Ish chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	2.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Ish chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
SAN’ATSHUNOSLIK FAKULTETI
“MUHANDISLIK GRAFIKASI’’ KAFEDRASI
TASVIRIY SAN’AT VA MUHANDISLIK GRAFIKASI YO’NALISHI

CHIZMACHILIK FANIDAN
“ ISH CHIZMALARI VA ULARGA QO‘YILADIGAN
TALABLAR ”
MAVZUSIDAGI

BAJARDI: 2 – Bosqich 202 – guruh talabasi Tolibova Iroda
TEKSHIRDI: o’qituvchi ___________ E.Xayriyev
KAFEDRA MUDIRI: ___________ N.Mullajonova
Kurs ishi kafedraning 2021 – yil______ majlisida
himoya qilindi va _______________ baholandi.
Komissiya raisi: ________ ____________________
A’zolari: ________ ____________________
1KURS ISHI

________ ____________________
MUNDARIJA
KIRIS H…………………………………………………………………
I BOB. CHIZMACHILIK FANI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA.
1. 1 Chizmaning inson amaliy faoliyatidagi ahamiyati………………………….
1.2 Chizmachilikda ishlatiladigan asbob uskunalar……………………………
1.3. Ish jоyini tаshkil qilish va grafik ishlarni yakunlash……………………….
II BOB. ISH CHIZMALARI VA ULARGA QO‘YILADIGAN
TALABLAR ……………………………………………………………………..
2.1. Umumta’lim maktablarining chizmachilik darslarida eskizlar chizishning
ahamiyati…………………………………………………………………………..
2.2. Eskizlar va uni chizish bosqichlari…………………………………………..
2.3. Ish chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar ……………………………..
2.4. Chizmalarni rasmiylashtirish bo‘yicha asosiy standartlar…………………
Xulosa va tav siyalar…………………………………………………..
Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………
Ilovalar………………………………………………………………
2

MAVZU: “ ISH CHIZMALARI VA ULARGA QO‘YILADIGAN
TALABLAR ”
Reja:
KIRIS H.
I BOB. CHIZMACHILIK FANI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA.
1. 1 Chizmaning inson amaliy faoliyatidagi ahamiyati.
1.2 Chizmachilikda ishlatiladigan asbob uskunalar.
1.3. Ish jоyini tаshkil qilish va grafik ishlarni yakunlash.
II BOB. ISH CHIZMALARI VA ULARGA QO‘YILADIGAN
TALABLAR .
2.1. Umumta’lim maktablarining chizmachilik darslarida eskizlar chizishning
ahamiyati.
2.2. Eskizlar va uni chizish bosqichlari.
2.3. Ish chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar .
2.4. Chizmalarni rasmiylashtirish bo‘yicha asosiy standartlar.
Xulosa va tav siyalar.
Foydalanilgan adabiyotlar.
Ilovalar.

3

KIRISH
Poydevori mustahkam, jozibasi betakror binolari ila butun olamga sayqal
bergan, sohibqiron Amir Temur aytganidek , “Bizning kimligimizni bilmoqchi
bo’lganlar, biz qurgan inshoatlarga nazar tashlasin” degan hikmatlari albatta
bejizga emas. Har qanday ta’lim va tarbiya o’quvchilarga o’qituvchi va
murabbiylar orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun ham ularning kasbiy
mahoratlarini uzviylik asosida takomillashtirib borish o’rinlidir. “Ta’lim
to’g’risida”gi va “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” da jamiyatni
harakatlantiruvchi kuch-shaxs deb ko’rsatilgan.
С hizmachilik fanining vazifasi ishlab chiqarishning asosiy texnik hujjatlaridan biri
chizmalardir. Mashina va mexanzmlarning detallarini yasash hamda ularni yig`ish,
shuningdek, bino va inshootlarni qurish uchun ularning chizmalari bo`lishi zarur.
Chunki chizmalar bo`yicha buyumning shaklini va o`lchamlarini, qanday
materiallardan yasalgan yoki yasalishi kerakligini, buyum detallarining bir-briga
nisbattan bog`lanishlariga tegishli bo`lgan talablarni va shunga o`xshash boshqa
ma`lumotlarni aniqlash mumkin.
Shuningdek, umumiy o‘rta ta’lim maktablarining chizmachilik fani darslari
jarayonida o‘quvchilarning fazoviy tasavvur va tafakkur qilish qobiliyatlarini
rivojlantirish hamda darslarni yuqori darajada o‘zlashtirishlari uchun darslarda
didaktik o‘yinlar, ko‘rgazmali materiallardan foydalanish, mashina va
mexanizmlarni tuzilishi, mashina detallarining birikmalari chizmalarini chizish
orqali o‘zlashtirish darajasini keskin oshirish mumkin. I sh chizmalari va ularga
qo‘yiladigan talablar dolzarb muammolardan biri hisoblanadi.
Tadqiqotning ahamiyati. Umumiy o’rta ta’lim maktablari, kasb hunar
maktablari o’qituvchilariga metodik tavsiyalar ishlab chiqish va ulardan samarali
foydalanish metodlarini ko’rsatib berishishdan iborat. Bo’lajak tasviriy san’at va
4

muhandislik grafikasi o’qituvchilarini nazariy va amaliy bilimlarni shakllantirish
hamda o’z kasbini malakali mutaxassisi bo’lib yetishishlariga erishish.
Tadqiqot muammolari. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining chizmachilik
darlarida i sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar haqida ma’lumotlar berish
bugungi kunning dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Shuning bilan birga
ba’zi hollarda chizmachilik fanini geometriya fani bilan bog’lab o’qitishda grafika
tarixi va taraqqiyotiga oid ma’lumotlarni yetarli darajada hisobga olmaslik hollari
ham uchraydi. Bu muammoni hal qilib o’quvchilarning chizmachilik fanidan
darslarni o’zlashtirishlarini keskin oshirish mumkin.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari.
Muhandislik grafikasi fanlari va muhandislik grafikasini o’qitish metodikasiga
oid maxsus adabiyotlarni o'rganish.
I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablarga oid asosiy tushunchalarni ko'rib
chiqish.
I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablarga oid nazariy va amaliy
materiallarni qidirish.
Chzmachilik faniga oid manbalarni ta’lim jarayoniga joriy etib dars jarayonida
foydalanish, o’quvchilarning qiziqishini ijodiy fikrlash qobiliyatini uzluksiz
bo’lishni ta’minlash va dars samaradorligini oshirish uchun tavsiya va ko’rsatmalar
ishlab chiqish.
Tadqiqot ob'ekti va mavzusi. Umumiy o’rta ta’lim maktablari chizmachilik
darslarida “ I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar ” ga mavzusini o’qitish
jarayoni. “ I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar ” ga mavzusi ushbu
tadqiqotning maqsadi hisoblanadi.
Tadqiqot gipotezasi (ilmiy faraz). Chizmachilik fan o’tiladigan umumiy o’rta
ta’lim maktablari, kasb-hunar maktablarida “ I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan
5

talablar ” mavzusini o’qitilishi o’quvchilarda qo’yidagi bilim va ko’nikmalrni
shakllntirishi mumkin:
-fazoviy qobiliyatlarini rivojlantirish;
- bilimlarni yuksaltirish;
-murakkab bo’lmagan texnik chizmalarni bajarish o’rgatish;
-o’z fikrini grafik tasvirlar vositasida ifoda etishga o’rgatish;
-badiiy ijodga yo’naltirish;
Tadqiqot usullari (uslublari, metodlari): Turli xil manbalar, adabiyotlar,
grafik ishlar bilan, ish va o’quv hujjatlari bilan tanishish, qiyosiy tahlil, tavsiyalar
tayyorlash, chizma chizish, umumlashtrish.
Mavzu bo’yicha o’quv adabiyotlarning umumiy tahlili.
Сhizmachilik fani bo’yicha ko’plab o’quv adabiyotlar yillar davomida nashrdan
chiqarilgan va ulardan foydalanib kelmoqda.
1. I.Raxmonov. “Сhizmachilik” O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi
vazirligi umumiy o’rta ta’lim maktablarining 9-sinf o’quvchilari uchun darslik
sifatida tasdiqlangan. T. “O’zbekiston” 2010. O’qituvchi. 2014.
Darslikda o’quvchilarning fazoviy tasavvur va tafakkur qilish qobliyatlarini
rivojlantirishni hamda darslikni yuqori darajada o’zlastirishlarini hisobga olgan
holda darslikka turli didaktik o’yinlar kiritilib, ko’rsatmali materiallardan
foydalanish haqida ma’lumotlar berilgan.. Bu esa o’quvchilarga chizmachilik
fanidan chizmalarni qiynalmasdan o’qishlari va chizishlari uchun zamin yaratadi.
2. I.Raxmonov.”Chizmachilikdan didaktik o’yinlar” T. O’qituvchi.1992. Metodik
qo’llanmada o’quvchilarning chizmachilikdan olayotgan bilimlarini tekshirish,
dars davomida ularning faolligini oshirish maqsadida didaktik o’yinlardan qanday
6

foydalanish yo’llari va ular uchun ko’rsatma materiallari tayyorlash yo’llari
bo’yicha tavsiyalar berilgan.
3. I.Rahmonov. A.Ashurboyev, A.Valiyev B.Nigmonov.«Chizmachilik» T.2016
“Voris-nashriyot”. 2016. Ushbu darslik pedagogika oliy o’quv yurtlarida
chizmachik fanidan bo’lajak o’qituvchilar tayyorlashga mo’ljallanganligi sababli u
keng qamrovga ham ega. Unda chizmachilik yoki muhandislik grafikasi fanlari
o’qitiladigan barcha oliy o’quv yurtlari talabalari, kasb-hunar kollejlari va maktab
o’qituvchilari ham foydalanishlari hisobga olingan.
4. I.Rahmonov . A.Abdurahmonov «Chizmachilikdan ma’lumotnoma» Alisher
Navoiy nomidagi O’zbekiston milliy kutubxonasi nashiryoti. Toshkent.2005.
Bu kitobda chizmalar chizish haqidagi dastlabki ma’lumotlar, geometrik
yasahlar, tutashmalar yasash, turli tasvirlar yasash aksonometirik proyeksiyalar,
sirtlarning o’zaro kesishishi konstruksion-loyixalash ishlarini avtomatlashtirishga
oid ma’lumotlar to’liq bayon qilingan.Ushbuma’lumotnoma umumiy o’rta ta’lim
maktablarida chizmachik fani o’qituvchilariva mehnat o’qituvchilari uchun
muljallangan. Bu kitob chizmachilikdan qo’llanma va darslik yozishga hamda
o’quvchilarning chizmachilikdan o’tkaziladigan olimpiadaga tayyorgarlik
ko’rishlariga asos bo’la oladi.
5. Ro’ziyev E.I., Ashirboyev A.I. Muhandislik grafikasini o’qitish metodikasi.
T. “Fan va texnologiya”. 2010.
Darslikda muhandislik grafikasini o’qitish metodikasining umumiy masalalari,
chizmachilikning asosiy mavzularini o’rgatish metodikasi.Chizmachilikga oid
texnik atamalar berilgan.
7

I BOB. CHIZMACHILIK FANI HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA.
1. 1 Chizmaning inson amaliy faoliyatidagi ahamiyati.
Tarixiy yodgorliklar, arxeologik qazilmalar shuni ko’rsatadiki, odamlar hali
yozuv dunyoga kelmagan davrlardayoq atrofidagi turli buyumlarning rasmini chiza
boshlaganlar va o’zaro bo’lgan muloqotda tasvirlardan foydalanganlar. Ibtidoiy
odamlar yaratgan qoyalardagi tasvirlar hozirgi to’g`ri burchakli (ortogonal)
tasvirlarga taxminan to’g`ri keladi. Ko’pincha, mamont, bizon va boshqa
hayvonlarni yakka-yakka qilib tasvirlangan.
Shundan buyon avvallari oddiyroq, keyinchalik esa undan murakkabroq
inshoot va buyumlarning tasvirlarini chiza boshladilar. Avvallari rasmning roli
ortib bordi, keyinchalik chizmalarning roli keskin oshdi. CHunonchi inson ongi
taraqqiy etgan sari fan-madaniyat shakllana bordi. Ishlab chiqarish, me`morchilik
taraqqiy eta boshladi. Bular o’z o’rnida grafikaning asosiy turi hisoblangan
chizmalarning mohiyatini orttira boshladi. Uy-joylar, qo’rg`onlar va boshqa
inshootlarni qurish davrida birinchi chizmalar paydo bo’ldi.
Dastlabki chizmalarda faqat bitta tasvir bo’lib, uni reja deb atashadi. Odatda,
bu rejalarni to’g`ridan-to’g`ri qurilajak inshootlarning o’rniga, ya`ni er sirtiga,
haqiqiy kattaligi bilan bajariladi.
Bunday chizmalarni yasash uchun birinchi chizmachilik asboblari-
yog`ochdan yasalgan tsirkul-o’lchagich, arqon yasalgan to’g`ri burchakli
uchburchaklar yaratiladi.
Keyinchalik bunday reja chizmalarni pergament qog`ozda, daraxtlarda va
xolostga kichraytirib bajarila boshlandi.
Asosiy qism. Chizma bilan rasmning umumiy tomonlari.
8

Dastlabki chizmalar bilan rasm o’rtasida deyarli farq bo’lmagan. Tasvirlar
ko’z bilan chamalab qo’lda chizilgan, Sank-Peterburgdagi Ermitajda
saklanayotgan Sug`d laganchasiga o’yib tushurilgan ko’shk fasadi chizmasi (V-
VII asr) ga e`tibor bersak, bu chizmada o’lchamlar qo’yilmagan. Bunday chizmalar
tasvirlangan narsalar haqida taxminiy tasavvur bera olgan xolos.
Sharq miniatyuralarida uzoqdagi narsalar rasmi teparoqda, yaqindagi
narsalar esa pastroqda bir xil kattalikda tasvirlangan. Ko’p tasvirlar, hozirgi zamon
qiyshiq burchakli frontal izometriya, trimetriya yoki qiyshiq burchakli frontal
dimetriya ko’rinishiga mos keladi. Keyinchalik chizmalarda buyumning shaklini,
shuningdek, o’lchamini ko’rsatishga harakat qilinadi, chizmalar asta-sekin
takomillashib borgan. XVII asrda ko’prikning chizmasi paydo bo’lgan. Unda
tasvirlangan inshootlar taxminan ancha aniq aks ettirilgan va chizmachilik
asboblaridan foydalanilganligi ko’rinib turibdi.
Rossiyada kemasozlikning rivojlanishi natijasida yanada aniqroq chizma
masshtabiga qattiq rioya qilingan chizmalar paydo bo’ldi. Bunda uzunligi, kengligi
va balandligi tasvirlangan uchta proektsiyadan foydalana boshlandi. 1719 yilda
Pyotr I tomonidan proektsiya nurlaridan foydalanib, chizilgan eshikli qayiq
chizmasi paydo bo’gan.
XVIII asrda chizmalar g`oyatda puxta va rangli tusda bajarildi. Bu
chizmalarda shartli qirqimlar bajarildi va buyumning kesilgan qismi materialiga
qarab bo’yab ko’rsatildi.
Fazoviy jismlarning tekislikda tasvirlash usullarini bajarish, ularning
amalda tadbiq qilish nazariyasini rivojlantirish sohasida bir qancha qadimiy
olimlar va allomalar, muhandis va me`morlar hamda xalq ustalari etakchi o’rinni
egallaganlar. M.Kant va uning o’tmishdoshlari Evklid geometriyasini yagona,
hatto ilohiy geometriyadir deb hisobladilar.
Frantsuz muhandisi matematik olim, davlat arbobi Gospar Monj (1748-
1818) reja va fasadni birgalikda ishlatilganda insondagi geometrik
kashfiyotchilikka doir tafakkur keskin rivojlantirib yuyuborish mumkinligiga
alohida e`tibor berdi.
9

To’g`ri burchakli (ortogonal) proektsiyalar usuli G.Monjga qadar ham grafik
ishlarda qo’llanilgan. Monj esa dunyodagi bir qator mamlakatlarda bu sohada
orttirilgan ayrim qoida va chet el olimlarining fazoviy metrik masalalarni grafik
usul bilan echish yutuqlarini umumlashtirib, har taraflama ishlab chiqdi va ilmiy
jihatdan tizimga soldi. Chizma geometriya faniga bo’lgan talabni sezgan G.Monj
birinchi marta klassik asarni 1799 yili «Chizma geometriya» (Geometrie
descriptivi) nomi bilan yaratdi. O’sha davrdagi chizma geometriyani o’z
tadqiqotlari bilan boyitgan olimlardan Vaynbrenner, Dyuken, Gashet, Bordon,
Perez, Brisson, Myulenger, Gauss, Veybaklarni ko’rsatib o’tish lozim.
Markaziy Osiyo mintaqasida shahar va qishloqlarning paydo bo’lishi
asrimizga qadar bir minginchi yillarning o’rtalariga to’g`ri kelsa, mahalliy uslubda
me`morchilik va dekorativ ishlarning ayrim sohalari asrimizga qadar III asrga
to’g`ri keladi. O’zbekiston hududida Surxondaryo va boshqa viloyatlarda
o’tkazilgan arxeologik qazilmalar shuni ko’rsatadiki, asrimizdan avvalgi VII-V
asrlarda Markaziy Osiyo bilan Eron Sosoniylari, Vizantiya, Hindiston va Xitoy
o’rtasida vujudga kelgan iqtisodiy va madaniy aloqalar natijasida amaliy
san`atning rivojlana borishi o’z o’rnida grafika taraqqiyotiga o’z ta`sirini
ko’rsatadi. Simmetriya, geometrik shakllar bu davrda o’z ifodasini topa boshladi.
Tasviriy va naqsh san`ati paydo bo’la boshladi. Ayniqsa, naqsh san`ati Xorazm,
Sug`d, Baqtriya viloyatlarida IV-II asrlardan boshlab rivojlangan. Curxondaryo
viloyatidagi Fayoztepa (I-II asrlarda), Dalvarzintepadagi topilgan naqsh qoldiqlari,
Xorazmdagi Tuproqqal`a zallari monumental naqshlar bilan bezatilganligi bizlarga
arxeologik qazilmalardan ma`lum. Xorazm vohasida me`morlik san`ati eramizdan
avv. III asrda va eramizning III asrida ulkan yuksaklikka erishdi. SHu davrda
Termiz madaniyati shuhrati dunyoga tarqaldi. Afrosiyob va Axsikent yangi
eramizning III-VII asrlaridek tom ma`noda gullab yashnadi, tabiiyki, bu davrda
o’yma naqshlarni tasvirlash usuli rivojlandi.
VII-IX asr o’rtalarida arablar istelosi va islom dinini qabul qiinishi natijasida
jonli mavjudotlarni tasvirlash ma`n etildi. Ularning o’rniga naqqoshlik rivojlanib,
naqshlar bilan unvonli yozuv (epigrafika) uslubi paydo bo’ldi.
10

XI asr oxirida Buxoro hukmdori Ismoil Somoniy davrida mustaqil feodal
davlati tuzilib, fan, madaniyat, san`at va me`morchilik rivojlandi. Bular o’z o’rnida
grafikaning rivojlanishiga o’z ta`sirini ko’rsatdi.
Grafikaviy geometrik shakllar, naqshlarning turli xillari tarkib topa boshladi.
IX-X asrdan boshlab geometrik naqqoshlik rivojlandi, XI- XII asrlardan boshlab
geometrik naqsh, ya`ni girix ko’plab qo’llana boshlandi. Buning guvohi
Buxorodagi Ulug`bek, Ismoil Somoniy maqbaralari, Kalon minorasi,
Samarqanddagi Shohizinda, Go’ri Amir maqbaralari, Ulug`bek, SHerdor, Tillakori
madrasalari, SHahrisabzdagi Oq Saroy bezaklari va boshqalardir. O’sha zamon
uchun girixni chizmachilik asboblari, matematika formulalari asosida ishlanishi
katta ilmiy kashfiyot edi. Unday olimlar ichida alohida mavqega ega bo’lgan
naqqoshlar va chizmakashlar ham bo’lib, ular grafikaning rivojlanishiga katta hissa
qo’shganlar. Me`morlar har bir inshootni qurishda o’ziga xos chizmalardan
foydalanishgan. Ravoq boylash usuli, gumbaz qurish usuli, linga o’rnatish va
boshqa usullarning avvalo chizmalari tayyorlangan. Xiyobon va chamanzorlarning
tarixini ham tuzishgan.
Xalq ustalarni binolarni va rasmlar kollektsiyasini yig`ganlar. Bu usul bilan
keyingi me`morlarga loyiha va naqsh yasash kaliti berilib, ularning keyingi
rivojiga yo’l ochib berilgan.
Keyinchalik tasavvur qilish orqali simmetriya, muvozanat, mutanosiblik,
uyg`unlik va chiziqning go’zalligi haqida tushunchalar paydo bo’la boshlagan.
Me`morlar loyihalarni chizishda turli sharoitlarni hisobga olishgan. Masalan, Ibn
Xoldun yaratgan me`morchilik chizmalariga asosan, uy-joylar qurila boshlangan.
Temurning zamondoshi yirik olim Ibn Xoldunning fikricha, shaharlarni qurishda
albatta uning sifatli puxta o’rganib chiqilgan chizmasi bo’lishi lozim.
Ma`lum hunar uchun zarur bo’lgan ilmlarning tarkibiy qismi sifatida
chizmakashlik hunari avloddan avlodga o’tgan va takomillashib borgan.
Olimlar, chizmakashlar va me`morlar bevosita geometrik yasashlar va
grafik tasvirlar bilan shug`ullanib, o’z fikr va g`oyalarini bayon qilishda ulardan
11

foydalanganlar. Natijada yangi-yangi grafik tasvirlar vujudga kelib, takomillashib
va rivojlanib borgan.
1.2 Chizmachilikda ishlatiladigan asbob uskunalar
Chizm а l а rni b а j а rish uchun quyid а gi buyum, а sb о b v а m о sl а m а l а r bo’lishi
z а rur.
Chizm а q о g’ о zl а ri . Chizm а ning sif а ti, uning t а shqi ko’rinishi, shuningd е k,
chizm а ni b а j а rish uchun s а rfl а n а dg а n v а qt chizm а uchun ishl а til а dig а n q о g’ о zning
х ususiyatig а b о g’liq.
B а rch а ishl а b chiq а rish korxonal а rining k о nstrukt о rlik byur о l а rid а v а
chizm а chilikk а b о g’liq bo’liml а rid а , shuningd е k, o’quv yurtl а rid а quyid а gi а s о siy
chizm а q о g’ о zl а ri: о q chizm а q о g’ о zi, millim е trli q о g’ о z (millim е tr о vk а ) v а
k а l’k а d а n f о yd а l а nil а di.
Chizm а q о g’ о zi – q а lin, silliq о q q о g’ о z bo’lib, und а q а l а md а chizilg а n
qisml а rini bir n е ch а m а rt а o’chirish mumkin. Bund а y q о g’ о zl а rd а tushd а chizilg а n
chiziql а r yoyilib k е tm а ydi.
О q chizm а q о g’ о zi – G О ST 597-56 g а muv о fiq V v а О m а rk а l а rd а ishl а b
chiq а ril а di v а list (v а r а q) ko’rinishid а А 3, А 2, А 1 f о rm а tl а rd а k е silg а n bo’l а di.
B а ’z а n m е trik rul о n ҳо lid а ҳа m s о tuvg а chiq а ril а di. So’nggi p а ytl а rd а А 3
f о rm а td а k е silg а n, p а pk а g а s о ling а n 10 v а r а qd а n ib о r а t chizm а q о g’ о zi chiq а ril а
b о shl а ndi. O’quv yurtl а rid а b а j а ril а dig а n chizm а l а r uchun bu jud а qul а y.
V m а rk а li q о g’ о z yuq о ri sif а tli bo’lib, und а uz о q v а qt s а ql а n а dig а n mu ҳ im
chizm а l а r chizil а di.
О m а rk а li q о g’ о zd а n es а k о nstrukt о rlik byur о l а rid а v а o’quv yurtl а rid а
chizm а l а r chizishd а f о yd а l а nil а di.
Millim е trli q о g’ о z. G О ST 334-56 g а muv о fiq rul о n yoki v а r а q ko’rinishid а
ishl а b chiq а ril а di. Millim е trli q о g’ о zd а n di а gr а mm а , s хе m а v а turli gr а fik а l а rni,
shuningd е k, o’quv yurtl а rid а d е t а ll а rning eskizl а rini chizishd а f о yd а l а nil а di.
K а lk а . Yupq а sh а ff о f q о g’ о z bo’lib, G О ST 892-47 g а а s о s а n rul о n
ko’rinishd а ishl а b chiq а ril а di. G О ST 1111-61 g а а s о s а n U v а D m а rk а li q а l а mb о p
12

k а l.k а l а r ҳа m ishl а b chiq а ril а di. Bu k а l.k а l а rd а chizm а l а r to’g’rid а n-to’g’ri q а l а m
bil а n chizil а di.
K а lk а chizm а ning а sl nus ха sid а n ko’chirib о lishd а v а ko’chirilg а n а sl
nus ха l а rd а n ko’pl а b nus ха l а r ko’p а ytirishd а ishl а til а di.
Q а l а ml а r. Chizm а chilik uchun turli х il k а tt а likd а gi q а l а ml а r to’pl а mi
(k о mpl е kti) bo’lishi k е r а k. Q а ttiq, o’rt а q а ttiqlikd а gi v а yumsh о q q а l а ml а r bo’l а di.
R о ssiyad а ishl а ng а n q а ttiq q а l а ml а r T, o’rt а q а ttiqlikd а gi TM v а yumsh о q
q а l а ml а r M ҳа rfl а ri bil а n b е lgil а n а di. T v а M ҳа rfl а r о ldig а q а l а mning q а ttiqlik v а
yumsh о qlik d а r а j а sining о rtib b о rishini ko’rs а tuvchi (2, 3, 4 v а ҳ .k.) r а q а ml а r
qo’yil а di. Chizm а l а rni b а j а rishd а «K о nstrukt о r» m а rk а li turli q а ttiqlikd а gi
q а l а ml а r ishl а til а di. Shuningd е k, chizm а chilik ishl а rid а H (q а ttiq) v а HB (o’rt а
q а ttiqlikd а gi) m а rk а li ch е t el q а l а ml а ri ҳа m ishl а til а di.
Q а l а ml а r m а rk а si ko’rs а tilm а g а n uchid а n uchl а n а di. Ingichk а chiziql а rni
chiziq uchun mo’lj а ll а ng а n q а l а ml а rning gr а ffiti k о nus sh а klid а uchl а n а di.
Chizm а chiziql а rining ustid а n q а l а m bil а n yurgizish uchun yumsh о q q а l а ml а rning
gr а ffiti kur а kch а sh а klid а uchl а n а di, q а l а m gr а fitining t ах t а ch а g а yopishtirilg а n
jilvir q о g’ о zd а o’tkirl а nishi ko’rs а tilg а n.
Chizm а chizig’ining а niq v а chir о yli bo’lishi q а l а mni to’g’ri t а nl а shg а v а
uni uchl а shg а b о g’liq. Chiziq uchun q а l а mni t а nl а shd а chizm а b а j а r а dig а n
q о g’ о zning pishiqligig а e’tib о r b е ril а di. Q о g’ о z q а lin v а pishiq bo’ls а ,
chizil а dig а n v а chiziqni yo’g’ о nr о q qilib q о r а ytirish uchun ishl а til а dig а n q а l а m
q а ttiqr о q, yumsh о q q о g’ о zg а yumsh о qr о q q а l а m ishl а til а di. А g а rd а q а l а m
n о to’g’ri t а nl а ng а n bo’ls а , chizm а titilg а n, bo’yalg а n v а а niqm а s bo’lib chiqishi
mumkin.
Ҳо zirgi v а qtd а st е rj е nl а rni turli di а m е trd а gi q а nchli q а l а ml а r s о tuvg а
chiq а rilm о qd а .
Tush. Q а l а md а chizilg а n chizm а l а rning ustid а n yurgizishd а v а k а l.k а g а
nus ха ko’chirishd а q о r а tush. ishl а til а di. Turli gr а fik а l а rd а gi chizm а l а rni yaqq о l
t а svirl а sh m а qs а did а r а ngli tushl а r ҳа m ishl а til а di. Bu m а qs а dd а k е yingi yill а rd а
fl о m а st е rd а n ҳа m f о yd а l а nilm о qd а .
13

O’chirg’ich (l а stik). Q а l а m izini o’chir а dig а n o’chirg’ich yumsh о q bo’lishi
k е r а k. N о to’g’ri t а nl а ng а n o’chirg’ich q о g’ о zd а iz q о ldir а di v а chizm а ning
ko’rinishini buz а di. O’chirg’ichd а n f о yd а l а ng а nd а o’zingizd а n b о shl а b bir
t о m о ng а yo’n а ltirib o’chiril а di. А ks ҳо ld а q о g’ о z titilib, uning sirti buzil а di. Tush.
yoki fl о m а st е rd а chizilg а n chiziqni o’chirishd а q а ttiq qumli o’chirg’ichd а n
f о yd а l а nil а di.
Chizg’ich. Chizg’ich q а l а m v а tush. bil а n to’g’ri chiziql а rni chizish uchun
ishl а til а di. O’lch о vchi chizg’ichi es а bu ishl а rd а n t а shq а ri chizm а d а gi m а s о f а ni
o’lch а sh v а k е sm а ning o’lch а mini b е lgil а sh uchun х izm а t qil а di. Uning ch е kk а si
qiyshiq k е silg а n bo’lib, und а b е lgil а r m а vjud. P а r а sh chizg’ichl а r q а lin
chizg’ichl а rg а q а r а g а nd а qul а y, chunki ul а r egiluvch а n v а q о g’ о z sirtig а jips
qo’yilg а n.
Uchburch а klikl а r. Uchburch а klikl а r chizm а l а r chizishd а z а rur bo’lg а n
а sb о bl а rd а n ҳ is о bl а n а di. Ul а rning yord а mid а p е rp е ndikulyar v а p а r а ll е l
chiziql а rni а niq v а t е z o’tk а zish mumkin. Ul а rni to’g’ri burch а kli uchburch а k
sh а klid а yog’ о chd а n, pl а stm а ss а d а n v а s е llul о idd а n ishl а b chiq а ril а di. Chizm а l а r
chizishd а o’tkir burch а kl а ri 45  gr а dusli ҳа md а 30  v а 60  gr а dusli ikkit а
uchburch а klik bo’lishi k е r а k. Uchburch а klikni chizm а q о g’ о zi ustid а r е ysshin а
bil а n birg а likd а j о yl а shtiril а di v а r е ysshin а ch а p qo’l bil а n ushl а b turil а di.
Qirr а l а ri butun v а t е kis bo’lg а n uchburch а klikl а rni ishl а tishd а n о ldin, ul а rning
to’g’ri burch а gining а niqligi t е kshirilg а n bo’lishi l о zim. Bul а r uchun
uchburch а kning k а t е ti r е ysshin а ning ustki qirr а sig а jips qilib qo’yil а di (2.3-sh а kl).
So’ngr а v е rtik а l А B chiziq o’tk а zil а di. Shund а n k е yin uchburch а klikni uning А B
k а t е t а tr о fid а 180  gr а dusg а burib, yan а v е rtik а l А B chiziq o’tk а zil а di. А g а r А B v а
А B v е rtik а l chiziql а r ustm а ust tushs а uchburch а klik а niq ishl а ng а n bo’l а di а ks
ҳо ld а n о to’g’ri bo’l а di
Shtri х l а sh uchun а sb о bl а r shtri х chiziql а rni t е z v а bir t е kisd а o’tk а zish
uchun ishl а til а di. Me ха niz а siyal а shg а n shtri х l о vchi а sb о b ko’rs а tilg а n, bu а sb о b
shtri х l а shni t е z b а j а r а di v а shtri х chizig’i о r а sid а gi m а s о f а ni bir х ild а bo’lishini
t а ’minl а ydi.
14

Chizm а t ах t а si . Chizm а t ах t а l а ri G О ST 6671-85 g а muv о fiq chizm а
q о g’ о zining А 3, А 2, А 1 f о rm а tl а rig а mo’lj а ll а nib, yumsh о q d а r ах t n а vl а rid а n
t а yyorl а n а di.
Chizm а ni sif а tli v а unumli chizish uchun chizm а q о g’ о zini chizm а t ах t а sig а
m аҳ k а ml а sh z а rur. А vv а l chizm а q о g’ о zining yuq о rid а gi ch а p burch а gi bitt а
q а d о q bil а n m аҳ k а ml а n а di. So’ngr а q о g’ о zning yuq о ri ch е tig а r е ysshin а
qo’yil а di. Chizm а q о g’ о zining yuq о ri ch е tki chizig’i r е ysshin а ning qirr а sig а
p а r а ll е l bo’lgunch а buril а di v а yuq о rid а gi o’ng burch а gi, k е yin ch а p burch а gig а
q а d о q q а d а l а di. SHund а n so’ng q о g’ о zni t а r а ng t о rtib p а stki o’ng burch а gi, k е yin
ch а p burch а gi ҳа m q а d о q yord а mid а m аҳ k а ml а n а di. Ishl а shg а qul а y bo’lishi
uchun chizm а t ах t а si st о l ustid а bir о z qiya j о yl а shishi k е r а k. Buning uchun
chizm а t ах t а sining ustid а bir о n n а rs а yoki t ах t а d а n yas а lg а n m ах sus о g’m а
burch а kli t а glik qo’yil а di.
Chizm а st о li. M ах sus t а yyorl а ng а n chizm а st о li yan а d а m а qs а dg а
muv о fiqdir. О ddiy yog’ о chd а n t а yyorl а ng а n chizm а st о ll а rd а n chizm а chilik
хо n а l а rid а k е ng qo’ll а nil а di. Bu st о ll а r о ddiy, е t а rli d а r а j а d а pishiq v а shu bil а n
birg а b а l а ndligini, chizm а t ах t а sining qiyaligini k е r а kli d а r а j а d а o’zg а rtirish
mumkin bo’lsin. Chizm а l а rni qo’ld а b а j а rish ko’p m еҳ n а t v а ko’p v а qt t а l а b
qil а dig а n j а r а yondir. Chizm а ishl а rini m еха niz а siyal а shtirish m а qs а did а z а m о n
t а l а bl а rig а j а v о b b е r а dig а n m ах sus chizm а st о ll а ri t а yyorl а ng а n. Bu st о ll а rg а
uchburch а klik, r е ysshin а v а tr а nsp о rtirl а rning o’rnig а chizm а а sb о bi kul.m а n
o’rn а tilg а n. Ul а rni А 1, А 2 v а А 4 (m а kt а bl а r uchun А 3) f о rm а td а n k а tt а
bo’lm а g а n chizm а l а rni b а j а rishg а mo’lj а ll а ng а n turli turd а gi m о sl а m а l а r
chiq а rilg а n. Ul а rd а n biri k оо rdin а t а sist е m а li v а p а nt о gr а f tipid а gi, prujin а li qilib
yoki chizm а d о sk а sini b а r а v а rl а shtirib tur а dig а n yukni m ах sus chizm а st а n о gig а
o’rn а til а n.
Bund а y st о ll а rd а n ishl а b chiq а rish k о r хо n а l а rining k о nstrukt о rlik
bo’liml а rid а , а yrim o’quv yurtl а rining chizm а chilik хо n а l а rid а f о yd а l а nil а di.
Bund а y chizm а st о ll а ri chizm а k а shning m еҳ n а tini а nch а е ngill а shtir а di v а uning
m еҳ n а t unumd о rligini о shir а di.
15

R е ysshin а . R е ysshin а uzun chizg’ichd а n v а ung а to’g’ri burch а k о stid а ikki
q а v а t qilib m аҳ k а ml а ng а n 2 t а k а lt а pl а nk а l а r (yupq а t ах t а ch а l а r) d а n ib о r а t.
R е ysshin а d а n to’g’ri v а unumli f о yd а l а nish uchun uning pl а nk а si ch а p qo’l bil а n
chizm а t ах t а sining ch а p qirr а sig а jipsl а n а di. O’ng qo’l bil а n r е ysshin а ning
chizg’ichi chizm а q о g’ о zig а b о sil а di, so’ngr а ch а p qo’l bil а n r е ysshin а ning
d а stl а bki v а ziyatini s а ql а g а n ҳо ld а g о riz о nt а l (yoki о g’m а ) chiziq o’tk а zil а di.
O’tk а zilg а n chiziqq а p а r а ll е l chiziql а r yas а sh uchun r е ysshin а ning pl а nk а si ch а p
qo’l b а rm о ql а ri bil а n chizm а t ах t а sining ch а p qirr а sig а jips b о silg а n ҳо ld а p а stg а
yoki yuq о rig а siljitil а di, so’ngr а chiziq o’tk а zil а di. Chizm а ni r е ysshin а yord а mid а
b а j а rish ishini k е skin t е zl а shtir а di v а yas а shd а а niqlikni t а ’minl а ydi.
Uchburch а klik v а r е ysshin а yord а mid а chizm а d а turli yo’n а lishd а p а r а ll е l v а
p е rp е ndikulyar chiziql а rni o’tk а zish mumkin.
L е k а l о l а r . Sirkul. yord а mid а chizib bo’lm а ydig а n egri chiziql а rni chizish
uchun l е k а l о l а r ishl а til а di.
L е k а l о l а r yupq а f а n е rd а n yoki pl а stm а ss а d а n yas а l а di. О d а td а , egri
chiziqning t о pilg а n nuqt а l а ri qo’ld а q а l а m bil а n ingichk а chiziq yord а mid а
birl а shtiril а di. Egri chiziq r а v о n bo’lishi uchun l е k а l о qirr а si chizil а dig а n egri
chiziqning 3-4 nuqt а si (1, 2, 3, 4, 5, 6) g а m о s qilib qo’yil а di.. Egri chiziqning
q о lg а n qismini chizish uchun l е k а l о qirr а sini n а vb а td а gi 6, 7, 8, 9, 10 nuqt а l а rg а
to’g’ri k е l а dig а n qilib qo’yil а di. So’ngr а bu nuqt а l а r tut а shtiril а di. K е yin b а rch а
nuqt а l а rni birl а shtiruvchi ingichk а chiziq ustid а n q а l а m yoki tush. bil а n yurgizib
chiqil а di. L е k а l о yord а mid а chiziluvchi egri chiziq nuqt а l а rini r а v о n tut а shtirish
uchun bir n е cht а l е k а l о to’pl а mi bo’lishi k е r а k.
Tr а nsp о rtir . Turli burch а kl а rni o’lch а sh yoki yas а sh uchun tr а nsp о rtird а n
f о yd а l а nil а di .
Tr а f а r е tl а r . Ul а rd а turli sh а kld а gi o’yiql а r bo’lib, chizm а о r а sid а gi о rtiqch а
chiziql а rni o’chirish, shuningd е k, а yl а n а , о v а l, uchburch а k, to’rtburch а k, o’tish
chiziql а ri, b о lt k а ll а gi v а g а yk а l а rning sh а klini chizish uchun ishl а til а di.
Shish а n а ych а l а r to’pl а mi shish а n а ych а l а r yozuvd а gi shriftl а rni tushl а sh
uchun ishl а til а di. Chiziql а rning yo’g’ о nligi n а ych а ning di а m е trig а b о g’liq.
16

Q а d о ql а r (kn о pk а l а r). Q а d о ql а r chizm а q о g’ о zi–listni chizm а t ах t а sig а
m аҳ k а ml а sh uchun ishl а til а di.
G о t о v а lnya. G о t о v а l.nya g’il о fg а j о yl а shtirilg а n chizm а а sb о bl а ri
to’pl а mid а n ib о r а t bo’lib, u G О ST 6100-68 g а а s о s а n ishl а b chiq а ril а di. O’quv
yurtl а rid а U10, U11 v а U14 m а rk а li g о t о v а l.nyal а rd а n f о yd а l а nish t а vsiya etil а di.
1. Q а l а m о yoqch а li chizm а sirkuli v а uni ishl а tish ( а );
2. Sirkul.ning q а l а mli о yoqch а si (b);
3. R е ysf е d е rli о yoqch а l а r (d, n);
4. Sirkul. uz а ytirgich v а uni ishl а tish ( е );
5. O’z-o’zid а n tushuvchi q а l а m yoki r е ysf е d е r о yoqch а li kr о nsirkul. (f,k);
6. Kr о nsirkulni ishl а tish usuli (k);
7. Ign а о yoqli mikr о m е trik o’lch а gich (l):
8. M а s о f а ni o’lch а sh uchun sirkul. (o’lch а gich) (m);
9. R е ysf е d е r d а st а si bil а n (n).
Ko’rs а tilg а nl а rd а n t а shq а ri g о t о v а lnyad а vintni bur а ydig а n а sb о b
( о tvyortk а -p е n а l.), m а rk а zch а v а z а p а s qisml а r bo’l а di.
Chiziql а rni chizishd а v а chizm а а sb о bl а rid а n f о yd а l а nish j а r а yonid а
ko’nikm а h о sil qilish uchun g о riz о nt а l chiziql а rni r е ysshin а , v е rtik а l v а qiya
chiziql а rni r е ysshin а v а uchburch а klik, а yl а n а ni sirkul., egri chiziqni l е k а l о
yord а mid а f о yd а l а nish mumkin. G о riz о nt а l chiziql а rni ch а pd а n o’ngg а q а r а b,
yuq о rid а n p а stg а , v е rtik а l chiziql а rni s оа t str е lk а si yo’n а lishi bo’yich а chizil а di.
1.3. Ish j о yini t а shkil qilish va grafik ishlarni yakunlash.
Chizm а chilik ko’p m е hn а t t а l а b qil а dig а n f а n. Shuning uchun chizm а chilik
bo’yich а ishni shund а y t а shkil qilish k е r а kki, k а m m еҳ n а t s а rfl а b chizm а ni
s а m а r а li b а j а rish imk о niyati yar а tilsin. Buning uchun а vv а l о chizm а b а j а r а dig а n
j о yni о z о d а v а t а rtibli bo’lishini t а ’minl а sh l о zim. А sb о bl а r v а buyuml а r t о z а
ҳа md а k е r а kli j о yd а s а ql а nishi k е r а k, chunki b а j а ril а yotg а n chizm а l а rning sif а ti
ko’p ҳо ll а rd а buyuml а r v а а sb о bl а rning sif а tig а v а ul а rd а n to’g’ri f о yd а l а nishg а
b о g’liq.
17

А sb о b v а buyuml а rni quruq ҳо ld а , yuq о ri ҳа r о r а t bo’lm а ydig а n j о yd а
s а ql а sh k е r а k. Chizg’ich, uchburch а klik v а r е ysshin а ni d е r а z а v а p е chk а d а n
uz о qr о q j о yd а о sig’liq ҳо ld а s а ql а sh m а qs а dg а muv о fiqdir. M а kt а bd а а sb о bl а rni
chizm а d о sk а sining o’ng yonig а j о yl а sh l о zim.
Ishni b о shl а shd а n а vv а l v а k е yin chizm а а sb о bl а ri, chizm а t ах t а si quruq v а
yumsh о q l а tt а bil а n а rtil а di.
Chizm а t ах t а sini h а m t е kshirilib ko’ril а di. Q о g’ о z v а r а g’i g’ijiml а ng а n,
bukilm а g а n v а shuningd е k und а d о g’ bo’lm а sligi k е r а k. Uning sif а tini t е kshirish
uchun ung а q а l а m yurgizib, so’ngr а o’chirib ko’ril а di, o’chirg’ichd а u titilm а sligi
l о zim. Chizish j а r а yonid а ҳа m q о g’ о zni qirl а nm а sligi uchun qo’lni ҳа m, chizm а
d о sk а si v а а sb о bl а rini t е z-t е z t о z а l а b turil а di.
Chizm а ni b а j а r а yotg а n v а qtd а ха t yoz а yotg а n v а qtd а gid а y st о lg а nisb а t а n
shund а y o’tirish l о zim, ko’z bil а n list q о g’ о z о r а sid а gi m а s о f а 25 mm d а n k а m
bo’lm а sin v а yorug’lik chizm а g а ch а p t о m о nd а n yuq о rid а n tushib tursin.
А sb о bl а rni tushib k е tishd а n v а z а rbd а n s а ql а sh k е r а k. Sirkulning ign а lik
uchini е t а rli d а r а j а d а o’tkir bo’lishini, shuningd е k, r е yf е d е r о yoqch а l а rining
ҳо l а tini kuz а tib turish l о zim. А g а rd а ul а r o’tm а sl а shg а yoki ikki о yoqch а l а ri
jipsl а shm а si r е ysf е d е rni tuz а tish l о zim. Ya х shi chiziql а r ya х shi ishl а ydig а n
а sb о bl а r yord а mid а b а j а ril а di. А sb о bl а rni m ах sus futlyar (qutich а ) d а ya’ni
g о t о v а lnyad а s а ql а nishi m а qs а dg а muv о fiqdir.
Chizm а l а rni to’g’ri ya’ni ха t о siz v а t ех nik ji ҳа td а n ya х shi t ах t qilish z а rur.
B а rch а s а n оа t v а qurilish t а rm о ql а rining chizm а l а ri v а b о shq а k о nstrukt о rlik
ҳ ujj а tl а ri st а nd а rt o’lch а mli q о g’ о zl а rd а , ya’ni listl а rd а b а j а ril а di.
Chizm а yoki b о shq а ҳ ujj а t f о rm а ti d е b, t а shqi r а mk а sining o’lch а mi bil а n
а niql а n а dig а n ҳ ujj а t v а r а g’i (list) o’lch а mig а а ytil а di.
Q о g’ о zni t е j а b s а rfl а sh, chizm а l а rni s а ql а sh v а ul а rd а n f о yd а l а nishni
s а m а r а li bo’lishini t а ’minl а sh m а qs а did а st а nd а rtd а listl а rning m а ’lum q а t’iy
f о rm а tl а ri G О ST 2301-68 d а b е lgil а ng а n.
18

Listl а rning f о rm а tl а ri о rigin а l, а sl nus ха si, dublik а t v а nus ха l а r t а svirl а ng а n
chizm а q о g’ о zning t а shqi (ingichk а chiziq bil а n chizilg а n) r а mk а l а rning
o’lch а ml а ri bil а n а niql а n а di.
T о m о nl а rning o’lch а mi 1189 х 84 mm, yuz а si 1 m 2
g а t е ng bo’lg а n f о rm а t v а
bu f о rm а tning ҳа md а und а n k е yingil а rining ensiz t о m о nig а p а r а ll е l chiziq
o’tk а zib, t е ng ikkig а bo’linishid а n ҳо sil bo’lg а n f о rm а tl а r а s о siy f о rm а tl а r
d е yil а di.
Z а ruriyat tug’ilg а nd а t о m о nl а rning o’lch а ml а ri 148 х 210 g а t е ng bo’lg а n А 5
f о rm а tni qo’ll а sh mumkin. Qo’shimch а f о rm а tl а r а s о siy f о rm а tl а rning qisq а
t о m о nl а rig а o’z o’lch а ml а rig а t е ng qiym а tl а rg а k а tt а l а shtirishd а n ҳо sil bo’l а di.
Qo’shimch а f о rm а tl а rning o’lch а ml а rini j а dv а ld а b е lgil а ng а n qiym а tl а rd а о lin а di.
Ҳа r bir f о rm а tning ichig а ch а p t о m о nd а n 20mm v а q о lg а n t о m о nl а rid а n 5 mm
m а s о f а d а chizm а r а mk а si chizil а di.
О d а td а , chizm а q о g’ о zl а r А 1 f о rm а t o’lch а ml а rid а n bir о z k а tt а r о q qilib
yoki А 3 f о rm а t o’lch а mig а t е ng bo’lg а n listl а rd а k е silg а n ҳо ld а chiq а ril а di. А yrim
ҳо ll а rd а rul о n ҳо lid а ҳа m chiqishi mumkin.
Chizm а ni b а j а rish а m а liyotid а k е ng t а rq а lg а n f о rm а t А 3 (297 х 420)
his о bl а n а di. А g а r f о rm а t А 1 d а bir n е ch а chizm а l а rni j о yl а shtirish z а rur bo’ls а ,
uni 2 g а , 4 g а v а ҳо k а z о l а rg а bo’lish mumkin. Buyumning t а rkibiy qismini yoki
uning el е m е ntl а rini t е z t о pish uchun chizm а m а yd о nini z о n а l а rg а t а qsiml а sh
t а vsiya etil а di. Z о n а l а r bir birid а n, f о rm а t А 4 t о m о nl а rig а t е ng bo’lg а n m а s о f а d а
qo’yilg а n b е lgil а r о rq а li а jr а til а di. B е lgining v е rtik а li bo’yich а p а std а n yuq о rig а
q а r а b l о tin а lf а vitining b о sm а ҳа rfi bil а n g о riz о nt а l bo’yich а es а o’ngd а n ch а pg а
q а r а b а r а b s о nl а ri о rq а li b е lgi qo’yil а di.
Z о n а l а rni b е lgil а shd а ҳа rf v а s о nni birg а yozil а di. M а s а l а n: 1 А , 213 v а
ҳо k а z о . Listd а f о rm а t chizish uchun uning di о g о n а ll а rini o’tk а z а miz.
Di а g о n а ll а rning k е sishg а n 0 nuqt а si listning m а rk а zi bo’l а di. Bu nuqt а о rq а li
g о riz о nt а l chiziql а r o’tk а zib, 0 nuqt а d а n yuq о rig а v а p а stg а , o’ngg а v а ch а pg а
f о rm а t t о m о ni uzunligining yarmini o’lch а b qo’yil а di. Ҳо sil bo’lg а n to’rtt а
nuqt а ning g о riz о nt а l chiziqd а yotuvchi ikki nuqt а d а n es а g о riz о nt а l chiziql а r
19

o’tk а zil а di. Bu chiziql а rning o’z а r о k е sishishid а n k е r а kli f о rm а t k е lib chiq а di. А 1
f о rm а td а n 4 t а А 3 f о rm а t ҳо sil bo’lg а n. А g а r А 3 f о rm а tni k е yingi kichik
f о rm а tl а rg а bo’lm о qchi bo’ls а k, х udi shu yuq о rid а gid е k f о rm а t di а g о n а ll а rid а n
f о yd а l а n а miz. H а r bir f о rm а tning p а stki o’ng burch а kl а rid а , а s о siy yozuvl а r
(burch а k sht а mpi) j о yl а shtiril а di. Chizm а ni b а j а rish ishi uning uchun z а rur
f о rm а tni t а nl а sh v а uni q а nd а y t а yyorl а sh (t ах t qilish) z а rurligini а niql а shd а n
b о shl а n а di. F о rm а tni shund а y t а nl а sh k е r а kki, а vv а l о chizm а ung а b е m а l о l
sig’sin, list m а yd о nid а n s а m а r а li f о yd а l а nish bil а n birg а о rtiqch а bo’sh j о y
q о lm а sin. Bund а n t а shq а ri chizm а а niq, t а svir е t а rli d а r а j а d а yirik, yozuvl а ri v а
sh а rtli b е lgil а ri qul а y o’qil а dig а n bo’lsin. M а shin а s о zlik chizm а chiligi bo’yich а
b а j а ril а dig а n h а r bir ish t а rkibig а , о d а td а bir q а nch а chizm а l а r kir а di. Ul а rning
imk о niyati b о rich а bitt а f о rm а td а gi chizm а q о g’ о zig а j о yl а shtiril а di. Bitt а
buyumning o’zig а (yig’ish chizm а sig а , k о mpl е ksg а yoki to’pl а mg а ) t е gishli
bo’lg а n chizm а l а r А 1 f о rm а td а gi k а tt а listg а j о yl а shtiril а di yoki а l.b о mg а tikil а di.
Chizm а l а rni listg а to’g’ri j о yl а shtirish (chizm а ning k о mp а n о vk а si) d е g а nd а ,
chizm а m а yd о nid а chizm а t а rkibig а kirg а n qisml а rni o’z а r о b о g’l а ng а n ҳо ld а
to’g’ri j о yl а shtirish tushunil а di. Chizm а ni t ах t qilishning umumiy t а l а big а ko’r а ,
chizm а ni b а j а rish uchun t а nl а n а dig а n f о rm а tni quyid а gi t а rtibd а ishl а sh t а vsiya
etil а di.
1. T а svir uchun m а ssht а b t а nl а sh, ko’rinishl а r, k е siml а r, qirqiml а r s о nini v а
ul а rni j о yl а shtirishni а niql а sh, shuningd е k, а s о siy yozuvning j о yini ҳ is о bg а о lish,
o’lch а ml а rini j о yl а shtirishni qo’shimch а ko’rs а tm а l а rini v а sh а r ҳ l а rni ҳ is о bg а
о lish;
2. Chizm а ning ishchi j о yini а niql а sh, ya’ni chizm а f о rm а tid а t а svir
j о yl а n а dig а n m а yd о nini а niql а sh. Chizm а d а ishchi m а yd о nini mo’lj а ll а sh t а svirini
j о yl а shtirishd а uni to’liq o’z ichig а о l а dig а n ch е g а r а ni (to’g’ri to’rtburch а kni)
а niql а shd а n ib о r а t. Chizm а m а yd о ni d о ir а sid а bu ch е g а r а ni simm е trik
j о yl а shtirish m а ’qulr о q. Chizm а m а yd о nining 70-80 f о izi (%) ishchi m а yd о n
bo’lishi k е r а k.
20

Chizm а m а yd о nid а o’lch а ml а ri bil а n birg а likd а t а svird а n t а shq а ri yan а
quyid а gil а r j о yl а shishi k е r а k:
1. А s о siy yozuv (listning o’ngd а gi p а st burch а gid а );
2. T ех nik t а l а bl а r (b е v о sit а а s о siy yozuvd а n yuq о rid а )
3. D е t а l. yuzl а ri, g’ а dir-budirligi, q о pl а ml а ri v а t е rmik ishl а nishini
t а vsifl о vchi b е lgil а r (listning o’ngd а gi yuq о ri burch а gid а );
4. Chizm а ning burilg а n b е lgisi (chizm а d а gi burilg а n t а svir);
5. Buyumning t а svirini t а vsifl о vchi t а svir, p а r а m е tr j а dv а li (m а s а l а n, tishli
g’ildir а kning, ch е rvyakning v а z а njirli uz а tm а yulduzch а l а rining chizm а l а rid а ).
Chizm а d а а ks ettirilg а n t а svir s о ni v а m а zmuni ji ҳа td а n buyumning sh а kli
ҳа qid а to’liq m а ’lum о t b е rishi l о zim. T а svir v а uning yozuvi f о rm а t r а mk а sid а n 5-
10 mm d а n k а m bo’lm а g а n m а s о f а d а j о yl а shishi k е r а k.
M а ssht а bl а r . Buyum t а svirid а gi chiziqli o’lch а ml а rning shu buyumning
ҳа qiqiy o’lch а ml а rig а nisb а ti m а ssht а b d е b а t а l а di. M а ssht а b s о nining nisb а ti
о ldig а M h а rfi qo’yil а di . G О ST 2.302-68 d а b а rch а s а n оа t, qurilish
t а rm о ql а rining v а b о shq а k о nstrukt о rlik ҳ ujj а tl а rining chizm а l а ri uchun
m а ssht а bl а r v а ul а rning b е lgisi b е lgil а ng а n. D а vl а t st а rd а rtig а muv о fiq
chizm а ning m а ssht а bi quyid а gich а t а nl а b о linishi l о zim.
Hozirgi zamon mashina va jihozlar ishlab chiqarish texnologiyalarini
ch izmalarni o'qishni bilmasdan turib egallab bo'lmaydi. Chunki har bir
mutaxassis va yuqori malakali ishchi texnika yordamida turli buyumlar va
ularning detallarini yasash hamda nazorat qilishda ishtirok etadi.
Chizmachilikka oid bilimlarni to'liq egallashning asosiy shanlaridan
biri grafik savodxonlik (chizmalar chizish va o'qishni bilish)dir. Chizmani
o'qish va chizishni bilishning asosi chizmachilikda har bir narsaning shartli
ravishda soddalashtirib tasvirlanishini mukammal egallashdan iborat.
Buning uchun chizmachilik fanini egallashga harakat qilish lozim. Har bir
21

mavzu bo’yicha mashqlarni to'liq bajarib borsangiz, fanni to'liq
o’zlashtirishingiz mumkin.
Barcha muhandislar o'z g'oyalari va fikrlarini ifodalashda faqat
chizmalardan foydalanishadi. Shu boisdan bunday chizmalar hujjat
hisoblanadi va jahonda ishlab chiqariladigan barcha sanoat mahsulotlari
hamda uy-ro'zg'or buyumlari faqat chizmalar asosida tayyorlanadi.
Narsaning aniq shakli va o'lchamlarini to'liq ifodalaydigan va buyumni
nazorat qila oladigan tekislikdagi tasvir chizma deyiladi. Chizma esa
texnika tilidir.
Chizmalar chizish qoidasini o'rgatuvchi fan chizma geometriya
hisoblanadi. Shu boisdan, chizma geometriya chizmachilikning
grammatikasi deyiladi.
Ma'lumki, geometriya fanida figuralarni nazariy jihatdan bilib olasizlar.
Chizmachilik fanida esa ularni tekislikda chizish yo'li bilan amaliy
o'rganiladi.
22

II BOB. ISH CHIZMALARI VA ULARGA QO‘YILADIGAN
TALABLAR .
2.1. Umumta’lim maktablarining chizmachilik darslarida eskizlar chizishning
ahamiyati.
Chizmachilik asboblari ishlatilmasdan va masshtabga rioya qiliimasdai
bajarilgam chizma e s k i z d е b ataladi.
Eskizlar d е tallarning ish chizmalarini tuzish uchun mat е rial bo`lib xizmat qiladi.
Eskizlar buyumlar va d е tallarni loyixalashda, r е mont ishlarida, shuningd е k
d е talning o`ziga qarab tuziladi.
Chizmachilikni o`rgainsh prots е ssida eskizlar tuzishnnng asosiy maqsadi
o`quvchiniig chizma chiznsh maxoratini oshirishdir. Shy bilan birga buyumning
asliga qarab upning eskizi chizilgamda d е tal na buyumlarshshg ichki va tashqi
tuzilishi, ularning ayrim el е m е ntlarini shakllari o`urganiladi, o`quvchining ijodiy
tasavvur etish qobilinti oshati.
Ishlab chiqar ishlar ayrim hollarda d е tallar b е vosnta eskiz bo`yicha
tayyorlanadi. Shuning uchun eskizda d е talning ish chizmasida biriladigai barcha
ma'lumotlar b е rilishi k е rak. Eskiz ish chizmasidan faqat qo`lda va d е talning
o`lchamlarini e'tiborga olmay chizilganligi bilan farq qiladi. Ammo eskizda xam
d е talning ayrim qismlari orasidagi nisbat va ko`rinishlardagi o`zaro pro е ktsion
bog`lanish saklanishi lozim.
Eskizni juda kichik qilib bajarish tavsiya etilmaydi. Tasvirnimg kattaligi
d е talning o`lchamiga, murakkabligiga na qog`ozning formatiga qarab chizilgan
bo`lib, hamma kerakli o`lchamlarpi qo`yishga va boshqa ma'lumotlarni chizishga
imkon b е rishi k е rak.
Eskizlar «Konstro`qtorlik xujjatlarining yagona sistesmasi» da tasdiqlangan
barcha shartli b е lgilar va ko`rsatmalarga rioya qilingan holda bajariladi. Masalan,
eskizda xam xuddi ish chizmasidagi kabi frontal t е kislikda tasvirlangan d е talning
pro е ktsiyasi bosh ko`rinishida d е tal xasida boshqa ko`rinishlarga nisbatan
ko`proq ma'lumot berilishi k е rak. D е talning boshqa ko`ri nishlari aniqlanganda
esa, ko`rinishlar soni muykin qadar kam, ammo d е tal tug`risida to`la tasavur olish
uchun е tarli bo`lishi k е rak. Eskizlarni katak kog`ozga yumshoq qalam bilap
chizish maqsadga muvofiq.
23

Eskizlarpi OzDST 301-80 da tasdiqlangan formatlarda tuzish, asosiy
yozuvlarni bajarishda esa OzDST 2.304-80 da qabul qilingan 1-formadan
foydalanish k е rak.
2.2. Eskizlar va uni chizish bosqichlari.
Eskiz chizish tartibi. Eskizlar chizilayotgan detal elementlarining nisbatlarini,
shaklini saqlagan holda chiziladi. Detal ancha katta bolsa, kichiklashtirilib, ancha
kichik bolsa, taxminiy kattalashtirilib chiziladi. Ikkala holda ham masshtab
qo‘llanilmaydi va unga rioya qilinmaydi. Lekin detal kattalashtirilib yoki
kichiklashtirilib chizilishidan qat’i nazar bunday chizmalarga detaining haqiqiy
o'lchamlari qo‘yiladi.
lshni tezlatish maqsadida eskiz chizishda aylana va uning yovini hamda
aylanani teng bo‘laklarga bolishni sirkulda bajarish mumkin. Lekin keyinchalik
aylana va uning yoyi ustidan qo'lda chizib chiqiladi.
Detal haqidagi barcha ma’lumotlar eskizga yoziladi. Mukammal boimagan,
olchamlari tushib qolgan, chala bajarilgan eskiz detal yasash va ish chizmasini
tuzish uchun yaroqsiz hisoblanadi.
Eskiz oldin qattiqroq qalamda, keyin ustidan yumshoq qalamda chizib chiqiladi.
1 . Detaining asliga qarab u har tomonlama o'rganiladi; ichki va tashqi
tuzilishi diqqat bilan ko'zdan kechiriladi.
2 . Detaining bosh ko‘rinishi va yana qancha ko‘rinishda chizilishi
belgilanadi. Detaining bosh ko‘rinishini shunday tanlash joizki, u detaining
shakli haqida toMiq tasawur bersin.
3 . Katak qog‘ozga A4 bichim hoshiyasi, asosiy yozuv chiziladi va har bir
ko‘rinishning o'rni yordamchi chiziqlarda belgilanib, markaz va o‘q chiziqlari
chizib chiqiladi (32.2-chizma, a).
4 . Detaining ko‘rinadigan konturi chizib chiqiladi va ko'rinmaydigan qismlari
shtrix chiziqlarda chiziladi.
5 . Detalga oichamlari qo‘yiladi (32.2-chizma, b).
6 . Ortiqcha chiziqlar o‘chirilib, eskiz taxt qilinadi va asosiy yozuv yozib
chiqiladi (32.2-chizma, d).
24

2.3. Ish chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar .
Konstruktorlik hujjatlarning yagona tizimi
Konstruktorlik hujjatlari O‘zbekiston Respublikasidagi barcha korxona va
tashkilotlarda Davlat belgilagan qoidalarga asoslanib rasmiylashtiriladi.
Bu qoidalar Konstruktorlik hujjatlarining yagona tizimi ( KXYaT ) da to ‘ liq aksini
topgan , unda buyumlarning turlari , konstruktorlik xujjalarning ko ‘ rinishi , tarkibi
hamda ularni taxt qilish uchun ma ’ lumotlar mujassam bo ‘ lgan .
KXYaT standartlari ikkinchi sinfga mansub bo‘lib, quyidagi tarkibga ega:
26

Guruhdagi standartlar
mazmuni Standart raqami
Umumiy qoidalar DS 2.001-70...DS
2.004-83
Asosiy qoidalar DS 2.101-68...DS
2.124-85
Buyumlarning konstruktorlik
hujjatlaridagi klassifikasiyasi va
belgilanishi DS 2.201-80
Chizmalarni rasmiylashtirish
bo‘yicha umumiy qoidalari DS 2.301-68...DS
2.32-84
Mashinasozlik va asbobsozlik
buyumlari chizmalarini taxt qilish
qoidalari DS 2.401-68...DS
2.430-85
Konstruktorlik hujjatlari bilan
muomala qilish (hisob, saqlash,
nusxa olish, o‘zgartirish kiritish)
qoidalari DS 2.501-68...DS
2.505-82
Ekspluatasiya va ta’mirlash
hujjatlarini taxt qilish qoidalari DS 2.601-68...DS
2.60-85
27

Sxemalarni taxt qilish qoidalari DS 2.701-76...DS
2.797-81
Qurilish va kemalar qurish
hujjatlari taxt qilish qoidalari DS 2.801-74...DS
2.857-75
Boshqa standartlar
Chizma – bu asosiy texnik hujjatdir. Unda narsaning (mashina, inshoot, detal va
shu kabilar) tayyorlanishi va nazorat qilinishi uchun zarur bo‘lgan barcha
o‘lchamlar, masshtablar, uning tarkibi haqidagi ma’lumotlar to‘liq beriladi.
Chizma qurish jarayoni – maxsus bilim va malakaga asoslangan ijodiy jarayon
hisoblanadi.
Buyum deb korxonalarda tayyorlanishi nazarda tutilgan har qanday buyum yoki
buyumlar to‘plamiga aytiladi.
Ularni quyidagicha: detallar, yig‘uv birikmalari, komplekslar va komplektlarga
bo‘lish mumkin.
Detal deb, yig‘ish operasiyalarisiz bir xil materialdan tayyorlangan buyumga
aytiladi.
Yig‘ma birlik deb,tayyorlovchi korxonalarda biror yig‘ish operasiyalaridan
(burash, payvandlash, parchinlash va shunga o‘xshashlardan) foydalanib, tarkibiy
qismlarni o‘zaro biriktirib tayyorlanadigan buyumga aytiladi.
Kompleks deb, buyumlar tayyorlovchi korxonada birlashtirilmagan, ammo o‘zaro
bir-biriga bog‘liq ekspluatasion vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan ikki va
undan ortiq buyumlarga aytiladi.
Komplekt deb, tayyorlovchi korxonada yig‘ish operasiyalari bilan biriktirlmagan,
yordamchi xarakterdagi ekspluatasion vazifalariga ega bo‘lgan ikki va undan ortiq
buyumlar to‘plamiga aytiladi.
Konstruktorlik hujjatlari grafikaviy va matnli hujjatlar, birgalikda yoki ayrim holda
28

buyum tarkibini va tuzilishini aniqlaydi va buyumni tuzish yoki tayyorlash, nazorat
qilish, qabul qilish, ishlatish va ta’mirlash uchun zarur ma’lumotlarni o‘z ichiga
oladi.Davlat standarti konstruktorlik hujjatlarining quyidagi asosiy turlari va
vazifasini belgilaydi:
Detal chizmasi detalning tasviri va uni tayyorlash hamda nazorat qilish uchun
zarur bo‘lgan ma’lumotlarni o‘z ichiga oldai;
Detal chizmasi
Yig‘ish chizmasi buyumning tasviri, buyumni yig‘ish, tayyorlash va nazorat qilish
uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi;
29

Umumiy ko‘rinish chizmasi buyumning konstruksiyasi, uning asosiy tarkibiy
qismlarining o‘zaro bog‘lanishini va buyumning ishlash prinsipini aniqlaydi;
Gabarit chizma buyumning kontur soddalashtirilgan tasvirini va uning gabarit
o‘rnatish o‘lchamlarini o‘z ichiga oladi;
Montaj chizma buyumning (soddalashtirilgan) kontur tasviri va uni qo‘llanish
joyida o‘rnatish (montaj qilish) uchun zarur ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi;
Sxema – buyum tarkibiy qismlari va ularning o‘zaro bog‘lanishini shartli tasvirlar
va belgilar ko‘rinishida ko‘rsatilgan hujjat;
Spesifikasiya yig‘ma birlik, kompleks yoki komplekt tarkibini aniqlaydi.
Konstruktorlik hujjatlari ishlab chiqish darajasiga qarab loyiha (texnikaviy
takliflar, loyihalar va eskiz loyihalar) va ish hujjatlariga bo‘linadi.
30

2.4. Chizmalarni rasmiylashtirish bo‘yicha asosiy standartlar.
Chizmalarni rasmiylashtirish bo‘yicha asosiy standartlar qatoriga formatlar,
masshtablar, chiziqlar, shriftlar, asosiy yozuv va materiallarni grafik belgilar
standartlari kiradi. Ularni quyida alohida ko‘rib chiqamiz.
Chizma formatlari
31

Chizmalar format deb ataluvchi standart o‘lchamli chizma qog‘ozlariga chiziladi.
Tomonlarining o‘lchami 1189  841 mm va yuzasi 1 m 2
bo‘lgan qog‘oz A0
formatli chizma qog‘ozi deyiladi. A0 format qog‘ozini teng bo‘laklarga bo‘lishdan
hosil bo‘lgan qog‘ozlar asosiy formatlar hisoblanadi.
Format
belgisi A4 A3 A2 A1 A0
Qog‘oz
tomonlarini
ng
o‘lchami,
mm 297×21
0 297×42
0 594×42
0 594×84
1 1189×8
41

Masshtablar
Chizmada tasvirlangan buyumning chiziqli o‘lchamlarini shu buyum xaqiqiy
o‘lchamlariga nisbati chizmaning masshtabi deyiladi. Masshtab sonining nisbati
oldiga "M" masshtab belgisi qo‘yiladi. Masalan, M1:1 natural o‘lchamdagi
chizilgan chizma masshtabini ifodalaydi.
Kichraytirish masshtabi 1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10 va
32

Kattalashtirish masshtabi 2:1; 2,5:1; 4:1; 5:1; 10:1; 20:1; 40:1;

Xulosa
Ta’lim jarayoniga yangi axborot-kommunikatsiya va pedagogik
texnologiyalarni, elektron darsliklar, multimedia vositalarini keng joriy etish orqali
mamlakatamiz maktablarida, kasb-hunar kollejlari, litseylari va oliy o‘quv
yurtlarida o‘qitish sifatini tubdan yaxshilash, ta’lim muassasalarining o‘quv-
laboratoriya bazasini zamonaviy turdagi o‘quv va laboratoriya uskunalari,
kompyuter texnikasi bilan mustahkamlash, shunigdek, o‘qituvchilar va
murabbiylar mehnatini moddiy hamda ma’naviy rag‘batlantirish bo‘yicha samarali
tizimni yanada rivojlantirish, zamonaviy axborot va komsnikatsiya texnologiyalari,
raqamli va keng formatli telekommunikatsiya aloqa vositalari hamda internet
tizimini yanada rivojlantirish kabi bir qancha ishlar amalga oshirilmoqda.
Hozirgi zamon ishlab chiqarish sohalarining xarakteriga mos keladigan
chizmalarning o‘ziga xos xususiyatlarini,ularga oid so‘nggi ma’lumotlar va qonun-
qoidalarni, belgi va shartliliklarni bilish, to‘ldirish hamda o‘z bilimlarini oshirishda
“ I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar ” ni ma’lum darajada mukammal
o‘zlashtirishlari kerak. U ta`lim tizimini tartibga soladi, maqbullashtiradi,
loyihalaydi va o‘z navbatida natijalarni kafolatlaydi.
Dars jarayonlarida “ I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar ” haqidagi
ma’lumotlar o‘quv materialini puxta o‘zlashtirishiga yordam beradi, ularning
fikrlash faoliyatini o‘stiradi, har fanni bilishga ishtiyoq uyg`otadi. Shuningdek,
mustaqil ijod qilishga intilish kabi shaxsiy fazilatlarini tarbiyalashga yordam
beradi.
Ta`lim jarayonida faol o‘qitish metodlari o‘quv materialini egallash
jarayonida o‘quvchilarni fikrlash va bilish faoliyatiga undaydi.
Tavsiyalar
Kurs ishining natijasi va xulosasida quyidagilarni tavsiya etamiz:
33

Dars jarayonlarida jarayonida o’quvchilarini tizimli tarzda darlarida “ I sh
chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar ” mavzusini o‘qitishning nazariy asoslari,
turlari, qismlari haqidagi nazariy bilimlar bilan qurollantirishga erishish.
C hizmachilik fani darslarini geometriya fani bilan birga bog’lab o’qitishda
chizmachilikka oid ma’lumotlardan yetarli darajada foydalanish.
Barcha o‘quv fanlaridan yaratiladigan dasturlar, darsliklar, o‘quv
qo‘llanmalari va o’qituvchi kitoblarida “ I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan
talablar ” oid ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladigan mashqlar, masalalar
va ta`limiy topshiriqlarni izchil tizim asosida taqdim qilish.
34

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O ’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz T. O’zbekiston, 2016.
2. J. Yodgorov va boshqalar. Geometrik va proeksion chizmachilik.
Toshkent, “Yangi asr avlodi” 2008.
3. I. Rahmonov. Chizmachilik. 8-sinf o’quv darsligi. “O’qituvchi” nashriyot
matbaa ijodiy uyi. Toshkent. 2010.
4. I. Rahmonov. Chizmachilik. 9-sinf o’quv darsligi. “O’qituvchi” nashriyot
matbaa ijodiy uyi. Toshkent, 2010.
5. E.I.Ro’ziyev, A.I.Ashirboyev Muhandislik grafikasini o’qitish metodikasi
Toshkent, “Fan va texnologiya”, 2010.
6. Valiyev A.N. Chizmachilik (geometrik chizmachilik). Metodik
tavsiyanoma. Toshkent, “O’qituvchi” 2013.
7. I. Raxmonov. Abduraxmonov A. Chizmachilikdan ma’lumotnoma. O’quv
qullanma. A.Navoiy nomidagi O’zbekiston milliy kutubxonasi nashriyoti. T. 2005
8. Murodov Sh.K. va boshqalar, Chizma geometriya, Toshkent, “Iqtisodmoliya”,
2006.
9. I.Raxmonov.”Chizmachilikdan didaktik o’yinlar” Toshkent,. O’qituvchi.1992.
10. I.Rahmonov. A.Ashurboyev, A.Valiyev B.Nigmonov.«Chizmachilik» T.
“Voris-nashriyot”. 2016.
11. I.Rahmonov . A.Abdurahmonov «Chizmachilikdan ma’lumotnoma» Alisher
Navoiy nomidagi O’zbekiston milliy kutubxonasi nashiryoti. Toshkent.2005.
12. Ro’ziyev E.I., Ashirboyev A.I. Muhandislik grafikasini o’qitish metodikasi.
Toshkent, “Yangi asr avlodi”. 2010.
1. www. pedagog. uz
2. www. Ziyonet. uz
3. www. edu. uz
35

Samarqand Davlat universiteti San’atshunoslik fakulteti tasviriy san’at va
muhandislik grafikasi yo’nalishi 2-kurs 202-guruh talabasi Tolibova Irodaning
chizmachilik fanidan “ I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar ” mavzusidagi
kurs ishiga
Taqriz
Samarqand Davlat universiteti San’atshunoslik fakulteti tasviriy san’at va
muhandislik grafikasi yo’nalishi 2-kurs 202-guruh talabasi Tolibova Irodaning
chizmachilik fanidan “ I sh chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar ” mavzusidagi
kurs ishigachizmachilik fanidan “ F riksion va boshqa uzatmalar va uni t е xnikadagi
o‘rni ” mavzusidagi kurs ishi rejaga asosan bajarilgan, u II bob, 7 paragrafdan
iborat bo’lib, xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ilovalardan tashkil
topgan.
Kurs ishi Chizmachilik fani haqida umumiy tushuncha. Chizmaning inson
amaliy faoliyatidagi ahamiyati. Chizmachilikda ishlatiladigan asbob uskunalar. Ish
jоyini tаshkil qilish va grafik ishlarni yakunlash. Umumta’lim maktablarining
chizmachilik darslarida eskizlar chizishning
ahamiyati. Eskizlar va uni chizish bosqichlari. Ish chizmalari va ularga qo‘yiladigan
talablar . Chizmalarni rasmiylashtirish bo‘yicha asosiy standartlar.
nazariy jiyatdan yoritib berilgan.
Kurs ishi lotin grafikasida yozilgan. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
mavzuni yoritib berishga mos keladi.
Ushbu kurs ishini to’liq yakunlangan deb hisoblab, uni kafedrada himoya
qilish uchun tavsiya etaman.
Ilmiy rahbar: O’qituvchi E. Xayriyev.
37

SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
SAN’ATSHUNOSLIK FAKULTETI
“MUHANDISLIK GRAFIKASI” KAFEDRASI
20 -guruh talabasi______________________________________________ning
“CHIZMACHILIK”
fanidan bajargan kurs ishining tahlili yuzasidan
QAYDNOMA
”______” ___________ 2021- yil
Eshitildi: ______________________________________________________________________
________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
________________________
Berilgan
savollar: ______________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
______
So`zga
chiqdi: _______________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
Tahlil yuzasidan xulosa va baho
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
A’zolari
1.____________________________________________________________________________
2.____________________________________________________________________________
3.____________________________________________________________________________
38

Ish chizmalari va ularga qo‘yiladigan talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish