Islom merosini o‘ganishda jadidchilikning ilmiy merosining. ahamiyati - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	55.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Islom merosini o‘ganishda jadidchilikning ilmiy merosining. ahamiyati

Купить

MUNDARIJA
Kirish
I. bob. Jadidchilik va islom
1.1. Jadidlar davriga qadar islom tarixini o‘rganilishi
1.2. Islom tarixiga oid ijod namunalari
II. bob. Jadid asarlarida islom tarixining yoritilishi.
2.1. Avloniy va Fitrat asarlarida Muhammad (s.a.v.) hayotlariga doir
ma’lumotlar
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi : Milliy ma’naviyatimiz islom dini bilan uzviy
bog‘liq ekanini Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev ham o‘zlarining ko‘plab nutqlarida
ta’kidlab kelmoqdalar. Bu borada juda ko‘plab amaliy ishlar amalga oshirilmoqda.
Shunday ekan, barkamol avlodni ma’nan shakillangan qilib tarbiyalashda
dinimizdagi mehr-oqibat, rahm-shavqat, doimo atrofimizdagi kishilardan xabar
olib turish kabi hislatlarni yoshlarning qalbiga singdirib, shu asosida
ulg‘aytirmog‘imiz zarur bo‘ladi.Mustaqillik yillarida mamlakatimizning ma’naviy-
ma’rifiy hayotning barcha sohalarida asrlarga tatigulik ishlar amalga oshirildi. Ilm-
fan va ta’lim sohasida ilmiy tadqiqot ishlari bilan bir qatorda istiqlol davri, uning
keng imkoniyatlarini, mohiyatini aks ettiradigan asarlar yaratildi. O‘zbek tiliga
davlat tili maqomi berilishi ziyolilarga – ilm-fan, adabiyot va san’at
namoyandalariga erkin ijod qilish, xalq ruhini chuqur his etish orqali yuksak
saviyada asarlar yozish imkonini berdi. Ayniqsa, diniy qadriyatlar, ularning
hayotimizdagi o‘rnini tadqiq qilishga bag‘ishlangan ko‘plab asarlar chop qilindi.
Jumladan, islom tarixiga oid o‘nlab kitob va risolalar o‘zbek tilida kitobxonlarga
taqdim qilindi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov hayotimizda dinning
ahamiyati haqida gapirib, “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida
ta’kidlagani kabi: “Barchamizga yaxshi ma’lumki, din azaldan inson
ma’naviyatining tarkibiy qismi sifatida odamzotning yuksak ideallari, haq va
haqiqat, insof va adolat to‘g‘risidagi orzu-armonlarini o‘zida mujassam etgan,
ularni barqaror qoidalar shaklida mustahkamlab kelayotgan g‘oya va arashlarning
yaxlit bir tizimidir”1Istiqlol yillarida el-yurtimiz taqdiriga daxldor bo‘lgan tarixiy
adolatni tiklash, xalqimiz va millatimizning yaqin o‘tmishidagi yopiq sahifalarni
to‘la ochib berish, shu tarixdan saboq chiqarib, bugungi va kelajak hayotimizga
ongli qarashni shakllantirish, begunoh qurbon bo‘lgan insonlar xotirasini
abadiylashtirish biz uchun ham qarz, ham farz edi. Ayniqsa, bu borada tadqiqotlar
olib borish ilmiy jamoatchilik zimmasidagi katta burch ekanini juda yaxshi
ma’lum.Jadidlarning asarlarida diniy-ma’rifiy g‘oyalar, jumladan islom tarixini
2

o‘rganish masalasiga juda muhim jihat sifatida qaralgan. Buyuk ma’rifatparvar
bobomiz Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘tgan asrning boshidayoq ”Dunyoda turmoq
uchun dunyoviy fan va ilm lozimdur, zamona ilmi va fanidan bebahra millat
boshqalarga poymol bo‘lur”, degan haqqoniy fikrlar bilan Turkiston ongu shu’urini
uyg‘otishga da’vat etgani bejiz emas, albatta. Jumladan, 1892-yili I.Gasprali
Turkiston o‘lkasida «usuli jadid» maktablarini ochishga izn va yordam so‘rab
general-gubernatorga yozgan xati javobsiz qoladi. 1901-yili Munavvar qori, 1904
yili Avloniyning yangi maktab ochish haqidagi arizalari rad etiladi. Jadid
ma’rifatparvarlarining milliy o‘zlikni anglash borasidagi muhim ishlaridan biri
yosh avlod ma’rifatida diniy ta’limga alohida e’tibor qaratishi bilan belgilanadi.
Avvalambor, diniy ruhda yosh avlodning xatsavodini chiqarish, diniy e’tiqodni
mustahkamlash, din tarixini bilishga alohida diqqat qildilar. Birgina o‘quvchilar
uchun islom dini tarixini o‘rgatishga mo‘ljallangan bir qator darsliklar yaratildi.
Munavvarqori Abdurashidxonovning “Havoiju-diniya” Abdulla Avloniyning
“Muxtasari tarixi anbiyo va tarixi islom”, Abdurauf Fitratning “Muxtasar tarixi
islom” kabi darsliklari shular jumlasidandir. Tadqiqot mavzusining o‘rganilganlik
darajasi: Hozirgi kunda“Usuli jadid” maktablarida diniy fanlarning o‘qitilishi,
ularning o‘ziga xos xususiyatlari maxsus tadqiqot ob’ekti bo‘lgan emas. XX
asrning 80-yillari o‘rtalaridan boshlangan demokratik oshkoralik va qayta qurish
jadidchilik harakati haqida cheklangan holda bo‘lsa ham ayrim haqiqatlarni aytish
1997.Imkonini berdi. Shu nuqtai nazardan, 1987 yilda O‘zbekiston FA Alisher
Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutida, 1989 yilda O‘zFA va yozuvchilar
uyushmasi hamkorlikda Turkistonda jadidchilik harakatiga bag‘ishlangan sobiq
Ittifoq miqyosida ilmiy anjumanlar o‘tkazildi. Ushbu yig‘ilishlarda jadidchilik
harakatini kompleks hamda ijtimoiy-gumanitar fanlar bo‘yicha o‘rganish kerakligi
ta’kidlandi.Vatanimiz mustaqillikka erishgandan keyingina ma’naviy-ma’rifiy
hayotimizda jadidlarning o‘rnini, xususan islom tarixini o‘rganishda ularning
qarashlarini xolisona yoritib berish imkoniyatiga ega bo‘ldik. Jadidlarning ma’rifiy
faoliyati, uning tub mohiyati, ularning asarlaridagi diniy g‘oyalar, xususan islom
tarixi haqida keng ko‘lamda ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda.Turkistondagi
3

jadidlarning diniy-ma’rifiy faoliyatini o‘rganish bilan chet ellarda nisbatan
oldinroq shug‘ullana boshladilar. Bu sohada Amerikalik E.Olvort, E.Lazzerini
ishlari ma’lum. Ayniqsa, XX asrning 80-yillaridan keyin turkiyalik Nodir Davlat,
Ahad Andijon, yaponiyalik Xisao Komatsu, nemis tadqiqotchisi Ingeborg Baldauf,
amerikalik Adib Xolid kabi olimlarning asarlari e’tiborga loyiq, ularning ba’zi
asarlari o‘zbek tilida ham nashr etildi.Jadidchilikni o‘rganishda B.Qosimov,
S.Xolboev, Sh.Rizaev, B.Do‘stqoraev kabilar o‘rganib, shu to‘g‘risida ko‘plab
asarlar, maqolalar chop etishdi. Jumladan, Jadid ziyolilarining asarlari “Tanlangan
asarlar” rukni ostida nashrdan chiqarildi.1999-yilning 16-18 sentyabrida
Toshkentda “XX asr boshida O‘rta Osiyo: jadidchilik, muxtoriyatchilik,
istiqlolchilik” mavzuida ancha e’tiborli xalqaro anjuman bo‘lib o‘tdi. Uning
tashkilotchisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat
qurilishi Akademiyasining tarix markazi turli mamlakatlardan kelgan yigirmadan
ortiq mutaxassis olimlarning ma’ruzalari tinglandi. Ular orasida Ingeborg Baldauf,
Adib Xolid, Fransiyalik Shantal Kelkeji, Italiyalik Marko Buttino, niderlandiyalik
Turaj Atabaki kabi taniqli olimlar bor edi. O‘zbek olimlaridan professorlar N.
Karimov, B. Qosimov, B. Nazarov, H. Ziyoev, Dotsentlar Sh. Turdiev, B.
Do‘stqoraev, Sh.Rizaev3 N.Jabborov kabilar ma’ruzalari bilan ishtirok etdilar.
Taasufki, bugungi kunda jadid ma’rifatchilarining asarlaridagi diniyma’rifiy
qarashlarni o‘rganish boshqa yo‘nalishlarga nisbatan ortda qolmoqda. Ularning
badiiy g‘oyalari, tarixiy jihatlari o‘z sohasi mutaxassislari tomonidan yaxshigina
tadqiq qilinmoqda. Ammo Islomshunos, dinshunos va tarixchi mutaxassislar jadid
adabiyotida islom tarixining o‘qitilishiga doir bironta maxsus yirik tadqiqot,
monografik ishlanmalarni amalga oshirmaganlar. Tadqiqod bu boradagi
izlanishlarning zaruratini yanada oshirib yuboradi.
Tadqiqot ishining ilmiy tadqiqot ishlari bilan bog‘liqligi:
Mavzu Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti
Universiteti “O‘zbek adabiyoti tarixi va matnshunoslik” kafedrasi ilmiytadqiqot
ishlari rejasiga kiradi
4

Tadqiqotning maqsadi:
Jamiyatda ma’naviy muhitni yanada takomillashtitrishda diniy nashrlarning o‘rni
va ahamiyatini ma’naviyaxloqiy, diniy-falsafiy jihatlarini o‘rganish. Jadid
ma’rifatparvarlarining Islom tarixini o‘rganishda olib borgan izlanishlarini yoritish
Tadqiqotning vazifalari:
-“Islom tarixi”, “jadid ma’rifatchiligi”, “jadid darsliklari” tushunchalarining
mazmun-mohiyatini aniqlashtirish;
-O‘zbekistonda milliy-ma’naviy tiklanish, ma’naviy hayotning yangilanishi
jarayonida ma’rifatparvarlikning tutgan o‘rnini o‘rganishning nazariy-metodologik
masalalarini tadqiq qilish;
-Mustaqillik davridagi islom tarixiga oid diniy nashrlarning mazmunmohiyati,
diniy-g‘oyaviy yo‘nalishlari borasidagi tadqiqotlarning asosiy xulosalarini
umumlashtirish, ular o‘rtasida jadid diniy-ma’riyi
-Jadidlar davri ma’naviy-ma’rifiy muhiti va jadid ma’rifatparvarlari asarlarida
islom tarixini o‘rgatishning ob’ektiv shart-sharoitlari, sabab va oqibatlarini tahlil
qilish;
-Jadid ma’rifatparvarlari asarlarida islom tarixini o‘rganishda mavzularning
joylashtirilishi, metodika, g‘oyaviy tarbiya va shu kabi o‘ziga xos xususiyatlarini
tahlil qilish;
-Jadid ma’rifatparvarlari asarlarida islom tarixiga oid qarashlarni o‘rganishning
bugungi kundagi ahamiyati, islom tarixini tadqiq qilish borasidagi izlanishlarga
ta’siri, barkamol avlod tarbiyasidagi ahamiyatini o‘rganish;
-Jamiyat ma’naviy hayotida jadid ma’rifatparvarlarining diniyma’rifatchilik
ruhidagi asarlarining ahamiyati, ulardan ilgari surilgan ezgu g‘oyalar, ijobiy
tavsiyalarni o‘rganish ustuvor vazifalari, muammolarini aniqlashtirishga oid
nazariy xulosa amaliy tavsiyalar ishlab chiqish va hakozo.Tadqiqotning ob’ekti
5

jadid ma’rifatparvarlari asarlarida islom tarixining o‘rganilishi va ularning o‘ziga
xos xususiyatlaridir.
Tadqiqot predmetlari: Ma’naviy-axloqiy hayotimizni yanada yuksaltirishda jadid
ma’rifatparvarlari asarlarida islom tarixining o‘rganilishi bilan bog‘liq diniy-
axloqiy, ma’naviy-ma’rifiy jarayonlardir.
Tadqiqotning nazariy-metotologik asoslari va metodlar: Tadqiqotda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoevning jadid ma’rifatchiligi, din
borasidagi asarlaridagi berilgan nazariy qoidalar, din, tarix, va boshqa ijtimoiy fan
olimlarining fikr va xulosalari nazariy-uslubiy manba bo‘lib xizmat qildi.
Malakaviy ishda qo‘yilgan muammoni o‘rganishda ilmiy bilishning tarixiylik va
mantiqiylik, obektivlik, tizimlilik, vorisiylik, qiyosiy tahlil kabi usullariga
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Shundaki, xalqimizning ma’naviy-ruhiy olamining
yuksalishi, barkamol avlodni voyaga yetkazishda jadid fanlarini o‘qitishda
foydalanish mumkin.
Kurs ishining tuzilishi va hajm: Tadqiqot kirish, 4 faslni o‘z ichiga olgan 2 bob,
xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
6

I bob. Jadidchilik va islom
1.1.Jadidlar davriga qadar islom tarixini o‘rganish
Mamlakatimizning mustaqillikka erishishi faqat ijtimoiy – siyosiy jihatdangina
emas, balki ma’naviy-ma’rifiy tomondan ham juda katta o‘zgarishlarga olib keldi.
Mazkur ijobiy o‘zgarishlar tufayli, tariximiz saxifalarida qoralanib kelingan
davrlar, ijtimoiy-siyosiy harakatlar, oqimlar, buyuk allomalarimiz meroslari
endilikda hayotimizning barcha soxalarida qaytadan o‘z o‘rnini egallamoqda,
xalqimizning ma’naviy dunyosini boyitish, poklash va rivojlantirish yo‘lida tobora
ulkan ahamiyat kasb etib bormoqda.Ijtimoiy–siyosiy va ma’naviy–ma’rifiy harakat
bo‘lmish jadidchilik ham sobiq totalitar tuzum tomonidan ta’qiqlangan
hodisalardan edi. Tabiiyki, uni xolisona o‘rganish mumkin emasdi. Chunki
jadidchilik o‘z oldiga qo‘ygan bosh maqsad Turkiston xalqlarini mustamlakachilar
zulmidan ozodlikka olib chiqish, ularni har tomonlama shaxs erkinligini
ta’minlaydigan yangi jamiyat qurishga tayyorlashdan iborat edi. Buning uchun
jadidlar quyidagi vazifalarni amalga oshirishni eng muhim va ob’ektiv zaruriyat
deb hisobladilar:
1. Turkiston xalqlarini erkparvarlik, millatparvarlik, vatanparvarlik ruhida
tarbiyalash.
2. Turkistonliklarni jahonning boshqa millatlari bilan har jihatdan teng yashay
olish, jahon madaniyati sivilizatsiyasidan xabardor bo‘lish darajasiga
ko‘tarish.
3. Turkiston uchun yagona bo‘lgan milliy g‘oyani yaratish va uni amaliyotga
tatbiq etish va boshqalar.Shuningdek, jadidlarning Turkiston ozodligi uchun
kurash dasturida uch asosiy yo‘nalish mavjud edi. Birinchisi – yangi usul
maktablari tarmog‘ini kengaytirish, ikkinchisi – umidli yoshlarni chet ellarga
o‘qishga yuborish va nihoyat, uchinchisi – turli ma’rifiy jamiyatlar tuzish
hamda ziyolilarning kuchli firqasini tashkil etishga qaratilgan gazetalar chop
7

etish ma’rifatchilarining asarlaridagi islom tarixining o‘rganilishi va uning
ahamiyati dinshunoslik fanlari nuqtai nazardan o‘rganilgan.
Xususan,mustaqillik yillarida mamlakatimizda milliy-ma’naviy tiklanish
jarayonlarida jadid ma’rifatchilarining ma’naviy merosi, ma’naviy
hayotimizdagi yangilanishlarda islom tarixi ahamiyati tadqiq qilindi. Jadidlar
davridagi ma’orifning ahvoli, diniy nashrlarning o‘ziga xos xususiyatlariga oid
tadqiqotlar bilan birga jadid asarlaridagi diniy-tarixiy va axloqiy jihatlarga
bag‘ishlangan ishlanmalarning xulosalari umumlashtirildi.
O‘zbekistonda ma’naviy-ruhiy tiklanish va yangilanish jarayonlarida jadid
ma’rifatchilarining diniy nashrlarining ahamiyatini yanada oshirish, shuningdek,
ularning mamlakatimizda diniy bag‘rikenglik va millatlaro totuvlikni ta’minlashda
ahamiyati tadqiq qilindi;Mamlakatimizda ijtimoiy-ma’naviy muhitni yanada
sog‘lomlashtirish, muqaddas dinimizni soxtalashtirishga urinayotgan turli
mutaassib kuchlarning yovuz harakatlari oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar,
ayniqsa, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish, ogohlik va hushyorlik muhitini
yaratishda jadid ma’rifatparvarlarining islom tarixiga oid asarlarining ahamiyatiga
doir amaliy xulosa va tavsiyalar ishlab .
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyatliligi: Tadqiqot n atijalaridan
jamiyat ma’naviy-ma’rifiy hayotidagi muammolarni o ‘rganish, ayniqsa,
mamlakatimiz fuqarolarida diniy bag‘rikenglik, m illatlararo totuvlik, dinga ijobiy
munosabat, din tarixi, milliy-ma’naviy me rosimizga chuqur hurmat tuyg‘ularining
shakllanishiga doir vazifalarni h al qilishda nazariy manba sifatida foydalanish
mumkin.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati: T adqiqot natijalaridan diniy t ashkilotlar
faoliyatida, yoshlar o‘rtasida, jamoat tashqilotlarida olib. Borilayotgan ma’rifiy
ishlarda, shuningdek, diniy ta’limning oliy va o‘rta m axsus o‘quv bo‘g‘inlarida
“O‘zbek adabiyoti tarixi”, “Dinshunoslik” kabi
8

Turkiston tarixida jadidchilik harakati alohida mavqyega ega, uning o‘rganilishi
tom ma’noda mamlakatimiz mustaqillikka erishganidan so‘ng boshlandi va bu
o‘rganishning uzoq vaqt hamda ko‘p tomonlama davom etishi tabiiy hol. Shu
ma’noda jadidchilikning kelib chiqishiga va mohiyatiga doir fikr bildirish hamda
bu boradagi fikr almashinuvlar deyarli endi boshlanmoqda desak, yanglishmagan
bo‘lamiz. Taniqli jadidshunos olim, professor Begali Qosimov “Milliy uyg‘onish”
deb nomlangan kitobida “jadidchilik” istilohining kelib chiqishi haqida to‘xtalib,
shu munosabat bilan uning mohiyati to‘g‘risida ham fikr bildiradi:
“Jadidchilikning” asosida “jadid” so‘zi yotadi. “Jadid”ning ma’nosi “yangi”
demakdir. U shunchaki “yangi” yo bo‘lmasa, “yangilik tarafdori” degani emas.
Balki “yangi tafakkur“, “yangi inson”, “yangi avlod” singari keng ma’nolarni
o‘zida mujassam etgan. Mazkur ta’rifni “jadidchilik” istilohining boshqalarga
nisbatan to‘g‘ri, mukammalroq talqini deyish mumkin. B.Qosimov ayni shu
kitobda jadidchilikning harakter – yo‘nalishi haqida ham qisqa, lekin lo‘nda va
ob’ektiv fikr bildiradi: “Jadidchilik – oqim emas, harakat. Ijtimoiy, siyosiy,ma’rifiy
harakat”5. Mazkur harakat maqsadlariga ko‘ra, Vatan, millat va davr oldida turgan
ulkan ijtimoiy–siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy muammolarni Turkiston xalqlarini
ma’rifatli qilish, ular hayotini qaytadan madaniylashtirish va zamonaviylashtirish
yo‘li bilangina hal etish mumkin edi. Bunday miqyosli va tarixiy vazifani tor
doiralarga mansub yoki muayyan tabaqaviy qarashlarga asoslangan oqim hal
qilolmasdi. Butun Turkiston xalqlarini, “Rusiya turklarini” yagona safga birlashtira
oladigan harakat lozim edi. Jadidchilik ana shunday harakat sifatida maydonga
chiqdi. Mashhur qrim-tatar allomasi Ismoilbek Gasprali X1X asrning oxirlarida
asos solgan bu harakat va uning «Tarjumon» gazetasi mazlum turkiston hayotida
misli ko‘rilmagan o‘zgarishlar qildi, hatto jahon tajribasida ko‘rilmagan shiddatli
ijtimoiy-ma’rifiy to‘lqinni vujudga keltirdi, jadid allomalari Turkistonda milliy-
9

mintaqaviy uyg‘onish jarayonini boshlab berdilar, ular yaratgan ilmiy-pedagogik,
falsafiyaxloqiy, badiiy-publistik asarlar, yangicha maktablar, yangi teatr, yangi
adabiy-badiiy janrlar mintaqaviy va umumjahon miqyosida katta ahamiyatga ega
bo‘ldi.Agar Ismoilbek Gasprali g‘oyalari mohiyatiga nazar tashlasak, ularning,
ayniqsa, dastlabki davrda Rossiyaning ruslashtirish siyosatiga qarshi qaratilganligi,
yuksak taraqqiyotga milliylikni saqlagan holda erishishga chaqirishi sezilib
turishini ko‘ramiz. Jumladan u shunday yozadi: “Ovrupa bir keksa choldir, tajribasi
ko‘pdir. Ulug‘ yoshiga hurmatimiz bor. Tajribasidan o‘rganamiz. Lekin xatolarini
takrorlamaymiz. Maktablarini, universitetlarini biz ham quramiz. Ammo
aqllarimizni qanchalik yoritsak, qalblarimizni ham shuncha haqqoniyat bilan
to‘ldirmoqqa harakat qilamiz. Ovrupada nimani ko‘rsak, yosh boladek olib
yugurmaymiz. Esli-hushli insonlardek “bu nimadir?, Oqibati nima bo‘ladi?, Vijdon
va haqoniyatga uyg‘unmi?”, - deya aql tarozisiga tortib olamiz. Ovrupa madaniyati
mulohazasiz qabul qilaverish mumkin bo‘lgan bir narsa emas”. Bu esa
jadidchilikning quruq boshqalardan ko‘rko‘rona ko‘chirilgan harakat yoki intilish
emasligini yana bir tasdiqlaydi. Ismoilbek Gaspralining O‘rta Osiyoda jadidchilik
g‘oyalarini tarqatishdagi xizmatlarini tan olgan holda, shu bilan birga o‘zbek
ziyolilarining ham bu boradagi harakatlari munosib baholanishi kerak. Ularning
ko‘pchiligi jadidchilik g‘oyalariga o‘z yo‘li bilan mustaqil ravishda yetib kelganlar.
Bugungi kunda Turkiston jadidlarining rahnomasi, asli samarqandlik
Mahmudxo‘ja Behbudiy, toshkentlik Munavvarqori Abdurashidxonov va buxorolik
Abdurauf Fitratning taraqqiyparvarlik harakatiga asos solganliklari, unga rahbarlik
qilganliklari hammaga ma’lum. Jadidchilik harakatining mohiyatiga e’tibor qilib
qaralsa: u ma’rifatparvarlik emas, balki ma’rifatchilik edi. “Ma’rifatchilik”
iborasiga iste’dodli olim Sh.Rizaev alohida urg‘u berib, uni atroflicha tahlildan
o‘tkazgan.7 Darhaqiqat, ma’rifatparvarlar asosan ma’rifat homiylari tarzida,
«tashqaridan» turib, ya’ni xalqning iste’dodli farzandlarini qo‘llab – quvvatlash
orqali va o‘z asarlari yordamida bilvosita faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsalar,
ma’rifatchilar bir paytning o‘zida ham homiylar, ham ma’rifatning qora
mehnatchilari edi. Nazariy yo‘nalish bilan amaliyotning ana shunday chambarchas
10

bog‘liq holda olib borilishi jadid ma’rifatchilari uchun Ovro‘pa ma’rifatparvarlari
asrlar mobaynida bosib o‘tgan yo‘lni bir necha o‘n yil ichida «kesib chiqish»
imkonini yaratdi. U fidoyilik evaziga bunyodga keldi.Prezident I.A Karimov bu
haqda shunday deydi: - “XX asr boshidagi ma’rifatchilik harakati haqida
gapirgandim. O‘sha harakatning namoyandalari boylik uchun, shon – shuxrat
uchun maydonga chiqishdimi? Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvar Qori, Fitrat,
Tavollolarga maktab ochganlari, xalqni o‘z haq – huquqlarini tanishga da’vat
etganlari uchun birov maosh to‘laganmi? Birov ularga oylik berganmi? Albatta
yo‘q! Ular o‘t bilan o‘ynashayotganlarini, istibdodga qarshi kurashayotganlari
uchun ayovsiz jazolanishlarini oldindan yaxshi bilishgan. Bila turib, ongli ravishda
mana shunday yo‘ldan borganlar. Chunki vijdonlari, iymonlari shunga da’vat
etgan”. Jadid ma’rifatchiligi tom ma’nodagi keng miqyosli uyushgan harakatga
aylandi. Yakka-yakka tarzdagi individual homiylikka asoslangan
ma‘ifatparvarlikka nisbatan u izchilligi, tezkorligi va ommaviyligi bilan butun
mintaqani qamrab oldi. Yuqorida qayd qilganimizdek, jadidchilik harakati XIX asr
oxiri –XX asr boshida Turkiston, Kavkaz, Qrim, Tatariston hayotida muhim
ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-siyosiy, ma’rifiy harakat sifatida u dastlab XIX
asrning 80-yillarida Qrimda Ismoilbek Gasprinskiy rahbarligida qrim Tatarlari
o‘rtasida vujudga keldi. Ushbu harakat namoyandalari o‘zlarini taraqqiyparvar,
keyinchalik, jadidlar deb atashgan. O‘sha davrning ilg‘or taraqqiyparvar kuchlari,
birinchi navbatda, ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada
qolayotganini his etib, jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar.
Jadidchilik harakati mohiyat e’tibori bilan avvalo siyosiy harakat edi. Uning
shakllanish va mag‘libiyatga uchrash davrlari bo‘lib, ularni shartli ravishda to‘rtga
bo‘lish umkin. Turkiston, Buxoro va Xiva hududida bu davrlar 1895-1905;1906-
1916; 1917-1920; 1921-1929 yillarni o‘z ichiga oladi9.Jadidchilik harakatining
dastlabki davrida Turkistonda podsho Rossiyasining mustahkam o‘rnashib olishi
kuzatiladi. U o‘z siyosiy vakillari yordamida mahalliy xon va amir vakolatlarini
cheklabgina qolmay, ularni qo‘g‘irchoqqa aylantirib, rus va g‘arb
sarmoyadorlarining ishlashi va yashashi uchun sharoit yaratadi, turli kompaniyalar,
11

aksiyadorlik jamiyatlari manfaatini ko‘zlaydi. Ayni chog‘da mahalliy aholining
talab va ehtiyojlari nazarga olinmay qo‘yildi, diniy e’tiqodlari, urf-odatlari bilan
hisoblashmaslik, ularni mensimaslik kuchaydi. Hayotiy, Ilmiy saviyasi yuqori
bo‘lgan qozilar tajribasiz kishilar bilan almashtirildi, poraxo‘rlik, ijtimoiy-siyosiy
adolatsizlik avj oldi. Madrasa va maktablar faoliyatini cheklash, mahalliy joy
nomlarini ruscha atamalar bilan almashtirish, mahkama jarayonida qozilar
bo‘yniga xoch taqtirishgacha borildiki, yerli aholini bu xildagi tahqirlash hollari
mustamlakachilarning bedodligini yaqqol ko‘rsatardi. Millat istiqbolini o‘ylovchi
taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli narcha tabaqalari – hunarmand, dehqon,
savdogar, mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi. Ziyolilar dastlab chorizmga
qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uyg‘otish – siyosiy-ma’rifiy jabhadan
boshlashga qaror qildilar. Ana shunday tarixiy bir sharoitda Turkiston mintaqasida
mazkur harakat rivojlanish uchun o‘ziga qulay zamin topdi. Jadidlar orasidan
yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon
mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod va Vatanni
mustaqil ko‘rishni orzu qildilar va shu yo‘lda fidoyilarcha kurashdilar. Jadidlarning
Turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan quyidagi yo‘nalishlar ustuvor edi:
yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet elga
o‘qishga yuborish; turli ma’rifiy jamiyatlar va teatr truppalari tuzish; gazeta va
jurnallarda chop qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy ongini yuksaltirish bilan
Turkistonda Milliy demokratik davlat qurish. Jadid ziyolilarining kuchli partiyasi
tashkil qilingan taqdirdagina bu ishlarni amalga oshirish mumkin
edi.Jadidchilikning asosiy g‘oya va maqsadlari quyidagilar edi: Turkistonni o‘rta
asrlarga xos qoloqlik va mutaassibona diniy xurofotdan ozod etish, xalqqa ma’rifat
tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash, Buxoro va
Xivada konstitutsion monarxiya va parlament, keyinchalik demokratik respublika
tuzumini o‘rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish, barqaror milliy valyutani
joriy qilish va milliy qo‘shin tuzish. Turkistonda jadidchilik harakatini vujudga
keltiruvchilar tepasida Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abduqodir Shakuriy, Saidahmad
Siddiqiy-Ajziy (Samarqand), Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy,
12

Ubaydulla Asadullaxo‘jaev (Ubaydulla Xo‘jaev), Toshpo‘latbek Norbo‘tabekov
(Toshkent), Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo‘jaev, Usmonxo‘ja Po‘latxo‘jaev,
Abdulvohid Burhonov, Sadiriddin Ayniy, Abdulqodir Muhiddinov (Buxoro),
Obidjon Mahmudov, Hamza, Cho‘lpon, Is’hoqxon Ibrat, Muhammadsharif
So‘fizoda (Farg‘ona Vodiysi), Polvonniyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov
(Xorazm) turardi. Turkiston mintaqasidagi jadidchilik harakati, jug‘rofiy qamrovi
va yo‘nalishiga ko‘ra, uchga bo‘linadi: Turkiston, Buxoro va Xiva jadidchiligi.
Turkiston jadidlari bilan Buxoro va Xiva jadidlari o‘rtasida bir muncha tafovut bor.
Turkiston o‘lkasidagi jadidlar chor Rossiyasi mustamlakachiligiga qarshi
kurashning oldingi saflarida turib, chorizmning xom ashyo manbaiga aylantirilgan
Turkistonning dastlab muxtor, so‘ng mustaqil davlat bo‘lishini yoqlab
chiqdilar.Buxorodagi jadidchilik harakati Turkistondagiga nisbatan og‘ir ijtimoiy-
siyosiy sharoitda yuzaga keldi. Uning tarkibi asosan Buxorodagi shahar aholisining
taraqqiyparvar qismi: ziyolilar, mullavachchalar, mayda do‘kondorlar va
ma’murlar, hunarmandlar, savdogarlardan iborat edi. Jadidlarning dehqonlar va
askarlar o‘rtasidagi nufuzi avvaliga past bo‘lgan. Jadidlar iqtisod va boshqaruv
sohasida bir qator talablar, jumladan, soliqlarni kamaytirish talabi bilan chiqishdi.
Ular dastlab Buxorodagi amirlik tuzumi doirasida islohotlar joriy qilmoqchi
bo‘lishdi. Buxorodagi jadidchilik harakatiga ongi qotib qolgan ayrim kishilar, har
qanday yangilik va islohotlarning dushmani bo‘lgan qadimchilar oqimi qarshi
chiqdi. 1908 yili “Buxoroi sharif shirkati”tuzilib, bu shirkat darsliklar nashr etish
va kitob savdosi bilan shug‘ullandi. Ahmadjon Hamdiy (Abdusaidov), Usmonxo‘ja
Po‘latxo‘jaev (Usmon Xo‘ja), Homidxo‘ja Mehriy, Abdulvohid Burhonov,
Abdulqodir Muhiddinov, Sadriddin Ayniy, Abdurahmon Sa’diy shirkatning
tashkilotchilari edi. XX asr boshlarida Xivada shakllangan jadidchilik bir qadar
boshqacharoq tarixiy shart-sharoitda vujudga keldi. U bu yerda asosan ikkita
oqimdan iborat edi. Uning o‘ng oqimi xonlikda rivojlanayotgan savdo-sanoat
korxonalari egalari hamda yirik boylarning vakillarini o‘ziga birlashtirgan edi. Bu
oqimga Xiva xoni Asfandiyorxonning bosh vaziri Islomxo‘ja boshchilik qilgan.
Jadidchilikning o‘ng oqimi o‘z oldiga mamlakatda xon hokimiyatini saqlab qolgan
13

holda ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar o‘tkazish orqali erkin bozor munosabatlarining
rivojlanishiga
14

keng yo‘l ochib berishni maqsad qilib qo‘ygan edi. Xivada jadidchilikning so‘l
oqimi esa mayda sarmoyadorlar, hunarmandlar va xalqning turli tabaqa vakillarini
birlashtirgan bo‘lib, qozikalon Bobooxun Salimov uning rahbari edi. Ular Xiva
xonligida yangi usul maktablari tashkil qilish orqali xalq ommasining siyosiy
faolligini o‘stirish maqsadini qo‘yishgan edi. 1904 yili “jamiyati xayriya” tuzilib,
uning ko‘magi bilan Xiva shahrida dastlabki yangi usul maktabi ochildi.Jadidchilik
harakati 1906-16 yillarda o‘zining asosiy yo‘lini belgilab oldi. Jadidlarning
nashrlari xalqni yangi davr boshlangani bilan tanishtirar ekan, o‘zligini anglab,
uyushishga chaqirdi. O‘lka moddiy va ma’naviy boyliklari talanayotganini oshkor
qildi. Cho‘lpon she’rlari va maqolalarida mustamlakachilarning asl qiyofalarini
ochib tashladi. Mashhur advokat U.Xo‘jaev oliy o‘quv yurtini tashkil etish,
soliqlarni tartibga solish, bolalar tarbiyasiga jiddiy e’tibor berish masalasini ilgari
surdi. Jadidlar 1915-1916-yillarda “Ozodlik, tenglik va adolat” shiori ostida
ishladilar. Jadidlar o‘z asarlarida nafaqat siyosiy tuzumni o‘zgartirish,
mustamalakachilikdan qutulish, xalqni ma’rifatli qilish g‘oyalarini, shuningdek,
jamiyat qurilishi, uning har bir bo‘g‘ini va qatlamini isloh qilishni ko‘tarib
chiqdilar. Masalan, Fitrat oilaga bag‘ishlab maxsus asar yozdi. “Oila jamiyatning
ijtimoiy- ma’naviy bo‘g‘ini, kichik bir vakili bo‘lib aynan oila zaminida
xalqimizning bugungi kuni va kelajagi bunyod etiladi. Agar oilada tartib intizom
bo‘lsa, uning a’zolari shu xislatlarini xizmat jarayoniga ko‘chiradi va ijtimoiy
mehnat faoliyatlarida qo‘llaydilar. Bu esa, ularning o‘z xizmat vazifalarini yuksak
darajada bajarishlariga sabab bo‘ladi.1917 yili jadidchilik harakati o‘zining yangi
bosqichiga qadam qo‘ydi. Fevral inqilobidan so‘ng o‘zbek, tatar va qozoqlar
birlashishga ahd qildilar va “Turon” uyushmasi zaminida “Sho‘roi Islomiya”
jamiyati
1.2. Islom tarixiga oid ijod namunalari
Jadidlarga qadar madrasalar ibtidoiy, rushdiy va oliy madrasalarga
bo‘lingan. Oliy diniy maktab bo‘lgan madrasalarda diniy bilimlar, xususan, Islom
15

tarixi, musulmon huquqlari, arab tili grammatikasi, mantiq, adabiyot tarixi, tabiiy
ilmlardan dars o‘tilgan. Uning o‘quv rejalari vaqt va sharoitga qarab o‘zgarib
turgan. Masalan: XV asrning 30-40 yillarida Samarqand va Hirot madrasalarida
dunyoviy bilimlar: matematika, astronomiya, musiqa kabi fanlar ham
o‘qitilgan.Madrasa uch bo‘limdan iborat bo‘lgan: birinchi bo‘limda musulmon
diniy aqidalari bayon qilingan kitob – arab tili va qonunchilik o‘rgatilar edi. Bu
bo‘lim talabasi 9-10 yil o‘qigan. Ikkinchi bo‘limda qonunchilik, ilohiyot,
(qonunchilik), mushkulot, mantiq, arab tili grammatikasi, notiqlik mahorati kalom
o‘qitilgan. Unda 7-8 yil o‘qishgan. Uchinchi bo‘limda ilohiyot, qonunchilik, kalom
o‘qitilgan. Qonunchilik kursida geografiya va arifmetikadan ba’zi ma’lumotlar
berilgan. Maktab va madrasalarda asosan o‘g‘il bolalar o‘qitilar edi. Shaharlardagi
diniy maktablarda ba’zi domlalarning xotinlari – otinoyilar qizlarni ham o‘qitish
bilan shug‘ullanar edilar. Maktab va madrasalarda dars o‘zbek, arab va fors-tojik
tillarida olib borilardi.Musulmon maktablarida ta’lim tizimi 5 toifaga bo‘lingan
edi. Quyi maktab – bu maktablarda o‘g‘il bolalarga savod o‘rgatishgan (4 yil).
Xalilxona maktabi – (namoz) yod oldirib o‘rgatilgan. Qorixona – Qur’on yod
olingan. Madrasa. Maktab internat – o‘rta madrasa. Bu maktabda ham diniy, ham
dunyoviy fanlar o‘qitilib, o‘rta ma’lumot berilgan Islom tarixini o‘rganishga doir
o‘rta asrlarda juda ko‘plab asarlar yozilgan. Ayniqsa, barcha musulmon
madrasalarining asosiy darsliklari safidan o‘rin olgan Tabariyning “Tarixi Tabariy”,
Ibn Asiyrning “AlKomil fit-tarix” va shu kabilarni alohida ta’kidlash mumkin.
Odam a.s.dan tortib barcha payg‘ambarlar faoliyati, Muhammad s.a.vdan keyingi
musulmonlar faoliyati to‘laligicha islom tarixi sifatida e’tirof etiladi. Shuningdek,
ushbu yo‘nalishning muqobilida yana bir jihat – islom tarixi faqat Muhammad
s.a.v.dan keyingi musulmonlar faoliyatini o‘rganishni e’tirof etadi. Bugungi kunda
shu yo‘nalishdagi tadqiqotlarga e’tibor qaratsak, «Islom tarixi» bo‘yicha
hanuzgacha jahon fanida o‘z yechimini topmagan muammolar mavjudligi
ko‘ramiz. Ushbu yo‘nalishdagi darsliklarni yaratishda qiyosiy dinshunoslik nuqtai
– nazaridan yondashishga harakat qilinmoqda. Qiyosiy dinshunoslik fani ikki
yo‘nalish yoki ko‘rinishga ega bo‘lib, ular G‘arb (Ovrupo) va Sharq (arab-
16

musulmon) qiyosiy dinshunosligi. G‘arb qiyosiy dinshunosligining asosiy
qoidasiga ko‘ra, dinlar, diniy tafakkur ijtimoiy ongning tarkibiy qismi sifatida
evolyusion, ya’ni tadrijiy taraqqiyotdadir. Shunga muvofiq har bir dinning tarixi
bor, uni tarixiy-tahliliy usulda o‘rganish mumkin.
Sharq qiyosiy dinshunosligidagi yondashuv biroz boshqacha. Aniq misol
tariqasida Qohira universitetining professori Muhammad Xalifa Hasanning 2000
yili chop etilgan “Tarix al-Adyan” (Dinlar tarixi) kitobiga murojaat qiladigan
bo‘lsak, unda islomgacha bo‘lgan barcha dinlarning tarixi xolis, juda yaxshi, ilmiy
– tahliliy uslubda berilgan. Unda har bir dinning tahlili “Nash’at va tatavvur”
(paydo bo‘lishi va rivojlanishi) deb nomlangan paragraf bilan boshlanadi. Ammo
kitobning oxirgi, to‘rtinchi, Islomga bag‘ishlangan qismida bunday bo‘lim yo‘q.
Muallif islomga nisbatan bunday iborani ishlatib bo‘lmaydi, deb uqtiradi. Umuman
u “islom tarixi” degan iboraga qarshi. Bunday desak, go‘yoki VII asrda
Payg‘ambar Muhammad (sav) davrida shakllangan islom bir narsayu, hozir XXI
asr boshidagi islom boshqa narsa bo‘lib qolar emish. Ammo, muallif kim shunday
deganini ko‘rsatmaydi.Afsuski, ko‘pchilik arab – musulmon dinshunos olimlari
“paydo bo‘lishi va rivojlanishi” tamoyiliga qarshidirlar. Ular orasida M.A.Diroz,
Ahmad Shalabiy, Muhammad Abu Zahra, Mustafo Hyelmiy kabi yirik olimlar bor.
Aslida bunday tendensiya (taqlid) XX asrda g‘arb mustamlakachilik tizimiga
qarshi kurash paytida shakllangandi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, arab tilida “Tarix
al-islam” (islom tarixi) nomi bilan kitob uchratmaysiz. Asosan “at-Tarix al-
Islomiy” nomi uchraydi. Masalan, Mahmud Shokirning turk tiliga tarjima qilingan
23 jildli mashhur “at-Tarix Al – Islomiy” (Islomiy tarix), Muhammad Xuzariyning
“Muhodarot fi tarix Al-umam al-islamiya” (Islomiy ummatlarning tarixi bo‘yicha
ma’ruzalar) kitoblari shular jumlasidan. Bu kitoblarda islom tarixi emas, arab –
Musulmon davlatlarining tarixi bayon qilingan. Qizig‘i shundaki, ko‘pchilik arab –
musulmon mualliflari “qiyosiy dinshunoslik” (muqoranat Al – adyon)ni islomiy
ilmlardan biri deb e’tirof etgan holda, islom “vahiy” bilan kelgan pok din, islomni
boshqa dinlar bilan qiyoslash mumkin emas, deb ta’kidlaydilar. Ularning fikricha,
17

demak, islomdan boshqa dinlarni hohlagan tarzda muqorana qilish va ularni faqat
islom nuqtai – nazaridan o‘rganish mumkin. Shu o‘rinda ta’kidlash o‘rinliki,
islom tarixini Ovrupo nazaridan kuzatgan olim va adiblar — O.G.Bol’shakovning
«Xalifalik tarixi», L.I.Klimovichning «Qur’on haqida kitob», V.Panova va
Yu.Vaxtinning «Muhammad hayoti» kabi asarlarni e’tiqod va ixlos jihatidan,
jadidlarga qadar bo‘lgan va jadidlar asariga qiyoslab bo‘lmaydi. Ma’lumki,
jadidlarga qadar payg‘ambarlar va islom dini tarixiga bag‘ishlab asarlar yaratish,
Qur’oni karim oyatlari va Hadisi shariflarga tafsirlar bitish, ularni tarjima qilish va
ular asosida asarlar yaratish an’anasi alohida o‘rin tutadi. Masalan, birgina
Nosiruddin Burhoniddin Rabg‘uziyning “Qissasi Rabg‘uziy” asari (m. 1310) necha
asrlar davomida “Qisas ul-anbiyo” nomi bilan ma’lumu mashhur bo‘lib, qanchadan
qancha ota-bobolarimizni Otamiz Odam alayhis-salomdan Muhammad
Alayhissalomgacha o‘tgan payg‘ambarlar tarixi va zuhuri dini islom bilan
anishtirishga, shu yo‘l orqali ularning e’tiqodlarini shakllantirish va
mustahkamlashga xizmat qildi.
18

II.bob. Jadid asarlarida islom tarixining yoritilishi
2.1. Avloniy va Fitrat asarlarida Muhammad (s.a.v.) hayotlariga doir
ma’lumotlar.
Ma’lumki, jadidlarning yangi maktablar uchun yozgan darsliklarining tili,
bayon uslubi, metodikasi bir-biridan farq qilgan. Buning asosiy sababi ular
o‘rtasida ham eski madrasa tili va yangi o‘zbek adabiy tiliga bo‘lgan
munosabatning saqlanib qolishi bo‘lsa kerak. Chunki Behbudiy, Avloniy va shu
kabi ayrim jadid vakillari eski tilni afzal bilganlar va o‘z maqola, nutq va
kitoblarini shu asosda yozganlar. Shuningdek. Fitrat, Cho‘lpon, Qodiriy va shu
kabi vakillari esa o‘zbek badiiy adabiyot tilini qo‘llash orqali yangi adabiyot tiliga
asos solganlar. Jadid muallimlari qatorida Hoji Muin ham darsliklar yozib, chop
ettirdi. U 1908 – yili fors tilida “ Rahnamoi savod”, I. Rahmatullazoda bilan
hamkorlikda o‘zbek tilida “O‘qituvchi” nomli alifbo kitoblarini yozadi. Shu
ma’noda islom tarixini o‘rganishga bag‘ishlangan jadid darsliklarining tillari va
uslubiyotida ham ayrim tavofutlar kuzatiladi. Abdurauf Fitratning “Muxtasar Islom
tarixi” darsligi yuqorida ta’kidlangani kabi tili, metodikasi hozirgi davr
darsliklariga ancha yaqin ifodalangan bo‘lsa, Abdulla Avloniyning “Muxtasar tarixi
anbiyo va tarixi Islom” darsligi o‘zining diniy istilohlarining saqlanib qolgani, eski
til qoidalarining mavjudligiga ko‘ra boshqacha uslubga ega hisoblanadi. Biz ushbu
bitiruv malakaviy ishida Abdulla Avloniyning “Muxtasar Tarixi anbiyo va tarixi
islom” va Abdurauf Fitratning «Muxtasar Islom Tarixi» asarlarini tadqiqot
ishimizning asosiy manbalari sifatida tanlab oldik. Chunki Mahmudxo‘ja
Behbudiy (1914), Shokir Sulaymon (1918) kabi adiblarning «Qisqa Islom tarixi»
kabi darsliklarini topishga muvaffaq bo‘lmadik. Shu kabi Munavvarqori
Abdurashidxonovning ham qisqa islom tarix yaratganligi xabar qilinsada u o‘zbek
tilida nashr qilinmagan. Malakaviy bitiruv ishini yozish jarayonida
M.Abdurashidxonovning Havoij ad-diniya”, (Din ahkomlari) kitobini muallifning
nevarasi Ismoilxon hoji akaning uylariga borib, o‘qib ko‘rdim va rasmga tushirib
ma’lumotlar yig‘ib keldim14.
19

Abdurauf Fitratning «Muxtasar Islom tarixi» asarining tuzilmasi hozirgi darsliklar
bir muncha yaqin, ya’ni qism va alohida mavzulardan iborat. Uning birinchi qismi
“Saodat davri” deb nomlanadi. Odatda saodat davri deyilganda Payg‘ambarimizga
vahiy nozil bo‘lgandan keyingi davr nazarda tutiladi. Ammo Fitrat ushbu qismni
yoritishda Payg‘ambar Alayhissalomning tug‘ilishi arafasidagi Arabiston
sahrosidagi ijtimoiysiyosiy vaziyat, qo‘shni davlatlarning ahvoli haqida ham
to‘xtalib o‘tadi. Masalan, Rum va Eronning Islomdan avvalgi ahvoli borasida
ularning bir biri bilan doimiy kurashi, “bu mamlakatlarning xalqlari botbot isyon
ko‘tarar, turli diniy ixtiloflar bahonasida podshohlarini ag‘darib tashlash qasdida
bo‘lar, xullas, fisq-fujur, axloqsizlik, zo‘ravonlik va bosqinlar bu yurtlarda keng
tarqalgan edi” -deb yozadi.
XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida Misrning Qohira shahrida yashab
o‘tgan alloma Muhammad Xuzariy ibn shayx Afifiy ham “Nuril Yaqin” nomli
tarixiy asari muqaddimasida islom tarixi kitoblarining katta va zerikarli ekanini
ta’kidlaydi: ”Keyingi paytlarda musulmonlar Rasulullohning tarjimai holi va islom
tarixi bilan unchalik qiziqmay qo‘yganlaridan qattiq iztirob chekardim. Bu
mavzuda yozilgan kitoblarning kitoblarning haddan tashqari zerikarli va kattaligi
odamlarni cho‘chitar edi. Shu bois mansuralik olim Mahmudbek Salimning
ma’rifat ziyosi bilan yo‘g‘irilgan suhbatlari hamda u kishining daldasi bilan bu
xayrli ishga qo‘l urishga jazm etdim. Huzariyning e’tirofidan kelib Chiqsak,
odamlarga islom tarixini qisqa ravon qilib yetkazib berish lozim. Shu ma’noda
jadidlarning islom tarixini qisqacha qilib tasnif qilishlari ayni muddao
bo‘lgan.Fitrat Avloniydan farqli ravishda Arab yarim oroli va u yerdagi xalqning
ahvolini alohida mavzu ostida bayon qiladi. Uning yana bir jihati darslikda
talabalarning bayon qilingan voqyea-hodisalarni aniq tasavvur qilishi va hifz
qilishi uchun voqyea bilan bog‘liq jo‘g‘rofiy ma’lumotlar ham keltiriladi. “Uni
Arab yarim oroli (Jaziratul-arab), deb ataganlar. Bu yerning xalqi asosan
arablardan tashkil topgan. Arab yarim oroli Rum va Eron yurtlari kabi obod emas,
balki ko‘p yerlari qumlikdan iborat bo‘lib,ba’zi qit’alardagina obod manzillar
20

mavjud edi. Bu qit’alardan eng mashhuri va muboragi Hijozdir, chunki bu qit’ada
Makka bilan Madina joylashgan. Xaritaga qarasangiz ko‘rasizki, Hijoz qit’asining
bir tarafi Qizil dengiz va boshqa bir tarafi cho‘ldir”. Avloniy esa Fitratdan farqli
ravishda bu borada jo‘g‘rofik ma’lumotlardan ko‘ra, arablarning etno-milliy
ahvoli, etnomadaniy tarixiga e‘tibor qaratadi. “Arabiston Osiyo qit’asining g‘arbi-
janubinda katta yarim ota(orol)durki, ul yerda avvaldin beri arablar
yashamoqdadurlar. Arablar bo‘lsa Hazrati Nuhning Som ismli o‘g‘lining naslindin
tarqalub, arabi boir, arabi oriba, arabi musta’raba ismli uch firqaga bo‘lunmishlar.
Boida Arablari Hazrati Hud va Lut zamonlaridagi Od va Samud qavmlaridurki,
onlardin ma’lumoti tarixiya yo‘q kabidur. Oriba arablari esa Bani Qaht qattiq
bo‘lub, eski zamonlarda Yamanda Bani Xamir ismli bir zo‘r hukumat qurub, Sabo
shahri poytaxtlari bo‘lub, ikki ming yildin ortiq yurt so‘ramishlar. Musta’raba
arablari esa Arabiston qit’asinda Hazrati Ismoilning Jarham qabilasindin olgan
xotunlarindin tarqalgan kishilardur. Bu arablar hozirdagi kabi savdogar va
qo‘ychilik ila kasb va maishat qilur edilar. Avloniyning arablarni haqiqiy arab va
arablashgan arablarga bo‘lib o‘rganishi hozirda arab mamlakatlari oliygohlaridagi
islom tarixi bilan bog‘liq darsliklarda alohida mavzular sifatida keltiriladi.
Fitratning fikricha, bu joylarni Rum va Eron davlatlari keng sahro va odamlari
tarqoq yashagani uchun egallay olmaganlar. Bu yerda yashovchi xalqlar Rum va
Eron kabi o‘z hukumatlariga ega bo‘lmay, qabila-qabila, ya’ni to‘p-to‘p bo‘lib
yashagan. Barcha arablar johil va badaviy (sahroyi) bo‘lganlar. Cho‘ponlik va
qaroqchilik bilan kun ko‘rganlar. Biron yil bo‘lmaganki, bir qabila ikkinchisiga
hujum qilmagan, o‘rtada qon to‘kilmagan bo‘lsin. Barcha qabilalarning dini
butparastlik edi. Makka shahridagi Ka’ba xonasida 360 but (sanam) o‘rnatilgan
bo‘lib, har bir qabila opziga tegishli butga sig‘inar edi.Fitrat Hijoz ahlining
ijtimoiy–maishiy ahvolini bayon qilar ekan, barcha tarixchilar ta’kidlagani kabi,
o‘sha jamiyatda qimorbozlik, Sharobxo‘rlik, qiz tug‘ilsa, or qilib, begunoh
go‘daklarni tiriklayin yerga ko‘mish kabi odatlarini tilga oladi. “Alloh taolo juda
ko‘p payg‘ambarlar yuborgandan so‘ng, endi haqdin bilan oxirgi payg‘ambarni
yuborishga qaror qildi, ammo oxir zamon payg‘ambarini Rum va Eron kabi buyuk
21

Davlatlardan tanlamadi, chunki bu davlatlardagi odamlar ko‘p beaxloq, Beandisha
va beg‘ayrat bo‘lib ketgan edilar”. Agar Fitratning fikrini tahlil qilsak, so‘nggi
payg‘ambarning ernoiy va rumiylar orasidan chiqmagani ulardagi axloqsizlikning
haddan ortib ketgani sababli, arablar ulardan ko‘ra yaxshiroq ahvolda bo‘lgan.
Ammo ko‘plab tarixchilar bu kabi fikrlardan o‘zlarini tiyadilar va bu kabi shaxsiy
fikrini aniq bayon qilmaydilar.
2.2. Jadid manbalarida Ummoviylar va Abbosiylar davrining yoritilishi
Ko‘plab tarixchilar islom tarixi yoki Payg‘ambarimiz davri tarixini yozishda
ahli bayt masalasiga e’tibor qaratib, to‘rt roshid xalifalarni saodat davri bilan
birgalikda yozishadi. Jumladan, Avloniy ham asarida mana shunday yo‘l tutgan.
Umuman olganda, “Xonadon ahli”, “Payg‘ambar Oilasi”, Qur’onda zikr etilgan
bo‘lib, sunniylar bu tushunchani keng ma’noda qo‘llab, unga Muhammad (s.a.v.)ga
yaqin bo‘lgan odamlarni ham kiritadilar. Xususan ayrim allomalar bunga to‘rt
roshid xalifalarni ham qo‘shadilar. Ammo biz mazkur malakaviy bitiruv ishida
Payg‘ambarmiz davrining alohida va roshid xalifalar va amirlar davrini alohida
mavzular sifatida o‘rganishga harakat qildik. Qizig‘i shundaki, ushbu roshid
xalifalar davri islom tarixida muhim o‘rin tutgan davr hisoblanaib, ushbu
xalifalarning har biri faoliyati, hayoti va ular bilan bog‘liq voqyealar borasida
alohida kitoblar nashr qilingan. Jumladan, Abu Bakr Siddiq, Umar r.a.larga
bag‘ishlangan asarlar39 o‘zbek tiliga ham tarjima qilingan. Jadidchi Fitrat
Avloniydan farqli ravishda “Muxtasar Islom tarixi” asarida ushbu roshid xalifalar
davrini alohida qismi sifatida beradi. Fitrat roshid xalifalarni “Birinchi to‘rt asl
xalifalar” deb nomlagan. Olimning ushbu xalifalarni asl xalifalar deb nomlashi
Payg‘ambarimizning hadislariga muvofiq tarzda bo‘lishi mumkin. Ya’ni, bu
o‘rinda Xalifalikning o‘ttiz yil davom etishi va undan keyin amirliklarning
bshlanishi borasidagi hadis nazarda tutilyapti. Ammo Fitratning sarlavhasida yana
bir tushunarsiz so‘z mavjud. U ham bo‘lsa birinchi so‘zidir. Agar Fitrat yuqoridagi
hadis asosida sarlavha tanlaganida birinchi so‘zini ishlatmagan bo‘lardi.
Bizningcha, bu o‘rinda Fitrat o‘z Mezonlaridan kelib chiqib, davlatni adolat bilan
22

boshqargan abbosiy va mmaviy amirlaridan ham ayrimlarini, masalan, Umar ibn
Abdulaziz Kabilarni nazarda tutgan bo‘lishi mumkin. Avloniy esa, ushbu xalifalik
davrini alohida qism qilmasdan, navbatdagi mavzular qatorida keltirib o‘tadi. U
kitobini to‘rt roshid xalifalar davri bilan yakunlaydi. Avloniy Fitratdan farqli
ravishda mavzularni arabcha so‘zlar bilan “Xilofati hazrati Abu Bakr Siddiq” deb
keltiradi. Avloniyning darsligida diniy istelohlar bilan keltirilgan jumlalarga e’tibor
qaratamiz: “Rasuli akram (s.a.v.) afandimiz salomat Vaqtlarinda o‘rinlariga xalifa
bo‘ladurg‘on kishini ta’yin qilmasalar ham hazrati Abu Bakr Siddiqning xalifa
bo‘lishlariga ko‘p ishoratlari bor edi. Masalan, “Dunyoda eng ziyoda Abu Bakr
Siddiqdin roziman” deb aytishlari, ba’zi vaqt imom qilub iqtido qilishlari, ko‘p
vaqt bu zot ila suhbat vva kengash qilishuvlari bu zotni xalifa bo‘lishlariga dalolat
qilur edi. Payg‘ambarimizni (s.a.v.) vafotlarindin so‘ngra Madinada Hazrati Umar
osh bo‘lub, hamma sahobalar payg‘ambarimizning o‘runlariga Hazra Abu Bakr
Siddiqni xalifa ko‘tarub, bo‘yinsundilar.Endi Fitratning bu boradagi bayoniga
e’tibor qaratsak, yuqoridagidan bir oz boshqacha yondashuvni ko‘ramiz:
“Payg‘ambar alayhissalomning hayotlik chog‘larida hamma musulmonlar ul
janobning farmonlariga tobe’ edilar. Ul zoti sharif olamdan o‘tganlaridan so‘ng,
albatta, musulmonlarga bir yo‘lboshchi zarurati tug‘ildi. Hazrat dunyodan
o‘tganlaridan so‘ng, as’hoblar yo‘lboshchi tayinlash fikriga tushdilar. To‘planib
mashvarat qildilar. Ular o‘rtasida ixtilof tug‘ilib, nizo chiqishiga oz qoldi. Hazrati
Umar g‘ayrat va shijoat ko‘rsatdilar; hazrati Abu Bakrni ahli Islom sardorlig‘iga
tavsiya qildilar va birinchi bo‘lib o‘zlari ul kishini tan oldilar. Shunday qilib,
hazrati Abu Bakr xalifa, ya’ni Payg‘ambarimizning o‘rinbosari bo‘ldilar”
23

Xulosa
Mustaqilllik yillarida milliy-ma’naviy tiklanish, milliy tarixni anglash, tarixiy
adolatni tiklash borasida ulkan ishlar amalga oshirildi. Prezidentimiz
ta’kidlaganlaridek « Biz yaxshi bilamizki, hayot tinimsiz izlanish, tinimsiz
kurashdir. Xalqimizning boshidan kechirgan behisob qiyinchiliklari, mardona
mehnatining samarasini ko‘rish, undan bahramand bo‘lish vaqti yetib
kelmoqda»56. Ijtimoiy–siyosiy va ma’naviy–ma’rifiy harakat bo‘lmish jadidchilik
ham sobiq totalitar tuzum tomonidan ta’qiqlangan hodisalardan edi. Bu boradagi
keng ko‘lamli yangilanishlar, ularning nomlari tiklanishi, asarlari o‘rganilishi tom
ma’noda mamlakatimiz tarixida muhim voqyea hisoblanadi.Ma’lumki,
jadidlarning Turkiston ozodligi uchun kurash dasturida uch asosiy yo‘nalish
mavjud edi. Birinchisi – yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish, ikkinchisi
– umidli yoshlarni chet ellarga o‘qishga yuborish va nihoyat, uchinchisi – turli
ma’rifiy jamiyatlar tuzish hamda ziyolilarning kuchli firqasini tashkil etishga
qaratilgan gazetalar chop etish edi. Mazkur harakat maqsadalariga ko‘ra, Vatan,
millat va davr oldida turgan ulkan ijtimoiy–siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy
muammolarni Turkiston xalqlarini ma’rifatli qilish, ular hayotini qaytadan
madaniylashtirish va zamonaviylashtirish yo‘li bilangina hal etish mumkin edi.
Bunday miqyosli va tarixiy vazifani tor doiralarga mansub yoki muayyan
tabaqaviy qarashlarga asoslangan oqim hal qilolmasdi.Jadidchilik oqimining
asoschisi, mashhur qrim-tatar allomasi Ismoilbek Gaspralining g‘oyalari amalga
oshishi natijasida X1X asrning oxirlarida Turkiston hayotida misli ko‘rilmagan
o‘zgarishlar bo‘ldi, hatto jahon tajribasida ko‘rilmagan shiddatli ijtimoiy-ma’rifiy
to‘lqinni vujudga keltirdi, jadid allomalari Turkistonda milliy-mintaqaviy
uyg‘onish jarayonini boshlab berdilar, ular yaratgan ilmiy-pedagogik,
falsafiyaxloqiy, badiiy-publistik asarlar, yangicha maktablar, yangi teatr,
yangi .Adabiy-badiiy janrlar mintaqaviy va umumjahon miqyosida katta
ahamiyatga ega bo‘ldi.Ushbu oqim o‘zida yetuk olimlar, sanoat va ziroatchilik
sohalarining aamonaviy bilimdon mutaxassislari, madaniyat arboblarini jamlagan
24

bo‘lib, ular yurtni obod va Vatanni mustaqil ko‘rishni orzu qildilar va shu yo‘lda
fidoyilarcha kurashdilar. Ular turli ma’rifiy jamiyatlar va teatr truppalari
tuzish,gazeta va jurnallarda chop qilish, xalqning ijtimoiysiyosiy ongini
yuksaltirish bilan Turkistonda milliy demokratik davlat qurishni maqsad qili
qo‘ydilar. Jadid ziyolilarining kuchli partiyasi tashkil qilingan taqdirdagina bu
ishlarni amalga oshirish mumkin edi.Jadid mualliflar maqsadlariga yetishda yangi
jadid maktablarini ochish, xalqni savodli qilish, zamon bilan hamnafaslikni olib
kirish maqsadida turli xil darsliklar yaratdilar. Mana shunday darsliklari orasida
Islom tarixi, islom odablariga bag‘ishlangan kichik darslik va qo‘llanmalar ham
mavjud edi. Bunday an’anani jadidlarning o‘zlari yaratgan emas va ular mintaqada
o‘qitilib kelingan islom tarixiga oid darsliklarni qisqartirish, muxtasar holatga
keltirish yo‘lini tutdilar. Masalan, birgina Nosiruddin Burhoniddin Rabg‘uziyning
“Qissasi Rabg‘uziy” asari (m. 1310) necha asarlar davomida “Qisas ul-anbiyo”
nomi bilan ma’lumu mashhur bo‘lib, qanchadan qancha ota-bobolarimizni Otamiz
Odam alayhis-salomdan Muhammad alayhissalomgacha o‘tgan payg‘ambarlar
tarixi va zuhuri dini Islom bilan tanishtirishga, shu yo‘l orqali ularning
e’tiqodlarini shakllantirish va mustahkamlashga xizmat qildi.Shu ma’noda islom
tarixini o‘rganishga bag‘ishlangan jadid darsliklarining tillari va uslubiyotida ham
ayrim tafovutlar kuzatiladi. Abdurauf Fitratning “Muxtasar Islom tarixi” darsligi
yuqorida ta’kidlangani kabi tili, metodikasi hozirgi davr darsliklariga ancha yaqin
ifodalangan bo‘lsa, Abdulla Avloniyning “Muxtasar tarixi anbiyo va tarixi Islom”
darsligi o‘zining diniy istilohlarining saqlanib qolgani, eski til qoidalarining
mavjudligiga ko‘ra boshqacha uslubga ega hisoblanadi.
25

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. –T: Sharq, 1997.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T., Ma’naviyat.
2008.
3. Karimov I.A. Adolatli jamiyat sari. – T.: O‘zbekiston. 1998. – 37 b.
4. Karimov I.A.Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari. -T., Sharq,1998.
5. Zakoi Kunrapa . “Hazrati payg‘ambarimiz va islom dini” –T. –B.3
6. Qosimov Begali. Milliy uyg‘onish .- T: Ma’naviyat. 2002.- 5b.
7. Gasprali I. Ovrupa madaniyatiga bir tanqidiy nazar – “O‘zbekiston
Adabiyoti va san’ati” g., 1996 yil, 10 yanvar soni
8. Shuhrat Rizo. Ma’rifatparvarlikdan ma’rifatchilikkacha.- Tafakkur.J –
1995.-№1. 74-79b
9. Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug‘ati –T., G‘.G‘ulom
Nomidagi NMIU. 2009. 128-bet.
10. Qosimov Begali. Ismoilbek Gaspirali.-T: G‘.G‘ulom nomidagi
Nashriyot matbaa birlashmasi, 1992.- 34 b.
11. Islom ensiklopediya. –T., O‘zME nashriyoti, 2004. –B.
12. Abdurauf Fitrat «Muxtasar Islom tarixi» -T., 31
26

Islom merosini o‘ganishda jadidchilikning ilmiy merosining. ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish