Internet tarmog‘i. Internet Explorer dasturida ishlash. El-ektron pochta - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	418.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Internet tarmog‘i. Internet Explorer dasturida ishlash. El-ektron pochta

Купить

Mav zu: Int ernet t armog’i. Int ernet Explorer dast urida ishlash.
Elek t ron pocht a
Reja:
1. Internet tarmog’i va uning asosiy elementlari.
2. Internet tarmog’ining dasturiy vositalari.
3. Internet Explorer dasturi.
4. El ektron pochta.
5. Internetda informasion xavfsizlik.

1

Int ernet – global k ompy ut er t armog’i
1983 yilda - Internet tashkil etildi. Internet-axborotlar bilan
mustaqil almashish imkonini yaratdi. Internet (International Network –
xalqaro kompyuter tarmoq) butun dunyoni qamrab olgan global
kompyuter tarmog’idir. 1 990 yillar o’rtalarida Internet biznes-ishlovlar
bilan ishlash uchun ko’llanila boshladi. Biro q , bu borada turli
muammolar mavjud edi. Internetning statistik ma’lumotlari
quyidagicha:
1981 y.- Internet ga 213 ta kompyuter ulangan;
1983 y.- Internet ga 562 ta kompyuter ulangan;
1986 y.- 5089 ta kompyuter ulangan;
1992 y.- 727000 ta kompyuter ulangan;
1995 y.- 20-40 million kompyuter birlashdi.
Ќ ozirgi kunda Internet dunyoning 150 dan orti q mamlakatlarida
100 milionlab abonentlarga ega. Ќ ar oyda tarmoq mi q dori 7-10%ga
ortib bormo q da. Internet dunyodagi turli xil ma’lumotlarga oid axborot
tarmoqlari o’rtasidagi o’zaro alo q ani amalga oshiruvchi yadroni tashkil
qiladi.
Internet q achonlardir fa q at tadqiqot va o’ q uv guru h larigagina
xizmat q ilgan bo’lsa, h ozirgi k u nga kelib, u ishlab chiqarish doiralari
orasida keng tar q almo q da. Kompaniyalarni Internet tarmog’ining
tezkorligi, arzon, keng q amrovdagi alo q a, hamkorlik ishlaridagi
qulaylik, hammaning ishlashi uchun imkon beruvchi dastur hamda
ma’lumotlarning noyob bazasi ekanligi o’ziga tortmo q da. Arzon xizmat
narxi evaziga foydalanuvchilar A Љ Sh, Kanada, Avstraliya va boshqa
2

ko’pgina Yevropa mamlakatlarining tijorat yoki notijorat axborot
xizmatlariga yo’l topadilar. Internet ning erkin kiriladigan arxividan
insoniyat faoliyatining barcha jab h alarini qamrab oladigan
axborotlarni, yangi ilmiy yangiliklardan tortib, to ertangi k u ngi ob- h avo
ma’lumotigacha bilib olish mumkin.
Ayni q sa, kundalik kommunikasiyaga muxtoj shaxslar, tashkilot,
muassasalar uchun ko’pincha telefon orqali to’ g’ ridan to’ g’ ri alo q a
nisbatan Internet infrastrukturasidan foydalanish anchagina arzon
tushadi. Bu narsa, ayni q sa, chet ellarda filiallari mavjud bo’lgan
firmalar uchun qulaydir, chunki Internet ning konfidensial noyob
alo q alari butun dunyo bo’yicha imkoniyatga ega.
Shu bilan bi r ga yana bir narsani ta’kidlash lozimki internetga
gipermatn tushunchasi kirib keldi. 1965 yil Nelson gipermatn so’zini
q o’lladi. Van Dam va boshqalar 1967 yilda gipermatn ta h rirlovchisini
tuzib chi q di. Nelson 1987 yil ma’lumotlarning gipermatn
ta h rirlovchisini tuzib chi q di. Jeneva SERN (CERN) da ishlovchi fizik Tim
Bernes Li 1990 yil gipermatnli loyi h ani taklif etdi. Bu loyi h a fizik
olimlarga Internet orqali tadqiqot natijalarini o’zaro almashish
imkonini berar edi. Shunday qilib xalqaro axborot tarmog’i – World
Wide Web (WWW)ga poydevor q o’yildi. 1993 yil Mark Anderson
ra h barligida birinchi gipermatnli Mosaic grafik brauzeri ishlab chi q ildi
va u Netscape korporasiyasiga o’tib Netscape brauzerini ishlab chi q di.
Shunday qilib biz sevgan gazeta va jurnallarimizning oxirgi
ma’lumotlarini WWW so’zlaridan boshlangan manzilda ko’rish va uni
shu manzildan nusxasini ko’chirib olish mumkin, degan so’zlar ko’prok
3

uchrab turibdi. Shu bilan birga elektron nashrlar tushunchalarining
kamrovi oyma-oy kengayib bormo q da. Elektron usulda chop etilgan
yangi-yangi jurnallar paydo bo’lmo q da.
Int ernet ning asosiy t ushunchalari:
1. Rout er (Yo’naltiruvchi) – internetda ma’lumotlar o q imini qulay va
ya q in yo’l bilan manzilga yetkazishni rejalashtiruvchi va amalga
oshiruvchi dasturlar majmuidir. Odatda yo’naltiruvchi sifatida maxsus
kompyuterdan foydalanish yaxshi natija beradi.
2. Gat ew ay (Shlyuz) – ma’lumotlarni uzatishning turli qaydnoma
(protokol)larini internet foydalanadigan elektron pochtaning oddiy
qaydnomasi SMTP ga (Simple Mail Transfer Protocol – elektron pochta
uzatishning oddiy qaydnomasi) aylantiradigan kompyuter. Aslida
shlyuz – bu dasturlar majmuidir. Bunda shlyuz maqsadida
foydalanadigan kompyuterga katta talablar q o’yilmaydi. Buning uchun
unda shlyuz vazifasini o’taydigan dasturlar bilan ishlash imkoni bo’lsa
bas.
3. Trafi k – Internet aloqa kanallari orqali uzatilgan ma’lumotlar o q imi
h ajmi.
4. DN S serv er. DNS (Domin Name Service – domen nomlar xizmati) –
IP manzillar va kompyuterlar domen nomlarini aniqlovchi server.
5. Proxy . Internet da ba’zi bir ma’lumotlarga ko’pchilik murojaat
q ilgani uchun bu ma’lumotlarga oid serverga ulanish (navbat katta
bo’lgani uchun) sekin bo’lishi mumkin. Shuning uchun ko’pchilik
murojaat qiladigan serverlar nusxalari boshqa serverlarda ham
sa q lanadi. Bunday serverlar Proxy serverlar deyiladi.
4

6. Prot ok ol – bu kompyuterlar orasidagi aloqa o’rnatilishida,
ma’lumotlarni qabul qilish va uzatishda foydalaniladigan signallar
standartidir. Protokol to’ g’ ri bo’lsagina kompyuterlar o’rtasida aloqa
o’rnatiladi.
7. Serv er – bu boshqa kompyuter yoki dasturlarga xizmat
ko’rsatadigan kompyuter yoki dasturdir. Bitta kompyuterda bir nechta
server ishlashi mumkin. Masalan, ftp, WWW, elektron pochta
serverilari.
8. Mijoz – server resurslaridan va xizmatidan foydalanuvchi kompyuter
yoki dasturdir. Masalan, kompyuter fayl-serverning mijozi bo’lishi
mumkin (serverda joylashgan fayllardan foydalanishi), shu bilan bir
vaqtda elektron pochta dastursida ishlashi mumkin.
9. URL – (Uniform Resoure Locator) Internet ga murojaat qilishning
eng oddiy va qulay usuli bo’lib, u manzilni ifodalaydi. Ya’ni bu
manzildagi ma’lumotlardan barcha foydalanuvchilar bir paytning o’zida
foydalanishi mumkin.
10. Int ernet xizmat i t urlari – elektron sa h ifa, elektron pochta,
telekonferensiya, fayllarni uzatish, domen nomlari, Telnet, IRC, yoki
Chat konferensiya, ma’lumotlarni izlash xizmatlari tavsiflari keltiriladi.
11. Int ranet – bu internet texnologiyasi, dastur ta’minoti va
protokollari asosida tashkil etilgan, hamda ma’lumotlar bazasi va
elektron h ujjatlar bilan kollektiv ravishda ishlash imkonini beruvchi
korxona yoki konsern mi q yosidagi yagona informasion mu h itni tashkil
etuvchi kompyuter tarmog’i.
12. IP manzil – Internet da kompyuter tarmoqlari Internet manzili
5

yoki IP manzilini belgilash bilan aniqlanadi. IP manzili 32 bit uzunlikda
va h ar bir biri 8 bitdan iborat to’rt qismdan tashkil topgan va h ar bir
qismi 0 dan 255 gacha bo’lgan qiymatlarni qabul qiladi. Љismlar bir-
biridan nu q ta bilan ajratiladi.
MD Ќ da yangi tijorat tarmoqlarini ommaviy ravishda barpo etish
1991 yildan boshlandi va doimiy davom etmokda. Telekommunikasiya
xizmatining rivojlanishi xo’jalik va tijorat faoliyatini harakatlantirish-
ning, iqtisodiy rivojlanishning mu h im shartlaridan biridir. Faol
marketeng va texnik siyosatni olib boruvchi ayrim tarmoqlarni
sharxlab o’tamiz.
Relcom t armog’i.
1990 yilda Atom energiyasi institutining va bir qancha ilmiy
tadqiqot institutlari (ITI), UNIX-kompyuterlar tizimini ishlab chi q uvchi
mutaxassislar va foydalanuvchilarni birlashtiruvchi uncha katta
bo’lmagan tarmoq tashkil etildi. Ќ ozirda Relcom umumiy maqsadlarga
mo’ljallangan tarmoq sifatida rivojlanmokda. U ilmiy va tijorat
tashkilotlarini, davlat idoralari va muassasalarini birlashtiradi. Relcom
minta q a ichida va EUnet, Internet, BitNet abonent tarmoqlarida
elektron pochta xizmatini ta’minlaydi.
Sprint N et t armog’i.
SprintNet ma’lumotlarni uzatish tarmog’i bo’lib, o’nlab
mamlakatlarning yuzlab shaxarlariga kirish uzellariga ega. SprintNet
tarmog’i axborotlarni katta tezlikda almashish imkonini beradi.
Glasnet t armog’i.
Glasnet tarmog’i 1990 yildan boshlab Rossiya a h olisiga va
6

MD Ќ dagi bir qancha davlatlar uchun ja h on Internet kompyuter
tarmog’iga kirish xizmatini ta’minlaydi. Xususiy mijozlar va tarmoq
xizmatidan foydalanuvchi kichik biznes vakillariga e’tibor berish -
Glasnetning ajralib turuvchi xususiyati sanaladi.
Sov am Teleport t armog’i.
Sovam Teleport xalqaro kompyuter axborot tarmog’i
SanFrancisco/Moscow Teleport (A Љ Sh), Cable & Wireless (Buyuk
Britaniya) komponiyalari hamda Avtomatlashtirilgan tizimlar instituti
(Rossiya) tomonidan 1990 yilda tashkil etilgan. tarmoq joriy vaqt
rejimida teleks va telefaks xalqaro axborot almashuv uchun
mo’ljallangan.
Bank t armoqlari v a bank lararo hisob-k it oblar t izimi.
Na q d pulsiz aylanmaning katta ahamiyati iqtisod uchun ko’plab
banklararo pul o’tkazishni o’zaro hisobga olish tizimi yoki kliring bilan
almashtirish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Kliringni q o’llashning
nisbatan samarali so h alari quyidagicha: Markaziy Bank tizimida
banklararo hisob-kitob, pul mabla g’ larni o’zaro o’tkazishni doimiy
takrorlovchi iqtisodiy ji h atdan bir-biriga bog’li q korxonalarga xizmat
ko’rsatish, bir xildagi tezkor bitimlarni amalga oshirish. Kelajakda
aksionerlik kliring va hisob-kitob tuzilmalarini tashkil etish va ularni
ja h on moliya tizimiga birlashtirish - bu Markaziy Bank siyosatining
yo’nalishlaridan biri hisoblanadi.
Turli mamlak at larning dav lat ichidagi bank lararo t izimi.
A Љ Sh banklari to’lov xabarlarini uzatish uchun quyidagi asosiy
kommunikasiya tarmog’idan foydalanadi:
7

FEDWARE- A Љ Sh federal za h ira tizimining kommunikasiya tizimi;
BANKWARE- xususiy banklar va tijorat korxonalari e h tiyojiga
xizmat q iluvchi kommunikasiya tizimi;
CHIPS- hisob-kitob palatalari uchun banklararo to’lov tizimi;
Yevropa banklarida quyidagi tizimlar keng ko’llaniladi:
CHAPS- Buyuk Britaniya banklararo kliring hisob-kitoblari tizimi.
BACS- kliring tizimi.
SIT- Fransiya markaziy banki ko’magida 15 ta yirik banklar asosida
tashkil etilgan tizim.
IN TERN ET EX PLORER dast uri bilan t anishish
Internetda ishlash uchun bizga maxsus dasturlar «internet
yulovchilari» yordam berishadi. Uni ishga tushirish uchun biz Pusk
menyusiga kirib Programm ы bo’limni tanlaymiz va shu bo’limda
Internet Explorer dasturni tanlaymiz.
Xar bir programma oynasiga uxshab bu programma xam uzining
menyusi va yordamchi tugmalariga ega. Programmada ishlash uchun
biz ularni xar bittasini bilishimiz shart. Oynaning eng yukorisida menyu
satri joylashgan. Bu programmani ishlash xolatlarini tugri urnatish
8

uchun biz menyudan foydalanamiz. Kuyida biz shu menyuning xar bir
bo’limini aloxida ko’rib chikamiz.
Meny u Fay l
Sozdat - Yangi oynani ochish
Ot k r ы t ok no - Yangi yoki saklangan saytni shu oynada ochish
Redak t irov at - Saytni taxrirlash
Soxranit k ak - Saytni kattik diskga saklash
Paramet r ы st ranis ы - Sayt varakasining xususiyatlarini uzgartirish
Pechat - Bosmaga chikarish
Ot prav it - Saytni junatish
Ek sport i import -
Sv oy st v a - Sayt xususiyatlarini ko’rish
Rabot at av t onomno - Telefon orkali ulanmasdan ishlash
Zak r ы t - Berkitish
Meny u Prav k a
V ы rezat - Xotiraga kuchirib olish
Kopirov at - Xotiraga nusxani olish
Vst av it - Xotiradan chikarish
V ы delit v sy o - Butun saytni guruxga tanlash
Nay t i - Kidirish
Meny u Vid
Panel inst rument ov - Yordamchi ko’rollarni urnatish
St rok a sost oy aniy a - Ma’lumotlar satrini urnatish
Panel obozrev at el - Obozrevatel ko’rollarini urnatish
Perexod - Saytga utish
9

Ost anov it - Tuxtatish
Obnov it - Yangilatish
Razmer shrift a - Xarflar shriftini uzgartirish
Viz k odirov k i - Kodlarni uzgartirish
Vid HTML - HTML ko’rinishda ko’rsatish
Vo v k s ek ran - Tulik ekran ko’rish
Meny u Izbrannoy e
Dobav it v izbrannoy e - Yashxi ko’rgan saytlar ruyxatiga kushish
Upory adochit izbrannoy e - Yaxshi ko’rgan saytlar ruyxatini tartiblash
Meny u Serv is
Post a nov ost i - Pochta bilan ishlash
Sinxronizirov at - Oynani kayta tekshirib yangilangan soxalarni
uzgartirish
Window s Updat e - Windows ni versiyasini INTERNET orkali yangilatish
Pok azat sv y azn ы y e ss ы lk i - Xamma giperyullanmalarni ko’rsatish
Sv oy st v a obozrev at ely a - Ob щ iy e bo’limida – boshlovchi saytni
urnatish, vremenn ы y fayllarni yoki kirilgan saytlarni ruyxatini saklash,
ekran ranglari tilli shrifti va xar xil boshka xolatlarni urnatish.
Programma bo’limida – pochta va telekonferensiyalar bilan ishladigan
programmalarni urnatish. Sv edeniy a bo’limida – ulanish vaziyat
xolatlarini uzgartirish. Bezopast nost bo’limida – viruslarda saklanish.
Soderjaniy e bo’limida - bir xil saytlarga kirishni takidlash, ma’lumotlar
tugrilikni urnatish. Dopolnit elno bo’limida – Explorer programmani
xususiyatlarini urnatish (kaysi obyektlarni yuklash va yuklamasligini)
10

Menyu satri tagida yerdamchi tugmalar satri jolashgan. Bu
satrdagi tugmalar yerdamida biz xar xil amallarni tezkor bajarishimiz
mumkin. Shu tugmalari bilan xam yakinrok tanishaylik.
1. Nazad - Bir saxifa orkaga yoki eski saytlarga kaytish
2. Vpery od - Bir saxifa oldingi yoki yangi saytlarga utish
3. Ost anov it - Yuklanishni tuxtatish
4. Obnov it - Yuklanishni kayta boshlash
5. Domoy - Boshlovchi (uy) saytga utish
1. Poisk - Internetda saytni kidirish
2. Izbrannoy e e - Yaxshi ko’rgan saytlarni ruyxatini ko’rish
3. J urnal - Kirilgan saytlar ruyxatini ko’rish
4. Vo v es ek ran - Tulik ekran ko’rinishga utish
5. Pocht a - Pochta bilan ishlash
6. Razmer - Ekran shriftlarini uzgartirish
7. Pechat - Bosmaga chikarish
8. Prav k a - Saytni taxrirlash
Yerdamchi tugmalar satri tagida Adres satri joylashgan. Bu satrda
biz kerakli Web-sayt adresini yezib EN TER tugmasini bosamiz va shu
vakt kompyuterimiz shu adresga tegishli Web-saxifani bizning
ekranimizda chikaradi.
Masalan:
Agar adres satriga w w w .gov .uz ni kiritib EN TER tugmasini
11

bossangiz u xolda sizning ekranda O’zbekiston Respublikasi xukumati
saxifasi paydo bo’ladi. Bu saxifada biz xar xil bizning Respublikamizga
doir rasmiy axborotlar, Oliy majlisning karorlari xakida ma’lumot ,
Vatanimizning ngiliklari bilan tanishimiz mumkin.Oynani pastida
ma’lumotlar satri joylashgan. Bu satrda biz kaysi Web saxifani
yuklaganimizni, tulik yuklanishiga kancha vakt kolishini, giper
yullanmalarni kayega utishini ko’rishimiz mumkin.
Elek t ron pocht a. Out llok Express dast uri bilan t anishish.
Elektron pochta bu nima? Elektron pochta maxsus programma
bo’lib, uning yordamida dunyoning ixtiyoriy joyga xat, xujjat va ixtiyeriy
turdagi fayllarni junatishiz mumkin. Buning uchun siz Internet yeki
pochta tarmogining a’zosi bo’lishi shart. Bu tarmoq provayder deb
nomlanadi. Xar bir tarmoq foydalanuvchisi uchun tarmoq kompyuteri
(serveri) xotirasida ma’lum soxa ajratiladi va foydalanuvchiga elektron
adres(e-mail) beriladi. Xotiradagi soxa - pochta yashigi deyiladi. Barcha
adreslardan kelgan xatlar aynan shu yashigda saklanadi. Elektron
adresning tulik ko’rinishi kuyidagicha: e-mail a’zoning adresi @ et
belgisi va host kompyuterlar nomi. Bu yerda xost (host – ega) bu
pochta ya щ ik joylashgan tarmoq kompyuteri nomi. U bir necha
kismdan iborat bo’lishi mumkin. Bu kismlar domenlar deb nomlanadi.
Ular mamlakat, provayder va tashkilotlarni ko’rsatishlari mumkin.
Misol uchun lit sey @mail.uz
Bu yerda litsey bu adres egasining pochta ya щ igi nomini, mail bu
provayder nomini va uz- yukori domen mamlakat nomini ko’rsatadi.
12

Elektron xatni junatganingizda, unda kimga va kimdanligini, xatni
kiska mavzusi va boshka ma’lumotlarni ko’rsatishimiz zarur. Elektron
pochta bilan ishlash uchun biz bir necha programmadan
foydalanishimiz mumkin: Outlook Express, The BAT, Microsoft Mail va
boshkalar. Biz yakinrok bittasi yani Outlook Express bilan tanishamiz.
Dastur bilan ishlash uchun biz Windows ning asosiy menyusidagi
Programm ы bo’limidagi Outlook Express programmani tanlaymiz.
Bundan keyin ekranda dastur oynasi paydo bo’ladi. Bu oyna xar bir
standart oynaga uxshash bo’lib uzining nom satriga, menyu satriga,
yerdamchi tugmalar satriga, ish soxasiga va ma’lumotlar satriga ega.
Dastur menyusi yerdamida biz dasturni ko’rinishini va ishlash
xolatlarini uzgartirishimiz, elektron pochta yaщigimizni sozlashimiz
mumkin.
13

Dasturda tezkor ishlash uchun biz yerdamchi tugmalardan
foydalanamiz. Dastur yerdamchi tugmalarning xar biri bilan
tanishamiz:
Nomi Ma’nosi
1. Sozdat
soobщyeniye Yangi xatni yaratish
2. Otvetit
otpravitelyu Kelgan xatga javob berish
3. Otvetit vsem Xamma xatlarga javob berish
4. Pereslat Kelgan xat matnini boshkaga junatish
5. Pechat Xatni bosmaga chikarish
6. Udalit Xatni uchirish
7. Dostavit Yangi xatlarni junatib kabo’l kilish
8. Adresa yaratgan elektron adreslar tuplamini ko’rish
9. Nayti Xatni kidirish
Xatni yaratish uchun biz Sozdat soob щ y eniy e tugmani
bosishimiz kerak. Natijada yangi xat yaratish oynasi paydo bo’ladi. Bu
oynaning yukori kismida menyu satri, yerdamchi tegmalar satri va
xatga tegishli ma’lumotlar soxasi joylashgan.
Yangi xat yaratish oynasining yerdamchi tugmalari

№ Nomi Ma’nosi
1. Otpravit Yangi xatni junatish
2. Kopirovat Tanlangan soxaning nusxasini xotiraga
14

kuchirib olish
3. Vstavit Xotiradagi ma’lumotlarni ko’rsor turgan joyga
kuyish
4. Otmenit Oxirgi xarakatni bekor kilish
5. Proverit Xatolarni tekshirish
6. Pravopisaniy
e Imlo xatolarini tekshirish
7. Vlojit Xatga kandaydir faylni kushish
8. Vajnost Maktubnining axamiyatini tekshirish yoki
uzgartirish
9. Podpisat Xatga izox kushish
10. Zashifrovat Xatni shifrlash
11. Avtonomno Ulanmagan xolda ishlash
Elek t ron pocht ani q o’llash.
Elektron pochta - kompyuterlar orasida xabar uzatishni Lokal va
Global asosda tashkil qiladi. Elektron pochtadan fa q at xabarlarni emas,
balki fayllarni uzatish uchun ham foydalaniladi. Ular yordamida tezkor
usulda bir yoki bir nechta manzillar bilan axborot almashish mumkin.
Elektron pochta qutilari soni 1997 yil boshida 250 millionni tashkil etdi.
Elektron ma’lumotlar manzil va ma’lumotlar mavzuidan iborat bo’ladi.
Manzil q ismi odatda oluvchining manzilgo h ini, jo’natuvchining
manzilgo h ini, ma’lumot mavzuini, fayllar xabarlariga ilova q ilinuvchi
axborotlarni o’z ichiga oladi.
Global k ompy ut er t armoqlarining t ijorat da q o’llanilishi.
Axborot texnologiyalari va zamonaviy texnika yutuqlari bilan
o’zaro almashish e h tiyoji global kompyuter tarmoqlarini
15

mamlakatlararo hamkorlik dasturini amalga oshirishning ajralmas
qismi qilib q o’ydi. Ilmiy va maorif maqsadlari va biznes uchun ko’plab
kompyuter tarmoqlari tashkil etilgan. Ko’plab tarmoqlarni birlashtira
oluvchi va dunyo hamjamiyatiga kirish imkoniyatini beruvchi tarmoq -
bu Internet. Internet foydalanuvchiga cheksiz axborot resurslarini
taqdim etadi. Do’stona grafik interfeys Internet xizmatidan h ar bir
kishining foydalana olishi uchun imkoniyat yaratadi.
Moliy av iy -iqt isodiy faoliy at dagi global k ompy ut er t armoqlari.
Zamonaviy axborot texnologiyasiga ega hisoblash texnikasidan
va elektron uzatish tizimidan foydalanmay turib zamon talabiga javob
beruvchi moliyaviy muassasalarni tashkil etish mumkin emas. Shu bois,
bunday muassasalar ham dasturli – apparat kompleksi sifatida, ham
elektron shaklda axborot uzatishning kommunikasiya vositasi sifatida
eng yirik iste’molchilar hisoblanadi. Tashkilotlarning alohida
avtomatlashtirilgan komplekslarini bo g’ lovchi global tarmoqlar milliy
va xalqaro darajada hisob-kitoblar o’tkazish imkonini beradi.
Int ernet da informasion xav fsizlik .
Ma’lumki internet tarmoqlararo informasiya almashinuvini
ta’minlavchi magistiraldir. Uning yordamida dunyo bilimlar manba’iga
kirish, q is q a vaqt ichida ko’plab ma’lumotlar yi g’ ish ishlab
chiqarishning va uning texnik vositalarini masofadan turib boshqarish
mumkin. Shu bilan bir qatorda internetning ushbu imkoniyatlaridan
foydalanib turmo q dagi begona kompyuterlarni boshqarish ularning
ma’lumotlar bazasiga kirish, nusxa ko’chirish g’ arazli maqsadda turli xil
viruslar tarqatish kabi no q onuniy ishlarni amalga oshirsh mumkin.
16

Inter net da mavjud bo’lgan ushbu xavf, informasion xavfsizlik
muammolari bevosita tarmoqlarning xususiyatlaridan kelib chi q adi.
Bizning oldingi paragraflarda qayd etib o’tganimizdek ixtiyoriy
tarmoq xizmatini o’zaro kelishilgan qoida (protokol) asosida ishlovchi
juftlik «Server» va «Mijoz» dastur ta’minoti bajaradi. Ushbu protokollar
miqyosida ham «Server», ham «Mijoz» dasturlari ruxsat etilgan
amallarini (operasiya) bajarish vositalariga ega. Masalan, NTTR
protokoldagi formatlash komandalari Web sahifalarida joylashtirilgan
tovush, vidio animasiyalar va har xil aktiv obyektlar ko’rinishidagi
mikrodasturlar. Xuddi shunday ruxsat etilgan operasiyalar, aktiv
obyektlardan foydalanib internetda ba’zi bir noqonuniy harakatlarni
oshirish tarmoqdagi kompyuterlarga va ma’lumotlar ba’zasiga kirish
hamda ularga tahdid solish mumkin bo’ladi.
Bu xavf va ta h did nimalardan iborat:
1. Tarmoqdagi kompyuterlarga ruxsatsiz kirish va uni mas o fadan turib
boshqarish. Ularga sizning manfaatingizga zid bo’lgan dasturlarni
joylashtirish mumkin.
2. Web sa h ifalarida joylashtirilgan «aktiv obyektlar» agressiv dastur
kodlari bo’lib, siz uchun xavfli virus yoki josus dastur vazifasini o’tashi
mumkin.
3. Internetda uzatilayotgan ma’lumotlar yo’l yo’lakay aloqa kanallari
yoki tarmoq tugunlarida tutib olinishi ulardan nusxa ko’chirilishi,
almashtirilishi mumkin.
4. Davlat muassasasi, korxona faoliyati, moliyaviy a h voli va uning
xodimlari h aqidagi ma’lumotlarni razvedka qilinishi o’ g’ irlashi va shu
17

orqali sizning shaxsiy h ayotingizga, korxona rivojiga ta h did solishi
mumkin.
5. Internetda e’lon qilinayotgan h ar qanday ma’lumot ham jamiyat
uchun foydali bo’lmasligi mumkin, ya’ni internet orqali bizning
ma’naviyatimizga, madaniyatimizga va e’ti q odimizga zid bo’lgan
informasiyalarni kirib kelishi e h timoli ham mavjud.
Internet foydalanuvchisi ushbu xavflarni oldini olish uchun quyidagi
texnik yechim va tashkiliy ishlarni amalga oshirishi zarur :
1. Shaxsiy kompyuterga va mahalliy kompyuter tarmog’iga hamda
unda mavjud bo’lgan informasion resurslarga tashqaridan internet
orqali kirishni cheklovchi va ushbu jarayonni nazorat qilish imkonini
beruvchi texnik va dasturviy usullardan foydalanish.
2. Tarmoqdagi informasion muloqat ishtirokchilari va ular
kuzatayotgan ma’lumotlarni asl nusxasiga mosligini tekshirish.
3. Ma’lumotlarni uzatish va qabul qilishda kiriptografiya usullaridan
foydalanish
4. Viruslarga qarshi nazoratchi va davolovchi dasturlardan
foydalanish.
5. Shaxsiy kompyuter va mahalliy kompyuter tarmog’iga begona
shaxslarni qo’ymaslik va ularda mavjud bo’lgan ma’lumotlardan nusxa
olish imkoniyatlarini cheklovchi tashkiliy ishlarni amalga oshirish.
Bundan tashqari informasion xavfsizlikni ta’minlash borasida
internet foydalanuvchilari orasida o’rnatilmagan tartib qoidalar
mavjud. Ulardan ba’zi birlarini keltiramiz:
 Hyech q achon h yech kimga internetdagi o’z nomingiz va
18

p a rolingizni aytmang.
 H yech qachon hyech kimga o’zingiz va oila a’zolaringiz haqidagi
shaxsiy hamda ishxonangizga oid ma’lumotlarni internet orqali
yubormang.
 Elektron manzilingiz ( E-mail )dan maqsadli foydalaning. Internet
orqali dasturlar almashmang.
 Internetda tarqatilayotgan duch kelgan dasturlardan
foydalanmang. Dasturlarni fa q at ishonchli egasi ma’lum bo’lgan
serverlardan ko’chiring.
 Elektron pochta orqali yuborilgan «aktiv obyektlar» va dasturlarni
ishlatmang, yoki qo’shimchali o’z-o’zidan ochiluvchi sizga
noma’lum arxiv h olidagi ma’lumotlarni ochmang.
 Elektron pochta xizmatidan foydalanayotganingizda
ma’lumotlarni shifrlash zarur, ya’ni kriptografiya usullaridan
foydalaning.
 Egasi siz uchun noma’lum bo’lgan xatlarni ochmang.
 Egasi ma’lum bo’lgan va uning sifatiga kafolat beruvchi antivirus
dasturlardan foydalaning va ularni muntazam yangilab boring.
 Internetda mavjud bo’lgan informasion resurslar va dasturlardan
ularning mualliflari ruxsatisiz foydalanmang.
 tarmoqdagi begona kompyuter va serverlarning IP manzillarini
aniqlash va shu orqali ruxsat etilmagan serverlar va informasion
resurslarga kirish nusxa ko’chirish, viruslar tarqatish kabi
no q onuniy dasturlashtirish ishlari bilan shu g’ ullanmang, bu
jinoyatdir.
19

Internet tarmog‘i. Internet Explorer dasturida ishlash. El-ektron pochta

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish