalaridan foydalangan holda, maxsus jihozlangan o‘quv xonalarida o‘tkaziladi. Mazmuniga ko‘ra virtual ekskursiyalar ma’naviy-ma’rifiy ishlar mavzusiga mos ravishda tashkil etiladi, shuning uchun talabalarning ma’naviy dunyoqarashini boyitish va kengaytirishga xizmat qiladi. Masalan, talabalar bilan birga “Buxoro qadamjolari” mavzusida tashkil etiladi. Mazkur jarayonda har bir talabaning alohida qadamjolar haqida ma’lumotlarni o‘rganishlari vazifa sifatida belgilanadi. Virtual ekskursiyani tashkil etishga doir mashg‘ulot bir nechta bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda talabalar bilan hamkorlikda ularning qiziqishlarini hisobga olgan holda, ekskursiyaning maqsadi aniqlandi va ob’ektlari belgilab olinadi. Ushbu ekskursiyaning maqsadi sifatida Buxoro shahrida joylashgan qadamjolar, ulardagi moddiy va ma’naviy qadriyatlar haqidagi qo‘shimcha ma’lumotlarni o‘rganish asosida talabalarning dunyoqarashini kengaytirish belgilab olinadi. Ikkinchi bosqichda maxsus ishlab chiqilgan elektron xarita asosida talabalar mustaqil ravishda ob’ektlar to‘g‘risidagi axborotlarni izlashadi, ularni o‘rganib, tahlil etish asosida ma’naviyat o‘choqlari haqidagi tayyorlanadigan ma’ruzaning rejasini tuzishadi. So‘ngra ko‘rgazmali materiallar asosida taqdimot yaratishadi. Talabalar kichik guruhlarga bo‘lingan holda har biri o‘zi tayyorlagan ma’ruzaga tuzatish va o‘zgartirishlar kiritish maqsadida sinov tariqasidagi taqdimotlarni o‘tkazishadi. So‘ngra umumiy o‘rta ta’lim maktablaridan taklif etilgan o‘quvchi-ekskursantlar bilan birga talabalar virtual ekskursiyani amalga oshirishadi. Ekskursiyaga jalb etilgan o‘quvchilar tomonidan berilgan savollarga javob berishadi. YAkuniy bosqichda guruh murabbiyi tomonidan taqdim etilgan mezonlar asosida talabalarning taqdimotlari muhokama etiladi va baholanadi. Virtual ekskursiya axborotlarni tahlil etish, umumlashtirish va baholash hamda zamonaviy texnologiyalar vositasida ma’naviy-ma’rifiy faoliyatga doir 44 malakalarni tarkib toptirish imkoniyatini yuzaga keltiradi. Virtual ekskursiyaga tayyorlanish ijodiy jarayon sanalib, tashabbuskorlik, nostandart fikrlashni rivojlantiradi hamda aniq natijalarni erishishni kafolatlaydi. O‘z navbatida ekskursiyani tashkil etish talabalarning ma’naviy olamini yanada boyitish, milliy g‘urur, iftixor tuyg‘ularini rivojlantirish, ma’naviy-ma’rifiy malaka talablarini egallash, shuningdek, e’tiborlilik, xayrixohlik, tolerantlik kabi shaxsiy sifatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi. O‘quv auditoriyasidagi hamkorlikdagi faoliyat, uning natijalarini baholash talabalarga o‘z imkoniyatlarini baholash, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish imkoniyatlarini taqdim etadi. Virtual ekskursiya talabalarda nafaqat umummadaniy kompetensiyalarni, balki quyidagi kasbiy kompetensiyalarni shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi: - ma’naviy-ma’rifiy faoliyatga doir turli axborot manbalarini mustaqil izlab topish va ulardan foydalanish; - ma’naviy-ma’rifiy faoliyat sub’ektlari bilan samarali muloqotga kirishish; - axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda, ma’naviy-ma’rifiy faoliyatga doir ilmiy-texnik axborotlarni aniqlash, tahlil etish va qayta ishlash. Xulosa qilib aytganda, virtual ekskursiya o‘quv faoliyatini tashkil etishning innovatsion shakli bo‘lib, talabalarni nafaqat bilimlar bilan qurollantirish, balki tarbiyaviy faoliyatga tayyorlashga doir kasbiy vazifalarni hal etishda muhim rol o‘ynaydi. U bo‘lajak o‘qituvchilarda umummadaniy va kasbiy kompetensiyalarni tarkib toptirishga yordam beradi. 2.3. “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsad va vazifalari” modulini o‘qitish jarayonida talabalarni to‘garaklar faoliyatini boshqarishga tayyorlash Zamonaviy pedagogika fani o’quvchiga ta’lim-tarbiya berish, ular iqtidorini rivojlantirishda yangidan-yangi imkoniyatlarni izlamoqda. Umumiy o’rta ta’lim 45 tizimida o’quvchi o’zining shaxsiy ta’lim olish yo’nalishiga ham ega bo’lishi kerak. Bu esa uning individual ehtiyojlari va imkoniyatlarini namoyon qilishiga ko’maklashadi. Ana shunday imkoniyatni taqdim etadigan ta’limni tashkil etishning yordamchi shakllaridan biri – to’garakdir. To’garak – o’quvchilarning qiziqishlari va ehtiyojini hisobga olgan holda tashkil etiladigan ta’limni tashkil etish shakli bo’lib, o’quvchilarning iqtidor va qobiliyatlarini rivojlantirish hamda ularning bo’sh vaqtini samarali o’tkazishga xizmat qiladi. Shunga ko’ra Xalq ta’limi vazirligi maktabdan tashqari ta’lim muassasalari faoliyatini ilmiy asosda tashkil etish, ularning metodik hamda moddiy-texnik bazasini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratmoqda. Masalan, “O’quvchilarni tarbiyalashda oila, mahalla, maktab hamkorligi” kontseptsiyasi, “Maktabdan tashqari ta’limga qo’yilgan davlat talablari”, “Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar Kontseptsiyasi” va o’ndan ortiq yoshlar ijodiyoti markazlari hamda to’garaklarning dasturlari qabul qilinib, amaliyotga joriy etilgan. To’garak ishlari sinfdan tashqari vaqtlarda tashkil etiladi. Ular umumiy o’rta ta’lim muassasalarida, shuningdek, maktabdan tashqari ta’lim muassassalarida (bolalarning ijodiy uylari, madaniyat uylari, klublar kabilar) tashkil etilishi mumkin. Pedagogika kolleji o’quvchilarida umumiy o’rta ta’lim maktablarining boshlang’ich sinflarida va maktabdan tashqari ta’lim muassasalarida, bolalar yozgi dam olish oromgohlarida to’garak mashg’ulotlarni rahbarlik qilish ko’nikma va malakalari tarkib toptiriladi. To’garaklarning rang-barang shakl va ko’rinishlari mavjud. Ularni asosan fan (ta’lim dasturlariga ko’ra: ona tili, adabiyot, matematika, geografiya), badiiy- estetik (tasviriy san’at, rangtasvir, rassomchilik, musiqa, xor, xoreografik, raqs, badiiy ijodkorlik), texnik (o’quvchilarning texnik ijodkorligi sohalari bo’yicha), tabiatshunoslik (yosh tabiatshunoslar), turistik-o’lkashunoslik, sport- sog’lomlashtirish (ular, odatda, sektsiyalar deb yuritiladi), havaskorlik (qiziqishlariga ko’ra) va boshqa to’garaklarga ajratish mumkin. 46 Talabalarni to’garaklarga rahbarlik qilishlari uchun quyidagi kasbiy ko’nikma va malakalarga ega bo’lishlari lozim: 1) mavjud ilmiy, ijodiy, badiiy, amaliy to’garaklarning ish tajribasini o’rganish; 2) ular bilan bog’liq bo’lgan me’yoriy hujjatlarni qiyosiy tarzda o’rganish va tahlil qilish; 3) eng yaxshi ish tajribalarini o’rganish, ularni ommalashtirish; 4) me’yoriy hujjatlar (nizom, ish rejasi, hisobot ko’rinishlari, a’zolarni ro’yxatga olish tartibi)ning namunaviy nusxalarini tayyorlash va muhokamasini tashkil qilish; 5) ularning tegishli tarzda rasmiylashtirilishi va amalga kiritish tartiblarini ishlab chiqish; 6) to’garaklarning samaradorlik darajasini aniklashning me’yor va mezonlarni ishlab chiqish. To’garaklarning o’ziga xos xususiyatlaridan biri shundan iboratki, u to’liq ixtiyoriylik asosida bo’ladi. Unga majburlash, zo’rlash to’garakning asl mohiyatini yo’qqa chiqaradi. Ixtiyoriylik asosida esa shaxsiy tashabbus va qiziqishlar yotadi. Psixolog mutaxassislar to’garakning to’laqonli faoliyat ko’rsatishi uchun zarur bo’ladigan ruhiy-ma’naviy hodisa va holatlar tavsifini berishgan. Buning uchun deylik, “To’garakda siz uchun ko’proq nima qiziqarli?” degan savol qo’yiladi. Bu savolga xolis va to’g’ri javobni olish to’garak faoliyati haqidagi haqqoniy tasavvurlarning shaklanishiga imkon beradi. SHuningdek, ularning bilimlarini chuqurlashtirishga, bu bilimlarni amaliyotga tatbiq etish uchun zarur bo’ladigan ko’nikma va malakalarni shakllantirish hamda takomillashtirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari ular o’quvchilar o’rtasida hamkorlik muhitini shakllantirish; o’z faoliyatini to’g’ri tashkil etishga o’rgatish; muntazam ravishda fan yangiliklarini bilib borish; mustaqil va ijodiy ish ko’nikmasini o’zlashtirish imkonini ham beradi. 47 To’garaklarda qo’shimcha adabiyotlar bilan erkin, o’z tashabbusi va ixtiyori asosida shug’ullanish imkoniyati ko’proq bo’lishini e’tirof etish kerak. Bu narsa o’quvchilarda o’zi qilayotgan ishdan qanoat hosil qilishga, undan zavqlanishga olib keladi. Ko’tarinkilik, yangi va yaxshi ish qilishga bo’lgan ishtiyoq tegishli qiziqishlar bilan birgalikda o’quvchi shaxsining shakllanishiga, undagi qator ijobiy fazilatlarning muntazam tarzda paydo bo’lishi va kamol topishiga olib keladi. To’garakdagi faoliyat o’kuvchi uchun zerikarli, bir xil ishdan qutilib, o’zi xohlagan, yoqtirgan mashg’ulot bilan ko’proq shug’ullanish imkonini yaratadi. Bu erda u tegishli mashq, vazifa, topshiriqlarni bajaradi, o’ziga huzur beradigan manba va materiallar ustida ishlaydi, hatto tengdoshlariga, do’stlariga samimiy yordam beradi, tengdoshlarining, o’rtoqlarining mustaqil va ijodiy fikr- mulohazalarini tinglaydi, ular bilai bahslashadi, munozaraga kirishadi, o’z fikrini asoslanma, haqqoniy fikrlarga, sog’lom nuqgai nazarlarga yon berishga o’rganadi. Eng muhimi, unda o’zi yoqtirgan o’quv predmeti bilan shug’ullanish, shu fanda erishilgan yangiliklarni muntazam tarzda bilib borish, o’rgangan yangi shakl va usullarni amaliyotda qo’llash, olimlar, soha mutaxassislari va ijodkorlar hayoti bilan yaqindan tanishish imkonlari kengayadi. Har bir o’quvchi muayyan sohaga qiziqadi. Demak, uning kamida bitta to’garak a’zosi bo’lishi hayotiy mantiq taqozosidir. Ammo bu chegara bo’lmasligi lozim. To’garaklarga a’zolik uchun chegara qo’yilmaydi. Yuqorida aytib o’tilganidek, fan to’garaklari o’quvchilarning tegishli fan sohasida yangi ma’lumot va bilimlar olishiga imkoniyat yaratadi, ulardagi mavjud bilimlarni chuqurlashtirish va mustahkamlash imkonini beradi. SHu bilan birgalikda o’quvchilar orasidagi o’zaro hamkorlikni yaratadi; o’qituvchi-murabbiy va o’quvchilarning hamkorlikda ishlashini ta’minlaydi; o’quvchilarni bo’sh vaqtdan samarali foydalanishga o’rgatadi, ularning yuksak ma’naviyatli shaxs bo’lib etishuvi, ustoz-shogird munosabatlarining real tarzda amalga oshuvi uchun zamin hozirlaydi. Pedagogika fanlari nomzodi I.Rasulov o’quvchilarning 48 to’garaklardagi ishtiroki uchun asos bo’ladigan maqsadlarning nihoyatda xilma- xilligini qayd etadi. Uning ko’rsatishicha, bunda: 1) yuqori malakali mutaxassis bo’lish; 2) o’z ustida ishlashga o’rganish; 3) o’quv jarayonidagi muvaffaqiyatlarni mustahkamlash; 4) fanlarni o’zlashtirishdagi qiyinchiliklarni bartaraf etish; 5) juda yaxshi o’qib, “a’lo” va “yaxshi” baholar olish; 6) fan sohalari bo’yicha yangi ma’lumotlar olish; 7) chuqur va mukammal bilimga ega bo’lish; 8) hamkorlikda ishlashga o’rganish; 9) sinfdoshlaridan ortda qolmaslik; 10) kelajakdagi kasbiy faoliyatiga oid muvaffaqqiyatni ta’minlash; 11) o’quv faoliyatida yuqori natijalarga zamin hozirlash uchun o’qituvchilarning talablariga javob berish; 12) o’qituvchilar hurmatiga sazovor bo’lish; 13) s infd oshlarga ibrat bo’lish; 14) o’qituvchilar va atrofdagilarning e’tirofiga sazovor bo’lish; 15) yomon natijalar tufayli jamoa tanbehlaridan qochish; 16) aqliy salohiyatini yanada oshirish kabi maqsadlar ustuvor mavqe tutadi. To’garak faoliyatining samaradorligi to’garak rahbari bo’lgan ustoz- murabbiyning tashkilotchiligiga, o’z fanini, o’quvchilarni, shogirdlarini qay darajada sevishi va tushunishiga ham chambarchas bog’liqdir. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov Oliy Majlisning to’qqizinchi sessiyasida so’zlagan nutqlarida, jumladan, shunday degan edilar: “Tarbiyachilarning o’zlariga zamonaviy bilim berish, ularning ma’lumotini, malakasini oshirish kabi paysalga solib bo’lmaydigan dolzarb masalaga duch kelmoqdamiz. Mening fikrimcha, ta’lim-tarbiya tizimini o’zgartirishdagi asosiy muammo ham mana shu erda. O’qituvchi bolalarimizga zamonaviy bilim bersin, deb talab 49 qilamiz. Ammo zamonaviy bilim berish uchun, avvalo, murabbiyning o’zi ana shunday bilimga ega bo’lishi kerak” 1 . O’qituvchi o’quvchilardagi mustaqillikni, ijodkorlikni tarbiyalashda alohida rol o’ynaydi. Bu undan har bir o’quvchidagi alohida xususiyatlarni juda mukammal darajada sezishni, uning shu fanga bo’lgan havasini oshirishda foydalanishini taqozo etadi. Abdulla Avloniy inson shaxsining kamol topishida, uning tarbiyasida muhim bo’lgan bir qator omillarni sanaydi: “Tarbiyani kimlar qilur? Qayda qilinur? – degan savol keladur. Bu savolga, birinchi, uy tarbiyasi. Bu ona vazifasidur. Ikkinchi, maktab va madrasa tarbiyasi. Bu ota, muallim, mudarris va hukumat vazifasidur”, deb javob beradi. Ammo o’sha davrdagi o’qituvchi va mudarrislarga e’tirozlarini ham aytib o’tadi: “Maqsadi pul, maslagi shuhrat, yuqori maktablarda o’qumagan, usuli ta’lim ko’rmagan muallimlarni aytursizmi? Avval o’zlari dorulmualliminlarda o’qumaklari so’ngra auditoriya bermaklari lozimdur... Matlablari osh, maqsadlari chopon, auditoriyalari beimtihon, isloh yaqinidan yurmagan mudarrislarni aytursizmi? Bular o’z vazifalarini bilub, nafslaridin kechub, zamong’amuvofiq ravishda auditoriyalarini isloh qilub, imtihon birla o’qutmaklari lozimdur”. 2 Boshqa bir o’rinda esa u shunday yozadi: “Ilm o’rganmak, olim bo’lmak uchun maktabga kirmak, muallimdan ta’lim olmak lozim, aqlsiz kishilar na maktabga kirar va na muallimni bilar” 3 . Bugungi kunda mavjud bo’lgan axborot oqimi yoshlar orasida noto’g’ri, ularning ma’naviyatiga salbiy ta’sir ko’rsatadigan g’oyalarning tarqalishiga ham sabab bo’lmoqda . YOshlarda begona madaniyatlarga intilish va buning natijasida axloqiy me’yorlarga zid xatti-harakatlar shakllanmoqda. SHu bilan bir qatorda, ijtimoiy-madaniy va ekologik muammolar ko’lami kengaymoqda. Natijada, ayrim yoshlar guruhlari orasida xudbinlik, o’z tengdoshlari va tabiat ne’matlariga nisbatan 1 Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. – Т.: Шарқ, 1997. – Б.7. 2 Абдулла Авлоний. Танланган асарлар. 2 жилдли. 2-жилд, Пандлар, ибратаар, набийлар ҳаёти, драмалар, макрлалар, саёҳат хотиралари. Тўпловчи ва нашрга тайёрловчи Б. Қосимов. – Т.: Маънавият, 1998. – Б.9-37. 3 Ўша китоб. – Б.41. 50 shafqatsiz munosabat, giyohvandlikka ruju qo’yish kabi salbiy xulq-atvor ko’rinishlari namoyon bo’lmoqda. Bularning barchasi yosh avlodga ma’naviy-axloqiy tarbiya berish, ularni barkamol shaxs sifatida shakllantirish muammosini yanada dolzarblashtiradi. Yoshlarga ko’rsatilayotgan salbiy ta’sirlarning oldini olish, ularni chiniqtirish, o’zlari yashab turgan jonajon o’lkalari, uning bepoyon saxovatli zamini bilan tanishtirish nihoyatda muhimdir. Buning uchun ta’lim-tarbiya jarayonining ko’proq demokratlashuvi va insonparvarlashuvi alohida ahamiyatga ega. YOshlarni ma’naviy jihatdan to’g’ri shakllantirish va rivojlantirishga yo’naltirilgan pedagogik jarayonlarni ilmiy-metodik jihatdan ta’minlash zaruriyati mavjud. Bugungi kunda sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarning ahamiyati tobora ortib borar ekan, o’quvchilarni barkamol, vatanparvar, millatparvar qilib tarbiyalashda, tarixiy manbalar, obidalar, o’lkashunoslik materiallari alohida qimmatga ega. Shuning uchun ham respublikamizdagi ko’plab umumta’lim maktablari, maktabdan va sinfdan tashqari ta’lim jarayonlarida tarbiyaviy tadbirlarga alohida e’tibor qaratilmoqda. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarda umuminsoniy, milliy- ma’naviy qadriyatlardan foydalanish alohida dolzarblik kasb etmoqda. Zero, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimov o’zining “Yuksak ma’naviyat — engilmas kuch” asarida “Yana bir dolzarb vazifa — o’sib kelayotgan avlodga, uning ma’naviy tarbiyasiga nihoyatda katta javobgarlik hissi bilan yondashish masalasi. Nega deganda, yoshlar xalq ma’naviyatining munosib egalaridir. SHuning uchun har bir o’g’il-qizimiz dastlabki qadamlaridan boshlab madaniy boyliklarimizdan bahramand bo’lishi kerak” , — deb ta’kidlaydi 1 . Respublikamizda faoliyat ko’rsatayotgan to’garaklar va ularning a’zolari birinchi va keyingi o’quv yillarida qanday bilimlar, amaliy ko’nikmalarga ega bo’lishlari lozimligi alohida belgilab qo’yilgan. Bu O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining 1999 -il 30 iyuldagi 8/5-sonli Hay’at qarori bilan tasdiqlangan 1 Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch.-T.: Ma’naviyat, 2008. – B.80. 51 “Maktabdan va sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlar Kontseptsiyasi” hamda 2008-yil 28-avgustdagi 9/1-sonli Hay’at buyrug’i bilan tasdiqlangan “Maktabdan tashqari ta’limga qo’yilgan Davlat talablari” da o’z ifodasini topgan. Mazkur davlat talablari O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 11-maydagi 130-sonli qarori bilan tasdiqlangan Nizom talablari asosida takomillashtirilib, Xalq ta’limi vazirligining 2011-yil 31-martdagi ““Barkamol avlod” bolalar markazlari uchun maktabdan tashqari ta’limga qo’yiladigan davlat talablari” 69-sonli buyrug’i bilan tasdiqlandi va amaliyotga joriy etildi. To’garaklar ishini xuddi shu talablar asosida tashkil etish maqsadga muvofiqdir. Maktabdan va sinfdan tashqari yo’nalishda tashkil etilgan to’garaklar o’quvchilarda vatanparvarlik, milliy iftixor, ona tabiatga, tarixiy madaniy yodgorliklarga muhabbat hislari shakllanishi va rivojlanishida muhim o’ringa ega. Bundan tashqari bugungi kun talablaridan biri, o’quvchilarda o’zligini anglash ko’nikmasini qaror toptirishdan iboratdir. O’quvchilar o’zlarining kim ekanliklarini anglab etishlari uchun o’z o’lkalari, millati, uning urf-odatlari, an’analari, madaniy boyliklaridan xabardor bo’lishi kerak. Ilm-fan, adabiyot, san’at va me’morchilik, texnik ijodiyot, milliy xalq hu narmandchiligi sohalarida iste’dodli yoshlarni izlab topish, ularning ijodiy salohiyatlarini yurtimiz mustaqilligi va xalqimiz ma’naviyatini boyitishga yo’naltirish, ularga g’amxo’rlik qilish va ijodiy izlanishlari uchun shart-sharoit yaratib berish bugungi kunda pedagoglar oldida turgan asosiy vazifalardandir. Zero, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek, “Xalqimiz doimo ma’naviy jasorat hissi bilan yashagan va bu ulug’ tuyg’u uning hayotida yillar, asrlar o’tgani sayin tobora kuchayib, yuksalib bormoqda. Chunki xalq ma’naviyati shunday bir buyuk ummonki, har qaysi avlod undan kuch-qudrat, g’ayrat va ilhom olib, o’zining naqadar ulkan ishlarga qodir ekanini namoyon etadi” 1 . 1 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. - T.: MA’naviyat, 2008. – B.80. 52 Shu nuqtai nazardan, bugungi kunda o’quvchi-yoshlarga xalqimizning asrlar davomida yaratgan ma’naviy qadriyatlariga tayangan holda tarixiy va ilmiy jihatdan asosli ta’lim-tarbiya berishning an’anaviy, milliy shakllarini tatbiq etishga katta ahamiyat qaratilmoqda. To’garak – guruh bilan ishlashga mo’ljallangan darsdan tashqari ishlarning eng keng tarqalgan turlaridan biridir. To’garak odatda bir sinf(guruh)da, parallel sinflarda o’qiydigan o’quvchi (o’quvchi)lardan tashkil topadi. Ammo bu to’garakning muntazam talabi emas. To’garak turli auditoriya (guruh, bosqich)dagi o’quvchi (o’quvchi)larni ham birlashtirishi mumkin. To’garak a’zolarining soni, odatda, yigirmata atrofida bo’ladi. Ammo bu raqamni qat’iy asos sifatida qabul qilish shart emas. Fan to’garaklari – alohida olingan o’quv predmetlari, fanlar bo’yicha auditoriyadan tashqari guruh bilan ishlashga oid tashkil etiladigan ishlarning ancha keng tarqalgan turidir. Aslida auditoriyadan tashqari ishlarning turlari nihoyatda rang-barang. Bular qatorida biz har xil kechalarni, ertalabki daqiqalarni, ekskursiyalar, o’tkir zehnlilar mushoirasi, olimpiadalar, muayyan mavzularga bag’ishlangan anjumanlar, ko’rik-tanlovlar, o’rganilayotgan fan haqidagi mashhur kitoblar muhokamasi, yangi kitoblarning takdimoti, alohida mavzularga bag’ishlangan devoriy gazetalarni, og’zaki va qo’lyozma holidagi gazeta va jurnallarni chiqarish va boshqalarni ko’rsatish mumkin. Darsda, odatda, o’quvchilar ko’p yozib, kam gapirishadi. Darsdan tashqari ishlar jarayonida esa buning aksi ustuvorlik qiladi: ular nisbatan ozroq yozsalar ham, og’zaki nutqqa ko’p murojaat etishadi. Ushbu jarayonda ular turli-tuman axborotlarni berishadi, o’zaro doimiy muloqotda bo’lishadi, mustaqil ravishda ayrim mavzularga oid ixcham ma’ruzalarni tayyorlashadi, ko’plab she’riy asarlarni, badiiy asarlardan olingan namuna va parchalarni ifodali o’qishga oid mashqlar bilan shug’ullanishadi. Darsdan tashqari ishlarning ayrimlari muntazam amal qilishi bilan ajaralib tursa, ayrimlari ahyon-ahyonda, muayyan vaqt oralig’ida iste’molga kiritilishi 53 bilan e’tiborlidir. Muntazam amal qiladigan auditoriyadan tashqari ishlar butun o’quv yili davomida ish beraveradi. To’garaklar, har xil klublar shu turkumga mansubdir. Boshqalari (ertaliklar, kechalar, olimpiadalar, tanlovlar, ekskursiyalar)dan esa epizodik tarzda foydalanish mumkin. Ular mantiqan bir- biriga zid emas ularning biri boshqasini inkor etmaydi, aksincha, ish jarayonida ular bir-birini to’ldiradi. Ularni tegishli uyg’unlikda qo’llash esa kutilayotgan samaraning tezroq va ko’lamliroq tarzda yuzaga chiqishiga imkon beradi. Fan to’garaklari fanning o’ziga to’laligicha bag’ishlanishi (“Yosh fiziklar”, “Yosh matematiklar”, “Yosh filolog”) yoki uning ayrim bo’lim va qismlari asosida tashkil etilishi mumkin. Masalan, fizika fanining elektr, optika; ona tilining “Qiziqarli grammatika”, “Nutq madaniyati to’garagi” kabilar. Ushbu to’garaklarning o’ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat, ular bir-biridan nimalariga ko’ra farq qiladi? Ushbu to’garaklarning har biri muayyan masalalar bilan shug’ullanadi. Masalan, “Qiziqarli grammatika” to’garagi grammatikaning bolalar uchun nihoyatda qiziqarli bo’lgan masalalari ustida bahs yuritadi. Etimologiya to’garagi esa so’zlarning kelib chiqishini, ayniqsa, o’quvchilarni qurshab turgan ularda yurtga, vatanga bo’lgan muhabbatni yanada mustahkamlaydi. Oilada farzand dunyoga kelgach, uyga albatta bolalar kitoblari ham kirib keladi. Go’dak ikki-uch yoshgacha kitobxon emas, balki tinglovchi, tomoshabin bo’lsa ham, kitob unga dunyoni tobora yaqindan anglash quvonchini baxsh etib boradi. Bola maktab ostonasiga qadam qo’ygandan so’ng uzoq yillar davomida o’z taqdirini auditoriyalik va boshqa adabiyotlar bilan bog’lab, ular yordamida bilim va madaniyat asoslarini, mehnat ko’nikma va malakalarini egallaydi. Birgina umumiy ta’lim maktabining o’zida yuzga yaqin nomda auditoriyalik va qo’llanmalar, badiiy asarlar bilan tanishadi. O’z bilim va tafakkurini, nutqini shular asosida shakllantiradi, rivojlantiradi. Albatta, bolani yoshligidan boshlab kitobga oshno qilib tarbiyalashda ota- ona hamda boshlang’ich auditoriya o’kituvchilarining o’rni katta. Bola qanchalik 54 kitobga yaqin bo’lsa, zaruriy bilimlarni egallashda, insonni va atrof-muhitni yanada yakindan b^ilib olishda, kasb o’rganish va hayot go’zalligini anglashda qiynalmaydi. Yoshlarda kitob o’qishga muhabbat hissining ortib borishi ta’lim muassasalarida tashkil etilgan “Yosh kitobxonlar” to’garagi faoliyatiga ham ko’p jihatdan bog’liq. To’garakka a’zo bo’lishni xohlovchi har bir o’quvchining qanday mavzudagi kitoblarga qiziqishi ko’proq ekanligini oldindan aniqlab olish to’garak ishining kelgusi faoliyatida muhim sanaladi. Chunki to’garak rahbari oldindan aniqlab olingan tashxisga ko’ra adabiyotlarni tanlaydi, imkon bo’lganda yozuvchi va shoirlar bilan uchrashuvlarni tashkil etadi. Ayni zamonda, to’garaklar o’kuvchilarning yoshini hisobga olgan holda tashkil etiladi. Yoshga ko’ra bunday farqlash kelgusidagi mashg’ulot jarayonlarini o’quvchilarning yoshi va saviyasiga muvofiq tashkil etish va rejalashtirishdagi muhim holatlar bilan bog’liqdir. Yaxshi ma’lumki, bolalarda tarbiyalanadigan axloqiy xususiyatlar, xulq- atvor qoidalari orasida insonparvarlik muhim o’rin tutadi. Insonparvarlik hissi axloq me’yorlari va qoidalarini o’rgatish asosida rivojlanadi. Buning uchun bolalarni faqat ezgu ishlarni qilishga o’rgatib borish zarur. To’garak rahbari o’quvchilar yoshiga ko’ra ularni insonparvarlik ruhida tarbiyalashga xizmat qila oladigan badiiy adabiyotlar ro’yxatini va u ro’yxatga kirgan adabiyotlardan namunalarni oldindan tayyorlab oladi. To’garak ishi davomida a’zolar orasidan faol o’quvchini tanlab, kitobni o’qib chiqish va o’rtoqlari davrasida so’zlab berish uchun topshiriq beradi. Asar tahlilini olib borishda faollar bilan birga boshqalar ham munozaraga tortiladi. “Yosh kitobxonlar” to’garagining asosiy maqsadi ta’lim muassasasi bilan hamkorlikda o’quvchi shaxsini har tomonlama kamolotga etkazish, o’qishga rahbarlik qilishni tashkil etishdan iborat. Buning natijasida yoshlarda global fikrlash, o’zlariga kerakli adabiyotlarni tanlash va o’qish, ular vositasida bilim va tarbiya olish imkoniyatlari takomillashadi. 55 Umuman olganda, to’garak rahbari mazkur turga mashg’ulotlarni tashkil etish va o’tkazishda: 1) tyutor (maslahatchi); 2) fasilitator (o’quvchilarning guruhiy faoliyatini tashkil etishda ijobiy maqbul muhitni yaratuvchi); 3) ingilator (o’quvchilarning bilim, ko’nikma va malakalarini nazorat qilib boruvchi); 4) innovator (yangiliklarni amaliyotga joriy etuvchi) kabi rollarda namoyon bo’ladi. O’z navbatida pedagogika kolleji o’quvchilarida to’garaklar faoliyatini boshqarishga doir quyidagi sifatlarni tarkib toptirish lozim:  bilimdon, zakovatli;  samimiy va dilkash;  malakali mutaxassis;  ijodkor;  notiq;  hazil-mutoyiba tuyg’uli;  muloqotchanlik. S h uningdek, pedagogika kolleji o’quvchilarini to’garaklar faoliyatini boshqarishga tayyorlashga doir quyidagi savollarga javob topishga odatlantirish lozim:  to’garak ishini qanday tashkillashtirish lozim?  to’garakni tashkil etishda qanday jihozlar kerak?  ishni nimadan boshlagan ma’qul?  to’garak o’quvchilarga nima beradi?  to’garak ishining samaradorligini oshirishda nimalarga e’tibor bermoq kerak?  to’garak faoliyatining natijasi qanday bo’lishi kerak? 56 Mavjud ilmiy izlanishlarni tahlil etish asosida to’garak mashg’ulotining o’quvchi hamda o’qituvchi va tarbiyachilar faoliyatidagi ahamiyatini quyidagi tarzda toifalash mumkin: 2.3.1-chizma To’garak mashg’ulotlarining zaruriy-ahamiyatli jihatlari To’garak a’zolari uchun ahamiyatli jihatlar O’qituvchi va tarbiyachilarga taqdim etiladigan imkoniyatlar  Bo’sh vaqtni samarali va mazmunli o’tkazish.  Tajriba orttirish, malaka oshirish.  O’zaro teng muloqotga kirishish.  Iqtidorini namoyon qilish.  Sohaga yanada qiziqtira olish, amaliy ko’nikmalarni shakllan-tirish.  Ijodkorlik qobiliyatini shakllantirish.  Ijtimoiy faollikni oshirish.  O’z-o’ziga ishonchni shakllantirish.  Y a qin muloqotga kirishish.  O’quvchilarning qiziqishlaridan xabardor bo’lish.  Ta’lim oluvchilarning yomon illatlarga berilishlarining oldini olish.  Ularning faoliyatini doimiy nazorat qilish.  O’quvchilarning iqtidor va qobiliyatini rivojlantirish.  Ta’lim muassasasi miqyosida o’tkaziladigan tadbirlarda ta’lim oluvchilarning faol ishtirokini ta’minlash. Xulosa qilib aytganda, to’garaklar faoliyatini zamonaviy talablar asosida tashkil etish uchun maxsus tayyorgarlikka va nazariy bilimlarga ega bo’lgan to’garak rahbarlarini tayyorlash, ularda zaruriy ko’nikma va malakalarni rivojlantirish dolzarb ijtimoiy zaruriyatdir. To’garak rahbarlari o’rtasida tajriba almashinuvi va to’garak mashg’ulotlarini sifatli tashkil etishni yo’lga qo’yish maqsadida to’garak 57 mashg’ulotlarini tahlil qilish alohida ahamiyatga ega. Bunday tahlil o’quv jarayonini yanada sifatli tashkil etishning samaradorligini oshiradi. To’garak mashg’ulotlari jarayonida pedagogning kichik guruhlar bilan ishlash faoliyati natijalarini aniqlash maqsadida bir necha mezonlar belgilanadi, ular quyidagilar:  mazmun (berilgan mavzuning to’liq mazmuni bayon etilishi kerak);  faollik (guruhdagi to’garak a’zolari faolligi nazarda tutiladi);  dizayn (taqdim etilayotgan mavzuga ijodiy yondashishi);  reglamenti (har bir to’garak mashg’ulotining yagona vaqtga amal qilinishi);  taqdimot va natija (tahsil oluvchi, ekspert va tahsil beruvchi). Mashg’ulot tahlilini shartli ravishda quyidagi 4 turga bo’lish mumkin: 1. Ilmiy. 2. Metodik. 3. Didaktik. 4. Umumpedagogik va umumpsixologik. Ilmiy tahlil – berilayotgan bilimlarning ilmiy-nazariy jihati, to’garak a’zolari bajarayotgan mashg’ulotning maqsadga muvofiq yo’nalishi jihatdan to’g’riligini aniqlash demakdir. Bunda asosan quyidagilarni e’tiborga olish maqsadga muvofiq:  to’garak rahbarining shu kungi mashg’ulotga ilmiy-metodik jihatdan tayyorlanganlik holati;  o’z mutaxassisligi bo’yicha ilmiy-nazariy axborotlar bilan qurollanganligi;  to’garak mashg’ulotlari jarayonida ilmiy qoida va ta’riflarning to’g’ri bayon etilishi hamda ilmiy an’analarning to’garak a’zolari ongiga singdirib borilishi;  to’garak mashg’ulotlari materiallarining qo’shimcha adabiyotlar bilan boyitilishi;  to’garak a’zolari to’garak mashg’ulotlari mavzularini ilmiy jihatdan to’g’ri, qisqa va mukammal bayon etishini to’garak rahbari tomonidan nazorat qilinishi; 58  to’garak mashg’ulot davomida, yangi mavzuni bayon etishni to’garak rahbari tomonidan nazorat qilinishi, ta’limni tarbiya bilan bog’lab olib borilishi;  to’garak rahbari va to’garak a’zolarining nutq madaniyati. Metodik tahlil . To’garak rahbarining to’garak mashg’ulotlari jarayonida qo’llagan usul va metodlarining maqsadga muvofiqligi ta’limning turiga hamda uning o’ziga xos hususiyatlariga qarab belgilanadi. O’quv materialini bayon qilish va tushuntirish jarayonida qo’llanilgan usullarning shu materialga mosligi yoki mos emasligini metodik tahlil davomida aniqlanadi. To’garak rahbari mashg’ulotda qo’llagan usullarning samaradorligi, rang- barangligi, namunaviyligi, uning o’tgan yangi mavzu materialini to’garak a’zolarining qay darajada o’zlashtirilganligi bilan belgilanadi. To’garak m ashg’ulot larini tahlil qilishda quyidagilarni hisobga olish maqsadga muvofiqdir:  Ilmiy asoslangan axborotlar berish;  Ilmiy qoida va ta’riflarni ravon, tushunarli, baland ovozda to’garak a’zolari ga etkazish;  Mantiqiy va o’rinli misollar ni o’z vaqtida keltirish va amalda ko’rsatib berish ;  To’garak m ashg’ulot lari materiallarini qo’shimcha adabiyot lar bilan boyitish ;  To’garak rahbari va to’garak a’zolari bajaradigan amaliy va mustaqil ishning ilmiy-nazariy jihatdan muvofiqligi. Bundan tashqari m etodik tahlil jarayonida to’garak rahbari mashg’ulot materiallarini to’garak a’zolari ga qanday uslubda etkaza olish malakasi o’rganiladi. To’garak m ashg’ulot larini metodik jihatdan tahlil etishda quyidagi mezonlardan foydalanishimiz lozim:  To’garak m ashg’ulot i ning texnologik xaritasini ishlab chiqqanligi ;  O’quv maqsadi va natijalarining to’g’ri belgilanganligi ;  To’garak m ashg’ulot lari bosqichiga mos ravishda metod tanlanganligi, metod qoidalariga amal qilinganligi ; 59  Metodni amalga oshirishda ta’limning tashkiliy shakllaridan unumli foydanishi ;  Ta’lim metodi, shakli va ta’lim vositalarini uyg’unlashuviga erishganligi . Didaktik tahlil – b u to’garak rahbari mashg’ulotini ta’lim tamoyillariga amal qilgan holda (mashg’ulotga qo’yiladigan talablar asosida) olib borilishini nazarda tutadi. To’garak mashg’ulotlarini didaktik jihatdan tahlil etishda quyidagi mezonlardan foydaniladi:  Ta’lim vositalarini to’g’ri tanlab o’rinli foydalanilganligi;  To’garak mashg’ulotlari kirish, asosiy va yakuniy qismlardan iboratligi;  To’garak mashg’ulotida to’garak a’zolarining faolligiga erishganlik darajasi;  To’garak mashg’ulotiga ajratilgan vaqtdan unumli foydalanishi. Umumpedagogik va umumpsixologik tahlil – b u to’garak mashg’ulotining ilmiy, metodik va didaktik jihatlarning majmuini nazarda tutadi:  O’quv xonasining jihozlanganlik darajasi ;  O’quv xonasining sanitar-gigienik holati ;  To’garak a’zolari bilimiga qo’yiladigan bahoning adolatli va izohli bo’lishi ;  To’garak m ashg’ulot i da to’garak a’zolari ning o’zlashtirish sifati ;  To’garak m ashg’ulot i da to’garak rahbari asosiy maqsadiga erisha olganligi ;  To’garak rahbari ning to’garak m ashg’ulot ini tashkil etish va mashg’ulot bosqichlaridan to’g’ri foydalanish i;  To’garak m ashg’ulot i ning ilmiylilik jihati ;  To’garak m ashg’ulot i ning metodik jihati ;  To’garak m ashg’ulot i ning didaktik jihati . Muayyan to’garak mashg’uloti bo’yicha o’quv dasturidagi mavzuni to’garak a’zolari, shuningdek, ushbu mavzuga qiziqish bildirgan va maxsus taklif etilgan 60 pedagoglar ishtirokida turli shaklda o’tkaziladigan mashg’ulotlar ochiq to’garak mashg’ulotlari deb ataladi. Ochiq to’garak mashg’ulotlarini tashkil etishdan maqsad ish yuzasidan tajriba almashish, ta’lim berishning ilg’or metodlarini yoyish, kamchiliklarni bartaraf etib, uni tuzatishga yordam berish. Shuningdek, ta’lim muassasasi pedagoglarining fan, texnika va texnologiyalar sohalari bo’yicha jahonda erishilgan yutuq va yangiliklardan xabardor bo’lishlariga erishish va ular asosida zamonaviy pedagogik va axborot kommunikatsion texnologiyalardan samarali foydalangan holda to’garak mashg’uloti ni tayyorlash, o’tkazish va shu tariqa ta’lim sifatini oshirish hamda tayyorlanayotgan kadrlarning raqobatbardoshligini ta’minlashdan iboratdir. Ochiq to’garak mashg’ulotlarini o’tkazish vazifalariga quyidagilar kiradi:  to’garak a’zolariga sohadagi so’nggi yutuq va yangiliklarni etkazish;  ta’lim sifatini boshqarishda fan, ishlab chiqarish va jamoatchilik ishtirokini ta’minlash;  ilmiy-uslubiy jihatdan etuk to’garak mashg’uloti materiallarini targ’ibot etish;  yosh pedagog kadrlarning kasb mahoratini oshirish;  yuqori saviyadagi ochiq mashg’ulot mualliflarini moddiy va ma’naviy rag’batlantirish. Ochiq to’garak mashg’ulotlari, odatda, o’z sohasi bo’yicha taniqli yoki ilmiy daraja va unvonlarga ega bo’lgan tajribali to’garak rahbarlari tomonidan o’tkaziladi. Har bir ochiq mashg’ulotga yaxshilab tayyorlanib, to’garak mashg’ulotining barcha bosqichlari va vaqtning taqsimlanishi puxta o’ylanishi, mashg’ulot ko’rgazmali o’quv qurollari, texnik vositalari, ta’lim metod va ta’lim shakllari bilan to’g’ri tanlangan bo’lishi kerak. Ochiq to’garak mashg’ulotlarini tashkil etish tartibi. Maktabdan tashqari ta’lim muassasalarida ochiq to’garak mashg’ulotlari o’quv rejadagi barcha to’garak 61 mashg’ulotlarida o’tkazilishi mumkin. Ochiq to’garak mashg’ulotlarini o’tkazish rejasi o’quv ishlari bo’yicha direktor o’rinbosari tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi. Ochiq to’garak mashg’ulotini o’tishdan avval kengaytirilgan reja tuzib, unda mashg’ulotdan ko’zda tutilgan o’quv tarbiyaviy ishlar maqsadi, uni amalga oshirish bosqichlari ko’rsatiladi. Mashg’ulot mavzusi, uslubi, qo’llaniladigan texnik vositalar to’garak rahbari tomonidan ixtiyoriy tanlanadi. Ochiq to’garak mashg’ulotlarining sifatli o’tilishi to’garak rahbarining mashg’ulotga qay darajada tayyorlanganligiga bog’liq. To’garak rahbari birinchi navbatda ochiq to’garak mashg’uloti rejasini puxta ishlab chiqish kerak, ochiq to’garak mashg’uloti rejasida mashg’ulotning mavzusi (mavzuchalar), mashg’ulotning maqsadi, mazmunini to’liq ochib beradigan savollar, mashg’ulot davomida zarur bo’ladigan ko’rgazmali qurollar, texnika vositalari va to’garak a’zolari bilimlarini nazorat qilish uchun savollar hamda to’garak mashg’ulotini o’tish elementlari (metodlari)dan foydalana olishi kerak. Ochiq to’garak mashg’uloti vaqtidan mazmunli foydalanish uchun oldindan to’garak mashg’uloti rejasiga, aniq tushinarli savollarni kiritish kerak. Har bir to’garak mashg’uloti ning mavzusini 2-3 ta rejaga ajratib, mashg’ulot mavzusi yuzasidan savollar tayyorlab doskaga yozib qo’yilsa maqsadga muvofiq bo’ladi. Bu mashg’ulot vaqtini tejab qoladi va to’garak a’zolarining diqqatini bir joyga jamlaydi. Mashg’ulot vaqti kamligini inobatga olgan holda mavzuning kerakli, qiziqarli tomonlarini tanlab oladi. To’garak a’zolarining to’garak mashg’ulotlarni o’zlashtirishi mashg’ulotni to’g’ri tashkil etilishiga bog’liq. Lekin mashg’ulot o’tish sxemasi bir qolipda o’tkazilishi shart emas. Reja strukturasidagi bo’limlarni to’garak rahbari ijodiy yondoshib ketma-ketligini o’zgartirishi mumkin. To’garak a’zolarining mavzuni o’zlashtirishlariga qarab, qo’shimcha elementlardan foydalanishi mumkin. 62 Ochiq to’garak mashg’ulotlarini e’lon qilish. Ochiq to’garak mashg’uloti o’tkazilishi haqidagi axborot ta’lim muassasalarida bir hafta oldin e’lon qilinadi. E’londa ochiq to’garak mashg’uloti mavzusi, to’garak rahbarining familiyasi, ismi- sharifi, ilmiy darajasi, unvoni va toifasi hamda ochiq to’garak mashg’ulotni o’tkazish kuni, joyi va vaqti ko’rsatiladi. Ochiq to’garak mashg’ulotlarida ushbu mashg’ulotni tashkil etayotgan muassasaning yosh pedagog-metodistlarining qatnashishi tavsiya etiladi. Ochiq to’garak mashg’ulotlari muhokamasini uyushtirish. Ochiq to’garak mashg’ulotlarining mazmun-mohiyati va ilmiy-uslubiy saviyasi bo’yicha muhokamasi ochiq to’garak mashg’ulotidan so’ng, uslubiy kengashning navbatdan tashqari yig’ilishlarida davom ettiriladi. Har bir ochiq to’garak mashg’uloti tugashi bilan unda ishtirok etgan pedagoglarda olingan taassurotlar yangiligida muhokama qilinadi. Muhokamani uslubiy kengash raisi boshlaydi. U mashg’ulotning maqsadini eslatib o’tadi va ochiq to’garak mashg’uloti o’tgan to’garak rahbariga so’z beriladi. Mashg’ulotda kerakli maqsadga erishdimi yo’qmi, mashg’ulotning qaysi jihatlari yaxshi o’tdi-yu, qanday kamchiliklar bo’ldi, to’garak a’zolarining bilimida qanday kamchiliklar aniqlandi va umuman o’tilgan ochiq to’garak mashg’ulotini qanday baholashi haqida gapiradi. So’ngra mashg’ulot haqida unda qatnashgan pedagoglar va ta’lim muassasasi rahbari fikr bildiradi. Ular mashg’ulotni tahlil qiladilar, mashg’ulotning yutuq va kamchiliklarini, mashg’ulotning u yoki bu bosqichini qanday o’tganda yaxshi bo’lishi aytilib metodik tavsiyalar beriladi. Muhokama ishchanlik ruhida, har tomonlama tanqidiy va eng muhimi xayrihohlik bilan o’tishi kerak. Ochiq to’garak mashg’ulotini o’tish katta diqqat-e’tiborni talab qiladi, hatto eng tajribali to’garak rahbari ham ba’zi narsalarni esdan chiqaradi. Ochiq mashg’ulotni malakali tahlil qilish, tarbiyaviy talablarning amaliy ahamiyatini ochib berish, barcha o’qituvchi va muhandis-pedagoglar uchun yaxshi maktab rolini o’taydi. 63 To’garak mashg’uloti tahlili, pedagog faoliyatini o’rganish va tekshirish, pedagogik ishning ijobiy va salbiy tomonlarini chuqur bilishga asoslanilgan malakali yordamdir. To’garak rahbarlari bir-birlarining mashg’ulotlariga kirishlari ularni tajriba almashish tartibida tahlil qilishlari va o’z ishlarini yanada takomillashtirish yo’llarini qidirishlari maqsadga muvofiqdir. To’g’ri tashkil etilgan nazorat to’garak rahbarlarining eng yaxshi tajribalarni aniqlash hamda uni ommalashtirish choralarini ko’rishda yordam beradi. O’quv ishini nazorat qilish doimiy, rejali ob’ektlar bo’lishi kerak. Uni shunday tashkil qilish kerakki, u to’garak rahbarlarida ijobiy tashabbusni, o’quv ish holatiga javobgarlik hissini uyg’otsin. Metodistlar to’garak mashg’ulotlarini tahlil qilishda quyidagi tayyorgarlik bosqichlarini ko’rishi lozim: 1. To’garak mashg’ulotlariga kirish maqsadini aniqlash; 2. To’garak mashg’ulotlarini tekshirishni rejalashtirish; 3. To’garak mashg’ulotlarini nazorat qilishga tayyorlanish; 4. To’garak mashg’ulotlariga kirish; 5. To’garak mashg’ulotlari tahlili. O’quv muassasasi metodistlarining to’garak mashg’ulotlariga kirishdan maqsadi Metodistlarning to’garak mashg’ulotlariga kirishlaridan maqsad: 1. To’garak mashg’uloti mazmunining o’quv dasturiga muvofiqligini aniqlash; 2. O’rganilayotgan materialning ilmiy rejasini va uning g’oyaviy yo’nalishini aniqlash; 3. To’garak mashg’ulotlarida didaktikaning asosiy tamoyillariga rioya qilinayotganligini tekshirish; 4. To’garak mashg’uloti turi o’qitishning metod va tamoyillarini to’g’ri tanlanganligini tekshirish; 64 5. To’garak mashg’ulotining tarbiyaviy ahamiyatini tekshirish; 6. To’garak rahbarining mashg’ulot o’tishga va mazkur mashg’ulotni olib borishga tayyorgarligini tekshirish; 7. To’garak mashg’ulotining to’g’ri tashkil qilinmaganligini baholash. Maqsadiga ko’ra nazorat quyidagi turlarga bo’linadi: Frontal (kundalik umumiy tekshirish). Tematik nazorat bu nazoratning amalda eng ko’p tarqalgan turi hisoblanadi va pedagogning ish tizimini o’rganishdir. To’garak rahbarining ta’lim-tarbiyaviy ishining sifatini frontal usulda tekshirganda ular o’z vazifalarini qanchalik vijdonan va batartib bajarayotganliklarini, qanday yordamga muhtojliklarini aniqlash kerak. To’garak mashg’ulotlariga bunday maqsadlarda kirish har bir o’quv yili doirasida bir me’yorda rejalashtiriladi. Ilgarigi ishlarida kamchiliklar (pedagogik mahoratning pastligi, mashg’ulotlarining yomon rejalashtirilganligi, to’garak a’zolari bilim va ko’nikma sifatlarining pastligi guruhda intizomning yomonligi) va shu kabilar sezilgan to’garak rahbarlarining o’quv mashg’ulotlarini tez-tez nazorat qilib turish maqsadga muvofiq bo’ladi. O’quv muassasasi metodistlarining to’garak mashg’ulotlariga kirishlari puxta o’ylangan reja bo’yicha olib boriladi. Rejalashtirilgan nazorat o’z vaqtida xatolarning oldini olish va o’qitishda aniqlangan kamchiliklarni bartaraf qilish imkonini beradi. Ta’lim-tarbiyaviy jarayonning holat va mazmunini nazorat qilish rejasini o’quv muassasasining direktori (ma’naviy va ma’rifiy ishlar bo’yicha direktor o’rinbosari, o’quv ishlari bo’yicha direktor o’rinbosari va metodisti bilan birgalikda) har bir o’quv yiliga o’quv muassasasi hususiyatlari, pedagogik jamoasining kvalifikatsiyasi, o’quv yili yoki yarim yilligining natijalarini nazarda tutgan holda tuzadi. Pedagogik nazorat o’quv muassasasidagi metodik ish kompleksi bilan har tomonlama bog’langan bo’lishi kerak. 65 To’garak mashg’ulotlariga kirish to’garak mashg’ulotlari jadvali, to’garak rahbarlarining ish rejalari va boshqa shartlarga ko’ra rejalashtiriladi. Endigina to’garak rahbari faoliyatini yuritayotgan yoshlarning to’garak mashg’ulotlariga zaruriyat tug’ilganda kirish, ularning ishlari bilan tanishish hamda ular qanday yordamga muhtojligini aniqlash, tajribali to’garak rahbarlarining mashg’ulotlariga esa ularni o’rganish va tajribalarini o’quv muassasasining etarlicha tajribaga ega bo’lmagan yosh xodimlari o’rtasida tarqatish maqsadida kiriladi. O’quv muassasasi pedagog xodimlarning to’garak mashg’ulotlariga kirishni o’quv yiliga mo’ljallab rejalashtirish maqsadga muvofiq. Mana shunday rejalar asosida mashg’ulotlarga kirishning oylik, haftalik rejalari ham ishlab chiqiladi. Ularda mazkur davrda mashg’ulotlarda o’rganilayotgan dasturning bo’limlari yoki mavzulari aniqlanadi, mashg’ulotlarga kiriladigan sanalar, tekshirishning shakli va metodlari ko’rsatiladi. O’quv muassasasi uslubchilari tomonidan qilingan pedagogik nazoratning saviyasi va ta’sirchanligi avvalo ularning tayyorlanish darajasiga bog’liq. To’garak mashg’ulotlarini to’g’ri tahlil qilish uchun metodistlar ta’lim-tarbiyaviy ishning mazmuni va tashkil qilinishining to’garak a’zolarini o’qitish va tarbiyalashning metod va shakllarini, hozirgi zamon ilmiy-texnika, pedagogika, metodikaga doir va boshqa adabiyotlarni kuzatib borishlari kerak. To’garak mashg’ulotiga kirishdan oldin metodist:  to’garak mashg’ulotiga kirish maqsadini aniqlaydi;  kirishi mo’ljallangan to’garak mashg’ulotida o’rganiladigan o’quv materialining mazmunini bilib oladi;  mazkur to’garak bo’yicha dastur talablari va shunga muvofiq o’quv qo’llanmasi, metodik adabiyotlar bilan tanishadi;  to’garak mashg’uloti jurnalini ko’rib chiqadi;  to’garak a’zolarining joriy o’zlashtirishlarini tahlil qilib, o’tilgan materialning to’garak mashg’ulotlari jurnalida qayd qilinishi, kelajak mavzular 66 rejasiga muvofiq kelishini hamda bo’lajak to’garak mashg’ulotida o’rganiladigan mavzuni aniqlaydi. To’garak mashg’ulotini tahlil qilish va mashg’ulot davomida o’z kuzatishlarini yozishni tahliliy namunasini o’ylab qo’yadi. Nazariy to’garak mashg’ulotlarini tekshirishni boshlashdan oldin tekshiruvchiga o’quv xonasining holati, o’quv ko’rgazmali qo’llanmalarning belgilangan normativlariga muvofiqligi, ularning holati, zamonaviy ta’lim texnologiya vositalari hamda ko’rsatmali qurollar bilan ta’minlanganligi bilan tanishib chiqish tavsiya qilinadi. To’garak mashg’ulotiga kirish, uni o’tishni tahlil qilish, ta’lim-tarbiyaviy jarayonni nazorat qilishning asosi hisoblanadi. Ta’lim muassasasi rahbarlarining to’garak mashg’ulotlariga kirishlari ularga to’garak a’zolarini o’qitish va tarbiyalashning haqiqiy ahvoli, pedagog xodimlarning muvaffaqiyati va kamchiliklari bilan tanishishning imkonini beradi, bu esa o’z navbatida ta’lim muassasasida ta’lim-tarbiyaviy ishlarni yaxshilashga yordam beradi. Nazariy to’garak mashg’ulotlariga kirishda mashg’ulot boshlanishidan oldin yoki to’garak a’zolari bilan birga kirish tavsiya etiladi. To’garak mashg’ulotlari haqida to’liq tasavvurga ega bo’lish uchun to’garak mashg’ulotining boshidan oxirigacha kuzatish kerak. Agar to’garak rahbarining o’quv ishini joriy tekshirish mo’ljallansa, to’garak mashg’ulotlariga kirish haqida oldindan ogohlantirib qo’yish maqsadga muvofiq bo’lmaydi. Agar asosiy maqsad to’garak mashg’ulotlarini tematik o’rganish, yo’l- yo’riq berish, to’garak rahbarining malakasini oshirish bo’lsa, bunday to’garak mashg’ulotlariga maxsus tayyorgarlik ko’rishlari uchun ularni oldindan ogohlantirib qo’yish maqsadga muvofiqdir. Ayrim hollarda etarlicha tajribaga ega bo’lmagan to’garak rahbarining to’garak mashg’ulotiga kirishdan oldin u bilan birgalikda mazkur mashg’ulotlarga qo’yiladigan talablarni tahlil qilish, uning ba’zi metodik masalalarini ijodiy hal qilishga yordam berish tavsiya qilinadi. 67 Tekshiruvchi tahlildan so’ng qisqa yozuvlar asosida to’garak mashg’uloti haqida to’g’ri xulosa tuza olish yoki batafsil tahlil qila olishi uchun kuzatuvchan, diqqatli bo’lishi, ko’rgan va eshitganlarini yodida saqlay bilishi kerak. To’garak mashg’ulotiga kirgan vaqtda to’garak a’zolarining daftarlari bilan albatta tanishish, yozuvlarning batartibligi, savodliligi, daftarlarning to’garak rahbari tomonidan tekshirilishining doimiy va sifatiga e’tibor berish kerak. Tekshirish natijalari maxsus hujjat xizmatini o’tovchi nazorat jurnaliga yoziladi. Har bir rahbar xodim bu jurnalga kirgan mashg’ulotlari xaqidagi o’z xulosalarini yozadi va batafsil tahlil qiladi, ta’lim-tarbiya jarayonidan olingan barcha faktlarni bajarishlari kerak bo’lgan tadbirlarni qayd qiladi. Jurnallardagi bunday yozuvlar asosida to’garak mashg’ulotlari tahlili yozilib, pedagogik xodimlarning mulohaza va takliflari, tarbiya va o’qitish bo’yicha ijobiy tajribalar bilan tanishib chiqishlari uchun uslubchilar xonasiga ilib qo’yiladi. To’garak mashg’uloti tahlili pedagogik faoliyatni o’rganish va tekshirish pedagog ishining ijobiy va salbiy tomonlarini chuqur o’rganishga asoslangan yordamdir. Bir mashg’ulot “yaxshi yoki yomon” pedagog ishidan xulosa chiqarish mumkin bo’lmasligini bilishi kerak. Har safar tahlildan so’ng tekshiruvchi to’garak rahbari bilan suhbat o’tkazadi, to’garak mashg’ulotini batafsil va asoslangan tahlilini tinglaydi, o’z mulohazalarini aytadi, maslahatlar va ko’rsatmalar beradi, to’garak rahbari bilan birgalikda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni yanada yaxshilash yo’llarini belgilaydi. Kuzatilgan to’garak mashg’uloti bo’yicha xulosa va takliflar aniq bo’lishi kerak. Tashkiliy-ma’muriy xarakterdagi mayda mulohazalar to’garak rahbarining o’ziga og’zaki aytilgani ma’qul. Nazoratning natijalarini ko’rib chiqib, dastavval to’garak mashg’ulotining ijobiy tomonlarini baholashdan boshlash, so’ngra to’garak mashg’ulotini o’tkazishdagi kamchiliklarni, to’garak a’zolarining bilim- ko’nikmalaridagi kamchiliklarni tahlil qilishga o’tish maqsadga muvofiqdir. Ayni bir vaqtda to’garak rahbariga kamchiliklarni bartaraf qilish bo’yicha tavsiyalar beriladi. 68 Bunda quyidagilarga alohida e’tibor qaratish lozim:  frontal tekshirish natijalarini ta’lim muassasasining pedagogik xodimlari to’garak a’zolarini o’qitish va tarbiyalashdagi eng yaxshi tajribadan foydalanishlari uchun uslubiy kengashlarda muhokama qilish;  to’garak a’zolari yo’l qo’yadigan odatiy xatolarni o’rganish asosida pedagogik muammoning bu muhim tomoni yuzasidan tadqiqot ishlarini olib borish. To’garak rahbarlari mashg’ulotini kuzatish va uni tahlil qilishni maxsus daftarga yozgan holda hujjatlashtirish maqsadga muvofiq bo’ladi. Mazkur daftarga kuzatilgan mashg’ulotni quyidagi pedagogik talablar asosida yozib borish mumkin. 1. To’garak mashg’ulotini o’tuvchi to’garak rahbari va to’garak mashg’uloti xonasi haqida umumiy ma’lumotlar: -shu kungi sana va yil; -to’garak rahbarining ismi va sharifi; -uning ma’lumoti, pedagogik staji va unvoni; -to’garak mashg’uloti nomi; -to’garak mashg’uloti mavzusi; -o’quv xonalarining ta’lim muassasasi gigienasi talablariga to’liq javob berish holati. 2. To’garak rahbarining mashg’ulotga tayyorgarlik holati: -to’garak rahbarining kundalik mashg’ulot rejasi va bayoni (uning maqsadga muvofiq yoki nomuvofiq tuzilganligi); -o’zi ishlagan va to’garak mashg’ulotiga olib kirish uchun tanlagan ko’rgazmali qurollari (diagramma, tablitsa, rasm, turli kollektsiya hamda gerbariy kabilar); 69 -to’garak mashg’uloti davomida kuzatish uchun tanlangan o’quv filmlar yoki diafilmlar (ularning maqsadga muvofiqligi yoki nomuvofiqligi); -mazkur to’garak mashg’ulotiga tayyorgarlik davrida to’garak rahbari tomonidan foydalanilgan ilmiy-metodik va umumiy pedagogik adabiyotlar ro’yxati. 70 2.4. Ma’ruza matni 9 MАVZU SINFDAN VA MAKTABDAN TASHQARI TARBIYAVIY ISHLARNING MAQSADI VA VAZIFALARI . (mа’ruzа – 2 sоаt, ) 11. 1. M а’ruzаni оlib bоrish tехnоlоgiyasi Mаshg’ulоt shаkli Ma’lumotli mа’ruzа Mа’ruzа rеjаsi 1. Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi tаrbiyaviy ishlаrni tаshkil etish ning mаqsаdi vа vаzifаsi. 2.Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi tаrbiyaviy ishlаrni tаshkil etish shаkllаri. 3.Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi ishlаrni tаshkil etishning tаrbiyaviy аhаmiyati. O’quv mаshg’ulоtining mаqsаdi Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi tаrbiyaviy ishlаrni tаshkil etish haqida ma’lumotlar berish. Tаyanch t ushunchа vа ibоrаlаr M еtоdlаr, mоdеllаshtirish, аmаliy psiхоlоgiya, vаlidlik, ishоnchlilik, mаrkеting psiхоlоgiyasi, siyosiy psiхоlоgiya. Pеdаgоgik vаzifаlаr: O’quv fаоliyati nаtijаlаri: • Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi tаrbiyaviy ishlаrni tаshkil etish ning mаqsаdi vа vаzifаsi аsоslаb bеrish.  Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi tаrbiyaviy ishlаrni tаshkil etish shаkllаri tushintirib bеrish.  Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi ishlаrni tаshkil etishning tаrbiyaviy аhаmiyati hаqidа mа’lumоt bеrаdi. • Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi tаrbiyaviy ishlаrni tаshkil etishning mаqsаdi vа vаzifаsi hаqidа tushunchаgа egа bo’lаdi.  Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi tаrbiyaviy ishlаrni tаshkil etish shаkllаri bilаdi.  Dаrsdаn tаshqаri vаqtdаgi ishlаrni tаshkil etishning tаrbiyaviy аhаmiyati hаqidа bilimgа egа bo’lаdi. O’qitish usul lаri Mа’ruzа, nаmоyish, blits-so’rоv, pinbоrd tехnikаsi, аqliy хujum. O’qitish vоsitа lаri Mа’ruzа mаtni, kоmp’юtеr tехnоlоgiyasi, slаydlаr. O’qitish shаkllаri Frоntаl, kоllеktiv ish O’qitish shаrоiti Tехnik vоsitаlаr bilаn tа’minlаngаn, o’q itish usullаrini qo’ llаsh mumkin b o’ lgаn o’q uv хоnа. 71 Mоnitоring vа bа h оlаsh Kuzаtish, оg’zаki nаzоrаt, yozmа nаzоrаt, o’quv tоpshiriq, tеst Mа’ruzаning tехnоlоgik kаrtаsi Ish jаrаyon i bоsqich lаri vаqti Fаоliyat ning mаzmuni O’q ituvchi T аlаbа 1 bоs q ich . Kirish (15 dаqiqа) 1.1. O’quv dаrsining mаvzusi vа rеjаsini аytаdi . Tаyanch ibоrа vа tushunchаlаrni, dаrsdаn kutilаdigаn nаtijаlаrni tushuntirаdi. 1.2. Mа’ruzа dаrsining mаqsаdi vа o’quv fаоliyati nаtijаlаrini аytаdi. Tаlаbаlаrni аqliy хujumgа tоrtish uchun jоnlаntiruvchi sаvоllаr bеrаdi. Tinglаydi vа yozаdi Mаvzu nоmini yozib оlаdilаr Sаvоllаrgа birlаmchi jаvоb bеrаdilаr. 2 bоsqich. Аsоsiy jаrаyon (55 dаqiqа) 2.1. Mа’ruzа rеjаsining bаrchа sаvоllаri bo’yichа vizuаl mаtеriаlni nаmоyish qilаdi. (2- ilоvа) Mаvzuning аsоsiy jоylаrini yozib оlishlаrini so’rаydi. Fаоllаshtiruvchi sаvоl-jаvоb o’tkаzаdi. “Dаrsdаn tаshqаridа qilinаdigаn tаrbiyaviy ishlаr mаvzusidа essе yozib kеlish; (2). Kеlgusi mаvzu e’lоn kili-nаdi vа ungа tаyyorlаnib kеlishni аytаdi. (3). O’zini-o’zi nаzоrаt qilish uchun sаvоllаr bеrаdi. (1- ilоvа). Jаvоblаrni to’g’rilаydi vа хulоsаlаydi. 2.2. Mаvzuning tаyanch ibоrаlаrini klаstеr usulidа o’rgаnilаdi. (2,3- ilоvаlаr) 2.3. Tаlаbаlаrgа erkin fikr аytishgа ruхsаt bеrilаdi vа ulаrni rаg’bаtlаntirаdi. Tinglаydi, o’rgаnаdi, YOzаdi, аniqlаydi, sаvоllаr bеrаdi. Аsоsiy jоylаrini yozаdi Sаvоllаrgа jаvоb bеrаdi Hаr bir tаyanch tushunchа vа ibоrаlаrni muhоkаmа kilаdi. YOzаdi. Jаvоb bеrаdi 3 bоs q ich . YAkuniy bоs q ich (10 dаqiqа) 3.1. Mаvzu b o’ yichа umumiy хulоsа qi lаdi. 3.2. Tаlаbаlаrning bilim vа ko’nikmаlаrini bахоlаydi. 3.3. Nаvbаtdаgi mаshg’ulоtdа ko’rilаdigаn mаsаlаni e’lоn qilаdi, vа mustаqil tаyyorgаrlik k o’ rishlаrini s o’ rаydi. 3.4. Tаlаbаlаrgа uygа vаzifа qilib: (1).“Dаrsdаn tаshqаridа qilinаdigаn tаrbiyaviy ishlаr mаvzusidа essе yozib kеlish; Tinglаydi Mustаqil ishlаsh uchun tоpshiriqni yozib оlаdi Mustаqil ishlаydi 72 Estеtik yo’nalishdagi to’garaklar. - raqs san'atining mashhur namoyandalari hayoti va ijodi; -kuy tinglash, uning mo hiyatini tushunib paqc harakatlari orqali ifodalash; -turli millat va elatlar raqslari harakatlarini, uni ijro etish; -doiraning yaratilish tarixini, uning kеksa namoyandalari ijodiy yo’lini, doirani ushlash qoidalari: (2). Kеlgusi mаvzu e’lоn kili-nаdi vа ungа tаyyorlаnib kеlishni аytаdi. (3). O’zini-o’zi nаzоrаt qilish uchun sаvоllаr bеrаdi. (1- ilоvа). (5). Mustаqil o’rgаnishgа mаvzulаr bеrаdi. (5-ilоvа) O’UMgа qаrаng 7.1.3-ilоvа Mustаqil ishni bаjаrish bo’yichа mаslаhаt vа tаvsiyalаr 1. Mustаqil ish mаvzulаri sifаtidа tаlаbа kursdа o’rgаnilаyotgаn mаvzulаrdаn fоydаlаnishni tаvsiya qilinаdi. 2. Mustаqil ish sifаtidа оlingаn mаvzuni yoritishdа аdаbiyotlаr vа intеrnеt tаrmоg’idаgi sаytlаrdаn fоydаlаnish mumkin. Bu hоldа mustаqil ish mаvzusini o’qituvchi bilаn birgаlikdа shаkllаntirib оlishi zаrur. 73 3. K utubхоnа fоndidаgi elеktrоn dаrsliklаrdаn hаm fоydаlаnish mumkin. 7.1.4-ilоvа Tаlаbаlаrning mustаqil bаjаrgаn ishlаrigа o’zlаrining hаm bаhоlаrini bеrishlаri ko’zdа tutilgаn bo’lib, buning uchun ulаr tаyyorlаgаn hisоbоtlаrini titul vаrаg’idа аyrim ko’rsаtkichlаr bo’yichа o’z ishlаrini bаhоlаshlаri kеrаk. № Ko’rsаtkichlаr Tinglоvchining o’z ishigа bаhоsi O’qituvchinin g bеrgаn bаhоsi 1. Mustаqil ish mаvzusi mаzmunining оchib bеrilishi to’liqligi (mаksimum 10 % gаchа bаhоlаnаdi). 2. Mа vzu rеjаsi ning to’g’ri, аniq vа to’liq shаkllаntirilgаnligi (mаksimum 10 % gаchа bаhоlаnаdi). 3. YOzilgаn mа’lumоt lаrning аdеkvаtlik dаrаjаsi (mаksimum 10 % gаchа bаhоlаnаdi). 4. Qilingаn хulоsа vа bеrilgаn tаvsiyalаrning аsоslаngаnligi (mаksimum 10 % gаchа bаhоlаnаdi). 5. Mustаqil ish punktlаrining o’zаrо mаntiqiy bоg’lаngаnligi (mаksimum 10 % gаchа bаhоlаnаdi). 6. Ishni bаjаrishdа: - fаqаt o’qituvchi bеrgаn mаtеriаllаrdаn fоydаlаnib (mаksimum 5 % gаchа bаhоlаnаdi). - qo’shimchа аdаbiyot, intеrnеt mа’lumоtlаridаn hаm fоydаlаnib – (mаksimum 5 % gаchа bаhоlаnаdi). 7.1.5-ilоvа Prеzеntаtsiyani o’tkаzish bo’yichа аyrim аmаliy mаslаhаtlаr  Prеzеntаtsiya guruh lidеrining chiqishidаn bоshlаnаdi: Mеn – F.I.SH. ...  Bаrchа prеzеntаtsiya qiluvchilаrning chiqishlаri o’zlаrini tаnishtirishdаn bоshlаydilаr: Mеn – F.I.SH. ...  Mа’lumоtlаr: - mаtеmаtik mоdеllаr; yoki - grаfik, diаgrаmmа, sхеmаlаr ko’rinishidа kеltirilishi kеrаk.  Stаtistik mа’lumоtlаrning mаnbаlаri аks ettirilishi kеrаk. 74 Intеraktiv dialog Taqdimot qiluvchi talaba ( guruhdagi boshqa talabalar Prеzеntatsiyani o’tkazish shakli P r е z е n t a t s i y a n i n g o l i b b o r i l i s h i Prеzеntatsiyaning to’g’ri amalga oshirilishi. Ishtirokchilarning chiqishlarida qarama- qarshiliklar bo’lmasligi kеrak Tushunarsiz va yaqqol ifodalanmagan fikrlar bo’lmasligi kеrak Bеlgilangan vaqt chеgarasidan chiqib kеtmaslik lozim Guruq a'zolarining chiqishlari kеtma-kеtligi aniqlangan bo’lishi kеrak Guruh a'zolarining funktsiyalari bеlgilab olingan bo’lishi lozimGuruhning barcha a'zolarining ishtiroki Хulоsаlаrning аdеkvаtliligi ko’rsаtilishi lоzim. Prеzеntаtsiyani tаshkillаshtirish 75 Prеss-konfеrеntsiya o’tkazilishi jarayoni Savollar navbati bilan bеriladi Savol bеruvchi ўrnidan turadi va o’zini tanishtiradi. Mеn – F.I.Sh. Mеni savolim . . . ga yoki Mеning savolim quyidagiga qaratilgan. Guruh lidеri. Mеnning fikrimcha bu savolga . . . javob bеrsa to’g’ri bo’ladi dеb o’ylayman. Savollar ani shakllantirilgan bo’lishi kеrak Savollar mavzu doirasidan chiqmagan bo’lishi kеrak 7.1.6-ilоvа Prеss-kоnfеrеntsiya 76 Sаvоl bеrish qоidаlаri Sаvоlni qаndаy bеrmаslik kеrаk:  Nеgа Siz . . . dеb o’ylаysiz?  Ishоnchingiz kоmilmi . . . . ekаnligigа?  Qаеrdаn оldingiz . . . . ekаnligini?  Nеgа . . . . dеb аytdingiz? Sаvоlni qаndаy bеrish kеrаk:  Аgаr . . . bo’lsа nimа qilishni mаslаhаt bеrgаn bo’lаr edingiz?  . . . mаsаlаdа nimа fikrdаsiz?  . . . ni qаndаy аmаlgа оshirsа bo’lаdi dеb hisоblаysiz? Esdа tuting: Sizgа bеrilgаn s а v о l – n о k о m p е t е n t l i k k а i s h о r а e m а s ! Eslаtmа. Prеss-kоnfеrеntsiya – bu • Munоsаbаtlаrni оydinlаshtirаdigаn diskussiya emаs • Bаhs-munоzаrа hаm emаs • «Murаkkаb sаvоllаr» uchun hisоblаshish emаs Prеss-kоnfеrеntsiya – bu S I Z N I N G G U R U H D О S H L А R I N G I Z M А S L А H А T L А R I 77 78 79 80 81 82 2.6. Modul yuzasidan keys ishlanmalar i «Tarbiyaviy ishlar mеtodikasi» fanidan KЕYSLAR Vaziyatli masalalar! Bugungi kunda ta’lim sohasida bir qator ishlar amalga oshirilmoqda. Bunga misolqilib “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va “Ta’lim to’g’risidagi qonun”ni olishimiz mumkin. Ta’lim jarayonida har bir pedagog o’z ishiga ma’suliyat bilan yondashishi kerak. O’z faniga o’z vaqtida kelishi, agar kechga qolayotgan bo’lsa, o’quvchilarini ogohlantirishi kerak. Chunki har bir o’quvchi o’z ustozi, murabbiysidan o’rnak oladi va o’zi uchun ideal shaxs deb biladi. Lekin ba’zi bir pedagoglar o’z ishlariga ma’suliyat bilan yandashmaydilar va buning oqibatida yosh avlod tarbiyasida jiddiy o’zgarishlar, pedagog shaxsiga nisbatan salbiy fikrlar vujudga keladi. 4-bosqich talabalari oxirgi darsida fan o’qtuvchisi kechga qolganligi sababli darsdan ketib qolganlar. Fan o’qtuvchisi dars xonasiga kirganda o’quvchilar yo’qligini ko’rib, raxbariyatga guruh o’quvchilarini darsdan qochib ketganligi to’risida dalolatnoma bergan. Ertasi kuni raxbariyat guruh o’quvchilarini jazolaganligi uchun guruh o’quvchilari fan o’qtuvchisiga nisbatan salbiy qarash va fikrlarga tug’ildi. Xulosa: Qisqacha qilib xusosa qilsak, ta’lim jarayonida nafaqat pedagog kadrlar balki o’quvchi va talabalar ham ma’suliyatli yondashish zarur. Bu esa o’z navbatida ta’lim samaradorligini va pedagoglar va o’quvchilar o’rtasidagi munosabatga ham o’z ta’sirini ko’rsatadi. Keys : Ma’lum muddat tibbiy davolanishda bo‘lib, yangi o‘quv yilidan yana qaytadan ishga qaytgan “Kasbiy ta’lim” kafedrasi o‘qituvchisi N.Xafizov menejment bakalavriat ta’lim yo‘nalishi 303 guruhida kasbiy pedagogika fanidan seminar mashg‘ulotini o‘tkazayotgan edi. Seminar mashg‘ulotida talabalarni kichik guruhlarda ishlashlarini tashkillashtirdi. Talabalar kichik guruhlarda ishlarni davom ettirayotgan bir paytda, mashg‘ulot boshlanganiga o‘ttiz daqiqa bo‘lganida mazkur guruh talabasi A.Petrova eshiqni ochib, auditoriyaga kirishga ruxsat 83 so‘radi. O‘qituvchi esa mashg‘ulot boshlanganiga ancha vaqt bo‘lganini, u bir necha marotabadan bo‘yon kechikib kelayotganini aytib, mashg‘ulot vaqtida kechga qolgan talaba A.Petrovaning auditoriyaga kirishiga ruxsat bermadi. Talaba esa, auditoriyadan chiqib ketishni xohlamadi. O‘qituvchi undan auditoriyadan chiqib ketishni talab etdi va oxir-oqibat xonadan chiqarib yubordi. Ertasi kuni auditoriyaga kiritilmagan qizning onasi nomidan fakultet dekanatiga shikoyat xati kelib tushdi. SHikoyat xatida talaba-qizning onasi homilador ekanligiga qaramasdan va har qanday holatda ham o‘qituvchi talabani mashg‘ulotga kiritmasdan, uni turtib auditoriyadan chiqarib yuborgani pedagogik etika zid ish ekanligi, o‘qituvchining kompetentligini aniqlash uchun Davlat test markazidan xolis ekspertlar chaqirib, sinovdan o‘tkazish va shikoyatga yozma ravishda javob qaytarish, agar kerakli chora ko‘rilmasa, yuqori tashkilotlarga murojaat qilishi haqidagi talabni qo‘ygan edi. Ertasi kuni fakultet dekani va o‘rinbosari N.Xafizovni bu haqida ogohlantirdi. O‘qituvchi esa dekanga u hech qanday ortiqcha harakat qilmagani, talaba qiz hamma vaqt darsga kechikib kelishini aytib qo‘pol munosabatda bo‘ldi. Bir hafta muddat o‘tib, dekan kafedra mudiridan mazkur masalani yig‘ilishda muhokama qilib, qaror chiqarib berishni so‘radi. Kafedra majlisida mazkur masala muhokama etildi. Kafedra professor- o‘qituvchilari har qanday vaziyatda ham N.Xafizovni qo‘llab-quvvatlashlarini bildirdi. Biroq talaba-qizning homilador ekanligini hisobga olib, undan uzr so‘rash haqidagi taklifni kiritishdi. N.Xafizovga so‘z berilganda esa, u pedagoglik odobiga zid hech qanday xatti-harakat sodir etmaganligini, talaba-qizdan uzr so‘ramasligini bildirdi. Oradan bir hafta muddat o‘tib, N.Xafizov kafedra mudirining ishdan bo‘shamasligi haqidagi iltimosiga karamasdan, o‘z arizasiga ko‘ra vazifasidan ozod etildi. YUqorida keltirib o‘tilgan vaziyatni tahlil eting. Siz N.Xafizovning o‘rnida bo‘lganingizda qanday yo‘l tutgan bo‘lar edingiz? N.Xafizovning ishdan bo‘shab ketishi to‘g‘ri bo‘ldimi? 84 Aniq vaziyatlarni bosqichma-bosqich tahlil etish va hal etish bo‘yicha talabalarga uslubiy ko‘rsatmalar Ish bosqichlari va vaqti Maslahat va tavsiyanomalar 1 . Keys bilan tanishish (individual) – 3 daqiqa Taqdim etilgan aniq vaziyatlar bilan tanishib chiqing. Muammoli vaziyat mazmuniga alohida e’tibor qarating. Muammoli vaziyat qanday masalani hal etishga bag‘ishlanganligini aniqlang. 2. Keysdagi asosiy va kichik muammolarni aniqlash (individual va kichik guruhlarda) – 5 daqiqa Keysdagi asosiy va kichik muammolarni aniqlang. O‘z fikringizni guruh bilan o‘rtoqlashing. Muammoni belgilashda isbot va dalillarga tayaning. Keys matnidagi hech bir fikrni e’tibordan chetda qoldirmang. 3. Muammo echimini topish va erishiladigan natijani aniqlash – 7 daqiqa Guruh bilan birgalikda muammo echimini toping. Muammoga doir echim bir necha variantda bo‘lishi ham mumkin. SHu bilan birga siz topgan echim qanday natijaga olib kelishi mumkinligini ham aniqlang. 4. Keys echimi uchun taklif etilgan g‘oyalar taqdimoti (kichik guruhlarda) – 5 daqiqa Guruh bilan birgalikda keys echimiga doir taqdimotni tayyorlang. Taqdimotni tayyorlashda sizga taqdim etilgan javdalga asoslaning. Taqdimotni tayyorlash jarayonida aniqlik, fikrning ixcham bo‘lishi tamoyillariga rioya qiling. 85 Keys echimi uchun taklif etilgan g‘oyalar taqdimoti uchun chizma namunasi Muammo (asosiy va kichik muammolar) Echim Natija Keys: Tarbiyachi eng avvalo o’zi tarbiyalangan bo’lishi lozim! Adabiyot darsida o’qituvchi yo’qlama qilayotganda darsga kech qolgan talaba eshikni ochib, kirishga runsat so’radi. O’qituvchi talabaga qarab, uning ismi- familiyasini so’radi. Talaba o’zining ismi-familiyasini aytdi. O’qituvchi birdan istehzoli kulib: Ota-onang ism quriganday senga shu ismni qo’ygan ekan-da, - dedi va o’tirishga ruhsat berdi. Talaba nima deyishini va nima qilishini bilmay, noiloj joyiga borib o’tirdi. Darshing qanday o’tganini bilmadi. Bir necha kun o’ziga kelolmay yurdi. Ayniqsa bu so’zni o’qituvchi-tarbiyachidan eshitganini hech bir qolipga sig’dirolmay, bir umrga bu «ziyoli»dan qalbida qora dog’ qoldi. O’qituvchining ma’naviy qiyofasini baholang. O’z nomi, kasbiga loyiq bo’lgan o’qituvchi, mohir pedagog bunday vaziyatda o’z vazifasini qanday qilib ado etgan bo’lar edi? Keys: Qush uyasida ko’rganini qiladi! Shuhratning yolg’iz o’g’ilchasining tili chiqqan - biram shirin-ki! Shuhrat o’zi bolaligida sho’n o’sgan, uning ustiga otasiz katta bo’lgan bo’lib, ba’zi mahalla bolalariga qo’shilib tarbiyasi buzildi. Shu sabab uylanganidan keyin ham bosilmadi. Ba’zan hotini bilan san-manga borib qolishganda og’zidan bodi kirib, shoddi chiqar, hech kimni pisand qilmas, birovga quloq solmas edi. Bir kuni uyga Shuhratning 86 do’stlaridan biri kelib qoldi. Ular gaplashib o’tirishganida Shuhratning hovlida qo’shnilarning bolalari bilan o’ynayotgan o’g’li ularning biri bilan urishib qoldi. Jazavaga tushgan o’g’li SHuhratning qo’y-qo’yiga qaramasdan haligi bolani urar, tili endi chiqqan bo’lishiga qaramasdan oldi-orqasiga qaramasdan so’kar, muomalaga ko’nmas edi. Bundan hijolat bo’lgan Shuhratning o’rtog’i ketish taraddudiga tushdi. Uning esiga Shuhrat bilan bo’lgan ba’zi o’tmish notiralari tushdi. Shuhratning o’rtog’i ketgandan keyin bu voqeani oila a’zolari quyidagicha qarshiladilar: A) Dada: yashavor, ota-o’g’il! Boplading o’rtog’ingni. Bo’sh kelma – bo’shashsang hammadan kaltak eysan. Zo’r bo’lsang hamma seni hurmat qiladigan bo’ladi. SHunday bo’lsin - katta bo’lsang qahramon bo’lasan! B) Buvi: bolam, senga har doim o’g’lingni taltaytirverma, oqibati yomon bo’ladi, deyman. Boshqalarda ham o’g’il bor, faqat senda emas. Undan keyin, sen bolaligingni tashla. Endi o’zing ham farzand katta qilyapsan. Onirini o’yla; V) qo’yavering, oyi. Katta bo’lsa, esi kirib qoladi. hali yosh-ku, nimani biladi. Ayb qo’shnining o’g’lidan o’tgan-da, bo’lmasa bunaqa qilmas edi. Keys: Ota-onang yomon bo’lsa, bog’lab boq! Yangi kelin turmush o’rtog’i, qayinota va qayinonasi bilan birga yashaydi. Kelinning turmush o’rtog’i kuni bilan ishda. Kelin esa uyda. hali u bahona, hali bu bahona qayinona kelinini yoqtirmay tez-tez janjal ko’taradi. Kelinning turmush o’rtog’i bu janjallarga aralashishni yoqtirmaydi. Kelin va kuyov sevib turmush qurishgan, bir-birini sevishadi, munosabatlari juda yanshi. 87 Oiladagi bu holatda kelin qayinonasi bilan qanday muomalada bo’lishi kerak? Oiladagi ruhiy holatni yanshi tomonga o’zgartirish uchun bu oilada qanday munosabatlarni qaror toptirishi kerak? A) Kelin janjal chiqqanda qayinonasiga: «Men o’g’lingizga yalinib tegkanim yo’q. Meni o’zingiz topib, holi-jonimga qo’ymay kelin qilgansiz. Endi yomon bo’lib qoldimmi. Men qanday bo’lsam shundayman. Bilganingizni qiling», - deb har gal orani ochiq qilishi kerak; B) Janjal chiqqanda kelin qayinonasidan baland kelib, uning boshqa janjal chiqarmasligiga harakat qilishi kerak; V) Kelin har gal janjal chiqish sababini o’rganib, tahlil qilib, ulardan qayinonasi bilan bo’ladigan kelgusi munosabatlari uchun nulosa chiqarishi kerak. qayinonasining narakterini o’rganishi, shunga qarab muomila qilishi, qayinotasi, turmush o’rtog’i bilan maslahat qilishi, qayinonasidan o’tgan bo’lsa kechirishi, o’zining kamchiliklarini tuzatib, o’zidan ayb o’tganda albatta qayinonasidan kechirim so’rashi, uning hurmatini joyiga qo’yishga harakat qilishi kerak. 88 2.7. MODUL YUZASIDAN TAQDIMOT 89 90 91 92 93 94 XULOSA Sinfdan va maktabdan tashqari ishlar shaxsni har tomonlama kamol toptirish va uni hayotga aktiv faoliyatga tayyorlash uchun keng imkoniyatga ega. Bu ishlar bolalarning qiziqishlariga muvofiq tarzda ko’ngillilik asosida tashkil qilinadi. O’quvchilar sinfdan va maktabdan tashqari ishlarda o’zlarini qiziqtiradigan mashg’ulotlarni tanlab olishadi a ulard mustaqil tashabbuskorona ishtirok etishadi. Maktab va maktabdan tashqari muassasalarning tashkiliy ishlarini, mazmuni va maqsadini belgilash bugungi kunimizning barcha qirralarini hisobga olishni talab etmoqda. Sinf va maktabdan tashqari mazkur tarbiyaviy ishlar shaxs kamoloti bosqichlarini belgilab olishga qaratilganligi bilan tavsiflanadi. Mazkur muammoni ijobiy hal etish uchun sinfdan va maktabdan tashqari, tarbiyaviy ishlar tizimida quyidagilar bo’lishi lozim: – pedagoglar va o’quvchilar o’rtasida o’zaro xurmat munosabatlarini shakllanganlikning o’ziga xos an’ana vositalariga tayanish; – ulg’ayotgan inson shaxsini tarbiyada oliy ijtimoiy qadriyat deb tan olish, har bir bola, o’smir va yosh yigitning betakror va o’ziga xosligini hurmatlash, ijtimoiy huquqini e’tiborda tutish zarur. Sinfdan tashqari ishlarni to’la qamrab olgan to’garaklar bir necha xilda bo’lishi mumkin: a) fan to’garaklari; b) mohir qo’llar to’garaklari; v) duradgorlik to’garaklari; g) sport to’garagi; d) badiiy xavaskorlik to’garagi. O’rta umumta’lim maktablarida bu ishlarni sinf rahbari va tarbiyaviy ishlar tashkilotchisi uyushtiradi. Sinf rahbari to’garak rahbarlarig yaqindan yordam beradi. Qiziqishlari, intilishlari bir xil bo’lgan o’z o’quvchilarini biror to’garakka a’zo bo’lishga chorlaydi. 95 Sinfdan va maktabdan tashqari tashkil qilingan ishlar o’quvchilar hayotidagi tarbiyaviy faoliyatni to’ldiradi. Ularni dunyo qarashini to’g’ri shakllanishiga, axloqiy kamol topishiga ko’maklashadi. Nazariy bilimlarni amaliyot, ishlab chiqarish bilan chambarchas bog’lanishiga zamin yaratadi. Sinfdan va maktabdan tashqari ishlarga rahbarlik qiluvchi tashkilotchilarning vazifalari ham ko’p qirralidir. Sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlar tashkilotchisining vazifalariga quyidagilar kiradi: – darsdan tashqari tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish va amalga oshirishni nazorat qilish; – o’quvchilarning sinfdan va maktabdan tashqari ko’p qirrali ishlarni pedagogik jamoa, o’quvchilar tashkilotlari sinf faollari yordamida yo’lga qo’yish; – sinfdan va maktabdan tashqari ishlar yo’nalishiga bevosita rahbarlik qilgan holda, o’qituvchilar, sinf rahbarlari, ota-onalar, o’quvchilar tashkilotlari, sinf faollariga uslubiy yordam ko’rsatish; – umummaktab va maktablararo o’tkaziladigan eng muhim tarbiyaviy tadbirlarda qatnashish; – o’quvchilarning bo’sh vaqtlarini tashkil qilishda tarbiya va madaniyat muassasalari hamda jamoatchilik kuchidan keng foydalanish. Sinfdan tashqari ishlarning tarbiyaviy ta’siri ko’p darajada o’quv jarayonini tashkil etish saviyasiga hamda o’quvchilar jamoachining xilma-xil ishlarni qanday yo’lga qo’yishga bog’liqdir. Sinfdan tashqari faoliyat majburiy dastur bilan chegaralanmaydi, balki yoshlari har xil o’quvchilarni ihtiyoriy ravishda birlashtiradi. Ularning tashabbusi asosida ishlarni amalga oshiradi, fanga qiziqtiradi, ularni xalqning madaniy hayoti muhitiga olib kiradi. Sinfdan tashqari ishlar shaxsdagi ijtimoiy faollik, ijtimoiy ong hamda axloqiy odatlarni tarkib toptirishning eng muhim omilidir. Bu faoliyat ilmiy jamoa, adabiy va maktab teatrlarining ishlari, turli mavzularda o’tkaziladigan kitobxonlar konferensiyasi va munozaralar, siyosiy, axloqiy, ilmiy-ommabop va mehnat 96 mavzularidagi ma’ruza va suhbatlar, ijtimoiy-foydali mehnat, siyosiy axborot, bayoram kechlari va ertaliklari, to’garak mashg’ulotlarini o’z ichiga oladi. O’quvchilarning sinfdan tashqari ishlari o’z mazmuniga ko’ra tafakkur faoliyati va munosabat vositasi hisoblanadi. CHunki sinfdan tashqari ishlarda olingan axborot idrok etiladi, qayta ishlanadi va shu asosda yangi bilimlar hosil qilinadi. O’quvchilar maktabdan tashqari ishlarda qatnashib, turli kishilar bilan muayyan munosabatga kirishadi, turli vazifatlarga duch keladilar. SHuning uchun ham o’quvchilarning maktabdan tashqari faoliyatlari qanchalik xilmag’xil bo’lsa, ularning munosabatlari shunchalik boy, munosabat doirasi keng va ma’naviy o’sishi samarali bo’ladi. Maktabdan tashqaridagi tarbiyaviy ishlarda o’quvchilar jamoada ishlashni o’rganadilar ijtimoiy mehnat quvonchini his qiladilar, ishlab chiqarish mehnatiga qo’shiladilar, jamoatchilik fikriga bo’ysunishga, jamoa sharafi uchun kurashishga odatlanadilar. Maktabdan tashqari faoliyat unda qatnashuvchilarning ma’naviy va jismoniy rivojlanishi hamda yosh xususiyatlariga ko’ra belgilanadi. Bu jarayonga ular ta’lim olayotgan maktabning sharoiti ham ta’sir etadi. Garchand mamlakatimizdagi barcha maktablarning vazifalari bir bo’lsa-da, o’sha maktablarning o’ziga xos xususiyatlari bor va bu xususiyatlr madaniy va milliy sharoitlarda yaqqol ko’rinadi. 97 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Karimov I.A Barkamol avlod – О‘zbekiston ta r aqqiyotining poydevori //О‘zbekistan Respublikasi Prezident i I.A.Karimov tomonidan О‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasida s о‘zlangan n u tq – T.: Sha r q, 1997. – 19 b . 2. Karimov I.A. О‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. – T.:О‘zbekiston, 1999. – 47 b. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – 174 b. 4. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, О‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yо‘llari va choralari. – T.: О‘zbekiston, 2009. – 56 b. 5. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir. – T.: О‘zbekiston, 2010. – 80 b. 6. Karimov I.A. Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning eng muhim sharti. // “Ma’rifat” gazetasi, 2012 yil. 7. О‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim tо‘g‘risida”gi Qonuni // Barkamol avlod – О‘zbekiston tapaqqiyotining poydevori – T.: Sharq, 1997. – 20-29 b. 8. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 18 fevraldagi 59-sonli qaroriga ilova. “Maktabdan tashqari ta’lim muassasasi tо‘g‘risida Nizom” // Ma’rifat g.-Toshkent, 1995.- 21 mart. 9. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 28 fevraldagi “Maktabdan tashqari ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora- tadbirlari tо‘g‘risida”gi 50-sonli qarori. 10. О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011 - yil 11 - maydagi 130-sonli qaroriga ilova. “Barkamol avlod” bolalar markazlari tо‘g‘risidagi Nizom //О‘zbekiston Respublikasi hukumatining qarorlari tо‘plami. – Toshkent, 2011. - №5 - B 17. 98 11. Abdullayev D.I., Ishmuxamedov R.J. B olalar dam olish oromgohlari xodimlariga yordam tariqasida uslubiy maslahat va tavsiyalar tо‘plami. –T.: UDAP, 2002. – 178 b. 12. Abduqudusov O. “О‘quv muassasalarida ta’lim va tarbiya jarayonining samaradorligini oshirish muammolari”. – T.: “О‘qituvchi”, 2002 13. Azizxо‘jayeva N.N. О‘qituvchi tayyorlashning pedagogik texnologiyasi. –T.: Nizomiy nomli TDPU, 2000. - 52 b. 14. Barkamol avlod orzusi //Tuzuvchilar: SH.Qurbonov, R.Ahliddinov, H.Saidov. – T.: Sharq, 1998. – 225 b. 15. Беспалько В.И., Татур Ю.С. Системно-методическое обеспечение учебно- воспитательного процесса подготоки специалистов. – М.: Высшая школа, 1988. -144 с. 16. Boboqulov R . To ` garak mashg ` ulotlarini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish . // " Kasbiy fanlar metodikasi " jurnali 2013 yil avgust oyidagi 8- soni . 17. Бойкова Л.А, Гребенкино. Педагогическое мастерство и педагогические технологии. –М.: Пед общество России, 2001. – 247 с. 18. Виленский М.Я., Зайцева С.Н. Педагогические основы формирования опыта творческой деятельности будущего учителя // Учебное пособ. –М.: МГПУ, 1993. – 57 с. 19. Заир-Бек Е.С. Теоретические основы обучения педагогическому проектированию: Автореф. дисс. . . . докт. пед. наук. - СПб.: РГПУ, 1995. – 35 с. 20. Zakirov I.I. Ta’lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni tatbiq etishning nazariy-amaliy asoslari (MTM misolida): Pedagogika fanlari nomzodi. … diss. – T., 2005. – 124 b. 21. Ziyomuhammedov B. Yangi pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot. -T.: Chinoz ENK, 2002. – 124 b. 99 22. Isimova A.B. Darsdan tashqari ta’lim-tarbiya jarayonida о‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning pedagogik shart-sharoitlari: pedagogika f.n. ... diss. ... – T.: О‘zPFITI, 2004. – 212 b. 23. Ishmuxammedov R.J., Abduqodirov A., Pardayev A. Tarbiyada innovatsion texnologiyalar. – T., 2010. – 141 b. 24. Ishmuhamedov R.J. Innovatsion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish yо‘llari /О‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari о‘qituvchilarining malakasini oshirish va qayta tayyorlash fakulteti tinglovchilari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari о‘qituvchilari uchun uslubiy tavsiyalar. – T.: TDPU, 2004. – 44 b. 25. Колеченко А.К. Развивающаяся личность и педагогические технологии. - СПб.: Образование, 1992. – с. 27-34. 26. Крюкова Е.А. Личностно-развиваюқие образовательнўе технологии: природа, проектирование, реализация. Монография. – Волгоград. Перемена, 2000. – 97 с. 27. Кукушин В.С. Теория и методика воспитательной работы. – Ростов-на-Дону: Март, 2002. – 320 с. 28. Лихачёв Б.Т. Педагогика. Курс лекций. – М.: Юрай-Издат, 2003. – 607 с. 29. Mavrulov A. Ma’naviy barkamol inson tarbiyasi. – T.: O’zbekiston, 2008. – 80 b. 30. Mansurov M. va boshq. Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarni tashkil etishning texnologik yо‘nalishlari // Uzluksiz ta’lim j. – T, 2003. - № 3. – B. 102-107. 31. Muxammadiyev B. Maktabdan tashqari ta’lim muassasalarida tо‘garaklar faoliyatini integratsiyalash (“foto-kinohavaskor” tо‘garagi misolida). Magistrlik akademik darajasi... diss. – T., 2014. – 106 b. 32. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Qarshi, Nasaf, 2000. – 79 b. 100 33. Ochilov S. Mustaqillik ma’naviyati va tarbiya asoslari. - T.: О ‘qituvchi, 1995. – 208 b. 34. Педагогика/ Под ред. П.И.Пидкасистого. – М.: Пед.общество России, 1998. – 640 с. 35. Педагогика. Большая современная энциклопедия. – Минск: Современное слово, 2005. – 720 с. 36. Педагогический технологии в развивающейся школе / Под.ред. Л.А. 37. Байковой. – Рязань, РГПУ, 1997. – 147 с. Подласый И.П. Педагогика. Новый курс. В 2-х кн. – М.: ВЛАДОС, 2005. Кн.1. – 574 с. 38. Поляков С.Д. Технологии воспитания. – М.: ВЛАДОС, 2002. – 144 с. 39. Sulaymonov A. Maktabdan tashqari ta’lim muassasalari - iste’dodli о‘quvchi-yoshlarni aniqlash va tarbiyalashning muhim о‘chog‘i // Uzluksiz ta’lim j. – Toshkent, 2003 – №5. – B. 86-95. 40. Tuxliyev B., Abduraxmonova B., Ashurova G., Ametova O., Aliqulova H. Navoiyni о‘rganamiz. – T.: TDPU, 2010. – 128 b. 41. Tо‘garak mashg‘ulotlarini tashkil etish metodikasi bо‘yicha uslubiy tavsiyanoma. – T., 2013. – 22 b. 42. Fozilov J.K va boshq. Tо‘garak rahbarlari va maktabdan tashqari ta’lim muassasalari xodimlari uchun tavsiyalar. - T.:2006. - 28 b. 43. Xolmatov P.Q. Darsdan tashqari mashg‘ulotlar jarayonida о‘quvchilarni kasb-hunarga yо‘llash texnikasi: ped. f. n. ... diss. – T., 2004. – 240 b. 44. Qodirova M. Sinfdan va maktabdan tashqari ta’lim-tarbiya jarayonida milliy an’analardan foydalanish // Xalq ta’limi j. – Toshkent, 2007. - №4. – B. 87. 45. Sherov T.X. Tо‘garaklar faoliyatini tashkil etishga qо‘yiladigan zamonaviy talablar. – Samarqand, 2006. 26 b. 46. Hamdamova C h . Tо‘garak – oila darsxonasi: Met. tavsiY. – Navoiy, 2003. – 10 b. 101 102

Interfaol metodlar asosida tarbiyaviy ishlar metodikasi fanidan “sinfdan va maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarning maqsadi va vazifalari

Купить