Ishlab chiqarish sikllari va vaqt laglari modellari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	151.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ishlab chiqarish sikllari va vaqt laglari modellari

Купить

MAVZU. ISHLAB CHIQARISH SIKLLARI VA VAQT LAGLARI
MODELLARI

1. Takror ishlab chiqarish sikllari va ularning muddatlari.
2. Makroiqtisodiy beqarorlik va sikllarning vujudga kelishi.
3. Makroiqtisodiy beqarorlikni tartibga solish usullari.
4. Vaqt laglari va lag modellari.
5. Lag turlari.
6. Investitsiyalashda laglar. Davriy tebranishlar.

1

1. Takror ishlab chiqarish sikllari va muddatlari

Mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish tarixini o‗rganish shuni ko‗rsatadiki,
ulardan hech biri uzoq muddatda bir tekis rivojlanmagan, aksincha, barcha
mamlakatlar uchun ham davriy rivojlanish xosdir.
Ishlab chiqarish, bandlik va inflyatsiya darajasining davriy tebranishga
iqtisodiy davrlar deyiladi. Ayrim iqtisodiy davrlar boshqalaridan o‗tish davrining
davomiyligi va faolligi bilan farq qiladi. Shunga qaramasdan ularning barchasi bir xil
bosqichlardan tashkil topadi (1-rasm).
1-rasm. Iqtisodiyotning davriy rivojlanishi

Iqtisodiy davrlar to‗rtta bosqichni o‗z ichiga oladi. Birinchi bosqich iqtisodiy
rivojlanishning eng yuqori darajasiga erishilgan bosqich bo‗lib, u «cho‗qqi» deb
yuritiladi. Bunda iqtisodiyotda ish bilan to‗liq bandlik, ishlab chiqarishning to‗la
quvvatda ishlayotganligi, shuningdek, mahsulotlar baho darajasining o‗sish holati
kuzatiladi.
Keyingi bosqich pasayish (retsessiya) bosqichidir. Bunda ishlab chiqarish va
bandlik darajalari kamayadi, ammo bahoning o‗sish darajasi pasaymaydi. Bu bosqich
faol va uzoq davom etsagina bahoning o‗sish darajasi sustlashishi mumkin.
Pasayishning quyi nuqtasida ishlab chiqarish va bandlik eng quyi darajaga tushadi va
turg‗unlik davri boshlanadi.
2

C
ho‗qqi C
ho‗qqi YIM
Vaqt, t Retsessiya
Potensial YIM
trendi
K
o‗ tarilish
Pasayishning quyi nuqtasi
Iqtisodiy davr

Ko‗tarilish bosqichida ishlab chiqarish va bandlik darajasi asta-sekin oshib,
ishlab chiqarish quvvatlaridan to‗liq foydalanish va to‗liq bandlik darajasiga
erishiladi.
Yuqorida ta‘kidlaganimizdek, iqtisodiy davrlar bir xil bosqichlarga ega
bo‗lsada, ammo ular davomiyligi va faolligiga ko‗ra o‗zaro farq qilib turadi.
Shuning uchun ham iqtisodchilar bu jarayonlarni iqtisodiy davrlar deb emas, balki
iqtisodiy tebranishlar deb atash to‗g‗ri bo‗ladi deb hisoblashadi. Iqtisodiy
tebranishlarning asosiy sababi sifatida esa ular uch omilni ko‗rsatishadi.
Bir guruh olimlar iqtisodiy tebranishlarning asosiy sababi - texnika va
texnologiyalarda ro‗y beradigan o‗zgarishlar deb hisoblaydilar. Ularning fikricha,
fan-texnika yutuqlarini qo‗llash natijasida iqtisodiyotda o‗sish ro‗y beradi. Masalan,
avtomobilning yaratilishi yoqilg‗i sanoati, neft qazib chiqarish, kimyo, yo‗l qurilishi
materiallari sanoatlarining jadal rivojlanishiga sabab bo‗ldi. Yangi texnologiyalar
ishlab chiqarish unumdorligini bir necha baravar oshirish esa, ilgari foydalanilmagan
resurslarni ishga tushirish imkonini beradi. Ammo, texnik va texnologik
yangiliklarning doim ham yaratilavermasligi, iqtisodiyotdagi tebranishlarga sabab
bo‗ladi.
Olimlarning yana bir guruhi iqtisodiy bosqichlarni siyosiy va tasodifiy
vaziyatlarga bog‗lashadi. Bu jarayonni monetar siyosatga bog‗laydigan olimlar ham
mavjud. Ya‘ni, davlat qanchalik ko‗p pul bosib chiqarsa, uning qadri shunchalik
kamayib boradi va aksincha, pul miqdori qanchalik kam bo‗lsa, ishlab chiqarish
ko‗lamining pasayishi va ishsizlar sonining ortishi shunchalik tezlashadi.
Xullas, iqtisodiy bosqichlarni baholashga turli xil yondashuvlar mavjud.
Ammo, barcha iqtisodchilar ishlab chiqarish va bandlik darajalarining yalpi talab;
boshqacha aytganda, yalpi xarajatlar miqdoriga bog‗liqligi haqidagi fikrni qo‗llab-
quvvatlaydilar. Chunki, korxonalar o‗z tovar va xizmatlarini ularga talab bo‗lsagina
ishlab chiqaradi. Ya‘ni, talab katta bo‗lmaganda, korxonalarda tovar va xizmatlarni
katta miqdorda ishlab chiqarish foydali emas. O‗z navbatida, ishlab chiqarishda
bandlik va daromadlar darajasi ham, aynan shu sababli, past bo‗ladi. Yalpi xarajatlar
3

miqdori qanchalik ko‗p bo‗lsa, ishlab chiqarishning o‗sishi katta foyda olib keladi
hamda ishlab chiqarish, bandlik va daromadlar darajasi ortib boradi.
Iqtisodiy tebranishlar sabablarini, ularga ta‘sir etuvchi omillarni o‗rganish,
iqtisodiy tebranishlar amplitudasini qisqartirish barcha hukumatlar makroiqtisodiy
siyosatining muhim maqsadlaridan biridir.

2. Makroiqtisodiy beqarorlik va sikllarning vujudga kelishi

Bozor iqtisodiyotida siklli rivojlanish, ishsizlik, narxlarning inflyatsion o‗sishi
bilan ifodalanuvchi iqtisodiy beqarorlik holatlari mavjud bo‗ladi.
Iqtisodiy sikl, qoidaga muvofiq yuksalish, tushkunlik, turg‗unlik va jonlanish
fazalaridan iborat bo‗lsada, biroq uning shiddatligi, davomiyligi u rivojlanayotgan
aniq shart sharoitlarga bog‗liq bo‗ladi.
Iqtisodiyotning siklli rivojlanishini tavsiflash uchun ishlab chiqarish hajmining
o‗zgarishini ifoda etuvchi ko‗rsatkichlardan foydalaniladi. Ishlab chiqarishning ortda
qolishi, ishlab chiqarishning imkon darajasi bilan haqiqatdagi ishlab chiqarish hajmi
o‗rtasidagi farq sifatida baholanadi. Ishlab chiqarish hajmlarining o‗zgarishi
inflyatsiya va ishsizlik darajalarining o‗zgarishi bilan uzviy bog‗liq.
Odatda, iqtisodiy sikllarning quyidagi ko‗rinishlari farqlanadi:
- Kondratevning katta sikllari (48-55 yil);
- Katta sikllar (8-10 yil);
- Kitchinning kichik sikllari (2-3 yil); - Mavsumiy (yarim yil) va hokazo.
Odatda barcha iqtisodiy ko‗rsatkichlar quyidagi turlarga ajratiladi:
ilgarilovchi, ya‘ni sikl fazasi kirib kelguncha o‗zgaruvchi ko‗rsatkichlar;
kechikuvchi yoki ortda qoluvchi, ya‘ni sikl fazasidan so‗ng o‗zgaruvchi
ko‗rsatkichlar; mos tushuvchi ko‗rsatkichlar, ya‘ni o‗zgarish sikl fazasiga mos
tarzda yuzaga
chiqadi; prosiklik, ya‘ni yuksalish fazasida o‗suvchi, tushkunlik fazasida pasayuvchi
ko‗rsatkichlar (mahsulot ishlab chiqarish hajmi, narxlar darajasi, pul aylanish tezligi);
kontrsiklik, ya‘ni tushkunlikda o‗suvchi, yuksalishda pasayuvchi
4

ko‗rsatkichlar (ishsizlik darajasi); asiklik, sikl fazalariga (yuksalish,
tushkunlik) bog‗liq bo‗lmagan
ko‗rsatkichlar (eksport hajmi).
Iqtisodiy sikllar:
- yangi texnik ishlanmalar va ilmiy ixtirolar;
- urushlar;
- aholi ko‗chishi kabi omillar natijasida yuzaga chiqadi.
Ishsizlik siklik, friktsion, tuzilmaviy shakllarda rivojlanadi. Friktsion va
tuzilmaviy ishsizlik bozor tizimining amal qilish nuqtai nazaridan ma‘qul ko‗rinish
hisoblanadi.
Shuning uchun to‗la bandlikni hisoblashda friktsion va tuzilmaviy ishsizlik
hisobga olinuvchi ishsizlikning tabiiy darajasi bilan mos tushadi. Ishsizlikning tabiiy
darajasi odatda 5-6 % ni tashkil etadi.
To‗la bandlik sharoitida mumkin bo‗lgan ishlab chiqarish hajmi,
mamlakatning ishlab chiqarish salohiyatini ifoda etadi. Tsiklik ishsizlikning
rivojlanishi uning ishsizlikning tabiiy darajasidan ortiq bo‗lishiga va o‗z navbatida
YaMM haqiqiy hajmining YaMMning imkon darajasidan ortda qolishiga olib keladi.
Uning o‗lchamlari Ouken qonuni asosida hisoblanadi. Ouken qonuniga ko‗ra
ishsizlikning o‗z tabiiy darajasidan 1 % yuqori bo‗lishi, YaMMning o‗z potensial
hajmidan 2-2,5 % ortda qolishiga olib keladi.
Inflyatsiya narxlar darajasining o‗sishida namoyon bo‗ladi. Inflyatsiya
darajasi, uning rivojlanish vaqti davrlari - inflyatsion jarayonning asosiy tavsiflaridir.
Inflyatsiya sabablarini aniqlay borib, ayrim iqtisodchilar uni birinchi navbatda
ortiqcha talabning paydo bo‗lishi bilan bog‗lasalar, boshqa bir iqtisodchilar esa -
mahsulot birligiga ishlab chiqarish xarajatlarining o‗sishi bilan bog‗laydilar.
Odatda, iqtisodiyotda qisqa, o‗rta va uzoq muddatli vaqt oraliqlari farqlanadi.
Vaqt omili yordamida inflyatsiya va ishsizlik o‗rtasidagi bog‗liqlik tahlil etilganda,
qisqa muddatli davrda ishsizlik va inflyatsiya o‗rtasida teskari bog‗liqlik, uzoq
5

muddatli davrda esa to‗g‗ri bog‗liqlik mavjudligi ko‗zga tashlanadi. Inflyatsiya va
ishsizlik o‗rtasidagi bog‗liqlikni tahlil etishda Filips egri chizig‗idan foydalaniladi.
Iqtisodchilar inflyatsiyaning ishlab chiqarishga ta‘sirini turlicha baholaydilar.
Talab inflyatsiyasi tarafdorlari me‘yoriy ravishda bo‗ladigan inflyatsiya iqtisodiyot
o‗sish su‘ratlarining o‗sishini yuzaga chiqaradi deb ta‘kidlasalar, xarajatlar
inflyatsiyasi tarafdorlari, bunga teskari tarzda uning rivojlanishi ishlab chiqarishning
qisqarishiga olib keladi deb ta‘kidlashadi.

3. Makroiqtisodiy beqarorlikni tartibga solish usullari

Jamiyatda qanday tizim hukmron bo‗lmasin, unda davlatning iqtisodiyotga
aralashuvi sezilib turadi, ammo bu aralashuv ma‘lum doirada amal qilishi lozim,
xususan bozor iqtisodiyoti sharoitida. Bunda quyidagi masalalarga alohida e‘tiborni
qaratish lozim. Birinchidan, bozorning tartibga solish usullari orqali (davlat
aralashuvi cheklangan). Ikkinchidan, iqtisodiyotni faqatgina yagona markazdan ongli
ravishda markazlashgan boshqarish yo‗li, uchinchidan, iqtisodiy jarayonlardagi
aralashuvi va bozor mexanizmlarini birgalikda uyg‗unlashtirib ish yuritish.
Davlatning iqtisodiy jarayonlarga aralashuvi va aralashmasligi to‗g‗risidagi
bir qancha nazariyalar mavjud. Birinchi bo‗lib, davlatning iqtisodiyotdagi rolini
cheklash va uni tartiblashda bozor mexanizmidan foydalanish masalasini A.Smit
bayon etgan edi. A.Smit nazariyasini ayrim iqtisodchilar qo‗llab-quvvatlasalar,
boshqalari unga qarshi edilar, ular fikricha bozor iqtisodiyoti o‗zini-o‗zi tartiblash va
boshqarishga qobil desalar, boshqalari bunga qarshi edilar. Bunday ko‗zga ko‗ringan
iqtisodchilardan biri Dj.Keyns edi. Uning fikricha, iqtisodiyotni boshqarish va
tartiblashda davlat ishtiroki zarurdir, ammo u cheklangan bo‗lishi lozim degan fikrni
olg‗a surdi. Chunki uning fikricha, bozor iqtisodiyoti ayrim muammolarni hal etishga
qodir emas deb qaradi. Masalan, ijtimoiy muammolar, mudofaa, ilm-fan taraqqiyoti
va boshqalar. Bu masalalarni hal qilishda davlatning roli katta deb qaradi. Uning fikri
to‗g‗ri ekanligi vaqt o‗tishi bilan o‗z isbotini topdi.
6

Bozor munosabatlari rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotni boshqarish va
tartibga solishda davlatning roli kattadir. Davlat iqtisodiyotga faol aralashib, bozor
mexanizmining amal qilishiga ko‗maklashadi, raqobatchilik muhitini yaratib, aholini
bozorning salbiy oqibatlaridan himoyalash chora-tadbirlarini ko‗radi.
Bozor iqtisodiyotini davlat tomonidan boshqarib, tartibga solishdan asosiy
maqsad – bozor munosabatlarini muayyan va ma‘lum yo‗nalishlar asosida
rivojlantirib, iqtisodiy tanglik va qiyinchiliklarning oldini olish, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, aholi turmush darajasining pasayishiga yo‗l qo‗ymaslikdan
iborat. Bozor iqtisodiyoti asosida rivojlanayotgan O‗zbekistonda davlat tomonidan
tartibga solinadigan va boshqariladigan, ijtimoiy yo‗naltirilgan bozor iqtisodiyotini
shakllantirish maqsadida o‗tkazilayotgan iqtisodiy islohotlar o‗z natijalarini
bermoqda. Bu eng avvalo mulk shakllarining o‗zgarib borishi, mulkka munosabat,
davlat mulki asosida ko‗plab nodavlat mulklarning paydo bo‗lishi, sanoat va qishloq
xo‗jaligiga investitsiyalarining, xususan chet el investitsiyalarining kirib kelishi,
milliy iqtisodiyot modernizatsiyasini amalga oshirish, yangi texnika va
texnologiyalarni joriy etish, shu asosda xalq turmush darajasining yuksalib borishi
misol bo‗la oladi.
Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish va boshqarish g‗oyalari
g‗oyatda murakkab va keng qirralidir. Ularning eng asosiylari quyidagilardir:
1. Har qanday jamiyatda nima ishlab chiqarish, qanday ishlab chiqarish,
kimlarga ishlab chiqarish, kim foydalanadi degan savol qo‗yish va unga javob
topish lozim bo‗ladi. Bu savolga javob berishga qarab iqtisodiy tizimlar bir-
biridan farq qiladi.
2. Boshqaruvda yakka hokimlikdan bozor tizimiga o‗tish, davlatning
iqtisodiyotga aralashuvini cheklash.
3. Kuchli ijtimoiy siyosatni amalga oshirish.
4. Mavjud bozor mexanizmlaridan samarali foydalanish;
Bozor iqtisodiyoti sharoitida baho, narxlar iqtisodiyotni tartiblashning muhim
vositasi hisoblanadi. Bunda davlat narxlarning oshib ketmasligi va boshqalarni
7

hisobga olib iqtisodiyotga aralashib turadi va bozor iqtisodiyoti mexanizmlari to‗la
bajara olmagan vazifalarni o‗z zimmasiga oladi.
Bozor mexanizmining samarali ishlash uchun sharoit yaratib beradi. Bunda
davlat quyidagilardan foydalanadi.
iqtisodiy subyektlarning faoliyat qoidalarini belgilashdan; aholini bozor
sharotilari, iqtisodiyotning holati borasidagi axborotlardan
boxabar qiladi; iqtisodiyot subyektlari o‗rtasidagi munozara, bahs, ziddiyatlarni hal
qilishga
ko‗maklashish chora-tadbirlarini ko‗radi.
Bozor iqtisodiyotida davlat o‗z mulkiga asoslanib, tadbirkorlik bilan
shug‗ullanadi. U hech qachon yuqori mavqega ega bo‗lmasligi kerak.
Iqtisodiyotni davlat tomonidan boshqarish va tartibga solishning eng muhim
shakllaridan biri dasturlash va rejalashtirishdir. Rejalashtirish va prognozlashtirish
qisqa muddatga (1-2 yil), o‗rta muddatga (5 yil), uzoq muddatga (20 yil)
mo‗ljallanishi mumkin.
Davlat bozor iqtisodiyotini tartibga solish va boshqarishda turli usullardan
foydalanadi, undan asosiy maqsad iqtisodiyotni rivojlantirish va aholi turmush
darajasini yuksaltirish, farovonlik va tinchlikni saqlashdan iborat.
Iqtisodiyotni tartiblashda asosan 2 usuldan foydalaniladi:
ma‘muriy usul;
iqtisodiy usul
Ikkala usul ham bir-birini to‗ldirish va yagona mexanizm kabi harakat qilish
lozim, aks holda ko‗zlangan maqsadga erishib bo‗lmaydi. Bozorni tartibga solishda
qo‗l keladigan bir necha ma‘muriy usullar mavjud. Bulardan biri monopoliyaga
qarshi qo‗llaniladigan usul hamda ayrim faoliyat turlarini cheklash, atrof-muhitni
mahofazalash, resurslardan foydalanish milliy standartlarini ishlab chiqish, ijrosini
qattiq nazorat qilish, aholi turmush darajasini yaxshilash chora-tadbirlarini
ko‗rishdan iborat.
8

Aytilganlar asosida davlat kerakli ma‘muriy-iqtisodiy chora-tadbirlarni
ko‗radi. Bundan tashqari davlat pul-kredit, bank tizimi sistemasining qay darajada
rivojlanayotganligi, iqtisodiyotni rivojlantirishda ularning rolini oshirish, bank
faoliyatini kengaytirish, ular ko‗rsatayotgan faoliyat turlarini ko‗paytirish
choratadbirlarini ko‗radi.
Bozor iqtisodiyotini tartiblash va boshqarishdan asosiy maqsad mamlakat
iqtisodiy rivojlanishini ta‘minlashdan iborat. Bunda davlat kadrlar tayyorlash va
yangi yo‗nalishlarga asosiy e‘tiborni qaratishini ham yoddan chiqarmaydi.
Davlat iqtisodiyotni tartiblashda ta‘kidlaganimizdek, baholar, raqobat kurashi,
qiymat qonuni, talab va taklif, pul muomalasi va boshqa qonun va mexanizmlardan
keng foydalanadi.

4. Vaqt laglari va lag modellari

Keyns o‗z tahlilida investitsiyalarnig yalpi talabga ta‘sirini o‗rgangani holda,
yalpi taklifga ta‘sirini ko‗rib chiqmaydi. Undan farqli tarzda Domar modelida
mehnat bozorida ortiqcha taklif mavjud, bu baholarni barqaror holatida ushlab turadi,
nvestitsion lag «0» ga teng, kapital quyilmalarning chegaraviy unumdorligi doimiy
deb olinadi.
E.Domar investitsiyalarni ham talab ham taklif omili deb qaraydi. Ya‘ni,
investitsiyalar nafaqat multiplikativ ta‘sir ko‗rsatib yalpi talabni oshiradi, balki ishlab
chiqarish quvvatlarini yuzaga keltirib, ishlab chiqarishni rivojlantiradi, tovarlar
taklifini oshiradi. Shunday ekan, yalpi talabning o‗sishi yalpi taklifning o‗sishiga
teng bo‗lishi uchun investitsiyalar qanday o‗sishi kerak, degan savol paydo bo‗ladi.
Bu savolga javob topish uchun Domar uch tenglamani o‗z ichiga olgan tenglamalar
sistemasini tuzdi:
1) taklif tenglamasi;
2) talab tenglamasi;
3) talab va taklif tengligini ifodalovchi tenglama.
9

1. Taklif tenglamasida investitsiyalar ishlab chiqarish omillarining
qanchaga qo‗shimcha o‗sishini ko‗rsatadi. Agar berilgan sharoitda investitsiyalar ( I )
oshsa, yalpi ishlab chiqarish ( K ) miqdorga o‗sadi:
Ys K , K investitsiyalar hisobiga ta‘minlanganligi uchun tenglikni:

deb yozish mumkin. Bu yerda: – kapital quyilmalar (investitsiyalar)ning chekli
unumdorligi. Agar bir yilda yalpi ishlab chiqarishni 1 mlrd. so‗mga oshirish uchun 4
mlrd. so‗m investitsiya talab etilsa, 0,25 bo‗ladi.
Ys / I - bir so‗mlik investitsiya hisobiga yaratilgan yangi mahsulot
miqdorini ko‗rsatadi.
2. Talab tenglamasi quyidagi ko‗rinishga ega
Yd I (1/ ) ,
bu yerda: 1/ - xarajatlar multiplikatori,
- jamg‗arishga chegaralangan moyillik.
Bu tenglama milliy daromad Yd , yoki yalpi talab qo‗shimcha
investitsiyalarning multiplikativ ko‗payishiga teng miqdorda o‗sishini ko‗rsatadi.
Ishlab chiqarish to‗plangan jami kapital bilan ta‘minlanishi, milliy daromad
esa qo‗shimcha investitsiyalarning multiplikativ ta‘siri ostida ko‗payishi sababli
taklif tenglamasida jami investitsiyalar, talab tenglamasida esa qo‗shimcha
investitsiyalargina ko‗rib chiqiladi.
3. Daromadlar va ishlab chiqarish quvvatlarining qo‗shimcha o‗sish sur‘atlari
tengligi tenglamasi:
5. Lag turlari

Ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar elementlari o‗rtasidagi o‗zaro bog‗lanishlar
qoidagi ko‗ra oniy bo‗lmaydi. Sabab va oqibatlar o‗rtasida, mahsulot ishlab
chiqarish va resurslar qo‗yilmalari o‗rtasida vaqt oralig‗i bo‗ladi vqa u vaqt lagi
yoki vaqt bo‗yicha kechikish deb ataladi.
Oddiy lag modeli quyidagi ko‗rinishga ega:
10
IYs

y
t ) .
Yana bir neoklassik nazariyasining tushunchalaridan biri konvergentsiya
hisoblanadi. Faraz qilaylik, ikki davlatda ishlab chikarish funksiyasi o‗zaro teng.
Ammo, bir davlatda boshqa davlatga nisbatan kapital kamroq. Bu jarayonda ishlab
chiqarishning o‗sish sur‘atlari boy davlatlarga nisbatan yuqori bo‗ladi, ammo xuddi
shu jarayonni biz boy davlatda o‗tkazgan bo‗lganimizda, o‗sish sur‘atlari past
bo‗ladi. Shuning uchun boy bo‗lmagan davlatda iqtisodiy o‗sish sur‘ati, boy
davlatga nisbatan yuqori bo‗ladi. Bu nazariya absolyut konvergentsiya gipotezasi
bilan tanilgan. Bu gipoteza ma‘lumotlar orqali isbotlanishi mumkin.
Ishlab chiqarish hajmini ko‗paytirishga, vositalarning bir-biriga kiritilgan
investitsiya ko‗rsatkichi xos bo‗lgan davlatda maqsadga muvofiq bo‗ladi. Lekin,
o‗sish sur‘ati nafaqat qo‗shimcha ishlab chiqarish vositalari bilan, balki real
kiritilgan investitsiyalar bilan ham ifodalanadi. Iqtisodiy o‗sish past bo‗lgan
davlatlarda, iqtisodiy o‗sish yuqori bo‗lgan davlatlarga nisbatan investitsiya kiritilsa,
o‗sish sur‘atlari yuqori bo‗ladi. Ammo, rivojlangan mamlakatlarda buning o‗rniga
ko‗proq investitsiya kiritilishi mumkin va natijada xuddi shu jarayon rivojlanishi past
bo‗lgan davlatlarda bo‗lsa, rivojlangan davlatlarda o‗sish sur‘atlari yuqori bo‗lib
qolaveradi. Shuning uchun boy davlatlar, qashshoq davlatlarga nisbatan investitsiya
ko‗paytirish imkoniyati yuqoriroq bo‗ladi. Bu vaziyatlardan biri hisoblanib – bu erda
boy davlatlarda mablag‗ni to‗plash normasi yuqoriligi sababidir. Shu sababdan
absolyut konvergentsiyaning dastlabki gipotezalaridan biri – bu ikkala davlatlarda
ham mablag‗ni to‗plash normasi bir xilligidir. Agar biz ikkala davlatlardagi
mablag‗ni to‗plash normasini bir-biridan farq qilganligini inobatga olsak, u holda
neoklassik nazariyasiga ko‗ra buni taxminiy konvergentsiya deb atashimiz mumkin.
6. Investitsiyalashda laglar. Davriy tebranishlar
Bizga davlatdagi iqtisodiy o‗sish omili bo‗lib, nima hisoblanishi qiziqtiradi,
chunki ba‘zi davlatlardagi iqtisodiy o‗sish yuqori bo‗ladi, ba‘zilarda esa past.
Masalan, iqtisodiyot yuqori o‗sish sur‘atlari bilan rivojlanishi mumkin. Ammo
investitsiyani oshirib borayotgan davlat iqtisodiy o‗sishi kamayib borishi ehtimoldan
11
(
txf

holi emas. Ammo, boshqa tomondan iqtisodiyot rivojlanishni davom ettiraveradi,
agar ishlab chiqarish unumdorligi ortsa, chunki bilim cheksizligi bunga yana bir isbot
bo‗lishi mumkin.
Buni ko‗rsatishimiz uchun bizga, texnologiya rivojlanishining o‗sish sur‘atini
hisoblab chiqishimiz kerak. Ammo texnologiyani hisoblash qiyin bo‗lganligi uchun,
biz u holda texnik taraqqiyot o‗sish sur‘atlarini hisoblab chiqamiz. Buning uchun
YaIMning o‗sish sur‘atini quyidagi tenglama orqali hisoblab chiqamiz:
Au/u = AA/A + aAk/k + ( 1 -a)Ae/e. (1)
(1) tenglama shuni bildiradiki, YaIMni o‗zgarishi uchta asosiy qismlarga
bog‗liq, ya‘ni texnologiya rivojlanishi, bir ishchiga to‗g‗ri keladigan kapitalning
o‗sish sur‘atlari va malaka yoki ta‘lim darajasini oshirishning o‗sish sur‘atlaridir. Biz
uchrayotgan muammo shundan iboratki, A o‗sish sur‘atlari ko‗rsatkichini o‗lchash
imkoniyati yo‗qligidir. Boshqa tenglamalar esa juda oddiy: Au/u – bu bir ishchiga
to‗g‗ri keladigan yalpi o‗sish sur‘atlari ko‗rsatkichi (milliy hisoblar tizimida
hisoblanadi), Ak/k – kapital o‗sish sur‘ati ko‗rsatkichi (bu ham milliy hisoblar
tizimida hisoblanadi) hamda Ae/e — ishchi kuchi malakasi (bilimi) o‗sish sur‘atlari
ko‗rsatkichi (yoki malakasini bildiradigan boshqa ko‗rsatkich), buni ham hisoblash
mumkin. Yuqorida aytib o‗tilganidek a koeffitsienti, ishchilar tomonidan daromad
bo‗lib, bu milliy daromadning bir qismi hisoblanadi va u ish haqi fondi ko‗rsatkichi
bo‗lingan shuning uchun a - bu milliy daromad bir qismi hisoblanadi. (1)
tenglamadagi biz hisoblay olmaydigan birdan bir o‗zgaruvchi ko‗rsatkich A o‗sish
sur‘atlar ko‗rsatkichidir. R.Solouning asosiy fikrlaridan biri bu - AA/A ko‗rsatkichini
qiyosiy hisoblash imkoniyatiga ega bo‗lamiz, agar tenglamadagi ko‗rsatkichlarni
quyidagicha tuzib chiksak:
AA/A = Au/u-aAk/k-(1 -a) Ae/e. (2)
Shunday qilib, ishlab chiqarish ko‗rsatkichi quyidagicha hisoblanishi mumkin,
ya‘ni YaIM o‗sish sur‘atidan ayrilgan ishlab chiqarish omilining ikki omili o‗sish
sur‘atlarini.
12

mumkin, chunki u mavjud resurslar bilan so‗zsiz qarshilikka duchor bo‗ladi.
k <1 da eksponensial trend tobora pasayib borayotgan jarayon tendensiyasini
ko‗rsatadi (mahsulot ishlab chiqarish ko‗p mehnat talab qilishi, yoqilg‗i
salmog‗ining kamayib borishi).
Trendning logarifmik shakli
Y b ln t limitli mumkin bo‗lgan qiymat yo‗q
bo‗lgan holatda tendensiyaning o‗sishi pasayib borayotganligini akslantiradi. t ning
katta qiymatlarida logarifmik egri chiziq to‗g‗ri chiziqdan kam farq qiladi. Bunday
shaklli xususiyatlar o‗sib borishi tobora qiyinlashib boruvchi (sport rekordlari, sifatni
yaxshilash imkoniyati bo‗lmagan holda jarayonning unumdorligini o‗sishi)
ko‗rsatkichlarning o‗sishiga xosdir.
Trendning darajali shakli Y a t b
ko‗rinishida bo‗ladi, bu erda: b – bu trendning
o‗zgarmas miqdori. b =1 da darajali trend chiziqli trendga, b =2 da esa parabolik
trendga aylanadi. Darajali trend jarayonlarning vaqti bo‗yicha har xil o‗lchovda
proportsional o‗zgarib borishini akslantirishda qulay bo‗ladi. Darajali trendning
chizmasi koordinata bosh nuqtasidan o‗tishi shart.
b
Trendning giperbola shakli Y ko‗rinishda bo‗ladi. b 0 da a- limitga t
intilayotgan tendensiyaning asta-sekin pasayish darajasini ifodalaydi, lekin b <0 da
trend limitida a ga intilayotgan va o‗sish darajalarining pasayib borayotgan
tendensiyasini ifodalaydi. Umuman, giperbolik trend darajasining limit qiymati bilan
cheklangan (aholining qo‗imishli bo‗lishi, dvigatelning foydali ish koeffitsienti va
h.k.) jarayonlarning tendensiyalarini akslantirish uchun mosdir.
Trendning logistik shakli rivojlanishni uning barcha fazalarida uzoq davr
mobaynida (iste‘molchilarni boshlanishda asta-sekin mollar bilan ta‘minlash, undan
keyin ta‘minlashni tezlatish, muntazam ravishda, pasaytirish kabi hollarda)
akslantirishda mos keladi. Logistik trend ushbu shaklda bo‗ladi;
Y max Y Y
min ,
13
a
a
1min
Y
e bta

bu yerda: e - natural logarifmning asosi; Y
max , Y
min - darajaning maksimal va minimal
qiymatlari; a , b - trend parametrlari.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.cs. 7th Edition. –N.Y.: Irwin/McGraw-Hill. 2015. – 852 pp.
2.David Romer. Advanced Macroeconomics. –N.Y.: Irwin/McGraw-Hill, 2015. – 678
pp.
3.Stephen D. Williamson. Macroeconomics. 6th Edition. –N.Y.: Pearson, 2015. – 543
pp.

14

XULOSA
Men xulosa qilib shuni tushundimki bizga davlatdagi iqtisodiy o‗sish omili
bo‗lib, nima hisoblanishi qiziqtiradi, chunki ba‘zi davlatlardagi iqtisodiy o‗sish
yuqori bo‗ladi, ba‘zilarda esa past.
Masalan, iqtisodiyot yuqori o‗sish sur‘atlari bilan rivojlanishi mumkin. Ammo
investitsiyani oshirib borayotgan davlat iqtisodiy o‗sishi kamayib borishi ehtimoldan
holi emas. Ammo, boshqa tomondan iqtisodiyot rivojlanishni davom ettiraveradi,
agar ishlab chiqarish unumdorligi ortsa, chunki bilim cheksizligi bunga yana bir isbot
bo‗lishi mumkin.
15

Ishlab chiqarish sikllari va vaqt laglari modellari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish