Iqlimiy omillar va ularning daryo oqimiga ta’sirini baholash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	48.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Iqlimiy omillar va ularning daryo oqimiga ta’sirini baholash

Купить

IQLIMIY OMILLAR VA ULARNING DARYO OQIMIGA TA’SIRINI
BAHOLASH
Reja:
1. Meteorologik elementlarning daryo oqimiga ta’siri
2. Atmosfera yog`inlarining balandlik bo`yicha taqsimlanishi
3. Yomg`ir jala yog`inlari va oqimning

Ma’lumki, atmosfera yog‘inlari oqimning hosil bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatuvchi
iqlimiy omillar orasida asosiysi bo‘lib hisoblanadi. Buni biz daryo havzasining
suv muvozanati ifodasidan ham ko‘rishimiz mumkin: U
0 X
0 -Z
0 . Ko‘rinib
turibdiki, bir xil tabiiy sharoitda daryo havzasiga qancha ko‘p yog‘in ¸g‘sa, oqim
shuncha ko‘p miqdorda hosil bo‘ladi. Ushbu mavzu yog‘inning maydon bo‘yicha
va yil davomida mavsumlar aro taqsimlanishini o‘rganishga bag‘ishlangan.
Atmosfera yog‘inlari meteorologik element bo‘lib, u bir qancha shart-
sharoitlarga bog‘liq. Uning yer shari bo‘yicha taqsimlanishi birinchi navbatda
havoning haroratiga bog‘liqdir. Bizga ma’lumki, havoning harorati ekvatordan
qutbga qarab pasayib boradi. Shu bilan birga bug‘lanish ham kamayib boradi,
havoning namligi ham kamayadi.
Yog‘inning ko‘p miqdorda yog‘ishi uchun yetarlicha issiqlik bo‘lishi kerak,
shu sababga ko‘ra ekvatorda eng ko‘p miqdorda yog‘in yog‘adi. Lekin bu
qonuniyat ba’zi bir sharoitlarning ta’sirida buzilishi mumkin. Masalan,
atmosferadagi sinoptik jaryonlar , va ayniqsa reliefning ta’sirida.
Joyning relyefi tuzilishi yog‘inning miqdoriga, uning vaqt va makon
bo‘yicha taqsimlanishiga juda katta ta’sir ko‘rsatadi.
Ayniqsa tog‘li o‘lkalarda relief yog‘inga ta’sir etuvchi asosiy omillardan biri
bo‘lib hisoblanadi. Tog‘larda balandlikning ortishi bilan iqlim, tuproq strukturasi,
o‘simliklar turi kabilar ham o‘zgarib boradi, yog‘in-sochin miqdori ortib boradi.
Reliefning yog‘inning taqsimlanishiga ta’sirini ko‘pgina iqlimshunos olimlar
o‘rganganlar. Jumladan, B.D. Zaykov (Kavkaz tog‘lari), Shpilman (Alp tog‘lari),
V.L. Shul’s, O.A. Drozdov, M.I. Getker (O‘rta Osiyotog‘lari) bu borada izlanish
ishlari olib borganlar. Hamma tog‘tizmalari uchun deyarli bir xil qonuniyat
(tendensiyaa) kuzatilgan.
Masalan, M.I. Getker, O.A. Drozdovlarning ishlariga binoan avvalo
qandaydir balandlikkacha, balandlikning ortishi bilan X ortib boradi (5000 m
gacha), so‘ngra uning kamayishi kuzatiladi, > 5000 m da X ning kamayishi, bu
balandlikda issiqlik energiyasining kamayishi, yani kondensatsiya bo‘lishi uchun
haroratning yetishmasligidir.

Orqa Ili Olotovi tizmasi bo‘yicha quyidagi holatni kuzatish mumkin:
Stansiya H
abs ,m  X,mm
Alma-Ati, aeroport 674 443
Alma-Ati, observat 848 570
Alma-Ati, Medeo 1529 896
Alma-Ati “Gorelünik” 2254 923
Muzliklar 4000 800
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki joyning absolyut balandligi ortishi bilan bir yilda
yog‘adigan yog‘in miqdorining yig‘indisi ortadi, lekin 4000 m balandlikda esa
kamayishi kuzatiladi.
Yog‘in miqdorining balandlik bo‘yicha taqsimlanish grafigi giyetografik
egri chiziq deb ataladi. yog‘in gradiyenti har 100 m balandlikda yog‘in ortishini
miqdorining ko‘rsatadi, mm/100 m. Shuni eslatib o‘tish joizki, tog‘li o‘lkaning
orografik tuzilishi juda murakkab, shu sababli yuqorida aytilgan qonuniyat, yani
balandlikning ortishi bilan yog‘inning ortishi, ba’zida buziladi. Bunga sabab, tog‘
tizmalarining nam havo massalarining yo‘nalishiga qanday holatda
joylashganligiga (oriyentiratsiya, ekspozitsiya) bog‘liq bo‘ladi. Masalan: Hisor,
Farg‘ona, Turkiston, Qoratepa va hokazo tog‘ tizmalarining janubi-g‘arbiy
yonbag’irlari nam havo massalarining yo‘nalishiga ro‘para joylashganligi sababli
namlikni deyarli 80-100 % ushlab qoladi. Natijada shu yonbag‘irlardan to‘yinuvchi
daryolar (Kofirnihon, Surxondaryo, Qoradaryo kabilar) sersuv bo‘lib, ayniqsa
ularning nisbiy suvliligi yuqori bo‘ladi (23,5;14,8; 9,2 l/sek,km 2
).
Nam havo yo‘nalishiga noqulay, teskari joylashgan tog‘ tizmalari,
yonbag’irlari esa yaxshi namlanmaydi, ulardan to‘yinadigan daryolarning oqim
moduli kichik bo‘ladi. Masalan, Norin daryosi, uning irmoqlari baland (H>4000 m
ham uchraydi) tog‘tizmalaridan boshlanishiga qaramasdan, ularning oqim moduli
atigi 7,1 l/,sek km 2
ni tashkil qiladi.
Relief tuzilishi faqat yog‘in-sochin miqdoriga ta’sir ko‘rsatibgina qolmay,
balki yog‘inning yil ichida fasllar bo‘yicha taqsimlanishiga ham ta’sir ko‘rsatadi.

Masalan, O‘rta Osiyo hududida uning tog‘li qismida yog‘in oylar bo‘yicha nisbatan
tekis taqsimlanadi, tog‘ tizmalarining ichki qismlarida esa, yog‘inning ko‘p qismi
yozgi oylarda kuzatiladi (Masalan, Issiqko‘l havzasi). Bundan tashqari relief
yog‘inning qay holatda (qor, yomg‘ir) yog‘ishiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Balandlikning ortishi bilan yog‘inning qor shaklida yog‘ishi ortib boradi va 4500 m
dan katta balandliklarda esa faqat qattiq holatda yog‘adi. Bizga ma’lumki,
Markaziy Osiyo darrolarini suv bilan ta’minlaydigan manba kuz-qish fasllarida
tog‘ tizmalarida to‘plangan qor qatlamidir. Shu sababga ko‘ra Markaziy Osiyo
daryolarining suvliligini bashorat qilish uchun to‘plangan qattiq yog‘inlar
miqdorini bilishimiz kerak bo‘ladi.
Qor holatda yoqqan yog‘inning yillik yog‘inga nisbatan ulushi (% da)
quyidagi jadvalda berilgan.
Stansiya N,m XII-II VI-VIII qor yomg‘ir
Ziagli 137 32,5 6,2 17,6 82,4
Toshkent 479 38,9 3,0 23,9 76,1
Chorbog‘ 982 39,5 4,3 29,5 70,5
Chotqol 1938 33,7 10,7 64,8 35,2
Norin 2048 12,5 36,3 33,5 66,5
Tyan-Shan 3672 5,1 56,5 76,1 23,9
Fedchenko 4169 30,2 15,2 97,9 2,1
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, eng pastda joylashgan Ziagli stansiyasi bo‘yicha
yillik yog‘inning 17,6 %i qor shaklida va 82,4 %i yomg‘ir ko‘rinishida yog‘sa,
Fedchenko stansiyasi bo‘yicha esa 97,7 % qor, atigi 2,1 % yomg‘ir tariqasida
kuzatiladi.
Yomg`irlar, Jala Yog`inlar
Yer sharidagi ko‘pchilik daryolarasosan yomg‘ir suvlari hisobiga to‘yinadilar.
Lekin bizning mamlakatimizdagi daryolarasosan qor suvlari hisobiga to‘yinadi.
yomg‘ir yerga tushgani hamono suvning tabiatda aylanishi jarayoniga qo‘shilib
ketadi. Qor esa past haroratda yoqqanligi sababli, u to‘planib qoladi. Daryolarimiz
asosan qor hisobiga to‘yinishi bilan birga ularda toshqinlarning bo‘lib turishida

yomg‘ir suvlarining hissasi katta. yomg‘irgarchilik asosan bahor va kuzda
kuzatiladi. Bahorda qor qatlami jadal ravishda eriyotgan vaqtda, uning ustiga yana
yomg‘ir yoki jala yog‘sa, albatta selning hosil qilishi haqiqatdan uzoq emas.
Oqim hosil qilishi nuqtai-nazaridan jala yog‘inning quyidagi xususiyatlari
mavjud:
1. Kuzatilish muddati davomida yog‘in miqdori-X, mm;
2. Yog‘nning yog‘ish tezligi- , mm/min;
3. Yog‘inning davom etish vaqti - T, min, soat;
4. Yog‘inning egallagan yog‘ish maydoni - F, km 2
.
Shuni aytib o‘tish kerakki, daryo suvlarining loyqaligini tashkil qilishda
yomg‘ir va jalalarning ahamiyati nihoyatda kattadir. Faqat bahor fasli (III, IV, V)
da yillik loyqaning 70-95 %i oqib o‘tadi.
Yog‘inning yog‘ish tezligi ham, uning miqdori ham vaqt birligida o‘zgarib
turadi. Demak, ularning ikkalasi ham vaqt funksiyasi hisoblanadi. Buni quyidagi
misolda ko‘ramiz.
13 iyul 1931 y Mias daryosi havzasida kuzatilga yomg‘ir:
Vaqt soat 6 6 6 6 6 6 6 6
minut 0,0 0,5 10 15 20 25 30 35
Vaqt intervalida yoqqan
yog‘in miqdori 0,0 0,3 0,7 1,5 1,9 1,2 5,4 4,3
yomg‘ir yig‘indisi 0,0 0,3 1,0 2,5 4,4 5,6 11,0 15,3
yog‘ish tezligi 0,0 0,06 0,14 0,30 0,39 0,24 1,08 0,86
Jala deb qisqa vaqt davomida katta tezlik bilan yog‘adigan yomg‘irga
aytiladi. Shundan ko‘rinib turibdiki, jala tushunchasi shartli tushuncha ekan. A.I.
Voyeykov ta’rifiga ko‘ra Rossiya bo‘yicha jala deb yog‘ish jadalligi 0,5 mm  min
ga teng va undan katta bo‘lgan yomg‘irga aytiladi.
Boshqa mamlakatlar uchun bu kattalik boshqa qiymatlarga ega, jumladan
Rossiya (Voyeykov) - i > 0,5 mm/min; Shvesariya (Rigenbax) - i > 0,34 mm/min;

Amerika (Faxsig) - i > 1,28 mm/min; Angliya (Simone) - i > 0,78 mm/min;
Germaniya (Gelsman) - i > 1,01 mm/min.
Tropik mamlakatlarda dovul bilan yog‘uvchi yomg‘irlar ham kuzatiladi.
Yangi Gvineya, Filippin, Indoneziya mamlakatlarida dovul tez-tez bo‘lib turadi.
Bunday yomg‘irlar juda katta talofat keltiradi. Bu dovullarni meteorologik kuchi
20-25 ballga teng bo‘lib, bu maksimal qiymat hisoblanadi. Hindistonda ham uzoq
muddatli, jadal yog‘uvchi yomg‘irlar yog‘adi. Bu borada olib borilgan
izlanishlardan quyidagi xulosalar chiqadi:
1) jala ¸ki yomg‘irning yog‘ish jadalligi (i) va yog‘ish muddati ( T ) orasida
[T  f (i)] teskari proporöional bog‘lanish mavjud;
2) jala qancha jadal va qisqa muddat davom etsa shuncha kichik maydonni
egallab yog‘adi.
Bu xusuiyatlarni biz qator empirik ifodalarda ko‘rishimiz mumkin. Hamma
ifodalarni 4 ta tipga bo‘lish mumkin.
I tip-i= Δ
a+bT ; II tip- ;
III tip- IV tip- .
I tipga misol, M.M. Protodüyakonov ifodasi:
, mm  min.
II tipga Gorbachev M.F. ifodasi

va AQSH territoriyasi uchun Bernard ifodasi misol bo‘ladi:
bu yerda A-tabiiy geografik sharoitni hisobga oladigan koefiöiyent.

III tipga AQSH territoriyasi uchun D. Meyer misol bo‘la oladi:
.
IV tipga esa Bogomazova va Petrova ifodasini misol qilib keltirish mumkin:
,
bu yerda  - meteorologik kuch-G.A. Alekseev ifodasi yordamida aniqlanadi:
,
ifodadagi A, V-tabiiy geografik parametrlar, N-ayni jalaning takrorlanishini
ko‘rsatuvchi son, quyidagicha aniqlanadi:
100 yilda 1 martda kuzatilsa N= 1 %
1000 yilda 1 martda kuzatilsa N= 0,1 %
50 yilda 1 martda kuzatilsa N= 2 %
20 yilda 1 martda kuzatilsa N= 5 %
Daryo havzasi bo‘yicha o‘rtacha yog‘in-sochin miqdori quyidagi usullar
asosida aniqlanadi: 1) o‘rtacha arifmetik; 2) kvadratlar; 3) Mediana-tortish; 4)
izogiyet. Bu usullar gidrologiya fanida batafsil yoritilgan.

ADABIYOTLAR
1. Gandin L.S. Kogan R.L. Statisticheskiye metodi interpretatsii
meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976.
2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix
dannix. -L., GMI, 1982.
3. Gandin L.S., Danovich A.M. i dr. Praktikum po chislennim metodam
prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978.
4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975.
5. Panovskiy G.A., Brayer. Statisticheskiye metodi v meteorologii. –L.
GMI, 1972.
6. Grigorev V.I. Avtomatizirovannaya obrabotka gidrometeorologicheskoy
informatsii. –L. GMI, 1979.

Iqlimiy omillar va ularning daryo oqimiga ta’sirini baholash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish