Iqlim o‘zgarishlari, cho‘llanish jarayoni dars ishlanma 14v - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	279.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Iqlim o‘zgarishlari, cho‘llanish jarayoni dars ishlanma 14v

Купить

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ
ВАЗИРЛИГИ
САМАРКАНД ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ
« ЭКОЛОГИЯ ВА ҲАЁТ ФАОЛИЯТИ ҲАВФСИЗЛИГИ » кафедраси
« Hozirgi zamon ekologik muammolari » фанидан
« Iqlim o’zgarishlari, cho’llanish jarayoni »
мавзусида ги
Дарс ишланмаси

САМАРҚАНД- 202 2 й.

Маъруза машғулотини ўқитиш техн ологияси
Ўқ ув соати : 2 соат Талабалар сони: 15
Ўқ ув машғулотининг шакли Ахборот маъруза
Маъруза машғулотининг режаси: 1. Dehqonchilikning yuzaga kelishi bilan
tuproqning kishilar hayotidagi ahamiyati
2. Q urg‘oqchil erlarda cho‘llashish
jarayonlarining oldini olish
Ўқ ув машғулотининг мақсади : Талабаларга атмосфера таркиби, атмосферани
ифлослантирувчи манбалар ва уларнинг атроф - мухитга салбий таьсири
т ўғрисида туш у нчалар беришдан иборат .
Педагогик вазифалар :
* Талабаларда иқлим ўзгаришлари,
ерларнинг шўрланиши ва унинг
сабаблари тўғрисида тасаввурга эга
бўлишига эришиш.
* Антропоген ифлосланишлар
тўғрисида фикрга, билимини
ошириш .
* Талабаларда бугунги кунда юз
бераётган салбий оқибатларнинг
ерга таъсири ва ер қатламининг
унумдорлигини сақлаб қолиш
тадбирлари тўғрисида
маълумотларга эга бўлишини
таъминлаш. Ўқув фаолиятининг натижалари:
* Талабаларда иқлим ўзгаришлари,
ерларнинг шўрланиши ва унинг сабаблари
тўғрисида тасаввурга эга бўлади.
* Антропоген ифлосланишлар тўғрисида
фикрга, билимга эга бўладилар .
* Талабаларда бугунги кунда юз
бераётган салбий оқибатларнинг ерга
таъсири ва ер қатламининг
унумдорлигини сақлаб қолиш
тадбирлари тўғрисида маълумотларга эга
бўлади.
Ўқитиш услуби ва техникаси Талабалар ўртасида “Ақлий хужум”
усули дан бевосита фойдаланилади.
Ўқитиш воситалари Шўрланиш жараёнлари ва
ифлослантирувчи манбалар акс этган
слайдлар ва расмлар , видеолавхалар.
Ўқитиш шакли Маъруза жамоавий гуруҳларда ўтилади.
Қўшимча маълумотлар Амалий машғулот
дарсларида ва мустақил равишда
ўргатилади.
Ўқитиш шарт-шароити Катта жуфтликка мўлжалланган
аудитория. Экология кафедраси
лабораторияси. Экскурсия муассалари.
Мониторинг ва баҳолаш Махсус гурухларга бўлинган жамоалар
фаоллигини кузатиб, савол жавоблар
2

викторинасини ташкил этиш.
2 .2. Маъруза машғулотининг технологик харитаси
Фаолият
боскичлари Фаолият мазмуни
Ў қитувчининг Талабанинг
вазифаси
1. Мавзуга
кириш
босқичи
( 1 0 да қ и қ а) 1.1. Талабар йўқламадан ўтказилади.
1.2. Мавзу эълон қилинади ва режалар билан
таништирилади.
1.3. Мавзуни ёритиб берадиган плакатлар билан
хона жихозланади. Ёзиб олади
2. Асосий
босқич
(60 дақиқа) 2.1.Маъруза тингланади, фикр билдирилади.
2.2.“урнинг унумсдор қатлоамини тиклаш”
мавзусида компютер техналогиялари асосида
слайд шоу намоиш этилади. Жамоалаштирилган
холда аудиторияда “Ақлий хужум” усули ташкил
этилади.
2.3. тупроқдан намуна олиш усуллари жадвали
тахлил қилинади.
2.4. Кафедра лабораториясида талабар тупроқни
ифлослантирувчи манбаларнинг таьсирини
аниқлаш бўйича олиб бориладиган жараён билан
таништирилади. Проектор,
дисклардан
фойдаланиб
талаба
таассуротларга
эга бўлади.
3. Якуний
босқич
(10 дақиқа) 3.1. Маърузада кўзда тутилган масалалар,
кўтарилган муаммолар ва аудиторияга ташланган
саволлар бўйича асосий жавоб ва хулосалар
қилинади. Ишлаб чиқаришда катта аҳамиятга ега
бўлган муаммолар ечимига тўхталади.
3.2. Талабаларга ўтилган маърузада ўрганилган
масалалар бўйича савол ташланади.
3.3. Талабаларга дарс сўнгида мустақил
бажариши учун вазифа берилади.Талабалар
тушунмаган ва қизиққан масалалар бўйича савол
беради ва жавоб олади. Тарқатилган
савол
карточкалари
орқали
талабалар
мавзуни
мухокама
қилади.
Вазифани ёзиб
оладилар
3

MAVZU: IQLIM O’ZGARISHI, CHO’LLANISH JARAYONI.
REJA
1. Dehqonchilikning yuzaga kelishi bilan tuproqning kishilar hayotidagi ahamiyati
2. Q urg‘oqchil erlarda cho‘llashish jarayonlarining oldini olish
Litosfera (litos-tosh, sfera-shar, qobiq)deganda erning 30-80 km. qalinlikdagi qattiq qobig‘i
tushuniladi. Jamiyat rivojlanadigan asos- Er po‘stida mikroorganizmlar 3-5km chuqurlikkacha
uchraydi. Er usti va er osti hozirda faol o‘zlashtirilgan. Hozirda litosferada er osti qazilmalari 10
km.gacha bo‘lgan chuqurliklardan olinishi mumkin. XXI asrga kelib insoniyat litosferaga mislsiz ta’sir
ko‘rsatmoqda. SHaharlar ostida er osti shaharlari bunyod qilingan, chiqindixonalar, omborxonalar
mavjuddir. Er ostida yadro quroli sinovlari o‘tkaziladi.
Er resurslari insonlar hayotida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Er- insonlar bevosita yashaydigan asos,
qishloq ho‘jalik mahsulotlari etishtiriladigan zamin hisoblanadi.
quruqlikning umumiy maydoni 148000 mln.ga ni tashkil qiladi. SHundan 4060mln.ga(2k) ni
o‘rmonlar, 2600 mln.ga(17%)ni o‘tloq va yaylovlar, 1450 mln.ga(10%) haydaladigan erlar va 6690
mln.ga(45%)ni-cho‘l, chala cho‘llar, muzliklar, shahar, qishloqlar erlari va boshqa maqsadda
foydalanadigan erlardir. Er yuzida dehqonchilik maqsadlarida ishlatiladigan erlar mavjud erlar
hududining 10%ni tashkil qiladi va dunyo aholisi jon boshiga 0,5 ga dan to‘g‘ri keladi.
Unumdorlik xususiyatiga ega bo‘lgan er yuzasining ustki g‘ovak qatlami tuproq deyiladi.
Tuproqlarning tabiatdagi va jamiyat hayotidagi roli g‘oyat beqiyosdir. Tuproq biosferadagi modda
aylanma harakatida asosiy rol o‘ynaydi. Tuproq
organizmlar uchun hayot muhiti, ozuqa manbai
hisoblanadi, moddalarning kichik biologik va katta
geologik aylanma harakatida muhim rol o‘ynaydi.
Tuproq qattiq, suyuq, va gazsimon komponentlardan
iborat bo‘lib, iqlim, tog‘ jinslari, o‘simliklar va
hayvonlar, mikroorganizmlarning o‘zaro murakkab ta’siri
natijasida hosil bo‘ladi. 1 gramm tuproqda milliondan
ortiq sodda hayvonlar va tuban o‘simliklar uchraydi

35 -rasm. Tuproq kesimi: 1-xazon to‘shami; 2-
chirindi; 3- yuvilish qatlami;Шахар
қ ишло қ ва
бош қ а ерлар
45% Хайдаладган
ерлар
10%Ўтло қ ва
яйловлар
17%Ўрмонлар
28%
3 4-расм. Дунё ер фонди
4« « Сув
нинг
физик
кимёв
ий
хусуси
ятлари
»
K
imyov
iy
xususi
yati
unda
erigan
kimyo
viy
modda
larning
mavju
d
darajas
i bilan
belgila
nadi.
S
uv
qattiql
igi
karbon
atli va
karbon
atsiz
qattiql
ikka
bo‘lina
di.

Tabiat
dagi
suvnin
g
ishqorl
igi,
odatda
, uning
karbon
atli
qattiql
iligiga
teng
bo‘ladi
va
mg/ek
v

4-mineral tuzlar to‘planadigan qatlam;
5- tagzamin( Kriksunov, 1995 )
Tuproq tugaydigan va tiklanadigan resurslarga kiradi. Tuproq tarixiy tarkib topgan murakkab, mustaqil
tabiiy jism bo‘lib, o‘zgaruvchan dinamik hosiladir. Er yuzi turli qobiqlari o‘rtasidagi aloqadorlik
tuproq orqali amalga oshadi. Tuproq tabiiy landshaftlarning asosi hisoblanadi. Biosferada bajaradigan
faoliyatiga qarab tuproqni organik hayot zanjirining eng muhim xalqasi deb yuritsa bo‘ladi. Tuproqda
u yoki bu mikroelementlar etishmasligi yoki optiqchaligi organizmlarning rivojlanishi va insonning
sog‘lig‘iga bevosita ta’sir ko‘rsatadi; Tuproq kasallik tarqatadigan; ko‘plab mikroorganizmlar
uchunzarur hayot muhiti hisoblanadi.
Tuproqda sil, vabo, o‘lat, ich-terlama, brutsellez va boshqa kasalliklarning qo‘zg‘atuvchilari
bo‘lishi mumkin. Biosferada tuproqning eng muhim roli shundaki, barcha organizmlarning qoldiqlari
tuproqda parchalanadi va yana mineral birikmalarga aylanadi. Tynpoq qatlamisiz er yuzida hayotni
tasavvur ham qilib bo‘lmaydi.
Dehqonchilikning yuzaga kelishi bilan tuproqning kishilar hayotidagi ahamiyati keskin oshib
ketgan. Inson o‘zi uchun zarur bo‘lgan barcha oziq mahsulotlari va ko‘plab boshqa vositalarni bevosita
yoki bilvosita tuproqdan oladi. Er yuzidagi hozirgi mavjud tuproq qatlami jamiyat taraqqiyoti
natijasida kuchli o‘zgargan.
Insoniyat tarixi davomida 2 mlrd. gektardan ortiq unumdor tuproqli erlar yaroqsiz holga
keltirilgan. Har yili sayyoramizdagi qishloq xo‘jaligi uchun yaroqli erlar maydoni sho‘r bosishi,
emirilishi natijasida 5-7 mln.gektarga kamaymoqda. Tuproqlarga inson ta’sirining kuchayishi
sug‘oriladigan dexqonchilik va chorvachilikning rivojlanishi bilan bog‘liq. Sug‘oriladigan (obikor)
dexqonchilik Movarounnaxrda ham qariyib 5 ming yillik tarixga ega.
Er yuzi tuproq qatlamining hozirgi holati birinchi navbatda kishilik jamiyatining faoliyati bilan
belgilanadi. Inson tuproqlarga ijobiy va salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Inson tuproqlarning hosildorligini
oshirishi, erlarning holatini yaxshilashi mumkin. SHuning bilan birga shahar qurilishi, atrof-muhitning
ifloslanishi, agrotexnik tadbirlarning talabga javob bermasligi natijasida tuproqlar bevosita yo‘q
qilinishi, yaroqsiz holga kelishi, emirilishi mumkin. Hozirgi kunda tuproqlar maydonining kamayishi
uning tiklanishidan minglab marta tezroq amalga oshmoqda.
Tabiatda shamol va suv ta’sirida tuproqlarning emirilishi yoki eroziyasi kuzatiladi. Inson faoliyati
natijasida tezlashgan suv va shamol eroziyasi amalga oshadi, jarlar hosil bo‘ladi(46-rasm).

36 -rasm. Tuproq eroziyasi va jarning hosil bo‘lishi ( Kriksunov,1995)
Antropogen eroziya tuproq resurslaridan noto‘g‘ri foydalanishning oqibati bo‘lib, uning asosiy
sabablari o‘rmon va to‘qaylarni qirqib yuborish, yaylovlarda chorva mollarini boqish normasiga amal
qilmaslik, dexqonchilik yuritishning noto‘g‘ri metodlaridan foydalanish va boshqalardir. Turli
malumotlarga ko‘ra har kuni er yuzida eroziya natijasida 3500 ga unumdor tuproqli erlar ishdan
chiqadi. Suv eroziyasi ko‘proq tog‘ oldi va tog‘li rayonlarda, shamol eroziyasi tekisliklarda kuzatiladi.
CHang bo‘ronlari natijasida bir necha soat ichida tuproqning 25 santimetrgacha bo‘lgan qatlamini
5« « Сув
нинг
физик
кимёв
ий
хусуси
ятлари
»
K
imyov
iy
xususi
yati
unda
erigan
kimyo
viy
modda
larning
mavju
d
darajas
i bilan
belgila
nadi.
S
uv
qattiql
igi
karbon
atli va
karbon
atsiz
qattiql
ikka
bo‘lina
di.

Tabiat
dagi
suvnin
g
ishqorl
igi,
odatda
, uning
karbon
atli
qattiql
iligiga
teng
bo‘ladi
va
mg/ek
v

shamol butunlay uchirib ketganligi haqida ma’lumotlar mavjud.
Eroziya jarayonlarining oldini olish va unga qarshi kurash uchun ko‘plab chora-tadbirlar ishlab
chiqilgan. Bularga o‘simlik qoplamini tiklash, agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri olib borish, yashil ximoya
qalqonlarini bunyod qilish, gidrotexnik tadbirlarni rejali o‘tkazish va boshqalar kiradi.
Sug‘oriladigan dehqonchilik rayonlarida tuproqlarning sho‘rlanishi asosiy ekologik
muammolardan hisoblanadi. Tuproqlarning sho‘rlanishi sug‘orishni noto‘g‘ri olib borganda er osti
suvlari sathining ko‘tarilishi natijasida ro‘y beradi. Birlamchi va ikkilamchi sho‘rlanish kuzatiladi.
Ikkilamchi sho‘rlanishda suv kappilyarlar orqali ko‘tarilib tuzi tuproqda qoladi yoki ortiqcha sug‘orish
natijasida er osti suvlari erigan tuzlar bilan sho‘rlanadi. Ikkilamchi sho‘rlanish ko‘proq zarar etkazadi.
Tuproqlarning sho‘rlanishi Osiyo, Amerika va Afrikaning ko‘pchilik mamlakatlarida kuzatiladi.
SHo‘rlanishning oldini olish uchun zovurlar o‘tkaziladi, erlarning sho‘ri yuviladi. Tuproqlarning
botqoqlanishi asosan namlik ko‘p joylarda kuza tiladi. Suv omborlari atrofida ham botqoqlangan
uchastkalar vujudga keladi. Botqoqlarni quritish uchun maxsus melioratsiya tadbirlari o‘tkaziladi.
Tuproqlarni ifloslanishdan saqlash muhim ahamiyatga ega. qishloq xo‘jaligini kimyolashtirish
tuproqlarning turli kimyoviy birikmalar bilan ifloslanishini kuchaytirib yuboradi. Mineral o‘g‘itlar
to‘g‘ri tanlanmasa va me’yorida ishlatilmasa tuproqning holati o‘zgaradi, unumdorlik xususiyati
buziladi. Ayniqsa, zararkunandalarga qarshi, begona o‘tlarga va o‘simlik kasalliklariga chora sifatida
keng foydlaniladigan pestitsidlar, gerbitsidlar, insektitsidlar, defoliantlarni me’yoridan ortiq ishlatish
tuproqga juda salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Pestitsidlar tuproqdagi foydali mikroorganizmlarni nobud qiladi
va chirindining kamayishiga olib keladi. Masalan, DDT pestitsidi ishlatilganidan 20 yil keyin ham
tuproq tarkibida uning hali mavjudligi aniqlangan. Pestitsidlar oziq zanjiri orqali o‘tib, inson
sog‘lig‘iga ham zarar etkazadi. Hozirgi kunda olimlar qisqa vaqt ta’sir etib, so‘ng parchalanib
ketadigan biotsidlar ustida ishlamoqdalar.
Tuproqlar sanoat korxonalari, transport chiqindilari, kommunal-maishiy chiqindilar bilan ham
ifoslanadi. Kimyo va metallurgiya korxonalari, tog‘-kon sanoati chiqindilari tuproqlarni ayniqsa kuchli
ifloslaydi va ishdan chiqaradi. Tuproqda simob, qo‘rg‘oshin, ftor va boshqa o‘ta zaxarli birikmalar
to‘planadi. Bu o‘simliklarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, ba’zilari nobud bo‘ladi va insonlarda turli xavfli
kasalliklarni keltirib chiqaradi.
6« «Ақлий ҳужум» методининг асосий қ оидалари:
Олға сурилган фикр ва ғоялар танқид остига олинмайди ва баҳоланмайди;
Таклиф қилинаётган фикр ва ғоялар қанчалик фантастик ва антиқа бўлса ҳам, уни
баҳолашдан ўзингизни тийинг!
Агар фикрлар қайтарилса асабийлашманг ва ҳайрон бўлманг.
Ҳ аёллар «тузгишига» ижозат беринг.
Бу муаммо фа қ атгина маълум усуллар ёрдамидагина ҳ ал б ў лиши мумкин, деб ў йлам а нг.
Фикрлар « ҳ ужуми»ни ў тказиш ва қ ти ани қ ланади ва унга қ атъиян риоя қ илиниши шарт.
Берилган саволга қ ис қ ача (1-2 с ў здан иборат) жавоб берилади
ФСМУ ТЕХНОЛОГИЯСИ
Ф – фикрингизни баён етинг;
С – фикрингиз баёнига сабаб кўрсатинг;
М – кўрсатган сабабингизга мисол келт иринг.
иринг;
У – фикрингизни умумлаштиринг Талабаларни диққат билан тингланг.
1. Гуруҳ ишларида ўзаро фаол иштирок этинг, берган топшириқни жавобгарлик билан
назорат қилинг.
2. Талабага ёрдам керак бўлса, албатта мурожаат қилсин.
3. Агар сиздан ёрдам сурашса, албатта ёрдам бер и нг.
4. Гуруҳлар фаолиятининг натижаларини баҳолашда ҳамма иштирок етиши шарт.
Аниқ тушунмоғимиз лозим:
Бошқаларга ў ргатиш ор қ али ў зимиз ў рганамиз;
Биз битта кемадамиз: ёки биргаликда сузиб чи қ амиз, ёки биргаликда ч ў киб кетамиз.
Гуруҳларда ишлаш қоидаси
Талабаларнинг диққатини жалб қилинг.

7ФСМУ ТЕХНОЛОГИЯСИ
Ф – фикрингизни баён етинг;
С – фикрингиз баёнига сабаб кўрсатинг;
М – кўрсатган сабабингизга мисол келт иринг.
иринг;
У – фикрингизни умумлаштиринг

Iqlim o‘zgarishlari, cho‘llanish jarayoni dars ishlanma 14v

Купить