Iqtisodiyotning real sektoriga Investitsiya jalb etish yo'llari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
TOSHKENT AMALIY
FANLAR UNIVERSITETI
Sirtqi bo`lim “Tarmoqlar iqtisodiyoti” kafedrasi
Ro'yxatga olindi №
«____» _______ 20 __  й Ro'yxatga olindi №
«____» _______ 20 __ й
                                                       
“TARMOQLAR IQTISODIYOTI” KAFEDRASI
“MIKROIQTISODIYOT. MAKROIQTISODIYOT” 
fanidan
Mavzu : _______________________________________________________________________________________
________________________________________________________________________________
Ilmiy rahbar : Javqoshiyeva Shaxnoza Togoyevna
Bajardi:  _____________________________________________________    
(kurs, guruh, FISh)
Komissiya a’zolari:    ____________________________
_________________________
Himoya natijasi:  «_____»  baho «___»   ______________ 20__ й .   
Toshkent – 20 24
1KURS ISHI                                           MUNDARIJA                                    BET 
 KIRISH…………………………………………………………. 3 
1-BOB. INVESTITSIYA LOYIHANI BOSHQARISH ASOSLARI VA 
KONSEPSIYASI............................................................................ 5
 1.1. Investitsiya loyihasining tushunchasi, maqsadi va strukturasi......... 5
 1.2. Loyihalarni tasniflash: katta va kichik, ichki va tashqi, texnik va notexnik, 
iqtisodiy va ijtimoiy xususiyatlari.................................... 11
2. INVESTITSIYA FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHDA INVESTITSIYA 
MUHITINING O’RNI..................................... 28
 2.1. Loyihani rejalashtirish, tashkil etish va nazorat qilish usullari va ularning 
mazmuni. Loyihani boshqarishni tashkil qilishning 
maqsadi............................................................................................ 28
2.2. Rejalashtirish va boshqarishning tashkiliy bosqichlari....................30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI…..……. 40‟
Xulosa…………………………………………………………….41
2                                                     KIRISH 
“Eng muhimi, investitsiya                 loyihalarini to’g’ri joylashtirish kerak. Bu 
borada investorlarning yagona talabi – loyiha mo’ljallangan joy zarur 
infratuzilma tarmoqlariga ega bo’lishidir.
 Sh.M. Mirziyoyev.
    Jahon iqtisodiyotida investitsiyalarga talab va taklif o’rtasida nomutanosiblik 
tendensiyasi hukm surmoqda. Bugungi kunda investitsiyalar oqimi taraqqiy etgan 
mamlakatlardan rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyotiga faol 
yo’naltirilayotganligining guvohi bo’lmoqdamiz. Natijada rivojlanayotgan mamlakatlar 
iqtisodiyotida to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalar ulushi keskin oshib bormoqda. O’z 
navbatida, investitsiyalar samaradorligini oshirish bilan bog’liq ko’plab muammolar 
mavjudligi investitsiya loyihalarini boshqarishni takomillashtirish zaruratini belgilab 
beruvchi asosiy omillardan biri bo’lib qolmoqda. Ayni paytda, jahon amaliyotida xorijiy
investitsiyalarni jalb etish va ularni iqtisodiyotning istiqbolli va yuqori texnologiyalarga
asoslangan tarmoqlariga joylashtirish mexanizmlarini maqbullashtirish, investitsiya 
loyihalarini umummilliy va mintaqaviy darajada venchurli moliyalashtirish amaliyotini 
rivojlantirish, investitsiya muhiti jozibadorligini oshirish va investitsiya faoliyatini 
moliyaviy boshqarish vositalarining o’zaro muvofiqligini ta minlash muhim ahamiyat ʼ
kasb etmoqda. Investitsiya loyihalarini samarali boshqarivi bo’yicha O’zbekiston 
Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev “Biz iqtisodiyotimizga sarmoya kiritishga 
intiladigan investorlar uchun hududlar va tarmoqlar bo yicha investitsiya loyihalarini 	
ʻ
puxta shakllantira olsak, bu masalada ijobiy natijaga erishish mumkin, - deya ta’kidlab 
o’tdilar1 . Darhaqiqat, Prezident to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi 
loyihalarni so’zsiz amalga oshirish, chet ellik investorlarga har tomonlama yordam 
berish hukumatning eng muhim vazifasi bo’lishi kerakligini ta kidladi. 	
ʼ
Investitsiyalarning asosiy qismini o’zlashtirishni yilning oxirgi oylariga surish 
amaliyotiga chek qo’yib, barcha tarmoqlar va hududlarda buni birinchi yarim yillikda 
kamida 35 foizga, to’qqiz oylikda 70 foizga yetkazish zarurligi qayd etildi. 2019 yilgi 
Investitsiya dasturiga 16,6 milliard dollarlik 3 mingdan ziyod loyiha kiritilgan. Bu 2018 
yilga nisbatan 16 foiz ko pdir. Jumladan, joriy yilgi Investitsiya dasturi doirasida 	
ʻ
umumiy qiymati 3,2 milliard dollar bo lgan 140 ta ishlab chiqarish quvvatini 	
ʻ
foydalanishga topshirish rejalashtirilgan. Xususan, mamlakatimiz mintaqalarida 
investitsiya faoliyatini tashkil qilish xususiyatlari, investitsiya loyihalarini 
moliyalashtirishda mintaqaviy venchurli fondlar faoliyatini tashkil etish, investitsiya 
loyihalarini kreditlashda 
-------------------------
3 1 Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil uchun mo‘ljallangan eng muhim ustuvor
vazifalar haqidagi Oliy Majlisg а  Murojaatnomasi. 2018-yil 28-dekabr. 
   sindikatlangan kreditlarni ajratish mexanizmlarini takomillashtirish, investitsiya 
faoliyatini tashkil etishda ichki resurslar, jumladan, aholi jamg’armalaridan foydalanish 
samaradorligini oshirish kabi masalalarga muhim ahamiyat qaratish lozim. Tijorat 
banklari tomonidan yirik investitsiya loyihalarini sindikatli kreditlash usulini 
takomillashtirish banklarning uzoq muddatli resurs bazasini mustahkamlashni talab 
etadi. Buning uchun Markaziy bankning tijorat banklari uzoq muddatli depozitlariga 
nisbatan belgilangan majburiy zaxira stavkalarini pasaytirish hamda davlatga tegishli 
pul mablag’larini iqtisodiyotning tayanch tarmoqlarida sindikatli kreditlashni amalga 
oshirayotgan tijorat banklariga uzoq muddatli depozit sifatida joylashtirish hamda 
yuqori samarali loyihalarga berilgan kreditlarni sekyuritizatsiyalash orqali mablag’larni 
jalb etish banklarning investitsion loyihalarini moliyalashtirish imkoniyatlarini oshiradi.
Shuningdek, ushbu fanning asosiy maqsadi kelajakda investitsiya sohasidagi 
mutaxassislarga investitsiya loyihalarini boshqarishning nazariy asoslarini tushunib 
yetish, uni chuqur o’rganish omillariga asosiy e’tibor qaratish hamda baholashning 
samarali usullarini tanlash, muqobil variantlarini to’g’ri taqqoslash va to’g’ri moliyaviy 
qarorlar qabul qilishda mustahkam nazariy va amaliy bilim berish, tajribalarni o’rgatish,
korxona iqtisodiyotini boshqarish va oqilona investitsion siyosat olib borishni 
o’rgatishdir. “Investitsiya loyihalarini boshqarish” fanini o’rganish talabalarda 
investitsiya loyihalarini amalga oshirish bo’yicha qarorlarni qabul qilish, ularni 
moliyalashtirish, monitoringini olib borish, shuningdek, samaradorligini ta’minlash 
bilan bog’liq mustahkam bilimlarni shakllantirish hamda amaliy ko’nikmalarni hosil 
qilish vazifalarini o’zida namoyon etadi. O’quv qo’llanma oliy o’quv yurtlari talabalari, 
kollej o’quvchilari hamda bankmoliya sohasi xodimlari va boshqa foydalanuvchilarga 
mo’ljallangan. “Investitsiya loyihalarini boshqarish” fanini o’qitishning asosiy maqsadi 
talabalarda moliyaviy qo’yilmalarning maqbul yo’nalishlarini tanlash, ular 
samaradorligini aniqlash va ta’minlashda muhim ahamiyat egallovchi investitsiya 
loyihalarini boshqarishni tashkil etishning asosiy yo’nalishlari, zamonaviy usullaridan 
foydalanish bo’yicha bilim, ko’nikma va malakani shakillantirishdan iborat.  
4                        I-BOB. LOYIHANI BOSHQARISH ASOSLARI VA KONSEPSIYASI 
                 1.1. Investitsiya loyihasining tushunchasi, maqsadi va strukturasi 
O’zbekistonda amalga oshirilayotgan investitsiya siyosati mustaqillikning 
dastlabki yillaridanoq yoqilg’i energetika va don mustaqilligini ta’minlash, 
iqtisodiyotda tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish, eksport salohiyatini oshirish 
va import o’rnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqarishni ko’paytirish uchun ustuvor 
sohalarni qo’llab-quvvatlash, chet el investitsiyalarini jalb qilish uchun ochiq 
eshiklar siyosatini olib borish kabilarga qaratildi.   Investitsiya siyosatni olib 
borishda quyidagi tamoyillarga asoslanildi: 
 belgilangan   davlat   ustuvorliklari   asosida   eng   muhim   tarmoqlar   va   faoliyat
sohalarini tanlab qo’llab-quvvatlash; 
 ijtimoiy ahamiyatli tarmoqlarni (sog’liqni saqlash ta’lim, madaniyat va h.k.)
aholi   turmush   darajasini   yaxshilish,   umrini   uzaytirish,   ijtimoiy   jihatdan   keskin
tabaqalanishning   oldini   olish,   iste’mol   talabining   faollashuvini   ta’minlash
maqsadida etarli darajada qo’llab-quvvatlash; 
 chet el investitsiyalarini o’zaro manfaatdorlik asosida ustuvor sohalarga jalb
qilish; 
 potentsial   investitsiya   resurslarini   savdo   sohasi   va   pul   bozoridan   sanoat
sohasiga qayta taqsimlash; 
 ilmiy-tadqiqot,   tajriba-konstruktorlik   ishlarini   qo’llab-quvvatlash,   xorijdan
yangi   texnikalar   uchun   litsenziyalar   sotib   olish,   katta   laboratoriyalarni   saqlab
turishga   quvvati   etadigan   yirik   korporatsiyalar   tuzish   orqali   ishlab   chiqarish
kapitalini jamlash hisobiga intelektual kapital va ilmiy-texnik potentsialni oshirish;
 qishloq   xo’jaligi   mahsulotlari   va   mineral   xom   ashyo   resurslarini   chuqur
qayta   ishlash   va   ularni   tashqi   bozorda   raqobatbardosh   bo’ladigan   darajaga   olib
chiqishga yo’naltirilgan investitsiya loyihalarini qo’llab-quvvatlash; 
5  aholining   oziq-ovqat   va   iste’mol   tovarlariga   bo’lgan   ehtiyojlarini
qondirishga   mo’ljallangan   ishlab   chiqarish   quvvatlarini   jadal   rivojlantirishni
investitsiyalar bilan ta’minlash; 
 investitsiya   jarayonlari   ishtirokchilarining   o’zaro   aloqalarini   tartibga   solib
turuvchi qonunchilik bazasini takomillashtirish.  
Shu maqsadda davlat tomonidan mazkur yo’nalishlarda amalga oshiriladigan 
investitsiya loyihalarini qo’llab-quvvatlashga katta e’tibor qaratish zaruriyati 
ortadi. 
 “Loyiha” so’zi bugungi kunga kelib iqtisodiy nazariya va amaliyotda keng 
tarqalib ulgurdi. Uning mazmunini talqin qilishda ham turlicha qarashlar 
mavjudligi mazkur atamaning tub mohiyatini o’rganish va ochib berishga bo’lgan 
qiziqishni oshiradi. 
Jahon bankining Iqtisodiy rivojlanish instituti mutaxassislari tomonidan 
aniqlanishicha loyiha: birinchidan, maqsadli faoliyat; ikkinchidan, foyda uning 
xarajatlaridan har doim ortiq bo’ladi; uchinchidan, u cheklangan vaqt va 
resurslarda qat’iy cheklanganlikka ega bo’ladi.  
Iqtisodiy rivojlanish kompleks jarayon sifatida o’zini namoyon etadi va bunda 
mazkur sohada yuksalish bir qancha ko’rsatkichlar: yalpi ichki mahsulot, daromad,
foyda, iste’mol darajasi, sog’liqni saqlash, umrning uzunligi, savodlilik, sifatning 
oshishi va shu kabilar orqali aks ettirilishi mumkin. Shu sababli ham loyiha g’oyasi
barcha holatlar uchun bir xil mazmun kasb etmasligi mumkin va loyihani ishlab 
chiqish va uni baholashnig ham yagona namunaviy shakli bo’lishi mumkin emas. 
O’z navbatida, loyihalar ularning alohida elementlari va ko’rsatkichlarini 
ifodalovchi bir qator maqsadli tadbirlar, loyihani amalga oshirish va ko’zlangan 
natijaga erishishga qaratilgan boshqaruv tizimi va boshqalardan tashkil topadi. 
Bunga ko’ra, uning mazmuniga berilgan turlicha ta’riflarni ham kuzatish mumkin: 
Loyiha – muayyan boshlang’ich ma’lumotlar va talab etiladigan natijalar (maqsad)
bilan bog’liq bo’lgan, uni yechish usulini o’zida mujassam etgan ayrim vazifa 
(“Loyihalarni boshqarish to’g’risida bilimlar Kodeksi”, Loyihalarni boshqarish 
instituti, AQSh); 
Loyiha (angl. Project) – nima uylab topilgan yoki rejalashtiriladigan nimadir, 
masalan, katta korxona (tolkoviy slovar  Webster). 
Tizimli yondashish nuqtai nazaridan, loyiha bir qator cheklanishlar va 
mexanizmlar ishtirokida boshlang’ich holatdan yakuniy natijaga o’tish jarayoni 
sifatida qaratilish mumkin va uni quyidagi 1.1-rasm orqali ifodalash mumkin: 
6          
                                                   Cheklanishlar: 
         
- moliyaviy 
         
- me’yoriy-huquqiy 
         
- etika 
         
- logistik 
         
- faollashish usullari 
         
- vaqt 
         
- sifat darajasi 
         
- bilvosita ta’sirlar 
         
- atrof-muhit 
         
Ta’minot: 
         
- odamlar 
         
- bilim va tajriba 
         
- texnika va instrumentlar 
         
- texnologiya 
 
1.1-rasm. Loyiha boshlang’ich holatdan yakuniy holatga o’tish tizimi jarayoni
sifatida 
 
Loyihani amalga oshirish natijasi sifatida fizik ob’ektlar (bino, inshootlar) 
maydonga chiqqan holatlarda loyihaning aniqlanishi quyidagicha bo’lishi mumkin:
- loyiha – maqsadli yo’naltirilgan, oldindan ishlab chiqilgan va yaratilishi 
rejalashtirilgan yoki modernizatsiya qilinuvchi fizik ob’ektlarni, texnologik 
jarayonlar, ular uchun texnik yoki tashkiliy hujjatlashtirishni, moliyaviy, mehnat 
yoki boshqa resurslarni, shuningdek, ularning bajarilishi bo’yicha boshqaruv 
qarorlari va tadbirlar tizimi tushuniladi. 
Loyiha o’z tarkibiga fikr (muammo), uni amalga oshirish vositasi (muammo 
yechimi) va amalga oshirish jarayonida olinadigan natijalarni qamrab oladi 
(1.2rasm). 
 
7 
 
 
Kirish :               Chiqish:  
talablar               qanoatlantirilgan  
                  talablar  
 
 
   
LOYIHA    
 
1.2-rasm. Loyihaning asosiy elementlari 
 
Har qanday loyihani amalga oshirish investitsiyalar bilan bevosita bog’liqdir. 
Shunga ko’ra, hayotda loyihalarning turli-tumanligidan kelib chiqib, unga 
yo’naltiriladigan investitsiyalarning ham yo’nalishlari, sohalari, manbalari, 
muddatlari, ishtirokchilari, investorlari, ahamiyati turlicha bo’ladi. Biroq, turli 
loyihalarga yo’naltirilgan investitsiyalarda shunday umumiylik saqlanib qoladiki, 
buni anglash maqqsadga muvofiqdir. Shunga muvofiq, biz uni “Investitsiyalar” 
tushunchasi mazmunini tavsiflovchi zaruriy belgilar qarab, ularni quyidagi 1.3-
rasm orqali ifodalashimiz mumkin. 
Loyiha atamasi bilan quyidagi tushunchalar o’zaro bog’langan: 
 loyiha davri (bosqichi); 
 loyiha tahlili; 
 loyiha menejmenti;  
 loyihani moliyalashtirish. 
Bir qator iqtisodiyot tarmoqlarida, jumladan, aviatsionno-kosmik, transport, 
mashinasozlik, mudofa sanoati, og’ir sanoat kabi tarmoqlarda bugungi kunda 
yaratilayotgan ayrim ob’ektlar shu qadar murakkab tuzilmaga egaki, ular ustida 
kompleks ishlarni amalga oshirish loyiha tarkibida emas, aksincha, Dastur 
tarkibida, asosida, doirasida olib borilmoqda va bunday Dasturlar uzoqroq 
muddatga, kengroq ko’lamga ega bo’lib, asosiy maqsadga xizmat qiluvchi bir 
necha loyihani o’z ichiga olishi mumkin. Bu loyihalar dasturning xizmat muddati 
va ko’lami bo’yicha bir nechtani tashkil etib, maqsadi, turi bo’yicha o’zaro farq 
qilishi mumkin. Bunday vaziyatda “loyiha” atamasi nisbatan qisqa muddatli 
maqsadlar bilan bog’liqlikka ega bo’ladi. 
8 
 
 
  Fikr  
( muammo, vazifa )   Amalga oshirish 
vositasi  
( qaror )   Amalga oshirish
maqsadi 
(natijalar,
yechimlar)   
Bugungi kunda O’zbekistonda ham katta hajmdagi investitsiyalarni talab etuvchi 
davlat Dasturlari amalga oshirilayotganligi barchamizga ayon va bunga qishloq 
joylarda aholini uy-joylar bilan ta’minlash va ular qurilishini amalga oshirish, 
sanoatni rivojlantirish, aholi uchun oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish, 
transport va aloqa tizimini rivojlantirish va boshqa (yonilg’i va energetika, 
mashinasozlik, yo’llarni qurish va ta’mirlash, lokalizatsiya kabilar) davlat 
Dasturlarini misol qilib keltirish mumkin. 
“Investitsiya loyihasi” tushunchasi 2 xil ma’noda talqin etiladi: 
9 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1.3 - rasm
. “ Investitsiyalar
”  tushunchasi   mazmunini   tavsiflovchi   zaruriy   belgilar
  
Investi
tsiyalar   
Foyda yoki ijtimoiy 
samaraga erishishga 
qarati
lgan bo’lishligi  
Kutila yo tgan 
natijalarga 
erishishning risklilik 
darajasini oldindan 
ba h olash va 
ani q lashning 
zarurligi  Q onun bilan 
ta’ q i q lanmagan 
tadbirkorlik 
faoliyatining barcha 
ob’ektlariga 
y
o’ naltirilishi 
mumkinligi  
Kapital  q iymatini 
sa q lab  q olish   yo ki 
o’ stirib borish 
imkonini berishligi  
 Davlat, yuridik va 
jismoniy shaxslar 
tomonidan amalga 
oshirilishi 
mumkinligi   Barcha turdagi 
mulkiy, moliyaviy va 
intellektual 
boyliklarning safarbar 
etilishi mumkinligi  
 
Uzo q   muddat 
davomida amalga 
oshirilishga  
m
o’ ljallanganligi  
 K
o’ zda tutilmagan 
y
o’q otishlar uchun 
za h ira mabla
g’ larini 
tashkil  q ilish    - muayyan   maqsadlarga   erishish   (muayyan   natijalarni   olish)ni   ta’minlovchi
qandaydir harakatlar kompleksini amalga oshirishni nazarda tutuvchi ish, faoliyat,
chora-tadbir sifatida; 
- qandaydir   harakat,   faoliyatlarni   amalga   oshirish   uchun   zarur   bo’lgan
tashkiliy-huquqiy, texnik, hisob-moliyaviy hujjatlar tizimi sifatida. 
Birinchi holatdagi mazmunga “xo’jalik tadbiri”, ish “ishlar yig’indisi”, “loyiha” 
terminlari yaqin hisoblanadi. 
Loyihaning amalga oshirilishi ma’lum ichki dinamik va tashqi muhit qurshovida 
yuz berib, unga ma’lum ta’sirini o’tkazadi. Shu bilan birga, qurilish loyihalarida 
bino etilayotgan qurilma konstruktsiyalariga tushadigan barcha turdagi statistik va 
dinamik yuklarni aniqlay olish va hisoblay  olish zarurligi kabi, kengroq 
ko’lamdagi loyihada ham, loyihaga va uning muhitiga ta’sir qilishi mumkin 
bo’lgan barcha jismoniy, iqtisodiy, ijtimoiy, moliyaviy tashkiliy va h.k. omillarni 
aniqlash va hisobga olish muhim, ma’lum sharoitlarda bunday omillarning har biri 
loyiha uchun xavfli bo’lib chiqib, uning buzilishiga olib kelishi mumkin. 
Loyiha atrof-muhit o’rtasidagi munosabatni ma’lum bir mahsulot ishlab 
chiqaradigan korxona uchun mahsulotni rivjlantirish loyihasi misolida ko’rib 
chiqish mumkin. Oddiy, uzoq muddat faoliyat tashkilot o’zgarishlar va yangilanish
sharoitida talabning yuzaga chiqishiga asos bo’lib xizmat qiladi. Bu esa, natijada 
loyihaning paydo bo’lishiga olib keladi. Qachonki loyiha xaqiqatdan boshlangan 
bo’lsa, u mustaqil rivojlana boshlaydi. Loyihani amalga oshirish jarayonida uning 
ishtirokchilari o’z vazifalarini bajarishga e’tibor qaratadilar. 
Loyihani amalga oshirish davomida korxonaning ishlab chiqarish, sotish, 
boshqaruvdagi oddiy hayoti davom etaveradi. Xuddi shu holat loyihaning muhitiga
ham tegishli. Bu yerda ham o’zgarishlar yuz berib, ular korxona orqali loyihaga 
ta’sir etadi. Loyihani mavjud shart-sharoit va ular rivojidan ajratib bo’lmaydi. 
Demak, oldindan loyihaning bevosita muhitini (ya’ni, korxonaning o’zini) va 
atrof-muhitini (ya’ni, korxona atrofini) hisobga olish kerak. 
10 1.2. Loyihalarni tasniflash: katta va kichik, ichki va tashqi, texnik va 
notexnik, iqtisodiy va ijtimoiy xususiyatlari 
 
Loyihalarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: 
  O’lchamchilik – loyiha bo’yicha faoliyat va kutilayotgan natijalarni miqdoriy 
ifodalash imkoniyatlarini mavjudligi. 
1.    Vaqt bo’yicha cheklanganligi – loyihani ishlab chiqish hamda amalga oshirish 
muddatlarining cheklanganligi. 
  Aloxida faoliyat turlari bilan bog’liq hodisalarning aniq belgilangan ketma-ketligi.
4. Maqsadga yo’naltirilganligi. 
Investitsiya loyihalari, odatda, korxona ko’lamida amalga oshiriladi. Shunga 
muvofiq, korxona ko’lamida loyihalarni amalga oshirishda investitsiyalarni 
quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 
I. Iqtisodiy   samaradorlikni   oshirish   uchun   qilinadigan   investitsiyalar.   Bunday
investitsiyalardan   asosiy   maqsad   uskunalarni   almashtirish,   xodimlarning
malakasini   oshirish,   ishlab   chiqarish   quvvatlarini   samarali   hududlarga   ko’chirish
asosida firmalarning xarajatlarini kamaytirish uchun sharoit yaratishdan iborat. 
II. Ishlab   chiqarishni   kengaytirish   uchun   qilinadigan   investitsiyalar.   Bunday
investitsiyalashdan   maqsad   mavjud   quvvatlar   hisobiga   oldindan   shakllangan
bozorlar uchun tovarlar ishlab chiqarish imkoniyatlarini kengaytirishdan iborat.  
III. Yangi   ishlab   chiqarishlarni   vujudga   keltirish   uchun   qilinadigan
investitsiyalar.   Bunday   investitsiyalar   ilgari   ishlab   chiqarilmagan   tovarlar   va
ko’rsatilmagan  xizmatlar  turlarini   vujudga keltirish,  yoki  ilgari  ishlab  chiqarilgan
tovarlar bilan yangi bozorlarga chiqish imkonini beradi. 
IV. Davlat   boshqaruv   idoralari   talablarini   bajarish   uchun   qilinadigan
investitsiyalar.   Masalan,   ekologiya   va   mahsulot   standartlari   talablarini   bajarish
uchun   sarflanadigan   investitsiyalar.   Investitsiyalarni   bunday   tasniflashda
tavakkalchilik darajasi har xil bo’lishi asos qilib olingan.  
Yuqorida keltirilganlardan birinchi va to’rtinchi tur investitsiyalarida tavakkal 
xavfi darajasi past, qolgan ikkitasida esa yuqori hisoblanadi. Bozorda avval 
11 ma’lum bo’lmagan mahsulotni ishlab chiqarish va yangi bozorlarni egallash uchun 
investitsiya sarfi katta tavakkalchilikni talab qiladi. Shu sababli ham uchinchi 
guruh investitsiyalari tavakkalchilik xavfi eng yuqori bo’lgan investitsiyalardir.  
Ishlab chiqarishni kengaytirishga qilingan investitsiyalarda tavakkalchilik xavfi 
yangi ishlab chiqarishga qilingan investitsiyalarga qaraganda pastroq. Ayni paytda 
samaradorlikni oshirishga qilinadigan investitsiyalar bozor allaqachon qabul qilgan
tovarlarning sifatini oshirish, tannarxini kamaytirishni ko’zda tutgani uchun ham, 
ularda tavakkalchilik xavfi darajasi ikkinchi va uchinchi guruhlar 
investitsiyalarinikidan ancha past bo’ladi. Xuddi shu kabi davlat boshqaruv 
idoralari talablarini bajarishga sarflangan investitsiyalarning tavakkalchilik xavfi 
darajasi ancha kichik hisoblanadi.  
Loyihalarning turlariga tasniflanish va bo’linmalariga mos ravishda loyihalarni bir-
biridan ajratib turadigan bir necha xususiyatlari va odatiy shartlarni ajratish 
mumkin.  Shunga ko’ra, uning quyidagi turlarini bilish zarur. 
1. Investitsion loyihalar. 
Uylarni qurish, tashkilotlarni qayta qurish yoki asoslarni  barpo qilish – bu 
shunday loyihalarni, ular uchun quyidagilar aniqlangan va belgilangan: loyiha 
maqsadi (masalan, uy maydonining kv.m. mahsulotning ishlab chiqarish xajmi, 
o’lchami va profili): bitimning muddati va davomiylik; loyiha xarajatlari, 
loyihaning talab qilingan resurslari va xaqiqatdagi qiymati birinchi o’rinda 
ishlarning bajarilish yo’nalishi va har bir loyihaning ilgarilab borishiga bog’liq 
bo’ladi. Talab qilinayotgan quvvat bu tur loyihalar uchun bosqichlar jadvali va 
tayyorgarlik muddati hamda loyihaning yakunlanishi asosida taqdim qilinishi 
kerak.  
 
2. Ilmiy izlanish va rivojlanish loyihalari. 
Yangi mahsulotni ishlab chiqarish, qurilish sohasidagi izlanishlar yoki yangi 
informatsion  boshqaruv tizimlarini ishlab chiqish quyidagi xususiyatlar bilan 
xarakterlanadi: loyihaning bosh maqsadi aniq belgilangan, lekin, aloxida 
maqsadlar xususiy natijalarga erishishi doirasida aniqlanishi kerak; loyihaning 
yakunlanishi va davomiyligi muddati oldindan aniqlangan, ularga iloji boricha aniq
rioya etish zarur, ammo ular olingan oraliq natijalar va loyihaning umumiy siljib 
borishiga bog’liq hamda to’g’rilanishi ham kerak; loyihaning xarajatlar rejasi 
odatda ajratilgan assignatsiyalar va oz miqdorda loyihani xaqiqatda siljib borishiga
bog’liq; asosiy cheklashlar quvvatlardan foydalanish imkoniyatlarini 
cheklanganligi bilan bog’liq (uskunalar va mutaxassislar). Qoidaga asosan, mavjud
quvvatlar loyihaning xarajatlari va uning tayorgarlik muddatini aniqlab beradi. 
3. Tashkiliy masalalar. 
12 Korxonani qayta qurish, yangi boshqaruv tizimining konsepsiyalarini realizatsiya 
qilish, yangi tashkilotni tuzish yoki xalqaro forum o’tkazish (kinoforumlar, 
ko’rgazmalar – texnika, sanoat, qishloq xo’jaligi, shaxsiy ijodiy, turli davlat va 
xalqaro tashkilotlar uchrashuvini o’tkazish, yillik hisobot uchun kengash 
yig’ilishini tashkil etish kabilar) – loyiha sifatida quyidagicha xarakterlanadi: 
loyihaning maqsadlari oldindan aniqlangan, biroq loyiha natijalarini sifat va 
miqdor jixatdan birinchi ikkita holatga nisbatan aniqlash qiyinroq, chunki ular 
tizimning tashkiliy jixatdan yaxshilashi bilan bog’liq; muddat va davomiylik 
taxminan belgilanadi; resurslar imkoniyat doirasida belgilanadi; loyiha xarajatlari 
aniq belgilanadi va iqtisodiy nazoratga qo’yiladi; biroq loyihaning siljib borishi 
yuzasidan to’g’rilanish (korrektirovka)ni talab qiladi. 
4. Iqtisodiy loyihalar. 
Korxonalarni xususiylashtirish, auditorlik tizimini tashkillashtirish, yangi soliq 
tizimining joriy etilishi (inqirozdan chiqish, bank tizimiga katta miqdorda kreditlar 
ajratish, pul reformasi, boshqa davlatga beg’araz yordam ko’rsatish, xalqaro 
hamjamiyat tuzish yoki shu kabi tashkilotlarga a’zo bo’lish, biror-bir iqtisodiy 
tizimni isloh qilish, masalan, sug’urta tizimi, moliya bozori va sh.k.) – bu o’zining 
xususiyatlariga ega bo’lgan barcha iqtisodiy loyihalar: loyihaning maqsadi 
tizimning iqtisodiy ko’rsatkichlari ishlashining yaxshilanishi hisoblanadi, shuning 
uchun ularni avvalroq ko’rib chiqilgan holatlarga nisbatan baholash qiyinroqdir; 
maqsadlar taxminan belgilanadi, lekin, loyihani siljib borishi bo’yicha 
to’g’rilanishini (korrektirovka) talab qiladi; loyiha muddatlari ham xuddi shunday, 
loyiha uchun resurslar zaruriyat yuzasidan imkoniyat doirasida taqdim etiladi; 
xarajatlar taxminan aniqlanadi, iqtisodiyligi nazorat qilinadi va loyihani siljib 
borishi aniqlanadi. Bu shuni bildiradiki, iqtisodiy natijalarga belgilangan 
muddatlarda o’rnatilgan xarajatlar asosida erishilishi kerak, resurslar talab bo’yicha
taqdim etiladi. 
5. Ijtimoiy loyihalar. 
Ijtimoiy ta’minot tizimini qayta qurish, sog’liqni saqlash, axolining kam 
ta’minlangan tabaqalarini ijtimoiy ximoya qilish, tabiiy va ijtimoiy siljishlar 
oqibatlarini yengib o’tish (Orolni qutqarish, ko’chatlar o’tqazish va bog’lar 
(Yoshlar bog’ini) yaratish, tabiatni turli chiqindilardan tozalash, yozgi 
oromgohlarda bolalarni sog’lomlashtirish dasturlari, nogiron yoki bolalar 
uyidagilarga mehr ko’rsatish, ularga turli o’yin, konsert dasturlarini tashkil etish, 
nochor oilalarda sunnat va nikoh to’ylarini o’tkazish kabilar) – bularning barchasi 
o’z xissasiga ega ijtimoiy loyihalardir: maqsadlar faqat oraliq natijalarga erishish 
doirasida to’g’rilanishi kerak va ko’zda tutiladi, ularni miqdor va sifat jixatdan 
baholash ancha murakkablashgan; loyihaning muddati va davomiyligi taxmininy 
omillarga bog’liq yoki faqat belgilanadi va oqibatda aniqlanishi zarur; loyiha 
13 xarajatlari, odatda byudjet assignatsiyalariga bog’liq; resurslar talab bo’yicha 
imkoniyat doirasida ajratiladi. 
Ijtimoiy loyihalar yuqori aniqlikka ega. 
6. Innovatsion loyihalar. 
Bunday loyihalar bozor uchun hali tanish bo’lmagan yangi mahsulot yoki uning 
yangi tarkiblarini ishlab chiqarishni yo’lga qo’yishga qaratilgan loyihalar 
hisoblanadi. 
Loyiha sinfi (loyiha tarkibi va tizimini hamda uning fan sohasi) bo’yicha: 
monoloyiha, multiloyiha, megaloyiha. Monoloyiha – bu har xil tur, qurilish va 
hajmdagi alohida loyiha. Multiloyiha – bu bir necha monoloyihalardan tashkil 
topgan va ko’p loyihali boshqaruvli tadbiqni talab qiluvchi kompleks loyiha. 
Megaloyiha – bu ta’lim sohalari va h.k.larni rivojlantirishning maqsadli dasturlari 
bo’lib, bu tartibga bir qator mono va multiloyihalar kiritiladi.  
Loyiha ko’lami – (loyihaning hajmi, qatnashuvchilar soni va atrof-muhitga ta’sir 
darajasi) bo’yicha: kichik loyihalar, o’rta loyihalar, yirik loyihalar, juda yirik 
loyihalar. Loyihalarning bunday taqsimoti juda shartlidir. Loyiha ko’lamlarini 
aniqroq shaklda ko’rish mumkin. Davlatlararo, xalqaro, milliy mintaqalararo va 
mintaqa, tarmoqlararo va tarmoqlar bo’yicha, kooperativ, tashkiliy loyihalar. 
Loyihalarning murakkabligi (murakkablik darajasi) bo’yicha: oddiy, murakkab, 
juda murakkab. 
Loyiha turi (loyihaning fan sohasi xarakteri) bo’yicha: investitsion, innovatsion, 
ilmiy-tadqiqot, aralash. Investitsion loyihalarga, odatda, investitsion qo’yilmalarni 
talab qiluvchi, bosh maqsadi asosiy fondlarni ishlab chiqarish ya’ni yangilash 
bo’lgan loyihalar kiritiladi. Innovatsion loyihalarga, tizimlar rivojlanishini 
ta’minlaydigan, bosh maqsadi yangi texnologiyalarni, nou-xau va boshqa 
yangiliklarni ishlab chiqish va qo’llash bo’lgan loyihalar kiritiladi. 
Har bir loyiha 4 ta asosiy jihati bo’yicha farqlanadi: 
2. Loyiha ko’lami bo’yicha: (kichik loyiha, megaloyiha)  
3. Amalga oshirish muddatlari  bo’yicha (qisqa  muddatli, o’rta muddatli
va uzoq muddatli loyihalar). 
4. Sifati bo’yicha. 
5. Resurslarning cheklanganligi bo’yicha. 
Yuqorida keltirilganidek, loyihalarni turlicha tavsiflash mumkin. Biroq, bu 
tavsiflar uning ma’lum tasnifiy jithatini namoyon etadi. Shunga ko’ra, 
loyihalarning mumuiy tasnifini quyidagi 1.4-rasm orqali ifodalash o’rinlidir. 
14 O’z navbatida, investitsiya loyihasi loyihadan farqlanishi sababli uning o’ziga xos 
xususiyatlarga egaligini namoyon etuvchi jihatlarni investitsiya loyihasi tasnifi 
keltirilgan quyidagi 1.5-rasm orqali ifodalash maqsadga muvofiqdir. 
 
Loyihaning muvaffaqiyatli amalga oshirilish jarayoni loyihaning ichki muhitiga 
katta ta’sir ko’rsatadi. Ushbu omillar quyidagilardir: 
Maxsus tashkillashtirilganlik – loyihaning asosiy ishtirokchilari, huquqlar, 
taqsimot, javobgarlik va majburiyatlar orasidagi o’zaro aloqani aniqlab beradi 
hamda loyihani amalga oshirish muvaffaqiyatiga ta’sir qiladi. 
Loyiha ishtirokchilari – loyihani amalga oshirish jarayonida turli xil qiziqishlarni 
amalga oshirib, maqsad va rag’batga mos ravishda o’z talablarini shakllantiradi va 
o’zlarining qiziqishlari, qobiliyatlari va loyiha “jalb qilinganlik” darajasi bilan 
loyihaga ta’sir ko’rsatadi. 
Loyiha jamoasi – loyihaning “aql markazi”, motori va ishni bajaruvchi a’zosi 
bo’lib, loyihaning rivoji va muvaffaqiyati, ko’p jihatdan. unga bog’liq. 
Loyiha ishtirokchilarining tarkibi. Ularning roli, loyihaning turi, qurilish ko’lami 
va murakkabligiga bog’liq holda vazifa va javbgarlikni taqsimlash hamda 
loyihaning hayotiylik sikli fazalariga bog’liq holda shunday qilib, loyihaning 
vazifalari bo’yicha uning butun hayotiylik sikli davomida amalga oshirish doimiy 
bo’lib hisoblanadi, ishtirokchilar tarkibi esa uning roli javobgarlik va 
majburiyatlarni taqsimlash o’zgarishi mumkin. Bu yerda umum qabul qilingan 
qattiq reglamentlar yo’q. Quyida loyiha ishtirokchilari va ularning vazifalari sanab 
o’tilgan. 
Tashabbuskor – loyihaning bosh g’oyasi bo’lgan tomon, uning loyihani amalga 
oshirish bo’yicha boshlang’ich asoslari va takliflari. Tashabbuskor sifatida 
loyihaning kelajakdagi ishtirokchilaridan deyarli har qaysi maydonga chiqishi 
mumkin, lekin, natijada loyihani amalga oshirish bo’yicha ishbilarmonlik 
tashabbusi loyiha buyurtmachisidan kelib chiqishi kerak. 
Buyurtmachi – asosiy tomon bo’lib, u loyihani amalga oshirish va uning 
natijalariga erishishdan manfaatdor. Loyihaning yangi egasi va natijalardan 
foydalanuvchidir. Buyurtmachi loyihaning asosiy talablari va ko’lamini aniqlab 
beradi, o’z vositalari yoki jalb qiluvchi investorlar vositalari hisobiga loyihani 
moliyalashtiradi, loyihani asosiy bajaruvchilari bilan shartnomalar tuzadi. Bu 
shartnomalar bo’yicha javobgar bo’ladi, loyihaning barcha ishtirokchilari orasidagi
o’zaro munosabatlari jarayoni boshqaradi. Loyiha bo’yicha butun jamiyat va 
qonun oldida javobgar hisoblanadi. 
Investor(lar) – loyihaga investorlar kirituvchi tomonlar, masalan, kredit yo’li bilan.
Investorlar maqsadi loyihani amalga oshirishdan o’z investitsiyalari bo’yicha 
15 maksimal foyda. Agar buyurtmachi va investor bitta shaxs bo’lmasa, unda investor
sifatida odatda banklar, investitsion fondlar va boshqa tashkilotlar chiqadi. 
Investorlar buyurtmachi bilan aloqaga kirishadi, kontraktlar bajarilishini nazorat 
qiladi va loyihani amalga oshirish bo’yicha boshqa tomonlar bilan hisob-kitoblarni 
bajaradi. Investorlar loyihaning teng huquqli sherigi va uning mulklari egasi bo’lib,
buyurtmachi bilan shartnoma yoki kredit kelishuvi bo’yicha, ularga barcha 
vositalar to’lanmaguncha, o’z investitsiyalari hisobiga hosil qilinadi. 
Loyiha ob’ektlari va sub’ektlari. 
Loyiha rahbari – yuridik shaxs bo’lib, unga buyurtmachi va investor loyihani 
boshqarishda, ishlarni boshqarishda hisobot beradi: rejalashtirish, nazorat va 
loyihaning barcha ishtirokchilari ishlarini boshqarish. Loyihaning rahbarining 
vazifalari va javobgarliklari tarkibi buyurtmachi bilan bo’lgan shartnoma asosida 
aniqlanadi. Lekin, loyiha rahbari va uning jamoasi oldida, odatda, belgilangan 
muddatlar, byudjet va sifatga amal qilib loyihaning ma’lum maqsad va natijalariga 
erishguncha loyihaning hayotiylik sikli davomida umum faoliyat rahbarligi va 
ishlar koordinatitsiyasi vazifasi qo’yiladi. 
Loyiha jamoasi – maxsus tashkiliy tuzilma bo’lib, loyiha rahbari tomonidan 
boshqariladi va loyihani amalga oshirish davrida shakllantiriladi. Loyiha jamoasi 
vazifasi – loyihaning maqsadlari samarasiga erishishda loyihaning boshqaruv 
vazifalarini amalga oshirish. Loyiha jamoasi tarkibi va vazifalari loyihaning 
ko’lami, murakkabligi va boshqa xarakteristikalarga bog’liq; lekin, har qanday 
holatda jamoa o’zlariga yuklatilgan barcha majburiyatlarni yuqori professional 
darajada ta’minlab berishi kerak. 
Shartnomachi – loyihaning tomoni yoki ishtirokchisi bo’lib, buyurtmachi bilan 
o’zaro munosabatda bo’ladi, shartnoma bo’yicha ishlarni bajaralishi uchun 
javobgarlikni o’z bo’yniga oladi – bu loyihaning to’liq yoki bir qismi bo’lishi 
mumkin. Shartnomachi maqsadi – mumkin bo’lgan eng yuqori foyda olish. Asosiy
shartnomachi vazifalariga buyurtmachi bilan shartnoma tuzish, subshartnomalar 
bilan shartnoma tuzish va tanlash, ularning ishlarini boshqaruvini ta’minlash, 
bajaruvchilar ishlarini qabul qilish va to’lash. Shartnomachi sifatida loyiha raxbari 
yoki loyihaning boshqa faol ishtirokchilari chiqishi mumkin. 
Subshartnomachi – yuqoriroq darajadagi shartnomachi yoki subshartnomachi bilan
shartnoma aloqalariga kirishida. Shartnoma bo’yicha ish va xizmatlarni bajarishga 
javobgardir. 
Loyihalovchi – yuridik shaxs bo’lib, loyiha doirasida loyihaviy izlanish ishlarini 
shartnoma bo’yicha bajaradi. Loyihaning asosiy shartnomachisi yoki bevosita 
buyurtmachi bilan shartnoma aloqalariga kirishadi.  
16 Asosiy vositachi – yuridik shaxs bo’lib, uning taklifi buyurtmachi tomonidan qabul
qilingan. Shartnoma asosida ishlarni bajaralishiga javobgar. Alohida ishlar va 
xizmatlarni bajarishga subvositachilar bilan shartnomalar tuzadi va tanlaydi. 
Qurilish loyihalarida asosiy vositachi vazifasini odatda qurilish yoki loyiha-
qurilish firmalari va tashkilotlari bajaradi.  
Ta’minotchilar – subshartnomachilar, ular shartnoma asosida turli xil yetkazib 
berish ishlari – materiallar, uskunalar, transport vositalari va boshqalarni amalga 
oshiradi.  
Ruxsatnoma beruvchilar – tashkilotlar bo’lib, yer maydoniga egalik qilish huquqi, 
savdo qilish, ma’lum turdagi ish va xizmatlar va hakazolar uchun ruxsat beradi. 
Hukumat tashkilotlari – o’z manfaatlarini loyiha ishtirokchilarida soliq solish yo’li 
bilan qondiruvchi tomon bo’lib, loyihani amalga oshirish bilan bog’liq. Ekologik, 
ijtimoiy va boshqa umumiy va davlat talablarini olg’a suradi va qo’llaydi. 
Yer maydoni egasi – yuridik yoki jismoniy shaxs bo’lib, loyiha jalb qilingan yer 
maydoni egasidir. Yerga egalik qilish yoki foydalanish xuquqini shartnoma asosida
beradi va buyurtmachi bilan aloqaga kirishadi. 
Loyihaning yakuniy mahsuloti ishlab chiqaruvchisi – hosil bo’lgan asosiy
foizlardan foydalanishni amalga oshiradi va yakuniy mahsulotni ishlab chiqaradi. 
Asosiy maqsad – tayyor mahsulotni iste’molchilarga sotishdan daromad olish. 
Loyihaning barcha bosqichlarida ishtirok etadi va loyihaning asosiy ishtirokchilari 
bilan o’zaro munosabatga kirishadi. Uning roli va vazifasi loyihaning yakuniy 
natijalarida mulk hissasiga bog’liq. Ko’p hollarda, loyiha buyurtmachisi va 
investordir.  
Yakuniy mahsulot iste’molchilari – yuridik va jismoniy shaxslar bo’lib, mahsulot 
sotib oluvchilari va foydalanuvchilaridir, ishlab chiqarilayotgan mahsulot va 
ko’rsatilayotgan xizmatlarga talablarni belgilab unga talabni shakllantirishadi. 
Loyiha xarajatlari iste’molchilar vositalari hisobiga qoplanadi va loyihaning barcha
ishtirokchilari foydasi shakllanadi.  
Loyihaning boshqa ishtirokchilari. Loyihani amalga oshirishga loyiha muhitining 
boshqa tomonlari ham ta’sir ko’rsatib, ular loyiha ishtirokchilari bo’lishi ham 
mumkin, bu: asosiy ishtirokchilarning raqiblari; loyihani amalga oshirishda 
iqtisodiy manfaatlari to’qnashadigan ijtimoiy guruhlar va noiqtisodiy loyiha 
xomiylari; turli injenerlik tashkilotlari, (loyihaga jalb etilgan) va boshqalar. 
Loyihalarni boshqarish boshqaruv orqali amalga oshiriladi. Shunga ko’ra, aytish 
mumkinki,  boshqaruv   – bu ma’lum bir ijobiy natijaga erishish uchun, uslublar
va tamoyillar yig’indisi orqali biror ob’ektga maqsadga muvofiq ta’sir etish.  
17 Inson faoliyatining barcha sohalariga, shu jumladan, investitsiya loyihalarini 
amalga oshirish sohasiga ham boshqaruv jarayoniga taalluqlidir. 
Investitsiya loyihalarini boshqarish ma’lum bir uslub va tamoyillarga tayanib 
maxsus loyiha menejeri yoki loyiha boshqaruv kengashi tomonidan amalga 
oshiriladi. Loyihalarni boshqarish, aksariyat hollarda, loyiha menejeri tomonidan 
amalga oshiriladi.  Loyiha menejeri – bu loyihaga yo’naltirilgan kapital 
harakati, pul oqimi, foyda, jamg’arma va reinvestitsiyalash, daramad va 
xarajatlar balansini uzluksiz tahlil qilib va o’rganib boruvchi hamda ularga 
ta’sir ko’rsatuvchi sub’ekt.  
Investitsiya loyihalarini boshqarish moliyaviy menejmentning asosiyni tashkil 
etish bilan birga o’ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi.  Moliyaviy 
menejment  shunday tizimki, bunda korxonani boshqarishning umumiy 
maqsadlariga erishishga yo’naltirilgan foliyat amalga oshiriladi. Moliyaviy 
menejment, bir tomondan, muayyan qonuniyatlariga ega boshqariluvchi tizim 
bo’lsa, boshqa tomondan, korxonani boshqarishning umumiy tizimi tarkibi sifatida
boshqarish tizim hisoblanadi. Bu holat loyiha boshqaruvida ham namoyon bo’ladi. 
Loyiha menejeri loyiha tashabbuskori yoki ta’sischilar tomonidan tayinlangan 
sub’ekt – yuridik yoki jismoniy shaxs bo’lishi mumkin. Loyihani amalga 
oshiruvchi tadbirkor bilan loyiha menejeri o’rtasidagi asosiy farq shundan iboratki,
tadbirkorda ochilgan imkoniyatlardan foydalanish bo’yicha, loyiha menejerida esa 
mavjud resurslardan foydalanish bo’yicha strategik yo’nalish mavjud bo’ladi. 
G’oyani amalga oshirishda tadbirkorda natijaga tezkor erishishga yo’naltirilgan 
revolyutsion yondashish kuzatilsa, loyiha menejeriga uzoq muddatli istiqbolga 
yo’naltirilgan evolyutsion yondashish xosdir. 
Investitsiya loyihalarini boshqarishni turli sxemalar asosida ham amalga oshirish 
mumkin va uni quyidagi variantlarda ifodalash mumkin: 
1. “Asosiy”   tizim.   Bunda   loyiha   rahbari   (menejeri)   buyurtmachining   vakili
(“agenti”)   hisoblanadi   va   u   qabul   qilinadigan   qarorlar   uchun   moliyaviy
javobgarlikni   o’z   zimmasiga   olmaydi.   Loyiha   menejeri   bo’lib,   professional
boshqarish   uchun   litsenziyaga   ega   bo’lgan   har   qanday   loyiha   ishtirokchilari   –
yuridik  yoki  jismoniy  shaxslar  bo’lishi   mumkin.  Mazkur  holatda  loyiha  menejeri
buyurtmachidan   tashqari   loyihaning   boshqa   ishtirokchilari   bilan   shartnoma
munosabatlari   asosida   faoliyat   yuritishi   mumkin   emas   va   loyihaning   ishlab
chiqilishi   va   amalga   oshirilishi   ustidan   boshqarish   va   muvofiqlashtirib   borishni
ta’minlashi zarur. 
18 Mazkur tizimning afzalligi – loyiha menejerining ob’ektivligi bo’lsa, kamchiligi – 
loyiha natijalari uchun javoobgarlik to’liqligicha burtmachi zimmasiga 
yuklatilishidadir. 
2. “Kengaytirilgan   boshqarish”   tizimi.   Mazkur   tizimda   loyiha   rahbari
(menejeri)   qat’iy,   cheklangan   (smeta)   baho   doirasida   loyiha   uchun   javobgarlikni
o’z   zimmasiga   oladi.   Loyiha   menejeri   loyiha   buyurtmachisi   va   ishtirokchilari
o’rtasidagi  bitim  bo’yicha  loyihadagi  jarayonlarni  boshqarish  va  muvofiqlashtirib
borishni   ta’minlaydi.   Bunda   ham   “asosiy   tizim”dagi   singari   har   qarnday   yuridik
yoki   jismoniy   shaxs   –   professional   boshqarish   litsentsiyasiga   ega   bo’lgan   va
buyurtmachi   oldida   o’z   majburiyatlari   bo’yicha   javob   berishga   qodir   bo’lgan
loyiha ishtirokchisi loyiha menejeri bo’lishi mumkin. 
3. “Kaliti   bilan”   tizimi.   Bunda   burtmachi   bilan   loyihaning   e’lon   qilingan
qiymati   bo’yicha   “kaliti   bilan”   topshirish   shartnomasini   tuzuvchi   loyiha-qurilish
firmasi loyiha rahbari (menejeri) hisoblanadi. 
Investitsiya loyihalarini boshqarishning muhim tarkibiy qismi investitsion 
menejment hisoblanadi. 
Investitsion menejment quyidagi funktsiyalarni bajaradi: 
- rejalashtiruvchi   –   investitsiya   strategiyasi   va   siyosatini   ishlab   chiqishni
amalga oshirishdagi boshqaruv jarayoni stadiyasi. Investitsiya strategiyasi xo’jalik
sub’ektining   ishlab   chiqarish-xo’jalik   faoliyati     siyosati   bilan   bevosita   bog’liqdir
va   uning   barqarorligi   va   joriy   va   istiqbolli   davrdagi   ishonchliginini   ta’minlashga
yo’naltirilgan; 
- tashkiliy   –   ishlab   chiqilgan   investitsiya   strategiyasi   va   siyosatini   amalga
oshirish   uchun   moliyaviy   resurslarga   bo’lgan   talab,   o’zlik   va   jalb   etilgan
mablag’lar   nisbatini,   mablag’larni   jalb   etish   shakllarini   aniqlashni   talab   etadi.
Strategik  investorlarni,  birmuncha  foydali  investitsiya   loyihalarini   va portfellarni,
investitsiya   jarayonining   maqsadga   muvofiq   boshqarilishini   tashkil   jtish
algoritmini izlab topish muhim hisoblanadi; 
19 - muvofiqlashtiruvchi   –   investitsiya   faoliyatidan   samarali   natijani   olish
uchun   investitsiya   jarayonining   har   bir   bosqichida   monitoring   va   investitsiya
siyosatida   ko’zda   tutilgan   maqsad   va   vazifalarga   erishishga   yo’naltirilgan   barcha
harakat va chora-tadbirlarni amalga oshirish, investitsiya bozoridagi kon’yunktura
o’zgarishi bilan bog’liq qabul qilingan qarorlarni moslashtirish zarur hisoblanadi. 
Investitsiya menejmenti quyidagi vazifalarni bajarishga qaratilgan bo’ladi: 
- xo’jalik   sub’ektining   ishlab   chiqarish   salohiyati   va   iqtisodiy   o’sishini
ta’minlashga; 
- investitsiya loyihasi, ob’ektining daromadliligini maksimallashtirish; 
- investitsiya faoliyati, loyihasi risklarini minimallashtirish; 
- investitsiya ob’ekti, loyihasining risk va daromadliligini hisobga olgan holda
tahlil qilish, tanlash va baholash (yana bir bor). 
Shunga ko’ra,  investitsiya menejmentining maqsadi  ko’proq foyda (daromad) 
keltiruvchi va kamroq riskka ega bo’lgan investitsiyalarni, investitsiya loyihalarini 
tanlashdan iboratdir. Investitsiya menejmentining o’zi – bu bir san’atdir. Uning 
ahamiyati shunda namoyon bo’ladiki, u sabab investorda boshqa investorlarga 
nisbatan ko’proq daromad olish va nisbatan kamroq riskka duchor bo’lishga imkon
beruvchi investitsiya ob’ektlari, loyihalarini izlab topish va tanlash imkoniyati 
yaratiladi va o’z maqsadi va ustunligiga erishadi. 
Loyihalarni boshqarish amaliy va sintetik fan hisobanadi. Loyihalarni 
boshqarishning alohida fan sifatida yuzaga kelishi loyihalarni boshqarishga 
bo’lgan talab va boshqarish usullarini ishlab chiqish va tanlashga bo’lgan 
zaruriyatning ortishi bilan bevosita bog’liq hisoblanadi. Bu, ayniqsa, 1970-yillarda 
G’arb mamlakatlaridagi yirik kompaniyalarning aksariyat qismida faoliyat 
sohalarining kengayishi va murakkablashib borishi, raqobat sharoitlarining 
kuchayishi sabab loyihalarni boshqarish usullarining rivojlanishi va keng 
foydalanilishiga katta ta’sir ko’rsatdi. Mazkur jarayonning faollashuvi axborotlarni
qayta ishlashning kompyuterlashtirilgan tizimini keng joriy etish imkonini keltirib 
chiqardi va buni quyidagi 1.1-jadval orqali ham ko’rish mumkin. 
Loyihalarni boshqarish usullarining rivojlanish bosqichlari 
 
№  Qo’llash sohasi va usullar  Yillar 
1970 197
5  198
0  198
5  199
0  199
5  2000
-
20 h.v. 
1  Setli rejalashtirish texnikasi  +  +  +  +  +  +  + 
2  Loyiha ustida ishlarni tashkil etish   
+  +  +  +  +  + 
3  Loyihani tizimli rejalashtirish     
+  +  +  +  + 
4  Logistika     
+  +  +  +  + 
5  Dasturlarning maxsus paketlarini 
ishlab chiqish     
+  +  +  +  + 
6  Loyihaning qayta tuzilishi usullari     
+  +  +  +  + 
7  Funktsiyalarni tizimli boshqarish       
+  +  +  + 
8  Tizim ostidagilarni tizimli boshqarish       
+  +  +  + 
9  Loyihani yopish fazasi va 
ekspluatatsiya fazasi to’g’risida tizimli 
tasavvur   
     
+  +  +  + 
10  Maxsus, shu jumladan, o’ta murakkab
loyihalarni boshqarish   
     
+  +  +  + 
11  Boshqaruvning ob’ektga yo’naltirilgan
tuzilmasini shakllantirish   
     
+  +  +  + 
12  Risklarni boshqarish         
+  +  + 
13  Loyihalarni  boshqarishning 
psixologik jihatlarini 
boshqarishning to’liq nazariyasini 
ishlab chiqish   
 
       
+  +  + 
14  Loyihalar  komandasini 
shakllantirish metodologiyasi   
         
+  + 
15  “Loyihalarni boshqarish” intizomi 
to’g’risida tizimli tasavvur   
           
+ 
16  Loyihalarni boshqarish falsafasi             
+ 
 
Loyihalarni boshqarish loyihaning mohiyatiga ko’ra amal qilinishi maqsadga 
muvofiq sanaladi. Bunda loyihaning quyidagi alohida belgilariga e’tiborni qaratish 
muhimdir: 
- bir   qator   texnik,   iqtisodiy,   ijtimoiy,   moliyaviy   va   boshqa   talablarning   bir
vaqtning o’zida bajarilishi bilan erishilishi zarur bo’lgan aniq maqsadlar; 
21 - loyihani   amalga   oshirish   jarayonida   muvofiqlashtirilishi   talab   etiluvchi
vazifalar, operatsiyalar va resurslarning tashqi va ichki o’zaro bog’liqligi; 
- loyihaning boshlanish va yakunlanish muddatini aniqlash; 
- resurslarning cheklanganligi; 
- loyiha   maqsadlarining   betakrorlik   darajasi   va   amalga   oshirilish
shartsharoitlarini aniqlash; 
- turli xil kelishmovchiliklardan qocha bilmaslik. 
Iqtisodiyot transformatsiyasi va xalqaro integratsiyalashuvi, iqtisodiyotda tarkibiy 
va tuzilmaviy o’zgarishlar tobora kuchayib borgan sari yangi xo’jalik 
sub’ektlarining paydo bo’lishi, ularning va mavjudlarining kuchli raqobat va turli 
omillari ta’siri yuqori bo’lgan sharoitda yashab qolishi va rivojlanishi tobora 
murakkablashib boraveradi. Bu holat investitsiya loyihalarini boshqarishga 
nisbatan bo’lgan talab va mas’uliyatni ham yanada oshirishga olib keladi, o’z 
navbatida, yangidan-yangi usullarning paydo bo’lishiga ham sabab bo’ladi. 
Ta’sir etishi kuchaygan omillar qatorida quyidagilarni keltirish mumkin: 
1. Buyurtmachilarning talablar va ularning mas’uliyati oshishi. 
2. Loyihalarning yakuniy mahsulotlarining xususiy murakkabligi. 
3. Loyihalarning   tashqi   atrof   bilan   o’zaro   bog’liqligi   va   o’zaro   ta’siri
(iqtisodiy, siyosiy, ekologik, ijtimoiy, madaniy muhit). 
4. Risk va noaniqlik darajasi. 
5. Tashkiliy qayta qurish. 
6. Texnologiyalar almashuvi chastotasi. 
7. Rejalashtirish va narxni shakllantirishdagi xatoliklar va boshqalar. 
Yuqoridagi omillarning ta’siri loyihalarning bajarilish muddati buzilishiga, 
ortiqcha mablag’lar sarfiga, talablarning bajarilmasligiga, oxir-oqibat, foydaning 
kamayishi va zararlarning ko’payishiga olib keladi. Bunga misol qilib, Sidneydagi 
opera binosi qurilishini keltirish mumkin. Bunda mazkur bino qurilishi xarajatlari 
boshlang’ich stema qiymatiga nisbatan 16 martaga oshib ketishi yuz bergan. 
Amaliyotda minglab loyihalarning rejalashtirilgan xarajatlar va muddatlari 
bo’yicha buzilishi natijalari va sabablari yuzasidan ko’plab tadqiqotlar olib 
borilgan. Bunga quyidagi jadvalda keltirilgan tadqiqotlar natijalarini misol qilib 
keltirish mumkin. 
22 Loyihada ko’zlangan maqsadlarga erishilmaslik va unga sabab bo’lgan omillar 
ta’siri oqibatini bartaraf etishda, odatda, an’anaviy usullardan, jumladan, 
rahbariyatni almashtirish, buyruqbozlikni kuchaytirish asosida boshqaruvni yo’lga 
qo’yish kabi usullardan foydalanilganlik holatlari amaliyotdan bizga ma’lum. 
Biroq, bunday boshqaruv usullari loyihalarning samarali amalga oshirilishi, 
yakunlanishida maqbul usullardan emasligi amalda o’z isbotini ko’rsatdi. Shu 
sababdan loyihalarni boshqarishda yangicha, loyiha samaradorligini ta’minlashga 
xizmat qiluvchi oldindan tanlangan, o’z ustuvorligiga ega usullardan foydalanishga
bo’lgan talab orta bordi.  
Umuman olganda, investitsiya loyihalarini boshqarishning zarurligi va uni 
qo’llashning dolzarbligini quyidagi sabablar bilan izohlash mumkin: 
1. Investitsiya loyihalarini boshqarish usullarining paydo bo’lish sabablari: 
- loyiha tushunchasi; 
- jamiyatda,   korxona   va   tashkilotlarda   faoliyatning   loyihaviy   shakllari
kengayishi; 
- hajmi,   tuzilishi,   qiymati,   vaqti,   atrof-muhit   va   jamiyatga   ta’siri,
risklarning ortishi bo’yicha investitsiya loyihalarining murakkablashishi; 
- an’anaviy   tashkiliy   shakllarning   qanoatlantirmasligi;   -   turli
kelishmovchilik va muammolar sonining ortishi; 
- samarasiz, omadsiz loyihalarning qo’llanilish holatlari. 
2. Investitsiya  loyihalarini   boshqarishni  qo’llashning  dolzarblik  kasb   etishi  va
uning ortib borishi. 
3. Investitsiya loyihalarini boshqarishning muqobillari yuzaga kelishi. 
4. Investitsiya   loyihalarini   boshqarishning   mohiyatini   o’rganishga   bo’lgan
talabning ortib borishi: 
- maqsadning  natijaga  qaratilganligi.  Huquq  va  
majburiyatlarning 
ravshanlashib borishi; 
- matritsali tashkil etish; 
- kelishmovchilik va muammolardan ogohlantirish; 
23 - investitsiya   loyihalarini   boshqarishni   omadli   qo’llashga   misollarning
mavjudligi. 
Shunga muvofiq, investitsiya loyihalarini boshqarish usullari quyidagilarni 
ta’minlashi lozimligi muhim hisoblanadi: 
- loyiha maqsadini aniqlash va uning asoslanishini amalga oshirish; 
- loyihaning   tarkibiy   tuzilishini   aniqlash   (maqsad   yo’nalishlari,
bajariladigan ishlarning asosiy bosqichlari); 
- loyihani moliyalashtirishning zaruriy hajmi va manbalarini aniqlash; 
- ijrochilarni   aniqlash,   jumladan,   konkurs   va   tender   jarayonlari   orqali
aniqlash; 
- shartnomalarni tayyorlash va rasmiylashtirish; 
- loyihani   bajarish   muddatini   aniqlash,   uni   amalga   oshirish   garfigini
ishlab chiqish, zaruriy resurslarni hisoblab chiqish; 
- loyiha smetasi va kapital byudjetini hisoblab chiqish; 
- risklarni rejalashtirish va hisoblash; 
- loyihaning   bajarilishi   ustidan   muntazam   nazoratni   ta’minlash   va
boshqa ishlar. 
Yuqoridagilarga asoslanib, investitsiya loyihalarini boshqarishning quyidagi 
mazmunini keltirib o’rinlidir:  “investitsiya loyihalarini boshqarish – bu 
investitsiya loyihasida belgilangan natijalarga bajariladigan ishlar tarkibi, 
hajmi, qiymati, sifati va loyiha ishtirokchilari manfaatlari ta’minlanishi 
bo’yicha erishish uchun boshqaruvning zamonaviy usullari, texnika va 
texnologiyasidan foydalanish yo’li bilan loyiha maqsadlariga samarali 
erishishga yo’naltirilgan loyiha tsikli oralig’ida mehnat, moliyaviy va moddiy-
texnikaviy resurslarni rejalashtirish, tashkil etish, boshqarish va 
muvofiqlashtirish san’ati. 
Qisqacha qilib aytganda,  investitsiya loyihalarini boshqarish – bu investitsiya 
loyiha bo’yicha kapital qiymatini saqlash va uni ko’paytirishga qaratilgan 
samarali tadbirlar tizimi. 
24 Investitsiya loyihalarini boshqarishda asosiy vazifani bajaruvchi investitsion 
menejerning asosiy funktsiyalari quyidagilardan iborat bo’ladi: 
- xo’jalik sub’ektining investitsiya faoliyatini ta’minlash; 
- investitsiya   strategiyasi   va   taktikasini   belgilab   olish,   aniqlash   va
tanlash; 
- investitsiya loyihasi biznes-rejasini tuzish; 
- risklarni pasaytirish va turli qo’yilmalar daromadliligini oshirish; 
- investitsiya   maqsadlariga   muvofiq   holda   xo’jalik   sub’ektining
moliyaviy holatini baholash; 
- investitsion qimmatli qog’ozlarning miqdori va sifatini aniqlash; 
- investitsion portfelni optimallashtirishga erishish; 
- investitsion portfelning to’g’riligini ta’minlash; 
- aniq   loyihlarning   investitsion   jozibadorligini   baholash   va   tanlash
olishni prognozash; 
- investitsiya loyihalari samaradorligini baholashni amalga oshirish; 
- aniq   investitsiya   loyihasining   rejalashtirilishi   va   operativ
boshqarilishini amalga oshirish; 
- investitsiya jarayoni muvofiqligini ta’minlash. 
Bu esa, o’z navbatida, investitsion menejerning o’ta tajribali, yuqori malakali, 
kuchli bilimga ega mutaxassis bo’lishini talab etadi. Shunga ko’ra, u investitsiya 
menejmenti nazariyasi, buxgalteriya hisobi, mikro va makroiqtisodiyot, texnik va 
fundamental tahlillar tamoyillari, matematik modellashtirish, asosiy qonunchilik va
me’yoriy hujjatlar, shu jumladan, soliqqa tortishga oid qonunchilikni juda yaxshi 
bilishi lozimdir. Bu menejer loyihaga taalluqli axborotlarni izlab topish, to’plash, 
guruhlash, ularni tahlil qilish va shu asosda biznes-reja tuzish tajribasi va 
amaliyotiga ham ega bo’lishi zarur.  
Investitsiya loyihalarini boshqarishning zarurligi quyidagilarga asoslanadi: 
1. Moliyaviy   nobarqarorlik   sharoitida   loyiha   bo’yicha   investitsiyalashning
amalga oshirilishi  uning samaradorligini pasaytirib yuborish xavfini kuchaytiradi.
Bu   esa,   loyihadan   kutiladigan   samarani   ta’minlashda   uni   boshqarishga   bo’lgan
ehtiyojni kuchaytiradi. 
25 Loyiha samaradorligi uni baholashning bir qancha zamonaviy usullarini qo’llash 
asosida aniqlanadi. Bu loyiha boshqaruvida muhim o’rin egallaydi va uning 
natijalariga asolanib loyiha rahbari, ta’sischilar, investorlar va boshqa 
ishtirokchilarda loyihaga tegishli o’zgartirishlar kiritish yoki, pirovardida, undan 
o’z vaqtida voz kechish yuzasidan qarorlar qabul qilish imkoniyatini tug’diradi. 
(debitorlik va kreditorlik qarzdorliklarning oshib ketishi, xom ashyo va materiallar 
bahosidagi o’zgarishlar, aylanma kapital etishmovchiligi, xaridorlar moliyaviy 
ahvolining yomonlashishi kabilar) 
2. Investitsiya   loyihalarini   boshqarish   vaqt   jarayoni   bilan   amalga   oshiriladi.
Bu, o’z navbatida, vaqtning loyiha natijalariga ta’sirini maqbullashtirishda muhim
o’rin egallaydi. Pulning vaqt mobaynida o’z qiymatini yo’qotib borishi investitsiya
jarayonida   kapitalning   investor   loyihadan   kutgan   samarani   hosil   qilishini
ta’minlash   yo’lida   to’g’ri   va   optimal   ishlatilishini   ta’minlash   zaruriyatini   keltirib
chiqaradi va oshiradi. 
Investitsiyalash bo’sh pul mablag’larini jalb qilish evaziga yuz beradi 
(foydalanishdagi kapitalni bir vaqtning o’zida boshqa investitsiya maqsadlarida 
ishlatib bo’lmaydi, jumladan, uchinchi shaxs kafolatidagi mulkni ham). Harakatda 
bo’lmagan pul resurslari o’z qiymatini yo’qotib boraveradi. Bu yo’qotish aniq 
maqsadga ega bo’lmagan va samarasi tahlil qilinmagan investitsiyalashda ko’proq 
yuz beradi. Biroq, turli omillar ta’siri sharoitida vaqt o’tishi bilan puxta ishlab 
chiqilgan investitsiya loyihasiga yo’naltirilgan investitsiyalashda ham kapital 
qiymati o’zgarishi yoki o’zgarishsiz qolishi mumkin. 
3. Loyihani  amalga  oshirishning yakuniy natijasiga  ta’sir  ko’rsatuvchi  muhim
omillardan   biri   inflyatsiya   hisoblanadi.   Bu,   o’z   navbatida,   foiz   stavkasining
surunkali   o’zgarib   borishi,   valyuta   kursining   o’zgarishi,   talab   va   taklifning
o’zgarishi,   qonunchilikdagi   nobarqarorlik   (depozit   va   kreditlar   bo’yicha   foiz
stavkalari,   majburiy   zaxira,   qayta   moliyalashtirish   stavkasi,   valyuta   siyosati,
bojxona   siyosati   (ichki   bozorni   ixotalash)   va   sh.k.)   kabilar   natijasida   yuzaga
keladi. 
4. Turli   noaniqliklarning   mavjudligi   va   ta’siri   sabab.   Noaniqlik   omillarini
hisobga olgan holda investitsiya loyihalarini, jarayonlarini samarali boshqarishning
zamonaviy   tamoyillari,   mexanizmlari   va   usullarini   bilish   hamda   ulardan   optimal
26 foydalanish   iqtisodiyot,   iqtisodiy   tizimning   iqtisodiyo   rivojlanishning   yangi
sifatiga o’tish imkonini beradi. 
5. Har   qanday   loyihaning   kuchli   va   ojiz   tomonlari   bo’lishini   hisobga   olgan
holda   ularnin   moliyaviy   tahlil   qilish   va   diagnostika   qilish   orqali   loyihani   amalga
oshirish   jarayonida   duch   kelinadigan   risklar,   krizisli   vaziyatdan   chiqib   ketish
yuzasidan   qarorlar   qabul   qilish,   chora-tadbirlarni   ishlab   chiqish   lozim   bo’ladi.
Bunda ko’riladigan zararlardan o’zini-o’zi sug’urtalash amaliyotini kuchaytirishga
e’tibor qaratish muhim ahamiyat kasb etadi. 
Investitsiya loyihalarini boshqarishda risklar muhim o’rin tutganligi bois, ularni 
bartaraf etishda o’zini-o’zi sug’urtalash katta ahamiyat kasb etadi. Mazkur 
sug’urtalashda korxona 2 turdagi zararni ko’rishi mumkin: bevosita va bilvosita. 
Bevosita zarar kutilayotgan yillik yo’qotishda aks etadi. Bu kutilayotgan 
yo’qotishda tashqari korxonada kutilayotgan yo’qotishni qoplash maqsadida rezerv
fondiga mablag’lar yo’naltirilgan bo’lishi lozim. O’zini-o’zi sug’urtalashda 
korxona xususiy risklarni saqlab qoladi va uning uchun rezerv fondini tashkil etadi.
Faraz qilaylik, rezerv fondida ishlab chiqarishga investitsiyalangan aktivlarga 
nisbatan birmuncha likvidli shakldagi aktivlar saqlanadi va shuning uchun ular 
kamroq daromad keltiradi. Rezerv fondida saqlangan aktivlar 
investitsiyalanmaganligi sababli ular hisobidan olinadigan foyda (daromad) boy 
beriladi. 
Shunngdek, korxona tomonidan risklarni sug’urtalashda sug’urta kompaniyalariga 
murojaat qilish ham mumkin. Ushbu va o’zini-o’zi sug’urtalashda ham 
ko’riladigan zararni bir xil darajada qoplash imkoniyati mavjud.  
Risklar sug’urta kompaniyasi tomonidan sug’urtalanganida ko’riladigan zarar 
korxona qiymatiga ta’sir ko’rsatmaydi, sababi, uning o’rni to’lanadigan sug’urta 
qoplamasi hisobiga to’ldiriladi. Agarda korxonaning o’rtacha daromadligigi 
sug’urta xarajatlarini qoplay olmasa, u holda korxona qiymati pasayadi. 
27 2-BOB. LOYIHA BO’YICHA INVESTITSIYA STRATEGIYASINI ISHLAB
CHIQISH 
 
2.1. Investitsiya strategiyasi tushunchasi va uning ahamiyati 
Har bir inson biror-bir ishni bajarishdan oldin uni rejalashtiradi, xuddi shuningdek,
har bir korxona yoki tashkilot biror-bir vazifani bajarishdan avval uni 
rejalashtiradi. Strategiya ham rejalashtirishga o’xshab ketadi, ammo strategiya 
kattaroq tushunchadir.  Strategiya  deganda, avvalambor, tanlangan yo’l 
tushuniladi, ya’ni korxona o’z faoliyatini, kelajakni o’ylab, kelajakdagi daromadini
sarhisob qilib, bundan so’ng korxonasida qanday risklar borligini va ularning 
oldini olish yo’llarini ishlab chiqishi tushuniladi. 
Hozirda bizda juda oz korxonalarda bunday rejalashtirishlar, strategiyani tanlash 
olib boriladi. Chunki, murakkab bozor sharoitida kelajakni o’ylab aniq bir ishni 
amalga oshirish juda qiyinligi sababli korxona rahbarlari bunday strategiyalar 
tanlashmaydi va to’g’ridan-to’g’ri faoliyat olib boriladi. Bozorning tez-tez o’zgarib
turishi va boshqa bir qancha omillar ta’sirida, hatto, eng yirik tashkilotlar ham reja 
tuzmaydilar, strategiya tanlamaydilar. Ammo, faoliyatni rejalashtirish juda ko’p 
foyda keltiradi. Buyuk iqtisodchi Melvil Branch strategiya to’g’risida shunday 
fikrlar bildiradi: strategiya korxona rahbarlarining faoliyatlar istiqbolini ko’ra 
bilishini, korxona tomonidan tanlangan qarorlar aniqligini, korxona faoliyati 
yo’nalishini aniq tanlashni (ham siyosiy, ham iqtisodiy), kelajakdagi risklarni ko’ra
bilishni anglatadi. 
Loyiha strategiyasini tuzishda quyidagi to’rt elementga ko’proq e’tibor qaratmoq 
lozim.  Bular: 
- geografik joy; 
- bozor hissasi; 
- «mahsulot-bozor» aloqasi; 
- raqobat va bozor mukammallashuvi. 
Strategiyaning geografik jihati 
Mahsulotning raqobatbardoshligini baholash uchun korxona o’ziga qulay bozorni 
va patensial iste’molchilari bor bo’lgan hududni tanlashi lozim.  Masalan: 
28 fotoapparat, televizor va elektron kalkulyatorlar kabi mahslotlar bozori raqobatli 
bozorlardan hisoblanadi. Xalqaro raqobat strategiyasini ishlab chiqishda muhimdir.
Faoliyatning geografik o’rnini, vaziyatni baholash asosida TIAni tuzishda bir 
nechta strategik alternativlar ko’rib chiqiladi. Bu alternativ strategiyalar aniq bir 
mahsulotga hamda mintaqaviy va lokal bozorlar shuningdek, milliy va xalqaro 
bozorlar uchun aniqlanadi. Bunday mintaqalar ya’ni eksprot uchun qulay joylar 
tanlangandan so’ng, bir necha alternativlar ichidan eng mukammali tanlanadi va 
TIA tuziladi. 
Bozor hissasi va boshlang’ich strategiya 
Bu strategiyaning maqsadli yo’nalishidir. Chunki, har bir korxonaning maqsadi 
bozorga o’rnashib olish. Investitsion loyiha uchun uzoq muddatli bozorni hamda 
bozor hissasini va bozor sigmentini aniqlash zarur. Umuman olganda, daromad 
bozor hissasiga bog’liq holda o’zgarib boradi. 
Bozordagi kichkina joy ham daromadli bo’lishi mumkin. Bu o’z o’rnida 
iste’molchilar hamda kamharajatlilikka bog’liq. Sotuv hajmi va bozor hissasining 
oshishi o’z o’rnida investitsion, ishlab chiqarish hamda marketing harajatlarini 
oshirib boradi. Bunday harajatlarni qoplash hamda daromad olish maqsadida 
kompaniyalar bozordagi o’rnini kattalashtirish (kengaytirish) hamda marketing 
elementlari (narxga skidga qilish, reklama, yetkazib berish)ni hisobidan daromad 
olishlari mumkin. Ammo, har bir bozorning individual xususiyati mavjud, shu 
jihatdan, TIA tuzilganda daromadlilik va bozor hissasi orasidagi bog’liqlikning xar
bir variantini sinchiklab tahlil qilish kerak.  
Loyiha strategiyasini aniqlash 
Loyiha strategiyasini aniqlashda uchta asosiy konseptual muammolar o’rganib 
chiqilishi lozim. Loyiha strategiyasini tuzishda hamma vaqt bozor segmentatsiyasi 
ham aniqlanishi asosiy o’rinda turadi. 
Loyiha strategiyasi tanlanganda, TIAni tuzish bir nechta alternativlarni ham ko’rib 
chiqish lozim.  Bunday alternativlarni baholashda quyidagi savollarga e’tibor 
qaratish kerak. 
 birinchi navbatda, TIA uchun qo’yilgan muammolarni bu alternativlar qaysi
pog’onada va qay darajada bajara oladi. 
 alternativ   strategiyalar   moliyasi   qanday   ahvolda   (daromadlilik,   investitsion
kapital uchun daromad). 
 qanday   xavflar   bu   alternativ-strategiyalarga   ta’sir   etishi   mumkin.   (siyosiy,
ekologik, moliyaviy va boshqalar). 
29 Bu alternativlar asosida ularning eng mukammali tanlanib, TIAni tuzishda eng 
maqbul variantdan foydalaniladi. 
 
 
2.2. Loyiha bo’yicha investitsiya strategiyasini ishlab chiqish tamoyillari va 
bosqichlari   
Investitsion strategiyalar uzoq davomli jarayonlarni o’zida aks ettiradi va shu bilan
birgalikda belgilangan istiqbollarda amal qilishi kerak. Ushbu istiqbolli 
mo’ljallangan faoliyat yo’nalish shakli o’zida investitsion strategiyalarni ishlab 
chiqish jarayonini aks ettiradi. Kompaniya faoliyatining strategiyasi va investitsion
strategiyalari tushunchalari iqtisodiy nazariyaga bundan 40 yillar ilgari kirib 
kelgan. Buning asosiy sababchisi jamiyat qarashlarining rivojlanishi va ilmiy 
texnika rivojidir. Shunday qilib,  investitsiya strategiyasi deganda , uzoq muddatli 
investitsiya faoliyati maqsadlarini tashkil etish tizimi va bu maqsadga erishish 
uchun samarali yo’lni tanlash tushuniladi. 
Zamonaviy iqtisodiy adabiyotlarda strategik faoliyat terminiga nisbatan 2 xil 
yo’nalish mavjud. 
Birinchi yo’nalish namoyondalari uni uzoqqa mo’ljallangan maqsad tizimi va 
undagi istiqbolga erishish jarayoni sifatida, ikkinchisi esa, buni huddi qaror qabul 
qilish uchun qoidalar to’plami sifatida, o’z  faoliyatini tartibga soladigan yoki o’z 
maqsadiga erishish vositasi deb hisoblaydilar 1
. Mantiqan o’ylab qaraganda 
strategiya uzoqqa mo’ljallangan va belgilangan maqsadlar shuningdek, istiqbol 
yo’llarini ishlab chiqish shu bilan birgalikda amalga oshirish jarayonidir. 
Investitsion strategiya bu uzoqqa mo’ljallangan investitsion faoliyat tizimi va 
samarali yo’llarini tanlashdir. 
Kompaniyalarning investitsion faoliyatdagi strategik boshqaruv, shuningdek, uning
investitsion strategiyasini ishlab chiqish jarayoni ushbu investitsion kompaniya 
portfelidagi boshqaruv taktik faoliyat yo’nalishi jarayoniga aniqlik kiritishni o’z 
ichiga oladi. 
Investitsion portfel investitsion strategiyadan o’zining o’rta muddatli boshqaruv 
jarayoni bilan farq qiladi. O’z o’rnida investitsion faoliyatning boshqaruv taktika 
jarayoni, loyiha va alohida investitsion dasturlar amalga oshirishning tezkor 
1  Ансофф И. Стратегическое управление – М,Экономика, 1989, с 68-69. 
30 boshqaruvida asosiy hisoblanadi. Xullas investitsion strategiyani ishlab chiqish 
kompaniyalar investitsion faoliyatini boshqaruv jarayonining birinchi pog’onasi 
hisoblanadi. Investitsion strategiya asosiy bir faktor sifatida kompaniyaning 
iqtisodiy rivojlanish strategiyasida samarali yo’nalish hisoblanadi. Kompaniyaning
investitsion strategiyasini tuzish jarayoni bir qancha etaplarda amalga oshiriladi. 
(2.1-rasm). 
Dastlabki bosqich uni tuzishdagi umumiy muddatni belgilash hisoblanadi. Bu 
muddat qator shartlardan kelib chiqadi. Asosiy sharti bo’lib investitsiya bozoridagi
iqtisodiy yo’nalishlarni oldindan aytib borish hisoblanadi. 
Keyingi shart kompaniya qabul qilgan iqtisodiy strategiyaning davomliligidir. 
U belgilangan yo’nalishdan chiqmaydi va bo’ysinuvchilik xarakteriga ega bo’ladi. 
Yana bir shartlardan biri uning ma’lum bir sohaga mansubligidir va oxirgi shart 
kompaniyaning hajmi hisoblanadi. 
Ikkinchi bosqich investitsion strategiyasining maqsadini belgilash.  Bu tizimning 
umumiy iqtisodiy maqsadidan kelib chiqadi. 
 
 
2.1-rasm. Firma investitsion strategiyasini tuzish jarayoni asosiy bosqichlari 
 
 
Uchinchi bosqich investitsion faoliyat strategiyasini amalga oshirishning samarali 
yo’llarini ishlab chiqish.  Bu 2-yo’nalishda o’z aksini topadi: 
31Investitsion faoliyat  strategik 
y
o‘ nalishini  ishlab chiqish     
Investitsion strategiya tuzish davrin i belgilash  
Investitsion faoliyat  strategik maqsadini tuzish  
 
Investitsion faoliyat  strategik maqsadini amalga 
oshirishning samaraliroq y
o‘ llarini ishlab chiqish  
Investitsion strategiyani amalga oshirish davrini 
aniqlashtirish  
Ishlab   chiqilgan   inves titsion   strategiyani   baholash  Investitsion resurslar tuzish 
strategiyasini ishlab chiqi sh     1. Investitsion faoliyat strategiya yo’nalishini ishlab chiqish. 
2. Investitsion resurslar strategiyasini ishlab chiqish hisoblanadi. 
Bu bosqich juda murakkab hisoblanib, u keyingi taqsimotlarni to’laligicha qamrab 
oladi. 
To’rtinchi bosqich investitsion strategiyani amalga oshirish muddatlarini oshirish 
muddatlari aniqlashtirish.  Bu vaqtlardagi ichki va tashqi sintranizatsiyadan iborat 
bo’ladi. 
a) tashqi   sintranizatsiya   kompaniyaning   umumiy   iqtisodiy   strategiya
yo’nalishi 
bilan investitsion strategiyani amalga oshirish vaqtidagi moslashuvni bildiradi. 
b) ichki   sintranizatsiya   alohida   yo’nalishdagi   investitsiyalarni   o’zaro
amalga 
oshirish vaqtidagi muvofiqlikni o’z ichiga oladi. 
1. Korxonaning  investitsiya  strategiyasining,   korxona  umumiy iqtisodiy
rivojlanishi bilan muvofiqligi. 
2. Investitsiya   strategiyasining   ichki   balanslanganligi,   ya’ni   investitsiya
faoliyatining   ayrim   strategik   yo’nalish   va   maqsadlarning   bir-biriga   mosligi
va ularni ketma-ket amalga oshirish mumkinligi. 
3. Investitsiya   strategiyasining   tashqi   muhit   bilan   bog’liqligi.   Bu
bog’liqlik investitsiya tashqi strategiyasini amalga oshirishda mamlakatdagi
investitsion muhit va iqtisodiy rivojlanishining ta’sirida ko’rinadi. 
4. Korxona   investitsiya   strategiyasining   amalga   oshirishda   mavjud
resurslar   potensialini   hisobga   olgan   holda   baholash.   Bunda   asosiy   e’tibor
korxonaning   o’z   mablag’i   hisobidan   investitsiya     strategiyasini   amalga
oshirish ko’zda tutiladi. 
5. Korxona   investitsiya   strategiyasini   amalga   oshirishda   mavjud
resurslarni  baholash. 
6. Korxona   investitsiya   strategiyasining   natijalarini     baholash.   Kunda
korxonaning   investitsiya   strategiyasini    amalga oshirish natijasida olingan
32 natijalar     tahlil   qilinadi,   ya’ni     korxona   mavqeining   o’sishi,   korxona
hodimlari  mehnat sharoitlarining yaxshilanishi, korxona mijozlariga xizmat
ko’rsatishning  yaxshilanishi va boshqalar. 
Shunday qilib korxona investitsiya strategiyasining  ishlab chiqish, korxonani 
samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilishda, korxona rivojlanishi, uning ichki va 
tashqi faktorlarga ta’sirini moslashtirishda asosiy rol o’ynaydi. Loyiha bo’yicha 
investitsiya strategiyalarini ishlab chiqish strategik rejalashtirish funksiyalari 
asosida amalga oshiriladi. Strategik rejalashtirish xo’jalik faoliyatida boshqaruv 
qarorlari uchun asos bo’lib xizmat qiluvchi vosita hisoblanadi. Uning asosiy 
vazifasi – korxona  hayotiy faoliyati uchun zarur bo’lgan yangilik va tashkiliy 
o’zgarishlarni ta’minlashdan iborat. 
Jarayon sifatida strategik rejalashtirish o’zi ishlab chiqarishiga 4 xil faoliyatni 
qamrab oladi. Ularga quyidagilar kiradi: rasurslar taqsimoti; tashqi muhitga 
moslashish; ishlab chiqarishni muvofiqlashtirish va tartibga solish; tashkiliy 
o’zgarishlar.  
 
1. Rasurslar   taqsimoti .   Ushbu   jarayon   moddiy,   moliyaviy,   mehnat,
axborot   va   boshqa   rasurslar   taqsimotini   qamrab   oladi.   Korxonaning
shakllanish   strategiyasi   nafaqat   biznesni   kengaytirish,   bozor   talabini
qondirish,   balki   rasurslardan   samarali   foydalanish,   ishlab   chiqarish
xarajatlarini muntazam kamaytirib borish orqali ham mustahkamlanadi. Shu
bois   biznesning   turli   sohalari   o’rtasida   rasurslarni   samarali   taqsimlash,
ulardan   ratsional   foydalanish   yo’llarini   axtarish   strategik   rejalashtirishning
muhim funksiyasi hisoblanadi.  
33Strategik   rejalashtirish   funksiyalari  
Resurslar  
taqsimoti   Tashqi   muhitga  
moslashish   Muvofiqlashtirish   va  
tartibga   solish   Tashkiliy  
o‘zgarishlar  
 
2. 3 - rasm. Strategik rejalashtirish  funksiya lari   2. Tashqi   muhitga   moslashish .   Moslashishni,   umuman   olganda,
korxonaning   o’zgaruvchan   bozor   sharoitlarida   faoliyat   olib   borishga
ko’nikuvi   sifatida   qabul   qilish   mumkin.   Bozor   muhiti   xo’jalik   yurituvchi
sub’ektlarga   nisbatan   doimo   maqbul   va   nomaqbul   shart-sharoitlarga
(ustunliklar   va   xavflarga)   ega   bo’ladi.   Bu   funksiyaning   vazifasi   -   korxona
xo’jalik mexanizmini ushbu shartlarga ko’niktirish, ya’ni raqobat kurashida
ustunliklardan   foydalanish   va   turli   xavf-xatarlarni   bartaraf   etishdan   iborat.
Ushbu   funksiyalar   korxonalarning   joriy   boshqaruvi   jarayonida   bajariladi.
Lekin,   tezkor   boshqaruv,   agar   raqobatga   doir   ustunliklar   va   to’siqlar
oldindan   ko’rilsa,   ya’ni   rejalashtirilsa,   samaradorlikka   erishadi.   Strategik
rejalashtirishning   vazifasi   korxonani   tashqi   muhitga   moslashtirish
mexanizmini yaratish orqali unga yangi, qulay imkoniyatlar taqdim etishdan
iborat. 
3. Ishlab   chiqarishni   muvofiqlashtirish   va   tartibga   solish.   Ushbu
funksiya firmaning strategik rejasida ko’zda tutilgan maqsadlariga erishishi
uchun   tarkibiy   o’zgarishlarni   (korxonalar,   ishlab   chiqarish,   sexlar)
kuchaytirishdan   iborat.   Korxona   strategiyasi   o’zaro   bog’liq   maqsad   va
vazifalarning   murakkab   tizimini   qamrab   oladi.   Shuning   uchun   strategik
rejaning   barcha   qismlari   resurslar,   tarkibiy   bo’linmalar   va   ijrochilar
o’rtasida   o’zaro   bog’liq   bo’lishi   shart.   Bu   bog’liqlik   rejalashtirish
ko’rsatkichlarini   shakllantirish   tizimi,   shuningdak,   korxona   boshqaruv
apparatida uyg’unlikka javob beruvchi bo’linma yoki ijrochining mavjudligi
bilan ta’minlanadi. Ichki ishlab chiqarish operatsiyalari muvofiqlashtirish va
tartibga solishning ob’ektlari hisoblanadi.  
4. Tashkiliy   o’zgarishlar.   Ushbu   faoliyat   tashkilotning   shunday
shakllanishini   nazarda   tutadiki,   bu   shakllanish   boshqaruvchi   xodimlarning
murakkab   ishini,   menejerlar   fikrlash   qobiliyatining   rivojlanishini,   strategik
rejalashtirishning   oldingi   tajribalari   hisobini   olib   borishni   ta’minlaydi.
Natijada, ushbu funksiya korxonada turli tashkiliy o’zgarishlarni o’tkazishda
34 namoyon   bo’ladi.   Ularga   boshqaruv   funksiyalari,   boshqaruv   apparati
ishchilari   vakolati   va   huquqlarini   qayta   taqsimlash;   strategik   reja   va
boshqalarda   ko’zda   tutilgan   maqsadlarga   erishuvga   ta’sir   etuvchi
rag’batlantirish   tizimini   yaratish   va   boshqalar   kiradi.   Ushbu   tashkiliy
o’zgarishlar   tashkiliy   strategik   bashorat   qilishning   natijasi   bo’lishi
muhimdir. 
 
 
Investitsiya faoliyatida strategik yo’nalishlarni  ishlab chiqish, bu faoliyatni  
amalga oshirish  siyosatiga asoslanadi. 
Korxona investitsiya faoliyatida strategik  yo’nalishlarni  ishlab chiqishda quyidagi
vazifalar hal qilinadi: 
1. Korxona   rivojlanishida   investitsiya     turlarining     o’zaro   nisbatini
aniqlash; 
2. Korxona investitsion  faoliyatining tarmoq yo’nalishini belgilash; 
3. Investitsiya faolyatining hududlar yo’nalishi belgilash. 
Korxona rivojlanishida investitsiya turlarining  o’zaro nisbatini  aniqlash, bu 
korxona faolyati funksional yo’nalishi bilan o’zaro bog’liq. Ko’p xollarda  
investorlar o’zlarining investitsion faoliyatini fond bozorida amalga oshiradilar. 
Bunda investorlar  uchun qimmatli qog’ozlar bozorida o’z mablag’larini 
investitsiya qilish yaxshi samara  berishi mumkin. Ularning uzoqqa mo’ljallangan 
investitsion faoliyatining  asosiy shakli aksiya, obligatsiyalar va boshqa xil 
qimmatli qog’ozlar bo’lishi mumkin. 
Bu vaqtda ba’zi bir korxonalar (investorlar) real investitsiyalarga mablag’lar 
sarflashni o’zlari uchun maqsad qilib qo’yishadi. Bu esa kelajakda korxona asosiy  
fondlarini yangilash,  texnik qayta jixozlash bilan  yangi raqobatbardosh 
mahsulotlar ishlab chiqarishga zamin  yaratadi. 
Bu esa korxonaning  yangi tovar va hududiy bozorlarga kirishga imkon 
beradi. 
Bunday korxonalarning  moliyaviy  investitsiya faoliyatidagi  ishtirokini qisqa 
muddatli, ya’ni vaqtinchalik bo’sh mablag’larini bu investitsiya turiga  qisqa 
muddatli yo’naltirish yoki ma’lum bir korxona moliya-xo’jalik faoliyati ustidan 
nazorat o’rnatishga  yo’naltirilgan bo’ladi. 
35 Korxona rivojlanishida  investitsiya  turlarining o’zaro nisbati, kompaniya yoki 
korxona  hayotiy sikl bosqichlariga bog’liq bo’ladi. 
Iqtisodiyotning umumiy holati barqaror bo’lmaganda, inflyatsiya darajasi  yuqori 
bo’lsa, soliq siyosati doimo o’zgarib tursa, unda real investitsiyalar samaradorligi 
keskin kamayib ketadi va shu bilan birga investitsion risk oshib ketadi. Bunday 
holatda  qisqa muddatli  moliyaviy investitsiyalar samarali hisoblanadi.(shu shart  
bilanki, agar bu investitsiyadan olingan daromad darajasi, inflyatsiya  darajasidan 
yuqori bo’lsa). 
Bu shartlarni  hisobga olgan holda korxona investitsion strategiyasi har bir 
bosqichi bo’yicha investitsiya  turlarining o’zaro nisbati differensiyalanib turadi. 
Korxona yoki kompaniya investitsion faoliyatining tarmoq yo’nalishini belgilash 
investitsiya  strategiyasini ishlab chiqishning eng qiyin va og’ir vazifasi 
hisoblanadi. 
Korxonaning investitsiya faoliyatini, uning  umumiqtisodiy rivojlanish strategiyasi 
bilan bog’liqlikda bosqichma-bosqich olib borishni taqazo etadi. 
Birinchi bosqichda, investitsiya faoliyatining tarmoq konsentratsiyasi 
(markazlashuvi) yoki diversifikatsiyasi maqsadliligi ko’rib chiqiladi. 
Qoidaga ko’ra korxona investitsiya faoliyatinig boshlang’ich bosqichi investor 
uchun  yaxshi tanish bo’lgan bir tarmoqqa  konsentratsiya qilish bilan bog’liq 
bo’ladi. Ko’pgina G’arb davlatlari kompaniyalari amaliyoti shuni ko’rsatadiki, ular
o’z  strategiyasi  yo’nalishlarini  ko’p tarmoqli  emas, balki bir tarmoqqa  
konsentratsiya qilish orqali boshlang’ich yaxshi samaraga erishganlar. Ko’p 
xollarda  kompaniyalar o’z investitsion  faoliyatini  ilk marta amalga  oshirishda   
bir tarmoq bo’yicha  barcha resurslarini  konsentratsiya qilishmoqda, ya’ni  xozirgi
kunda ko’p korxonalar kompyuter  texnikalar  ishlab chiqarish, kompyuter 
dasturlari yaratishga sarf etmoqdalar. Lekin, shuni unutmaslik kerakki, bunday 
investitsion faoliyat strategiyasi korxonani bankrot holatiga olib kelishi mumkin. 
Shuning uchun ko’p xollarda kompaniyalar  o’z investitsion strategiyasi 
yo’nalishlarini ishlab chiqishda, investitsiya faoliyatini  tarmoqlar bo’yicha 
diversifikatsiya qilib beradilar. 
Ba’zi yirik kompaniyalar  investitsiya  faoliyatini  muvofiqlashtirish maqsadida
strategik xo’jalik markazlari tuzmoqdalar. Bunday  xo’jalik markazlari  birinchi
marta AQShning “Djeneral Elektrik” kompaniyasida paydo bo’ldi. 
Kompaniya investitsion faoliyat strategiyasi yo’nalishlarini ishlab chiqishda, 
kompaniya investitsiya faoliyatining hududlari yo’nalishi ham hisobga olinadi. 
Chunki, bunday kompaniyalar iloji boricha  yuqori riskli investitsion faoliyat olib 
bormaydilar. 
36 Kompaniyalar investitsion faoliyat  strategiyasi hudud yo’nalishlarini ishlab 
chiqishda, mamlakat hududlari bo’yicha investitsiyalarni jalb etish bo’yicha 
shartsharoitlar hisobga olinadi. 
Investitsion faoliyat yo’nalishlarini hududiy belgilash. Bu 2 (ikki) shart bilan 
bog’liq. Birinchi shart kompaniya xajmi hisoblanadi. Bu kompaniya o’z faoliyatini
investorlar yashab turgan hududda (bir hudud doirasida) amalga oshirishi 
tushuniladi. 
Ikkinchi sharti kompaniya faoliyatining davomiyligi hisoblanadi, ya’ni kompaniya 
o’z faoliyatini 1 ta hududda amalga oshira turib, uni ko’zda tutgan maqsadini 
uzoqqa mo’ljallanganligi tushunish mumkin bo’ladi, ya’ni bir hududda uzoqroq 
faoliyat  yuritish hisoblanadi. Bu esa o’z navbatida kompaniyaning investitsion va 
xo’jalik faoliyati yo’nalishlari samaradorligini oshirish imkoniyatini beradi. 
Investitsion faoliyatning tarmoq yo’nalishlarini belgilash jarayoni har bir tarmoq 
rivojlanish prognozlari bahosini olgan holda investitsion faoliyatini diversifikatsiya
qilish hisoblanadi. 
Umumiy hajmdagi investitsion resurslariga ehtiyojlarni prognozlash quyidagi 
ketma-ketlikda amalga oshiriladi: 
  Birinchi bosqichda real investitsiyalar uchun zarur moliyaviy mablag’lar hajmi 
aniqlanadi. Yangi qurilish ob’ektlari qiymati qurilishdagi haqiqatdagi xarajatlar 
bo’yicha aniqlanadi (inflyatsiya omillari hisobi bilan) va u quyidagi formula orqali 
hisoblanadi. 
KV
N  = M * U
KV  + P,     
 
KV
N  – yangi ob’ekt qurilishi uchun umumiy kapital qo’yilmasiga talab; 
M – qurilish birligi yoki mos ishlab chiqarish ob’ektlari quvvatliligi birligi (m, m 3
 
va h.k.);  
U
KV  – mazkur quvvatlilik birligiga ketadigan o’rtacha xarajat 
summasi; P – ob’ekt qurilishi bilan bog’liq qo’shimcha xarajatlar. 
Yangi qurilish ob’ektlari qiymati bilan birga, uning aylanma aktivlariga ham 
qo’yilmalarni ko’rib chiqish kerak. 
Yangi ob’ektni ishga tushirish bilan bog’liq investitsion resurslar quyidagicha 
aniqlanadi. 
Pir      KV U N
OF  100   ,    
37  
bu yerda: P
ir  – yangi ob’ektni qurish va ishga tushirishda investitsion resurslarga 
umumiy talab; KV
N  – yangi ob’ektni qurish va texnik jihozlash uchun umumiy 
kapital qo’yilmalarga talab; U
OF  – shu tarmoqdagi korxona aktivlar umumiy 
summasidagi asosiy fondlarning solishtirma og’irligi. 
Harakatdagi kompaniya (korxona)ni sotib olish qiymati quyidagi usullar 
yordamida aniqlanadi: 
a) Sof balans qiymati asosida, bunday baholash tamoyili kompaniya umumiy 
aktivlar balans qiymatidan uning majburiyatlarini chegirishga asoslangan. Uni 
quyidagi formula bilan aniqlash mumkin: 
 
S
b  = OF + NA + Z + F + KV + NS * K
i  ,   
 
bu yerda: S
b  – kompaniya (korxona) sof balans qiymati; OF – kompaniya 
indekslashgan asosiy fondlarining qoldiq qiymati; NA – nomoddiy aktivlar 
summasi; Z – material aylanma fondlari zahiralarining qoldiq qiymati bo’yicha 
summasi; F – kompaniya barcha shaklida moliyaviy resurslaridan uning 
qarzdorligi ayrilgandagi summasi; NS – tugallanmagan qurilish; K
i  – asosiy 
fondlarni indekslash koeffitsienti. 
b) Foyda asosida, bunday baholash tamoyili keyingi yillarda olingan o’rtacha yillik
foyda real summasi va investitsiyaning o’rtacha foyda me’yori asosida aniqlanadi. 
Soddalashgan hisob-kitobi quyidagi formula bilan hisoblanadi:  P S
SK      N 
P    ,  
bu yerda: S
K  – foyda miqdori asosidagi korxona qiymati; P
S  – o’rtacha yillik 
foyda real summasi; N
P  – investitsiya o’rtacha foydalilik me’yori. 
Ikkinchi bosqichda moliyaviy investitsiyalarni amalga oshirish uchun zarur 
bo’lgan investitsion resurslarga ehtiyoj prognozi aniqlanadi. 
Buning hisob-kitobi, prognozlashtirilayotgan davrda investitsiya shakllari nisbatiga
asoslangan va u quyidagi formula bilan hisoblanadi: 
IR
IRF      RU  
R  U F  ,   
bu yerda: IR
F  – moliyaviy investitsiyalarni amalga oshirish uchun investitsion 
resurslarga talab; IR
R  – real investitsiyalarni amalga oshirish uchun investitsion 
38 resurslarga talab; U
F  – prognoz davridagi moliyaviy investitsiyalarning solishtirma 
og’irligi; U
R  – prognoz davridagi real investitsiyalarning solishtirma og’irligi. 
Har xil manbalar hisobiga investitsion resurslarni tashkil etish imkoniyatlarini 
o’rganish strategiyani ishlab chiqishning ikkinchi bosqichi hisoblanadi. 
Investitsion resurslar o’zlarini maxsus tovar sifatida namoyon etadi. 
Investitsiyalarini quyidagi guruhlarga ajratish qabul qilingan: 
1.   Investitsiya ob’ekti bo’yicha ajratiladi: 
- real (kapital ko’rinishidagi) investitsiyalar – bu ishlab chiqarishga qo’yilgan
uzoq muddatli mablag’, qoida bo’yicha, real aktivlarini sotib olish bilan bog’liq; 
- portfel   (inominal)   investitsiyalar   –   bu   qiymatli   qog’ozlarga   qo’yilgan
mablag’, boshqa korxonaga o’z mablag’ini kreditga berish hisobiga (pay) hissadir.
Portfel   investitsiyada   investorining   vazifasi   investitsion   portfelini   mukammal
boshqarish   va   shakllantirish,   qoida   bo’yicha,   qiymatli   qog’ozlarining   oldi-sotdi
jarayonini amalga oshirishdan iboratdir. Shunday qilib, investitsion portfel – qisqa
muddatli moliyaviy jarayondir; 
- intellektual   (aqliy,   ilmiy)   investitsiya   –   mablag’ini   kadrlar   tayyorlashga
qo’yish, kadrlar malakasini oshirish, qayta tayyorlash (insoniy kapital), reklamaga,
ilmiy   izlanishga   (innovatsiya),   ijtimoiy   sohaga   qo’yishdir.   Ularining   muhimligi
shundaki, investitsiya qo’yiladigan ob’ekt va samara beradigan ob’ekt bir-birlariga
vaqt bo’yicha   ham, makon bo’yicha ham mos kelmaydi, bu ularni rejalashtirish va
baholashini qiyinlashtiradi. 
39                               Xulosa
Kurs  ishining birinchi bob bo`yicha xulosani boshlashdan avval 
kichik ta‘rif kiritib ketishni lozim topdik. Ya‘ni unga ko`ra mamlakatni iqtisodiy 
rivojlantirish jarayonida ilmiy va nazariy asoslangan, barcha uchun tushunarli  
ishlarning hajmi qanchalik ko`payaversa, ushbu ishlarni amaliyotda ro`yobga  
chiqarish nisbatan osonroq tartibda amalga oshiriladi . ‖
Kurs  ishining birinchi rejasi Iqtisodiyotga investitsiyalarini jalb 
qilish va boshqarishga bo`lgan yondashuvlar konsepsiyasi ga qaratilgan. Unga 	
‖
ko`ra butun dunyo mamlakatlarining olimlari ushbu konsepsiya ustida ko`plab 
ilmiy izlanishlar olib borgan. Ushbu izlanishlarni o`rgangan holda mamlakatga 
investitsiyalarni jalb qilish va boshqarish konsepsiyasining asosida quyidagi 
muhim yondashuvlar mavjud: 
- investitsion faoliyatni tanlash jarayoni sifatida ko`rib, investitsion 
resurslarni jalb qilish va asoslash hamda investitsiyalash mexanizmini investitsion 
faoliyatni amalga oshirish maqsadida foydalanish zarur; 
- investitsiyalarni jalb qilish va boshqarish obyektning investitsion 
jozibadorligini baholash bilan amalga oshiriladi; 
- turli xil tarmoqlarga investitsiyalarni jalb qilish va ularni boshqarishning 
usullari tanlanayotganda investitsiyalash jarayonida ishtirok etayotgan investorning 
manfaatlari mamlakatning manfaatlariga mos kelishini inobatga olish lozim; 
- hukumat tomonidan loyihalarni investitsiyalashda aholi va davlat 
olinadigan natijalardan manfaatdor bo‗lishi shu bilan birga ijtimoiy muammolarni 
40 hisobga olish talab etiladi. 
Turli xil adabiyotlarda keltirilgan investitsiyalarni jalb qilish va boshqarish  
haqidagi tushunchalar o`rin olgan. Unda jahon amaliyotida qo`llanilib kelayotgan 
investitsiyalarni jalb qilish odatiy va deyarli barchaga ma‘lum usullari, ya‘ni o`z- 
o`zini moliyalashtirish, ya‘ni faqat o`z mablag`lari hisobiga investitsiyalash;  
lizing;loyihaviy moliyalashtirish kabi yo‘nalishlar kiritilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 
 
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – T.: O’zbekiston, 2017 yil.
2. O’zbekiston   Respublikasining   “Chet   el   investitsiyalari   to’g’risida”gi
Qonuni, 1998 yil 30 aprel, 609-I-son. 
3. O’zbekiston   Respublikasining   “Chet   ellik   investorlar   huquqlarining
kafolatlari   va   ularni   himoya   qilish   choralari   to’g’risida”gi   Qonuni,   1998   yil   30
aprel,   611-I-son.   4.   O’zbekiston   Respublikasining   “Investitsiya   faoliyati
to’g’risida”gi Qonuni. Yangi tahrir. 2014 yil 9 dekabr. 
5. O’zbekiston   Respublikasining   “Raqobat   to’g’risida”gi   Qonuni.   2012
yil 6 yanvar. 
6. O’zbekiston   Respublikasining   “Tadbirkorlik   faoliyati   erkinligining
kafolatlari to’g’risida”gi Qonuni.  2000 yil 25 may. 
7. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 28
апрелдаги   “Сертификатлаштириш   тартиботларини   ва   сифат   менежменти
тизимларини   жорий   этишни   такомиллаштиришга   доир   қўшимча
чоратадбирлар тўғрисида”ги 122-сонли  Қарори. 
8. O’zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2017   yil   7   fevraldagi
“O’zbekiston   Respublikasini   yanada   rivojlantirish   bo’yicha   Harakatlar
strategiyasi   to’g’risida”gi   PF-4947-sonli   Farmoni,   O’zbekiston   Respublikasi
Qonun hujjatlari to’plami, 2017 yil, 6-son, 70-modda.   
9. O’zbekiston Respublikasi  Prezidentining 2018 yil 23 martdagi “Bank
xizmatlari   ommabopligini   oshirish   bo’yicha   qo’shimcha   chora-tadbirlar
to’g’risida”gi  PQ-3620-son Qarori. // O’zbekiston Respublikasi  Qonun xujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi, lex.uz. 
10. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2018   yil   7   maydagi
“Iqtisodiyot  tarmoqlari va sohalariga innovatsiyalarni  joriy etish mexanizmlarini
takomillashtirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi Qarori. 
41