Islom dinining aqidaviy yo‘nalishlari va maktablari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	46.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Islom dinining aqidaviy yo‘nalishlari va maktablari

Купить

Islom dinining aqidaviy yo`nalishlari va maktablari .
Reja:
1. Kalom ilmining shakllanishi. Ilk aqidaviy adabiyotlarning islom dinining qabul
qilinishidagi o`rni.
2. Alloh sifatlari haqidagi g`oyalar. Esxatologiyaning mohgiyati: qiyomat va oxirat
dunyosi. Islomda iymon, taqdir, rizq tushunchlarining talqini.
3. Noan anaviy e tiqodlar: xorijiya, mu taziliya, qarmatiya harakatlari. ʼ ʼ ʼ
4. Islom oqimlari va yo‘nalishlarining paydo bo’lishi sabablari, e tiqodidagi
ʼ
bo‘linishlarning sabablari va oqibatlari.
5. Sunniylik va shialik yo‘nalishlarining paydo bo‘lishi va ular e tiqodidagi farqlar.
ʼ
Moturidiylik va ash ariylik maktablari.
ʼ
Tayanch tushunchalar: Aqida. Kalоm ilmi. Mоturidiylik va ash’ariylik. Aqida ilmining
maqsadi. Imоn. Allоhga, farishtalarga, kitоblarga, payg’ambarlariga, оxirat kuniga,
yaxshilik va yomоnlik Allоhdan ekaniga imоn kеltirish. Shirk. Kufr. Qiyomat. Jannat va
do’zax. Mo’’jiza va karоmat. Qur’оni karim va umuminsоniy g’оyalar.
1. Kalom ilmining shakllanishi. Ilk aqidaviy adabiyotlarning islom dinining qabul
qilinishidagi o`rni. Aqida (arab tilida “aqd” - bir narsani ikkinchisiga mahkam bog’lash,
bir-biriga bog`lash ma’nosini anglatadi. Istilohda esa aqoid ilmining mashhur nomlaridan
biri.) – balog’atga yetgan kishi e’tiqod qilishi, imon keltirishi, islom dinining zaruratlari
shaklida tasdiq qilishi, qalbiga mahkam bog’lab olib undan ajralishi mumkin bo’lmagan
shar’iy e’tiqodiy hukmlar. Insonning ikki dunyodagi saodati aynan aqidasiga bog’liq.
Agar aqidasi pok bo’lsa, yo’li to’g’ri bo’ladi, qilgan barcha amallari qabul bo’ladi va
bandalik bilan sodir etgan ba’zi gunohlari afv etiladi. Agar aqidasi sof bo’lmasa, buzuq
bo’lsa, yo’li noto’g’ri bo’ladi, qilgan amallari behuda ketadi va oxiratda jahannam
ahlidan bo’ladi. Aqida masalasi o’ta muhim bo’lganidan ham, Odamatodan boshlab,
oxirgi payg’ambar Muhammad (s.a.v)gacha bu masalani Alloh taoloning o’zi ko’rsatib
bergan. Odamatodan tortib hozirgacha aqida masalasi bir xil bo’lib kelgan.
Islom aqidalarining asosi Qur’onda berilgan, hadislardagi ko’rsatmalar negizida ishlab
chiqilib, tartibga solingan. Islomning sunniylik yo’nalishi ilohiyotda e’tirof etiladigan
aqidalar yoki imon talablari 7 ta:

1 – Allohning yagonaligiga ishonish;
2 – Farishtalarga ishonish;
3 – Muqaddas kitoblarga ishonish;
4 – Payg’ambarlarga ishonish;
5 – Oxiratga ishonish;
6 – Taqdirga ishonish;
7 – Qiyomat kuni barchaning qayta tirilishiga ishonish.
Shialik yo’nalishi ilohiyotida 5 ta aqida tan olinadi:
1 – Tavhid (Allohning yagonaligiga) ishonish;
2 – Nubuvvat (Payg’ambarga) ishonish;
3 – Adl (ilohiy taqdirning adolatligiga) ishonish;
4 – Imomat (Imomlar hokimiyatini tanish) ishonish;
5 – Maod (Oxiratga) ishonish;
Kalom – (arabcha – ravon nutq, so`z, gap, jumla ma’nolarini bildiradi) islom ilohiyot
ilmi. Mu’taziliylar paydo bo`lgandan keyin “aqida” ilmining nomi “kalom” deb atala
boshlangan. 8 asrda Arab xalifaligida paydo bo’lgan. Kalom islom diniy ta’limotini
asoslashga harakat qiladi.
Kalom tarafdorlari mutakallimlar deyiladi. Kalom turli diniy-siyosiy guruhlar (xorijiylar,
qadariylar, jabariylar, murji’iylar va hak.) paydo bo’lishi bilan bog’liq bahslar jarayonida
vujudga keldi va taraqqiy qildi.
Ulamolar ilmi kalomning ta’rifida ham bir necha xil fikrlar aytganlar. Eng qadimgi ta’rif
Abu Nasr Farobiyga tegishli bo’lib, u, “Kalom sinoati ila millatning asoschisi aytgan
chegaralangan gap va ishlarga nusrat berilur va unga xilof qilgan barcha so’zlarni
behudaga chiqarilur”, degan.
G’azoliy ilmi kalom haqida quyidagilarni aytadi: “U bir ilm bo’lib uning maqsadi ahli
sunnaning aqidasini – ahli bid’atning tashvishidan muhofaza qilsh va qo’riqlashdir. Alloh
taolo o’z bandalariga o’z payg’ambari tilida haq aqidani ilqo qildi. Unda ularning dini va

dunyosining salohi bordir. Shuningdek, ular haqida Qur’on va xabarlar nutq qildi.
So’ngra shaytonlar o’z vasvasasi ila bid’atchilarga sunnatga xilof ishlarni ilqo qildi. Ular
o’sha ishlarni gapirdilar va ahli haqning aqidasini buzmoqchi bo’ldilar. Bas, Alloh bir
toifa mutakallimlarni paydo qildi va ularning himmatini tartibga solingan kalom ila
sunnatning nusrati yo’lida harakatga soldi. Shu orqali ahli bid’atning sunnatga xilof
ravishda chiqargan aldamchiliklari fosh qilinadi. Ana shunday ilmi kalom paydo bo’ldi”.
Ilmi kalom paydo bo’lgan vaqtga kelib aqidaga oid masalalarga avvalgi vaqtlarga
o’xshab faqat Qur’on va sunnatdan dalil keltirish bilan kifoyalanib bo’lmay qolgan edi.
Qarshi taraf aqliy dalil keltirishni ham talab etardi.
Ilmi kalomga xos uslub va mavzular majmui birinchi bor al-Ja’d ibn Dirham (742 yil qatl
etilgan) ijodida uchraydi. U doimo aql-idrokka tayanish talabini ilgari surdi va faqat
inson salohiyati ojizlik qilgan hollardagina Qur’on oyatlarini ramziy-majoziy ma’noda
talqin qilish mumkin, deb hisobladi. Uning shogirdi Jahm ibn Safvon (745 yil qatl
etilgan) ustozining g’oyasini davom ettirdi. Jahmning qarashlari mu’taziliylarga yaqin
bo’lgani bois odatda bu ikki ta’limotni bir-biridan farqlamaydilar.
Kalomning ikkinchi yirik maktabi Moturidiylik ham mustaqil ravishda taraqqiy etdi.
Ash’ariylar maktabi asosan shofi’iylar orasida tarqalgan bo’lsa, Moturidiylik ko’proq
Hanafiylik doiralarida ko’plab tarafdorlarga ega bo’ldi va xususan, Movarounnahr
musulmonlarining asosiy aqidasiga aylandi.
13 asrdan ilmi kalom Ibn Sino asos solgan sharq falsafasi bilan yaqinlasha boshladi.
Natijada, Ibn Xaldun ta’biri bilan aytganda, kalom va falsafani bir biridan ajratish
mushkul bo’lib qoldi. Bu hol Baydoviy (1286 y. v.e.), Isfahoniy (1349 y. v.e.), Ijiy (1355
y. v.e.), Taftazoniy (1390 y. v.e.), Jurjoniy (1413 y. v.e.)lar ijodida o’z ifodasini topdi.
Yangi va eng yangi davrlarda Jamoliddin Afg’oniy, Muhammad Abdu, Ahmad Amin,
Hasan Hanafiy kabi musulmon islohotchilarining asarlarida kalom va ayniqsa,
mu’taziliylar g’oyalari mafkuraviy asos vazifasini bajarib keldi. Vaqt o’tishi bilan islom
olamida faqat ahli sunna va jamoaning ilmi kalom bo’yicha ta’limotlari hukm suradigan
bo’ldi. Falsafa va boshqa fikriy mazhablar chiqqanidan so’ng ilmi kalom istilohining o’zi
ham iste’moldan chiqib ketdi.
Imоn, shirk, kufr, qiyomat, jannat va do’zax tushunchalarining mazmun-mohiyati.
Mаzkur mаsаlа yеchimi ko’p qirrаli. Qo’yilgаn mаsаlаni hаr kim o’z mа’nаviy dunyosi
o’lchаmi bilаn o’lchаb, shungа yarаsha hаtti-hаrаkаt qilаdi. Insоnning chin mа’nоdаgi
insоnligi- uning imoni, diyonаti, mеhr-оqibаti, pоkligi vа hаlоlligi, kаmtаrligi vа
bоshqаlаr bilаn o’lchаnаdi. Bu umumiy tаrzdа insоniylik tushunchаsi bilаn ifоdаlаnаdi.

Insоniylik esа fаqаt imonli insоnlаrdаginа bo’lаdi.Bu o’rindа hаmmа kishilаr uchun
umumiy tаrzdа tеgishli bo’lgаn mаsаlаlаr ustidа bаhоli qudrаt fikr yuritаmiz.
Hаr birimiz imon tushunchаsining mоhiyatini to’g’ri аnglаb, tushunib оlsаk, imonni
izоhlоvchisi bo’lgаn diyonаt, vijdоnlilik, insоf, mеhr-оqibаt, sаhоvаt, аdоlаtlilik, pоklik
vа hаlоllik, kаmtаrlik vа bоshqа mа’nаviylik fаzilаtlаrining hаm mоhiyatini bilib оlаmiz.
Fаqаt imonli kishilаrginа pоklik vа hаlоllik, diyonаt, ezgulik, mеhr-оqibаt, sаhоvаt,
muruvvаt yo’lidа bo’lаdilаr. Shuning uchun imon tushunchаsini, uning mоhiyatini kеng
qаmrоvli аsоsdа bаyon qilishni mаqsаdgа muvоfiq dеb bildik. Imon аrаbchа so’z bo’lib,
lug’аviy mа’nоsi ishonch dеmаkdir. U insоn ruhiy оlаmining bоtiniy tоmоnini tаshkil
etаdi.
Imon shaхsning o’z e’tiqоdigа tаyangаn hоldа bоshqаlаrning niyati, qilmish-
qidirmishigа, o’zining ishlаrigа, hаtоlаrigа munоsаbаt bildirishdir. Imon hаyotdа to’g’ri
yo’l tоpishning mеzоni hisоblаnаdi.
Imonli kishilаr Аllоhdаn qo’rqish, bаndаdаn uyalish nimа ekаnligini chuqur idrоk
etgаnlаr. Аllоhni bir, Pаyg’аmbаrimizni (sаllаllоhu аlаyhi vаsаllаm) uning elchisi dеb
bilish-imonning bоsh bеlgisi hisоblаnаdi. Imonli bo’lgаn kishilаr butun hаyotlаridа,
ishlаridа, fаоliyatlаridа, uydа, ko’chаdа birоvgа, o’z оilаsigа munоsаbаtlаridа hаmisha
to’g’ri vа hаlоl yo’l tutishgа intilаdilаr. Muоmаlа vа munоsаbаtlаridа g’аrаz bo’lmаydi.,
tа’mаdаn vа хаrоmdаn hаzаr qilаdilаr. Hаr ishlаridа fаqаt bu dunyoni emаs, охirаtni hаm
o’ylаb ish tutаdilаr. Bаrchа аmаllаri vа hаtti-hаrаkаtlаrini shungа bo’ysundirishgа hаrаkаt
qilаdilаr.
Shariаtdа esа Jаnоb Pаyg’аmbаrimiz Muhаmmаd аlаyhissаlоm (s.а.v.) Аllоh tаrаfidаn
kеltirgаn bаrchа хаbаrlаrgа til bilаn iqrоr bo’lib, dil bilаn tаsdiqlаshgа imon dеyilаdi.
Ya’ni Qur’оni Kаrim vа Hаdisi Shariflаr оrqаli Аllоh, jаnnаt, do’zах, qiyomаt kаbilаr
hаqidа bеrilgаn хаbаrlаrgа ishonch imondir. Imonning diniy vа dunyoviy tаlqinlаri
mаvjud.
Mа’nаviy-аhlоqiy fаzilаt sifаtidа esа imon fаqаt оdаmzоtgаginа хоs ruhiy hоdisа
jumlаsigа kirаdi. Insоn, оdаmzоtdаn tаshqаri hеch bir mаhluqоtdа imonning o’rni-tаgi
hаm yo’q. Binоbаrin, оdаmzоd jаmiki bоshqа jоnzоtlаrdаn birоn bir nаrsаgа ishonib, uni
muqаddаs dеb bilishi, ya’ni imon kеltirishi bilаn аjrаlib turаdi. Imon kishi
mа’nаviyatining, аhlоqining o’q ildizi, pоydеvоri, nеgizidir. Imondаn mаhrum kimsаning
аqli nеchоg’li o’tkir, irоdаsi nаqаdаr cho’ng bo’lmаsin vа shulаr tufаyli o’zligidаn
qаnchаlik mаg’rurlаnmаsin, u chinаkаm insоnlаr qаtоrigа hеch qаchоn kiritilmаgаn,
kiritilmаydi hаm. Zеrо, imonsiz оdаm nа Аllоhdаn qo’rqаdi vа nа bаndаlаridаn uyalаdi.

U o’z nаfsining itоаtkоr quli bo’lib, hаr qаndаy rаzоlаt vа pаstkаshliklаrdаn qаytmаydi.
Аllоh hаmmаmizni shundаn аsrаsin. Buning uchun imon yo’lini tutishimiz lоzim.
Dunyoviy imon оdаmlаrni to’g’ri yo’ldаn bоrishgа qаrаtilgаn mа’nаviy qаdriyatlаr
tizimidir. Imonli bo’lishning mоhiyatini hаyo, аndisha, shirin so’zlilik, hаlоllik vа
аdоlаtlilik, оr-nоmuslilik, vijdоnlilik, vаfоdоrlik, mеhnаtsеvаrlik, sаhоvаtlilik, mеhr-
muhаbbаtlilik, hаyr-ehsоnlilik kаbi аhlоqiy qаdriyatlаrdаn ibоrаt ekаnini ko’rаmiz.
Dеmаk, imon kоmil insоnnnig yеtuk mа’nаviy fаzilаtlаri mаjmuidir.
Imonsizlik esа vijdоnsizlik, e’tiqоdsizlik, tubаn yo’llаrgа yurish, аhlоq, оdоb,
insоnpаrvаrlik qоidа vа tаlаblаrigа riоya qilmаslikdir.
“Оdаm bo’lish оsоn, оdаmiy bo’lish qiyin”, “Оtаng bоlаsi bo’lmа, оdаm bоlаsi bo’l”,
“O’zinggа rаvо ko’rmаgаnni bоshqаgа hаm rаvо ko’rmа”, “Yomоn o’z g’аmidа, yaхshi
– el g’аmidа” singаri hikmаtlаrdа аjdоdlаrimiz аrdоqlаgаn insоniylik qаdriyatlаrining bir
zаrrаsiginа аks etgаn, хоlоs.
Хullаs, hаr birimizni imon, pоklik vа hаlоllik, оr-nоmus, sharm-hаyo, kаmtаrlik,
qo’yingki insоnni mа’nаviy jihаtdаn bеzоvchi go’zаl hulq-оdоb, аhlоq tаrk etmаsin.
Shirk (arabcha – sherik keltirish, Allohning sherigi bor deb e’tiqod qilish) – Alloh taologa
xos bo’lgan sifatlarni Undan o’zgaga sobit qilish (ko’chirish)dir.
Shirkning shar’iy tushunchasi – Maxluqni Robbil olamiynga 5 ishdan birida
tenglashtirishdir. Ya’ni, Allohning zotida, sifatlarida, ismlarida, ishlarida va hukmlarida
sherigi bor, deb e’tiqod qilishdir.
Shirkning turlari quyidagilar:
ibodatda shirk keltirish;
duoda shirk keltirish;
robbilikda shirk keltirish;
hukmda shirk keltirish;
mulk va sultondagi shirk keltirish;
xalq-yaratishdagi shirk keltirish;
itoatda shirk keltirish.
Kufr (arabcha – to’smoq, inkor etmoq) – imonsizlik, Islomni tan olmaslik yoki uning
amallarini bajarmaslik.

Kufrga quyidagi jiddiy gunohlar va jinoyatlar kiradi:
shirk keltirish;
namozdan voz kechish;
sehrgarlik;
zinokorlik;
o’z joniga qasd qilish;
ichkilikbozlik;
qimorbozlik.
7 asrning 2-yarmida Xorijiylar ularga qo’shilmagan har bir musulmonni kofir, ya’ni
dinga ishonmovchi, uni rad etuvchi deb hisoblashgan. 7-8 asr boshlarida Murji’iylar
tarkibidan “mo’tadil” oqim ajrab chiqib, ularning fikricha kufr sodir etgan kishi kofir
bo’lmaydi va u musulmonlar safidan o’chirilmaydi, uning qilmishi haqida faqat Qiyomat
kuni Allohgina hukm chiqara oladi deyiladi.
Qur’оni karim va umuminsоniy g’оyalar. «Qur’on» - arabcha «qara’a» (o’qimoq)
fe’lidan olingan. Qur’on suralardan iborat. Sura Qur’ondan bir bo’lak bo’lib, eng kami
uchta yoki undan ortiq oyatlarni o’z ichiga oladi. Qur’onda jami 114 ta sura mavjud.
Oyatlar soni esa, Qur’on mantlarini taqsimlashning turli yo’llariga ko’ra, 6204ta, 6232ta,
hatto 6666 tagacha belgilangan. Bu narsa Qur’on nusxalarining bir-biridan farqli
ekanligini emas, balki undagi oyatlarning turlicha taqsimlanganligini bildiradi.
Suralar Qur’onda o’z mazmuniy izchilligiga yoki o’qilgan vaqtiga, ya’ni xronologik
tartibiga qarab emas, balki hajmiga ko’ra - avval katta suralar, undan so’ng kichik suralar
tartibi Muhammad s.a.v. ko’rsatmalariga binoan joylangan. Suralarning hajmi ham har
xil: eng katta hajmga ega bo’lgan 2-surada 286 oyat bor, eng kichik suralar faqat 3
oyatdangina iborat.
Islomshunoslik va Qur’onshunoslik xulosalari asosida suralarning xronologik tartibini
quyidagicha shaklda tasavvur qilish mumkin:
1. Makka davri (610-615 yillar). Yevropa olimlari bu davrda nozil bo’lgan suralarga
«Nazmiy suralar» deb nom berganlar.
2. Makka davri (616-619 yillar), Muhammad s.a.v. va ularning izdoshlari doimiy ta’qib
ostida yashagan va ko’pchilik Habashistonga ko’chib ketgan muhitda nozil bo’lgan. Bu

suralarda Ollohning «Rahmon» sifatida ko’p tilga olinganligi sababli Yevropa olimlari
ularni «Rahmon suralari» deb ataganlar.
3. Makka davri (610 yil boshlaridan 622 yil sentyabrigacha). Bu davrda ham Muhammad
s.a.v. va sahobalar ta’qib ostida yashaganlar, maxfiy ravishda, ko’pincha shahardan
tashqarida ibodatga to’planganlar. Bu davr suralarida islomning aqoidiga keng o’rin
berilgan.
Tarixiy voqealar aniqroq ko’zda tutilgan holda Madina davriga oid 24 ta surani besh
davrga ajratish ma’qulroqdir:
1-Madina davri (622 yil oktyabrdan 624 yil gacha). Muhammad s.a.v. Madinaga ko’chib
kelganlaridan makkaliklar bilan birinchi yirik to’qnashuv - Badr jangigacha nozil bo’lgan
4 sura bu davrga kiradi.
2-Madina davri (624 yil martidan 625 yil martigacha). Badr jangidan keyin Uhud
jangigacha o’tgan bir yil ichida nozil bo’lgan 3 surani o’z ichiga oladi.
3-Madina davri (625 yil martida - 627 yil martigacha). Uhud jangidagi talofotdan keyin
Xandaq jangigacha o’tgan ikki yil ichida 5 ta sura nozil bo’lgan.
4-Madina davri (627 yil aprelidan 630 yil yanvarigacha). Xandaq jangidan so’ng
Makkaning olinishigacha o’tgan salkam uch yil ichida nozil bo’lgan 8 sura shu davrga
kiradi.
5-Madina davri (630 yil fevralidan 632 yil mayigacha). Makka fath qilinganidan keyin
Muhammad s.a.v. vafotlarigacha o’tgan ikki yildan ortiqroq davr ichida nozil bo’lgan 4ta
sura shu davrga kiradi.
Qur’onning jamlanishi. Muhammad alayhis-salom hayotlik chog’larida yana vahy tushib
qolar degan umidda Qur’on jamlanib, kitob holiga keltirilmagan edi. Payg’ambar
vafotlaridan keyin Qur’on kishilarning xotirasida va yozgan narsalarida saqlanib qoldi.
Payg’ambardan so’ng musulmonlarga Abu Bakr (572-634) boshliq etib saylandi. Uning
xalifalik davrida (632-634) mu’minlar va murtad(dindan qaytgan)lar o’rtasida shiddatli
janglar bo’lib o’tdi. Ushbu janglarda Qur’onni to’liq yod olgan qorilar ko’plab shahid
bo’ldilar. Shunda Umar ibn al-Xattob (585-644) Abu Bakrga «barcha qorilar shu zaylda
o’lib ketaversa Qur’on nuqsonli bo’lib qolishi mumkin, shu sababli uni jamlab kitob
holiga keltirish zarur» degan maslahatini beradi. Avvaliga Abu Bakr ikkilanib turadi,
chunki bu ish Payg’ambar hayotlik paytlarida qilinmagan edi. Keyinroq Abu Bakr ham
Qur’onni kitob shakliga keltirib qo’yish zarurligini anglab etdi va Zayd ibn Sobit ismli
sahobani chaqirib bu ishni unga topshiradi. Chunki, Zayd Payg’ambar alayhis-salom

bilan juda ko’p birga bo’lgan, Qur’onni juda ham yaxshi yod olgan va Rasululloh
huzurlarida yozgan. Payg’ambar umrlarining so’nggi yilida farishta Jabroil alayhis-
salomga Qur’onni avvalidan to oxirigacha o’qib berganlarida birga bo’lgan edi. Shunday
qilib, Zayd va Umar mashaqqatli urinishlardan keyin Qur’onni kiyik terisidan bo’lgan
sahifalarga yozib chiqdilar va bog’lab Abu Bakrning uyida saqlab qo’ydilar. Bu «suhuf»
- sahifalar deb nomlandi. Abu Bakr olamdan o’tgandan keyin sahifalar Umar ibn al-
Xattob uyiga, u olamdan o’tgandan so’ng, uning qizi - Payg’ambar alayhis-salom ayollari
Hafsada qoldi.
Vaqt o’tishi bilan ko’plab xalqlar musulmonlikni qabul qilishi natijasida
musulmonlarning soni ko’paya bordi. Turli tillar va shevalar o’rtasida mavjud farqlarga
ko’ra Qur’onni qanday o’qish kerakligi borasida ixtiloflar chiqa boshladi. Bu holatni
ko’rgan o’sha vaqtda xalifalik qilgan Usmon ibn Affon (644-656) Hafsa binti Umardan
Abu Bakr va Umar davridagi suhuflarni so’rab olib undan nusxa ko’chirishga buyruq
beradi.
Xalifa Usmon ibn Affon topshirig’iga binoan Zayd ibn Sobit barcha Qur’on suralarini
yig’ib, taqqoslab chiqib qaytadan Qur’on matnini jamlagan. Qur’onning birinchi rasmiy
nusxasi 651 yil taqdim etildi. U asl nusxa hisoblanib yana uchta, ba’zi manbalarga ko’ra
ettita nusxa ko’chirtirilib, yirik shaharlardan - Basra, Damashq, Kufaga jo’natiladi.
«Imon» deb nomlangan asl nusxa esa Madinada, xalifa Usmon huzurida qoldi.
Ko’chirilgan nusxalar «Mushafi Usmon» deb ataldi.
Nusxalar tayyor bo’lgandan so’ng musulmonlar yashaydigan diyorlardagi markaziy
shaharlarga bittadan nusxaga bitta qori qo’shib jo’natdilar va hammaga faqat Qur’onning
shu nusxasidan ko’chirishga buyruq beradi.
Mazkur Qur’on 5553 varaqdan iborat bo’lib, varaqlar o’lchami 68x53 sm., matn hajmi
50x44 sm.dir. Sahifalar kiyik terisidan ishlangan bo’lib, har biriga 12 qatordan chiroyli
kufiy xatida yozuv bitilgan. Ko’p varaqlari yo’qolgan va keyinchalik qog’oz sahifalar
bilan to’latilgan.
Tataristonlik islom olimi Shihobuddin al-Marjoniyning (1818-1889) aytishicha, Qur’onni
qayta tiklash Samarqandda joylashgan «Mug’ak masjidi» imomi Abdurrahim ibn Usmon
(vaf. 1838 y.) tarafidan bajarilgan.
Arab tarixchilarining xabar berishlaricha, xalifa Usmon Qur’onni mutoala qilib
o’tirganlarida o’ldirilgan. U kishining qoni Qur’onga to’kilgan. Shu tufayli ham Usmon
Qur’oni asl nusxaligi va xalifa qoni to’kilganligi bilan musulmon dunyosida muqaddas

kitob hisoblanib, alohida e’tiborga sazovordir. Bizdagi, ya’ni Toshkent shahridagi Usmon
Qur’onida ham qon izlari bo’lib, shu nusxa xalifa Usmonga tegishli degan fikrlar mavjud.
Usmon Qur’oni ruslar O’rta Osiyoni bosib olguncha Samarqandda, Xo’ja Axror
madrasasida saqlanar edi. Qur’onning Samarqandga keltirilishi haqida ham xalq o’rtasida
har xil rivoyatlar mavjud. Ulardan birida muqaddas kitobni Abu Bakr al-Qaffol ash-
Shoshiy (976 yili vafot etgan, Toshkentda dafn qilingan) Bag’doddan olib kelgan deb
hikoya qilinadi. Avlodlar osha Abu Bakr Qaffol Shoshiy merosxo’rlaridan Xo’ja Ahror
qo’liga o’tgan va u kitobni o’zi qurdirgan madrasaga qo’ydirgan. Ikkinchi bir rivoyatda
esa Xo’ja Ahror muridlaridan biri Makkadan haj qilib qaytayotganida Istambulga kiradi
va borib Sultonni og’ir hastalikdan davolaydi. Sulton minnatdorchilik bildirib, unga
Qur’onni tortiq qiladi.
Bizning va arabshunos olimlarning fikricha bu Qur’on sohibqiron Temur tomonidan
Basradan ko’plab qo’lyozma kitoblar va boshqa o’ljalar bilan birga Samarqandga
keltirilgan va mashhur Temur kutubxonasiga qo’ydirilgan. Temuriylar davridagi o’zaro
kelishmovchiliklarda Temur kutubxonasi yondirilib yuborilgan. Tasodifan shu nusxa
omon qolgan.
Qur’onni chuqur ilmiy taftish etgan Sankt-Peterburglik sharqshunos olim A.V.Shebunin
fikricha, Qur’on Basradan Sohibqiron Temur tomonidan Samarqandga keltirilgan.
chunki, Shebunin Parij, Berlin va Makkadagi boshqa nusxalariga solishtirib, bizdagi
Qur’onning Basra nusxasi ekanligini isbotlab berdi. 400 yil davomida bu muqaddas kitob
Samarqandda saqlanadi.
Alloh sifatlari haqidagi g`oyalar. Esxatologiyaning mohgiyati: qiyomat va oxirat dunyosi.
Islomda iymon, taqdir, rizq tushunchlarining talqini.
Har bir tilda bir vaqtning o'zida Xudo va boshqa xudolar uchun bir yoki bir nechta so'z
borligi ma'lum. Alloh kalimasi ulardan emas. Alloh yagona Haqiqiy Xudoning asl
ismidir. Bu nom bilan atalishga faqat U va boshqa hech kim haqli emas. Ismning ko'pligi
yo'q, u jinsni bildirmaydi. Bu uning o'ziga xosligi. Misol uchun, "xudo" so'zini olaylik -
bu osonlik bilan "xudolar" yoki "xudolar" yoki ayollik "ma'buda" ko'p bo'lishi mumkin.
Qizig'i shundaki, "Alloh" oromiy tilidagi Xudoning ismi, Isoning tili va arab tiliga
tegishli tildir. • Yagona Haqiqiy Tangri islomning Alloh haqidagi noyob tushunchasining
ko'zgusidir. Musulmon uchun Alloh taolo olamning yaratuvchisi va qo‘llab-
quvvatlovchisidir. U hech kimga yoki hech narsaga o'xshamaydi va hech narsa Unga teng

kelmaydi. Sahobalar Muhammad payg‘ambardan Alloh taolo haqida so‘radilar. Va
Rabbiyning O‘zi darrov ularning savoliga Allohning butun mohiyatini yetkazuvchi va
tavhid ifodasi bo‘lgan qisqa sura nozil qilib javob berdi. Mehribon va rahmli Allohning
nomi bilan. “(Ey Muhammad), ayting: U Alloh yagonadir. Allohning o'zi kifoyadir. U
tug'ilmagan va tug'ilmagan va Unga teng keladigan hech kim yo'q "(Qur'on, 112).
• Kimdir hech qanday asossiz ravishda Islomda Xudo qattiq va shafqatsiz deb e'lon
qiladi, chunki u Uning irodasiga so'zsiz va to'liq bo'ysunishni talab qiladi va shuning
uchun ham mehribon va mehribon bo'lolmaydi. Bu odamlar o'zlarining gaplari
haqiqatdan qanchalik yiroq ekanligini o'zlari ham sezmaydilar! 114 ta sura ichidan faqat
bittasi “Bismillahir rahmli va rahmli” deb boshlanmasligi yetarli emasmi?
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hadislaridan birida shunday
deyilgan: "Rabbiy odamlarga onaning bolasiga nisbatan ko'proq mehr va mehr
ko'rsatadi."
• Shu bilan birga, Rabbiy adolatlidir. Zero, gunohkorlar va fosiqlar o‘z jazosini,
taqvodorlar esa o‘z mukofotini Qodir Tangridan olishlari kerak. Darhaqiqat, Xudoning
rahmati Uning adolatida to'liq namoyon bo'ladi. Umri bo'yi O'zi uchun o'zini
chegaralagan va boshqalarga zulm qilganga nisbatan Qodirning munosabati bir xil
bo'lishi mumkin emas. Ikkalasiga ham teng munosabatda bo'lishni kutish har biriga
bo'lajak Buyuk Hukmni inkor etishni anglatadi, shuning uchun axloqiy va taqvodor
hayotga bo'lgan ehtiyoj va istakni bir chetga suradi. Qur'onda bu haqda ochiq aytilgan:
"Rabbiy odamlarga onaning bolasiga nisbatan ko'proq mehr va mehr ko'rsatadi."
• Shu bilan birga, Rabbiy adolatlidir. Zero, gunohkorlar va fosiqlar o‘z jazosini,
taqvodorlar esa o‘z mukofotini Qodir Tangridan olishlari kerak. Darhaqiqat, Xudoning
rahmati Uning adolatida to'liq namoyon bo'ladi. Umri bo'yi O'zi uchun o'zini
chegaralagan va boshqalarga zulm qilganga nisbatan Qodirning munosabati bir xil
bo'lishi mumkin emas. Ikkalasiga ham teng munosabatda bo'lishni kutish har biriga
bo'lajak Buyuk Hukmni inkor etishni anglatadi, shuning uchun axloqiy va taqvodor
hayotga bo'lgan ehtiyoj va istakni bir chetga suradi. Qur'onda bu haqda ochiq aytilgan:
• “Albatta, taqvodorlar uchun Robbilari ne’matli jannatlarni tayyorlab qo‘ygandir.
Musulmonlarni gunohkorlarga tenglashtiramizmi?” (Qur'on 68:34-35).
• Islomda Rabbiy hech qachon odam qiyofasida ko'rinmaydi va hech qachon bir qavmni
irqi, qudrati, qudrati va boyligi tufayli boshqasidan afzal ko'rmaydi. Inson faqat taqvosi
bilan Allohning huzurida ajralib turishi va Uning marhamatiga sazovor bo‘lishi mumkin.

• Islom nuqtai nazaridan, “Yaxshilik mehnatidan yettinchi kuni dam olgan Rabbiy,
jangchilaridan biri bilan jang qilishi, insoniyatga qarshi fitna uyushtirishi yoki inson
tanasidagi Rabbiyga” kufrdir.
• “Alloh” so‘zining Alloh taoloning o‘ziga xos ismi sifatida o‘ziga xos tarzda
qo‘llanilishi Unga bo‘lgan iymonning pokligi muhimligini ko‘rsatadi, bu esa barcha
payg‘ambarlar ta’limotining mazmuni edi. Shuning uchun islomda Allohga sherik bo'lish
o'limli gunoh sanaladi, U hech qachon kechirmaydi.
• Yaratguvchi o‘z ijodlaridan farqli bo‘lishi kerak, chunki bir xil mohiyatga ega bo‘la
boshlasa, u abadiy bo‘lmaydi va yaratuvchiga muhtoj bo‘ladi. Demak, Unga o'xshash
hech narsa yo'q - U abadiydir. Agar U abadiy bo'lsa, u hech qachon tug'ilmagan va
yaratilmagan. • U hamisha mavjud bo‘lgan, shuning uchun ham uning mavjudligini
davom ettirishga hech narsa yordam bermaydi – U O‘ziga yetarli! U mavjudlikni davom
ettirish uchun hech kimga muhtoj emas, demak, uning oxiri bo'lishi mumkin emas,
shuning uchun U o'ziga etarli, o'z-o'zidan mavjud va abadiydir yoki agar Qur'onga
murojaat qilsa, Al-Qayyum "Birinchi va oxirgi". .
• Yaratguvchi keyin ketish uchun yaratmaydi. U jonzotlarga g'amxo'rlik qiladi, ular bilan
sodir bo'lgan hamma narsani keltirib chiqaradi, keyin esa bu hayotni oladi. • “Alloh har
bir narsaning yaratuvchisidir. U har bir narsaning qo'riqchisi va qo'riqchisidir. U osmon
va yerning kalitlariga ega. Allohning oyatlariga iymon keltirmaydiganlar esa ziyon
ko‘rguvchilardir” (39:62-63).
• Shuningdek:
• “Yer yuzida biron bir jonzot yo qki, Alloh taolo uni rizqiga bermasa. Alloh ularning ʻ
yashash joylarini va saqlash joylarini biladi ... "(Qur'on 11: 6).
Ohirat (arab. ạlạk r - oxir, oxirgi, kelajak hayot) - islom esxatologiyasida boshqa dunyo,
ẖ ẗ
inson uchun yagona abadiy va muhim hayot. Arabcha “ahira” so‘zi “oxir”, “keyin
bo‘ladigan narsa”, “oxirgi kun” degan ma’nolarni bildiradi. Musulmonlar bu so'zni bu
yerdagi dunyoning oxiri, shuningdek, o'limdan keyin boshlanadigan yangi, cheksiz hayot
deb atashadi.
Ohirot dunyoning Kichik (o'lim) yoki Buyuk oxiri bilan boshlanadi, qiyomat kunini
(qiyomat), jannatni (jannat) va do'zaxni (jahannam) o'z ichiga oladi. Isrofil farishta
karnayining birinchi chalinishidan ikkinchi sura chalinguniga qadar davom etadigan vaqt
oxirzamonning buyuk davri deyiladi[1].

Ahirat yerdagi hayotga (dunyoga) qarshidir. Oxira so'zining sinonimi al-mad atamasi. Er
yuzidagi hayotni oxiratga qarama-qarshi qo'yish tushunchasi Muhammad payg'ambarning
va'zlarida asosiy g'oyalardan biri bo'lib, u o'z vatandoshlarini barcha qilgan ishlari uchun
javob berishga majbur bo'ladigan dunyo borligiga ishontirishga harakat qilgan.
Musulmon ilohiyotida oxira tushunchasining rivojlanishi abadiy dunyo (dor al-baqo) va
yerdagi hayotga (dor al-fana) qarshi turish, shuningdek, oxira (jannat, do'zax, jannat,
do'zax) haqidagi fikrlarni batafsil bayon etish yo'nalishida olib borilgan. tirilish, qiyomat
kuni va boshqalar)[2] .
Boshlanish vaqti
Qiyomatning aniq vaqtini Allohdan boshqa hech kim bilmaydi. Musulmonlar Alloh taolo
tomonidan aniq vaqtni yashirishning hikmati (hukmi) odamlarning unga doimo tayyor
bo'lishlaridadir, deb hisoblaydilar[31]. Ko'p odamlar payg'ambarlaridan bu kunning
kelishi haqida so'rashdi, ammo hech kim ularga aniq sanani aytmadi. Qur'onda bu haqda
shunday deyilgan: "Ular sendan qiyomat haqida: "Qachon bo'ladi?" deb so'rarlar. Ayting:
"Albatta, bu haqdagi bilim faqat Robbimga xosdir. Uning kelishi vaqtini Undan boshqa
hech kim oshkor eta olmaydi. Qiyomat (qiyomat)dan keyin mo'minlar jannatga boradilar,
gunohkorlar esa do'zaxda abadiy yonadilar. Jannatda insonlar Alloh taoloning o'zlari
uchun tayyorlagan ne'matlaridan abadiy bahramand bo'lishadi. Jannat ahli uchun asosiy
mukofot Rabbiyning tafakkuri bo'ladi[4]. Alloh taolo jannat va do‘zaxni maxluqot
yaratilishidan oldin yaratgan va ular halok bo‘lmaydi[5].
Qiyomat (arab. ywm ạlqyạm , yaum al-qiyamah — tik turgan kun) — islom ẗ
esxatologiyasida Alloh taoloning hukmi kuni, barcha insonlar qilmishlari uchun jazo
oladigan kun. Qiyomat kuniga iymon keltirish islom dinining muhim unsurlaridan biridir.
Qiyomat Isrofil farishta tomondan ikki karnay ovozi (surasi) bilan boshlanadi. Birinchisi,
Allohning barcha yaratganlarini yo'q qilishini, ikkinchisi - insoniyatning tirilishi va
Xudoning hukmining boshlanishini e'lon qiladi. Qiyomat kuni barcha maxluqotlar Alloh
taolo huzuriga kelib, qilgan amallari uchun javob beradilar. Qur'on va Muhammad
payg'ambar sunnatlarida qiyom haqida ko'p gapirilgan.
Bu bilim osmonda va erda og'irdir. Bu to'satdan keladi ». Bu haqda bilgandek so'rashadi.
Ayting: «Albatta, bu ilm faqat Allohnikidir, lekin odamlarning ko'plari buni bilmaydilar».
Qiyomatning Katta Alomatlari
Muhammad payg'ambarning sunnatlarida qiyomat boshlanishining o'nta buyuk alomati
keltirilgan:

1. Quyoshning g‘arbdan chiqishi;
2. Tumanning (ruhning) tushishi;
3. Dabbat al-Arz jonzotining ko‘rinishi;
1. Yajuj va Majuj (Ya’juj va Ma’juj) bosqini;
2. Dajjolning ko‘rinishi;
3. Isoning kelishi;
4. Yerning uchta bo'linishi, biri g'arbda;
5. Biri sharqda;
6. Arabistonda bittasi;
7. Adanda odamlarni yig'ilish joyiga olib boradigan olovning chiqishi
truba ovozi
Qiyomat arafasida (Yaum al-Qiyama, arabcha ywm ạlqy m , qiyomat kuni) odamlar ẗ ẗ
Isrofil farishta tomonidan chalinadigan Suur surnayining ovozini eshitadilar.
Karnayning dahshatli ovozi barcha tirik mavjudotlarni o'ldiradi va yer yuzida dahshatli
bo'ron, kuchli zilzila sodir bo'ladi. Nafaqat odamlarning binolari vayron bo'ladi, balki
barcha tog'lar yer bilan vayron bo'ladi. Dunyoning oxiri nafaqat Yerga ta'sir qiladi. Butun
olamning uyg'unligi buziladi va kataklizm natijasida butun olam qayta tashkil etiladi.
Bunday qayta tashkil etish uchun ajratilgan ma'lum vaqtdan so'ng, Isrofil farishta yana
Su'ur quvuriga puflaydi. Su'urning ikkinchi ovozidan keyin barcha o'liklar tirilib, Alloh
taolo O'zining adolatli hukmini amalga oshiradigan Mahshar maydoniga chaqiriladi. Har
bir qayta tirilgan kishiga hayotlik chog‘ida farishtalar tomonidan yozib qo‘yilgan amallari
– “Kiramen Katibin” kitobi beriladi. Tirilganlar ularning qilmishlaridan xabardor bo'lib,
ular tomonidan hukm qilinadi.
Islomda eng qiyin mavzulardan biri taqdirdir. Taqdirga ishonish iymon ustunlaridan
biridir. Ba'zi odamlar o'zlarining gunohlari yoki yomon ishlari uchun taqdirlarini
ayblashadi. Bu qanchalik to'g'ri? Taqdir nima? Qanday qilib uni to'g'ri tushunish kerak?
Darhaqiqat, taqdir har qanday o'lchovning oldindan belgilab qo'yilgani va har qanday
masalani hal qilishda to'g'ri fikr yuritishdir. Qur'oni karimda shunday deyilgan: "Albatta,
Biz har bir narsani o'lchov bilan yaratdik..." "U har bir narsani yaratgan va har bir narsani
o'lchab qo'ygan zotdir"("Qamar" surasi, 49-oyat. "Furqon" surasi, 2-oyat). Qudratli va

Buyuk Olloh dastlab maxluqotlarning taqdirini va sodir bo'ladigan hamma narsani
oldindan belgilab qo'ygan. Shunday qilib, keling, "taqdir" tushunchasini aniqlaylik.
Birinchidan, Alloh taolo insonni yaxshilikka ham, yomonlikka ham majburlamaydi. Va
har bir inson tanlash huquqiga ega. Alloh taolo bizga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish uchun
Qur’oni karim va uning elchilarini yubordi. Insonga yaxshilik va yomonlik o'rtasida
tanlov berilgan. Agar u to‘g‘ri yo‘lni tanlasa, bu dunyoda ham, boqiy dunyoda ham katta
foyda oladi. Va agar uning tanlovi boshqacha bo'lsa, u bu dunyoda Allohning g'azabini,
notinchligini oladi va bu faqat oxiratda abadiy azobga olib keladi. Va asosiysi, bunga
ishonish yoki ishonmaslik. Ikkinchidan, qismat Alloh taolo tomonidan belgilab qo‘yilgan
taqdirdir va u yaratilishidan avval hamma narsani va hamma narsaning vaqtini biladi,
so‘ngra o‘zi bilgan narsasini yaratdi va sodir bo‘layotgan hamma narsa Uning ilmi,
qudrati va oqibatidir. istak va u qiyomat kunigacha va undan keyin ham davom etadi.
Inson taqdiri Alloh taolo insonni aqlli qilib yaratgani va tanlash huquqini bergani uchun
uning taqdiri ham boshqa maxluqlardan farqli ravishda g'ayrioddiydir. Inson taqdirini
ikki jihatdan ko'rib chiqing: Nima sodir bo'lishi insonning irodasi bilan emas. Erkak yoki
ayol tomonidan yaratilishi, baland yoki pastroq, ochiq yoki qora tanli - ya'ni bu insonning
irodasi bilan sodir bo'lmaydigan hodisa. Inson qiyomat kunida buning uchun so'ralmaydi.
Shunisi e'tiborga loyiqki, insonga tanlash huquqi berilgan holatlar mavjud. Masalan, ota-
onadan ayrilib, yetim qolish insonning irodasi bilan bo‘lmagan taqdir. Ammo bu erda
sabr-toqat ko'rsatish, azob-uqubatlarga va his-tuyg'ularga berilmaslik, qudratli Allohga
tayanib, kuchli bo'lish - bu insonning tanlovidir. Undan yetim bo'lgani uchun so'ralmaydi,
balki o'z irodasiga ko'ra va insonning xohishiga ko'ra nimani tanlagani so'raladi.
Insonning irodasiga ko'ra sodir bo'ladigan narsa. Hech kim yaxshilik yoki yomonlik
qilishga majbur emas. Chunki inson tanlash erkinligiga ega. Misol uchun, ertalab erta
yoki kech uyg'onish uning tanlovidir. Keyin tahorat olib, o'z ixtiyoriga ko'ra namoz
o'qing. Kim o'qishni xohlaydi. Kim xohlamasa, o'qimaydi. Shuningdek, yagona Ollohga
ishonish va musulmon bo'lish yoki qilmaslik ixtiyori ham Unda qoladi. Lekin Alloh taolo
hammaga to‘g‘ri yo‘lni ham, to‘g‘ri yo‘lni ham ko‘rsatgan. Hatto haq va zalolatga
ergashgan kimsalarning ahvoliga ham ishora qildi.
Bu haqda Qur’oni Karimda: “Kim yaxshi amal qilsa, o‘zi uchun yaxshilik qilgan
bo‘ladi. Kim yomonlik qilsa, o'ziga yomonlik qilgan bo'ladi. Robbing bandalariga zulm
qilmas” (Fussilat surasi, 46-oyat). Taqdirni o'z qo'lingizda yaxshi tomonga o'zgartiring!
Ochig'i, to'g'ri yo'lni tanlab, unga ergashsak, ikki dunyo saodatini topamiz! Alloh bizlarni
to'g'ri yo'lga hidoyat qilsin! Demak, rizq faqat Alloh taolodan tushadi. Hech narsa bizning
taqdirimizning manbai emas: na ish, na aloqalar, na fenomenal qobiliyatlar, na boshqa

hech narsa. Faqat Alloh taolo rizq beradi va uni mahrum qiladi. Alloh taologagina xos
bo‘lgan xislatlardan Ar-Roziq, ya’ni meros beruvchidir.
3. Noan anaviy e tiqodlar: xorijiya, mu taziliya, qarmatiya harakatlari.ʼ ʼ ʼ
Xorijiylar, "Xaraja" - "fe'lidan chiqmoq" mazmunida bo'lib, "xorijiylar ajralib
chiqqanlar", "isyonchilar" ma'nosida keladi. Islomdagi ilk diniy-siyosiy oqim hisoblanib,
xalifa Ali ibn Abu Tolib va Muaviya tarafdorlari bilan xalifalikda hukmronlik uchun
kurash ketayotgan bir davrda vujudga keldi. Siffin yaqinida 657 yili xalifa Ali Muaviya
tarafdorlari (umaviylar) bilan muzokara olib borishga ko'nishi uni haqiqiy vorislik
huquqiga ega deb hisoblagan tarafdorlarning o'rtasida norozilik tug'irgan. Qo'shinning bir
qismi (12 ming kishi) xalifa Alini kelishuvchilikda ayblab, undan ajralib Kufadan Harura
degan qishloqqa ketadilar. Shuning uchun ba'zi ilk manbalarda ular haruriylar, deb ham
yuritiladi.
Yo'nalish ta'limoti: xalifa diniy jamoa tomonidan saylanadi va unga bo'ysunadi, har
qanday taqvodor musulmon (hatto qul yoki habash bo'lsa ham) xalifa bo'lib saylanishi
mumkin, agar xalifa jamoa manfaatlarini himoya qilmasa, vazifasidan bo'shatiladi va
hatto qatl qilinadi. E'tiqod amaliy faoliyat bilan mustahkamlanishi lozim. E'tiqodsiz va
gunohkor kishilarni jazolashda murjiiylar tarafdorlari (jazo muddatini kechiktirish)ga
qarshi turganlar.
Mu’taziliylarlarning kalom ilmi 9 asrning 1-yarmida ravnaq topdi. Ammo, xalifa al-
Mutavakkil (847-861) davrida quvg’in ostiga olindi.
Ma’lum vaqtgacha sunniylikda - mu’taziliylarning falsafiy dalillariga qarshi kurashda
g’oyaviy qurol ro’lini o’ynashi mumkin bo’lgan aqoidlar tizimi mavjud emas edi va faqat
Qur’on va hadislarga havola qilish bilan cheklanilardi. Aynan mu’taziliylar o’zlarining
mantiqiy-falsafiy isbotlash uslublari bilan haqiqiy islo yo’li shakllanishiga bevosita ta’sir
ko’rsatdi. Bunday tizim 10 asrga kelib ishlab chiqildi va uni Kalomni aqidaparastlar bilan
murosaga keltirishni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan al-Ash’ariy (873-935) va al-
Moturidiy (870-944) amalga oshirdilar. Natijada kalomning Ash’ariy va Moturidiylik
maktablari vujudga keldi.
Mashhur musulmon ulamolari ilmi kalom haqida o’z zamonlari va bilimlariga qarab
turlicha fikr bildirganlar. Imom Abu Hanifa ilmi kalomda “al-Fiqhul Akbar” nomli kitob
yozgan va “dindagi fiqh – ilmdagi fiqhdan afzaldir. Chunki, dindagi fiqh asldir. Ilmdagi
fiqh far’dir. Asl far’dan afzalligi ma’lumdir” degan.

Imom Molik, Ahmad ibn Hanbal, Jaloliddin Suyutiy va Ibn Abdul Barrlar ham bu ilm
haqida salbiy fikrda bo’lganlar.
Imom Abul Hasan al-Ash’ariy ilmi kalomni madh etib kitob yozgan. Imom G’azoliy
o’rtacha yo’l tutgan va ilmi kalomda yaxshi taraf ham salbiy taraf ham borligini ta’kidlab,
u bilan faqat mutaxassis olimlar mashg’ul bo’lishi kerakligini uqtirgan. Bu fikrlarni
tadqiq qilib o’rgangan olimlar, ilmi kalomni, xususan, undagi adashuvlarni tanqid
qilganlar. Uni madh qilganlar esa, foydali taraflarini e’tiborga olganlar.shuning uchun uni
foydali taraflaridan ko’p narsani o’rgansa bo’ladi, deydilar.
Boqiloniy (1013 y. v.e.), ibn Furq (1015 y. v.e.), Abu Ishoq Isfaro’iniy (1027 y. v.e.),
Abdul Qohir Bog’dodiy (1037 y. v.e.), Juvayniy (1085 y. v.e.), Shahristoniy (1153 y.
v.e.), Faxriddin Roziy (1209 y. v.e.) kabi ash’ariylar maktabining taniqli vakillari zohiran
o’zlarini mu’taziliylarga qarshi qo’yib hanbaliylar bilan murosa qilishga intilgan
bo’lsalarda, dunyoqarashi bo’yicha mu’taziliylarning aql-idrokiga asoslangan yo’lini
davom ettirdi.
Shialik yo'nalishidagi mazhablar: Ismoiliy mazhabi - shia yo'nalishining Ismoiliy
mazhabi X-XI asrlarda Yaqin va O'rta Sharqda keng tarqalgan. Mazkur mazhabning
vujudga kelishi arab xalifaligida sinfiy ziddiyatlarning hamda feodal guruhlar o'rtasida
kurash va xalq qo'zg'olonlarining kuchayishi bilan bog'liq. Abbosiylarga qarshi kurashni
davom ettirish tarafdori bo'lgan bir guruh shialar oltinchi imom Ja'far as-Sodiqning katta
o'g'li Ismoil atrofiga jipslashdilar. IX asr oxirlariga kelib, ismoiliy oqimi mustaqil mazhab
sifatida tashkil topdi. Ularning ta'limoti avvalo ikkiga: zoxiriy (ochiq) va botiniy (maxfiy)
ta'limotlarga bo'lindi.
Hozirgi davrda nizoriy mazhabi Suriya, Eron, Pokiston, Afg'oniston shimolida, Pomirda,
musta'liy mazhabi esa Yaman, Hindiston, Pokiston, Misrda, druzlar Suriya va Livanda
saqlanib qolgan.
Qaramatiy mazhabi, Qaramatiy (ko'pligi qaromatiy)lar shia mazhabidagi ismoiliylarning
asosiy shohobchalaridan biri bo'lib, IX asr oxirida Iroqda vujudga kelgan, Suriya va
Yamanda tarqalgan. Ular asosan dehqonlar, ko'chmanchi badaviylar va hunarmandlardan
tashkil topgan. Ular Islom qonun-qoidalariga itoat etmaganlar, ularda masjid bo'lmagan,
musulmonlar ziyoratgohi Qora tosh (Ka'ba)ga ziyoratni, unga sig'anishni bid'at,
budparastlik, deb hisoblaganlar. 899 yili Baxraynni bosib olib, Al-Axso (Sharqiy
Arabiston)da o'z davlatlarini tuzganlar. Ularning rahnamosi Hamadon ibn al-Ash'asshshg
o'g'li Abu Tohir Sulaymon (914-943) davrida qaramatiylar 930 yili haj vaqtida Makkaga
bostirib kirib, shaharni talon-taroj qilganlar, bir necha ming hojilarni va Makka aholisini

qatl etib, asirga olganlar. Ka'bani vayron qilib, qora toshni ikkiga bo'lib, Baxraynga olib
ketganlar, faqat 20 yildan keyin katta to'lov evaziga u Makkaga qaytarib berilgan.
Rofiziy mazhabi, Rofiziylar (ko'pligi ravofiza) shialarga, ayniqsa, imomiylarga mansub
laqab bo'lib, "inkor etuvchilar", "tan olmovchilar" ma'nolariga ega. Bular Muhammad
(s.a.v.)dan keyingi chahoryor xalifalardan Abu Bakr va Umar hokimiyatini tan
olmaydilar, payg'ambar o'zidan keyin Hazrati Alini voris qilib qoldirgan, deb da'vo
qiladilar. Ali avlodlaridan bo'lmish, hazrati Alining nabirasi Zayd ibn Ali (699-740)
davrida rofiziylarning uning nomi bilan bog'liq zaydiya shia harakati paydo bo'ldi. Zayd
739 yili Kufada Umaviylarga qarshi qo'zg'olon ko'tardi, shialar uning atrofiga yig'ilib, uni
imom deb e'lon qildilar. 10 oydan keyin Zayd qo'zg'oloni bostirilib, Zayd 740 yili 6
yanvar kuni jangda halok bo'ldi, tanasini butga tortib mixladilar, boshini qirqib,
Damashqqa, xalifa Hishomga (724-743) yuborishdi. Zaydiya oqimi paydo bo'lgandan
keyin rofiziylar nafaqat Abu Bakr va Umar, balki Umaviy va Abbosiylar xalifaliklarini
ham inkor etib, faqat imomiylarnigana tan oldilar.
Zaydiy mazhabi, Zaydiy mazhabi VIII asr o'rtalarida shialikda vujudga kelgan oqim
bo'lib, u shialarning 5-imomi Muhammad al-Bokirning ukasi Zayd ibn Ali nomi bilan
atalgan.
Muhammad al-Bokirning sustligidan norozi bo'lgan shialar ichidan Zayd o'z
tarafdorlarini to'plab, 739 yilda Umaviy hokimiyatiga qarshi isyon ko'targan, 740 yilda
xalifa Hishom qo'shinlari bilan bo'lgan jangda halok bo'lgan. Uning tarafdorlari keyin
ham oliy hokimiyatni Ali avlodiga berishni talab qilib, Eron, Yaman va boshqa
davlatlarda isyon ko'targanlar.
Ular Zaydni 5-imom hisoblab, undan keyingi shia imomlarini tan olmaydilar. Zaydiylar
o'z aqida va marosimlari jihatidan shialar va sunniylar o'rtasida turib, har ikkala oqimga
nisbatan murosasozlik yo'lini tutadilar. Ular yashiringan imom Mahdiyga
ishonmasliklari, Alidan oldingi uch xalifa (Abu Bakr, Umar, Usmon)ni la'natlamasliklari,
muta nikohini inkor etishlari bilan shialardan, avliyolar va mozorlarga sig'inishni hamda
darveshlik va zohidlikni inkor etishlari bilan sunniylardan ajralib turadilar.
Ja'fariy mazhabi, Ja'fariy mazhabi shia yo'nalishidagi diniy-huquqiy tizimga kirib, 12
imomga e'tiqod qiluvchi imomiylarning asosiy oqimidir. Imomiylar 6-imom Ja'far as-
Sodiq (vafoti 765 yil)ni shialik fiqh tizimining asoschisi deb biladilar. Aslida bu tizim bir
qator mujtahid va ilohiyotchilar tomonidan IX-X asrlarda ijtihod qilingan bo'lib, bunda
imom Ja'farning deyarli roli bo'lmagan, undan fiqh va ilohiyotga oid hech qanday asar
qolmagan. Shunga qaramay, shialik diniy-huquq majmuasi hozirgacha ham ja'fariya, deb
nomlanadi.

Ja'fariya XVI asr boshlarida Eronda hukmron diniy-huquq tizimiga aylangan. Eron va
Iroqdagi shialar o'rtasida bu mazhab hozirda ham kuchli ta'sirga ega. Shialikdagi
mazhablardan birining nomi, o`n ikki imomga e’tiqod qiluvchi imomiylarning asosiy
oqimi «ja’fariylar» deb ataladi. Oltinchi imom, shialik fiqhi asoschisi Ja’fari Sodiq nomi
bilan bog`liq. Shialikning diniy-huquq majmuasi hozirgacha «ja’fariya» deb yuritiladi.
Ja’fariya milodiy 16-asr boshlarida Eronda hukmron diniy-huquqiy tizimga aylangan.
Eron va Iroqdagi shialar o`rtasida bu mazhab hozirda ham kuchli ta’sirga ega.
Zaydiylar. Milodiy sakkizinchi asr o`rtalarida shialikda vujudga kelgan bir firqa
tarafdorlari «zaydiylar» deb atalgan. Bu firqaga shialarning beshinchi imomi Muhammad
Boqirning ukasi Zayd ibn Ali asos solgan. U imomlikka da’vogar bo`lib, milodiy 739 yili
Kufada umaviylar hokimiyatiga qarshi isyon ko`targan. Xalifa Hishom isyonni bostiradi,
Zaydning o`zi jangda halok bo`ladi. Zaydiylar Ajamdan bir payg`ambar kelishiga va u
Payg`ambarimizning (s.a.v.) shariatlarini nasx (bekor) qilishiga ishonganlari uchun
Islomdan tashqarida qoldi, kufri vojibdir deyiladi.
Islom oqimlari va yo‘nalishlarining paydo bo’lishi sabablari, e tiqodidagi ʼ
bo‘linishlarning sabablari va oqibatlari.
Islomning lug'aviy ma'nosi "Buyuruvchining farmoni va taqiqiga e'tirozsiz bo'ysunish
hamda uni buyurilgandek bajarish", demakdir. Islomning istilohniy ma'nosi Alloh
tarafidan yuborilgan barcha payg'ambarlar insonlarga Islom dinidan ta'lim berganlar.
Alloh taologa, Uning sifatlariga, oxirat kuniga payg'ambar yo'llagandek ishonish,
kitoblarini tasdiqlab, ular ravshanlantirib bergan to'g'ri yo'ldan borish, Yaratganni yagona
bilib, Undan boshqasiga ibodat qilmaslikdir.
Shariat - to'g'ri yo'lga solmoq, qonunchilik yo'naltirmoq, ibodat yo'llari, hayotiy va
ijtimoiy qoidalar, kishilar orasidagi munosabat va muammolar, halol bilan haromni
ajratib bermoqdir.
Qur'on va sunnatning hukmlaridan olingan mana shu qonunlar fiqh ilmi, deyiladi.
Istilovda "fiqh" "Alloh taolo o'z payg'ambari Muhammad (S.A.V.) orqali nozil qilgan
shariatni teran fahmlamoq" ma'nosini bildiradi. "Fiqh"ning shariat istilohidagi boshqa
ta'rifida "Shar'iy dalillardan qar'iy hukmlar chiqarishdir", deyiladi. Bu ta'rifdagi "shar'iy
dalil" Qur'oni karim va hadisi sharifdir. "Shar'iy hukm" esa umumiy hukmdan kelib
chiqadigan xususiy fikrdir. Shariatda shar'iy hukmlar asosan ibodat va muomalotlarda
namoyon bo'ladi. Zamonlar o'tishi bilan, Al-istinbat - chiqarib olish, sug'urib olish
uslublari shakllana bordi. Ijtihod qilish natijasida qat'iy dalolat qilib berilmagan hukmlar,

fikrlar xususida ijmo - ya'ni, yetuk ulamolarning o'zaro kengashib bir fikrga kelishlari
taomilga kira boshladi. Shu tariqa qiyoslash orqali va yuqorida aytilganlar bilan birga
yangi bir fan - usuli fiqh - ya'ni, musulmon huquqshunosligi vujudga keddi. Mazhab so'zi
arabcha “yo'nalish” ma'nosini bildirib, Islom atamashunosligida biror diniy masala,
muammo bo'yicha muayyan ulamo fikriga ergashish, "uning yurgan yo'nalishidan borish"
(arabcha - zaxaba 'ala mazhabixi)ni bildiradi.
Mazhablarning paydо bo’lishi: hanafiylik, mоlikiylik, shofеiylik va hanbaliylik.
1.Hanafiylikdagi mashhur kitoblar: Muhammad bin al-Xasan ash-Shayboniyning (vafoti
805 yil) "Kutub Zaxirurrivoya" nomli kitobi. Keyinroq uning muhim qismlarini Abul
Fodi al-Marvazi "Al-Kofiy" asarida yanada tartibga soldi. Unga Shamsuddin as-Saraxsi
(vafoti 1090 yil) "Al-Mabsut" nomli sharh yozdi.
2. Molikiylikda Molik ibn Anasning "Al-Muvatta" ("Ommaviy", ya'ni "Barchaga
tushunarli") kitobi asosiy asardir. Undan tashqari Abdussalom Saxnumning (vafoti 854
yil) "Al-Mudavvana al-Kubra" asari alohida o'rin tutadi.
3. Shofe'iylikda «Al-Umm» kitobi asosiy manbadir.
4. Hanbaliylikda Ahmad ibn Hanbalning «Al-Musnad» asari bosh manba sifatida
qaraladi.
Hanafiylik, No'mon ibn Sobit al-Kufiy Abu Hanifa hayoti va faoliyati VII va IX asrning
birinchi yarmida fiqhda o'ziga xos tushunchalar, ifoda - til va uslubiyat shakllandi. Fikh
paydo bo'lishining ilk davridayoq, ikki yo'nalish maydonga chiqa boshladi. Ulardan biri
Iroq maktabi bo'lib, u yana "mustaqil fikr yuritish tarafdorlari" (ashob-ar-ra'y), ikkinchi -
Madina maktabi esa "hadis tarafdorlari" (ashobul-hadis), deb yuritiladi. Ular orasidagi
farq - maktablar o'z aqidalarini rivojlantirgan moddiy va madaniy sharoit xususiyatlari
hamda ularga meros bo'lib qolgan huquqiy an'analar bilan belgilanadi.
"Ashob ar-ra'y"ning yorqin vakili, hanafiy mazhabi asoschisi Imom A'zam Abu Hanifa
(r.a.) hisoblanadi.
Hanafiya Islomdagi eng ko'p tarqalgan mazhabdir. Uning asoschisi Abu Hanifa 699-767
yillarda yashagan. Ma'lumki, huquqshunoslik markazlaridan biri Iroqdagi Kufa shahri
bo'lgan, Payg'ambarimizning sahobalari Abdulloh ibn Mas'ud (vaf. 653 y.) u yerga faqih
va muallim sifatida Xalifa Umar tomonidan yuborilgan edi. Uning talabalari fuqaho
sifatida tan olindi va ularning eng mashhurlaridan biri Hammod ibn Abu Sulaymon (738
y.) mazkur mazhabga nom bergan Abu Hanifaning ustozi bo'lgan.

Abu Hanifa kufalik bo'lib, o'zining ismi No'mon ibn Sobit edi. O'ziga to'q ipak sotuvchi
xonadonida tavallud topgan. A'lo ta'lim olib, yoshligida so'nggi sahobalarning suhbatini
olgan. 22 yoshida mashhur huquqshunos Hammod ibn Abu Sulaymonning shogirdi va
uning davrasida 18 yil tahsilda bo'ladi. Ustoz vafotidan so'ng 10 yil davomida ushbu
to'garakka rahbarlik qiladi. U Kufa va Basraning eng obro'li faqihi hisoblangan. 747-748
yili uni davlat xizmatiga chorlagan Iroq hokimining zulmidan qochib, Makkaga ko'chib
o'tadi. Hokimiyatga Abbosiylar kelgach, Iroqqa qaytadi va boy tojir hamda nufuzli olim
sifatida hayot kechiradi. Xalifa Mansur (754-775) Bag'dodda unga qozi yoki boshqa
yuksak martabani egallashni taklif etganida qat'iyan rad javobini beradi. Xalifa uning
irodasini bo'ysundirish uchun yoshi va obro'siga ham qaramay, qamoqqa tashlaydi, hatto
savalashga buyuradi. Oradan ko'p o'tmay, Abu Hanifa olamdan o'tadi.
Imom Abu Hanifaning bugun umri mobaynida ellik besh marta haj qilganligi ma'lum.
Olim sifatidagi bilimlarini savdo ishlarida kundalik hayotga amaliy jihatdan tatbiq etish
imkoniga ega bo'lib, qoida-qonunlarni qiyos va istihsonni ishlatish orqali boyitadi.
Hanafiy mazhabi ta'limoti, ilmiy merosi, mazhab izdoshlari Abu Hanifaning huquqiy
nazariyasi shaxs erkinligini hurmatlagan va shu bilan o'zga huquqshunoslardan farq
qiladi. U birinchi bo'lib bitimlarga oid qoidalarni ishlab chiqqan. Ular salam va murobaha
bitimlarida o'z aksini topgan. Salam bitimi keyinchalik yetkazib beriladigan mol-
mahsulotga darhol pul to'lashni ruxsat etgan. Ilgarigi qonunlar tovarni pulga bir paytning
o'zida ayirboshlashni nazarda tutardi. Murobaha bitimi esa bir savdogar ikkinchisiga
biron narsani sotishda oldingi, o'zi olgan narx ustiga shartlangan foyda bilan sotishni
ruxsat etgan va shu tariqa sudxo'rlikning oldi olingan. Shaxsiy huquq doirasida Abu
Hanifa erkin qizcha vositachisiz turmushga chiqishini ruxsat berdi, biroq keyinchalik
hanafiy mazhabi bu huquqni faqat ilgari erga tekkan ayolga kafolatladi. Abu Hanifa
fikricha, balog'at yoshiga yetgan inson mustaqil bo'lib, o'z mulkini o'zi xohlagan tarzda
tasarruf etishi mumkindir.
Uning shogirdlaridan “Assohibon”, deb nomlangan Abu Yusuf va Muhammad ibn Hasan
ash-Shayboniylar mazhab ta'sirini o'z asarlari va Abbosiylar davlatidagi yuksak
maqomlari tufayli keng masofalarga yoyishga erishdilar. Abu Yusuf (731-798)
Bag'dodda qozi etib tayinlangan, keyinchalik birinchi Qoziu al-quzot (bosh qozi) sifatida
xalifalik hududlarida qozilar tayinlash huquqiga ega bo'lgan. Uning "Kitob al-Xaroj"
asari xalifa Xorun ar-Rashid uchun soliqlar to'plash va davlatniyg moliyaviy masalalari
bo'yicha qarorlar to'plami vazifasini o'tagan. Muhammad ibn al-Hasan ash-Shayboniy
(749-804) hanafiy mazhabining huquqiy nazariyasini yozib qoldirgan allomadir. U
hanafiy fiqhi hamda Madinada Molik ibn Anas qo'lida ta'lim olgan. Muhammad ash-
Shayboniy qisqa muddat qozi bo'lgan, so'ngra xalifa Xorun ar-Rashid bilan Xurosonga

borib, o'sha yyerda vafot etgan. U yozgan oltita kitob ("Al-Mabsut", "Al-jomi al-kabir",
"Al-jomi as-sag'ir", "As-siyar al-kabir", "As-siyar as-sag'ir" va "Az-ziyodot") X asrda
Abu-l-Fadl al-Marvaziy (Al-Hokim ash-Shahid nomi bilan ma'lum alloma) tomonidan
"Al-Kofiy" unvoni bilan bir jildga to'planadi.
Molikiy mazhabi, Bu mazhab Arabiston yarim orolida rivoj topib, dastlab Hijoz yoki
Madina mazhabi sifatida nomlangan va uning aqoidi ko'pinchalik Umar ibn Xattob,
Abdulloh ibn Umar, Zayd ibn Sobit, Payg'ambarimiz (s.a.v.) amakilari Abbos va umr
yo'ldoshlari Oisha faoliyatlari bilan bog'lanadi. Mashhur namoyondalar orasida Ja'far as-
Sodiq (vaf. 765 y.) ham bo'lib, keyinchalik u shialikning ja'fariya mazhabiga nom bergan.
Molik ibn Anas al-Asbaxiy 713 yili Madinada kamon o'qlari yasovchi oilasida tavallud
topib, o'zi ipak matolari savdosi bilan shug'ullangan, bolaligidan qarindoshlari qo'lida
islomiy ilmlarni o'rgangan. Shu yyerda 795 yili vafotiga qadar yashagan va uni faqat
Makkaga hajga borish uchungina tark etgan. Shu tufayli u Madina ahlining ramziga
aylangan. Madina imomi sifatida tan olingan Molik hech bir siyosiy oqimlarga
aralashmagan va biron rasmiy mansabni egallashga rozi bo'lmagan. Bahsar va ilmiy
munozaralarda qatnashmagan, chunki "Ilm — xo'rozlar va qo'chqorlar orasidagi urush
emas", deb hisoblagan. Paygambar, sahobalar va tobe'inlarning fiqhga oid qarashlari,
qarorlari va qavllarini o'zining "Al-Muvatta'" kitobida jamlagan. Aytishlaricha, bu asar
bir nechta matnlarda tarqalgan ekan, biroq bizlargacha ikki varianti: "Hanafiy ash-
Shayboniy" va Yaxyo al-Laysiy (vaf. 848 y.) asarlari hamda ularga yozilgan izohlar yetib
kelgan hamda tunislik Ali ibn Ziyod (800 y.) talqinidagi nusxaning qismlari saqlanib
qolgan.
Huquqshunoslik sohasida molikiy mazhabi o'z yo'nalishiga ko'ra, alalxusus, ayolning
jamiyatdagi o'rniga munosabatiga ko'ra, hanbaliy mazhabiga yaqin turadi. Shuningdek,
molikiy mazhabida ota yoki otaning otasiga o'z bokira qizi yoki nevarasini, uning
roziligisiz, ayrim hollarda esa uning xohishiga qarshi ravishda ham erga berish huquqi
berilgan edi. Hanafiy mazhabi bunday holatga yo'l bermaydi.
Molikiy mazhabining vatani Madina bo'lgani uchun uning Hijozda tarqalishi tabiiy edi.
Har yili haj mavsumida Shimoliy Afrika va Andalusiya olimlari Madina ulamolari bilan
aloqa qilgani tufayli bu mazhab u yerlarga ham yoyilib, Andalusiyada zohiriy mazhabini
siqib chiqardi. Molikiy mazhabi hozirgi kunlarda ham Marokash, Jazoir, Tunis, Liviyada
yetakchi mazhab sifatida saqlanib kelmoqda. Shuningdek, u yuqori Misr va Sudan hamda
Baxrayn, Birlashgan Arab Amirliklari va Quvaytga o'z nufuzini yoydi. Boshqa qator
mamlakatlarda ham muayyan miqdorda molikiy mazhabining izdoshlari mavjud.

Shofe’iy mazhabi, bu mazhab jug'rofiy mintaqa mahsuli bo'lmasdan, ikki o'zga mazhab
bilan yaqindan tanish, Payg'ambar ajdodi Hoshimning akasi Al-Muttalib avlodidan
bo'lgan Muhammad ibn Idris ibn al-Abbos ibn Usmon ibn Shofe'iy uning asoschisi bo'ldi.
Shofe'iy 767 yili Falastin (G'azza)da tug'ilib, 820 yili Misrda vafot etdi. Shofe'iy "Al-
Umm" nomli kitobni yozib [ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, kitobni uning shogirdi Ar-Rabiy
ibn Sulaymon (884 y.) yozgan], unda nafaqat shofe'iy mazhabi nazariyasini ifodalagan,
balki o'zga mazhablar orasidagi ko'plab farqlarni ham izohlab bergan. Mazkur yetti jildlik
kitobda turli huquqiy masalalar, Ali va Ibn Mas'ud orasidagi ixtilof, Shofe'iy va Molik
qarashlari orasidagi farq Ash-Shayboniy tomonidan Madinaga xos ayrim nazariyalarining
rad etilishi o'z aksini toptan.
Misr mazkur yangi mazhabning vatani bo'lgani uchun u yyerda bu ta'limot chuqur ildiz
otgani tabiiydir. 1517 yili Usmoniy turklar tomonidan Misrga hanafiy mazhabi kiritiladi.
Hozirgi kunda sud mahkamalarida shaxsiy maqom borasida hanafiy mazhabi tatbiq
etilsa-da, ko'p misrliklar, ayniqsa, qishloq joylarda o'z diniy urf-odatlarida shofe'iy
an'analariga sodiq qolganlar. Falastin va Iordaniyaning aksariyat musulmonlari, Suriya,
Iroq, Hijoz, Pokiston, Hindiston, Indoneziya hamda Eron va Yamandagi sunniy
musulmonlar ham shunday qiladilar.
Hanbaliy mazhabi, Bu shaxsiy mazhab, chunki asosan bir shaxs — Ahmad ibn
Hanbalning huquqiy qarashlari, qavl va fatvolarini namoyon etadi. Ibn Hanbal 780 yili
Bag'dodda tug'ilib, shu yyerda 855 yili vafot etgan. Hadis to'plash niyatida Suriya, Hijoz,
Yaman, Kufa va Basraga ko'p sayohat qilgan va 40 000 dan ortiq hadisni jam etgan olti
jildlik "Musnad al-Imom Ahmad" asarini yaratgan.
Bu mazhabning o'zgalarga nisbatan ko'proq hadislarga tayanishi qonun asoslari jihatidan
farq qiladi. Ular hadislar mohiyatini Qur'on oyatlari martabasigacha ko'tarishgan.
Hadislarga "qanday?" deb savol bermasdan (bilo kayfa) to'g'ridan-to'g'ri ishonish zarur,
deganlar. Hanbaliylarga binoan (Ibn Qayyim al-Javziya - 1350 y.) fiqh asoslari beshta: 1.
Qur'on va sunnat matnlari; 2. Sahobalarning fatvolari; 3. Qur'on va sunnatga muvofiq
bo'lgan ayrim sahobalarning qavllari; 4. Isnodi zaif yoki xabar beruvchilar soni kam
bo'lgan hadislar; 5. Mutlaqo ilojsiz qolganda, qiyos bo'yicha hukm chiqarish.
Ibn Abd ul-Vahhob keyingi asrlar ulamolari emas, balki Qur'on va sunnatga tayangan
boshlang'ich Islomning sarchashmalariga qaytishga da'vat etadi. Vahobiylarning
muvaffaqiyati va XX asr Sa'id oilasining hukumat tepasiga qaytishi Saudiya Arabistonida
hanbaliy mazhabini rasmiy mazhab sifatida ta'sis etilishiga olib keldi. Shuningdek,
hanbaliylik Qatarda rasmiy mazhab va Falastin, Suriya, Iroq va yana boshqa joylarda o'z
izdoshlariga ega.

5. Sunniylik va shialik yo‘nalishlarining paydo bo‘lishi va ular e tiqodidagi farqlar. ʼ
Moturidiylik va ash ariylik maktablari.
ʼ
Islomda asosan ikki yo'nalish: sunniylik (ahli sunna val jamoa - sunnat va jamoat ahli) va
shialik (shiat Ali - Ali tarafdorlari) mavjud bo'lib, ularning har birida turli masalalar
bo'yicha bir qancha mazhablar mavjuddir. Uchinchi yo'nalish xorijiylar (xavorij - ajralib
chiqqanlar) VII asrning ikkinchi yarmida deyarli bo'linib ketgan.
Sunniylik yo'nalishi "axri sunna val jamoa", deb ataladi va 4 ta fiqhiy mazhabdan iborat:
Hanafiy; Shofe'iy; Molikiy; Hanbaliy.
2 ta aqidaviy Ash'ariy; Moturidiy ta'limotiga amal qiladi.
Islom fiqhi asoslori va sunniylikdagi fiqhiy mazhablarning manbalari
Quyidagi manbalarga asoslanibgina hukm chiqarish shart:
1. Qur'oni karim. Agar faqih Islomda biror narsaning hukmi qanday ekanligini bilmoqchi
bo'lsa, avvalo Qur'onga murojaat qiladi. Unda nima hukm bo'lsa, hech ikkilanmasdan uni
qabul qiladi.
2. Sunnat - Muhammad (S.A.V.) qilgan ishlari va aytgan so'zlari. Hadislarga asosan
hukm chiqarilganda, ularni nihoyatda ehtiyotkorlik bilan tanlab olinishi zarurdir.
3. Ijmo - bir davrning ijtihod (diniy manbalardan mustaqil hukm chiqarish) darajasiga
yetgan ulamolarining yakdillik bilan biror masalani qabul qilishlaridir.
4. Qiyos - ya'ni, hukmi vorid bo'lmagan masalani Qur'on va hadisda, shunga o'xshash va
hukmi kelgan narsaga qiyoslab fatvo chiqarish.
Islomdagi yo`nalishlar. Siyosiy partiya, harakat, firqa va guruhlar. Aqidaviy ta’limotlar.
Fiqhiy mazhablar. Islomdagi ilk bo`linishlarning boshlanishi. Hokimiyat masalasidagi
turli fikrlar. Siffin voqeasi. Xorijiylik yo`nalishi va ta’limoti. Mo`’taziliylik asoschisi va
ta’limotlari. Shia yo`nalishining mazhab va ta’limotlari. Ismoiliya. Qarmatiylik ta’limoti
va harakatlari. Sunniylik aqidasi va mazhablari. Hanafiylik mazhabi. Tasavvuf yo`nalishi
va tariqatlari. Yassaviya, Kubraviya, NAQSHbandiya tariqatlari. Zamonaviy sufiylik
ta’limotlari. Moturidiya va Ash’ariya aqidaviy ta’limotlari.
Vahhobiylik harakatining kelib chiqishi. Vahhobiylikning Markaziy Osiyoda tarqalishi.
XX asrdagi islohotchilik harakatlari. Panislomizm, panarabizm, panturkizm
tushunchalari. Tablig` guruhi. Ixvonul muslimin tashkilotining tuzilishi, turli firqalarga

bo`linishi. Hizbut tahrirning shakllanishi, ta’limoti, maqsadlari. Nurchilik harakatlari,
maqsadlari. Akromiylik harakatlari va ularning ayanchli oqibatlari. Fundamentalizmning
vujudga kelishi. Birinchi jahon xristian fundamentalistlari assotsiatsiyasiga asos solinishi.
Ekstremizmni keltirib chiqaruvchi omillar. Terrorizmga qarshi kurashda ma’rifiy
islomning roli. Radikal diniy oqimlar. Fanatizmning salbiy oqibatlari. Sobiq Ittifoqdan
keyingi makonda diniy omilning faollashuvi. O`zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasida milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalar tuzishning taqiqlanishi.
Diniy ekstremizmga qarshi kurashishda yoshlarga milliy istiqlol g`oyalarini
singdirishning ahamiyati.

Islom dinining aqidaviy yo‘nalishlari va maktablari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish