Islom sivilizatsiyasining vujudga kelish omillari va tarqqiyoti

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	67.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Islom sivilizatsiyasining vujudga kelish omillari va tarqqiyoti

Купить

Kirish
Bugungi kunda O‘zbekistonda islom dini qadriyatlariga e’tibor tobora ortib
bormoqda. Ayniqsa, davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev tomonidan buyuk
allomalarimiz va ularning ilmiy meroslariga alohida ahamiyat ko‘rsatilib, yoshlarni
ularning pandu nasihatlari, ilm-ma’rifat, bag‘rikenglik ruhida tarbiya qilishga katta
urg‘u berilmoqda. Shu ma’noda Toshkent shahrining qadimiy qismi – Hastimomda
Islom sivilizatsiyasi markazining tashkil etilishi amalga oshirilayotgan
islohotlarning yorqin namunalaridan biri, deb aytish mumkin. Chunki bu yerda
shonli tarixning ko‘zga ko‘ringan namunalari, yosh avlodning ma’naviyat va
ma’rifat maskani bunyod etilmoqda. Markazda tashkil etilayotgan islom olamidagi
ulkan kutubxona, qo‘lyozmalar fondi, ilmiy akademiya va boshqa bir qator
tuzilmalar ta’lim-tarbiya, ilmini yuksaltirishga xizmat qilishida shubha yo‘q.
Dunyoda benazir bo‘lgan bunday maskanga yurtimizdagi har bir fuqaroning,
ertangi kunga umid ko‘zlari bilan boqayotgan har bir yoshning e’tibor markazida
turibdi va haqli ravishda jahon jamoatchiligining qiziqishini tobora o‘ziga
tortmoqda.
Islom sivilizatsiyasining rivojiga munosib hissasini qo‘shgan buyuk
allomalarimizni qancha o‘rgansak, ularni targ‘ibu tashviq qilib, asarlarini nashr
qilsak shuncha oz. Shunday ekan, sohada amalga oshirilayotgan faoliyatning
maqsadi ham ulkan ilmiy merosni chuqur o‘rganib, kelajak avlodga munosib
tarzda etkazish hisoblanadi. Davlatimiz rahbari tomonidan yosh avlod trabiyasi
yo‘lida qilinayotgan bunday ishlar uzoq istiqbolni ko‘zlagan.
Yer yuzida hayot paydo bo‘lganidan beri ko‘plab sivilizatsiyalar mavjud
bo‘lgan. Ulardan ma’lum birlari o‘z davrida gullab-yashnagan, biz esa ularni
faqatgina qadimiy manbalarda o‘qib, undan faqat saqlanib qolganlarini ko‘rishimiz
mumkin. Yana ma’lum birlari hozirgi davrgacha yashab kelmoqdaki, undan
insoniyat foydalanmoqda, yanada rivojlantirishga hissa qo‘shmoqda. Bir so‘z bilan
aytganda, ushbu sivilizatsiyalarning barchasi inson mehnati va intilishi natijasida
2

taraqqiy etgan bo‘lib, kishilik jamiyatining rivojiga o‘zininig munosib hissasini
qo‘shgan.
Sivilizatsiyalar ichida alohida ajralib turadiganlaridan biri islom
sivilizatsiyasi bo‘lib, uning ikki xil ahamiyatli jihati mavjud. Birinchisi, ato qilish
xususiyati bo‘lib, musulmon ummati asrlar osha diniy va dunyoviy ilmlar, fan,
san’at, maorif, arxitektura, ishlab chiqarish kabi sohalarda boshqalarga ulkan
kashfiyot va ko‘plab yutuqlarni ato qilgan. Ikkinchisi esa, saqlab qolish xususiyati
bo‘lib, necha yillar o‘tsa hamki, u o‘z mohiyatini yo‘qotmagan, asosiy g‘oya va
qarashlari xali-hanuz saqlanib qolmoqda, balki yangilanish jarayonini ham
boshidan o‘tkazmoqda. Uning ma’lum bir chegarasi mavjud ham emas, u bundan
keyin yanada taraqqiy etishi, gullab-yashnashi ham mumkin.
Shuni ham alohida ta’kidlash kerakki, islom sivilizatsiyasi mavzusi doimo
ochiq va hech qachon berk bo‘lmagan. Shu sababli bu boradagi mulohazalar juda
ko‘p va yaqin kelajakda to‘xtashi amri mahol. Har bir olim va mutaxassis o‘zining
bilim darajasi va saviyasidan kelib chiqib, o‘rganadi, xulosaga keladi va unga baho
beradi. Mazkur masaladagi o‘rganish va tadqiqotlarning turliligiga sabab ham
asosan ularning uslub, yo‘l va yondashuvlarining o‘zgaruvchanligi, tafakkuriy,
madaniy, ilmiy qarashlarning muntazam yangilanib borishi bilan bog‘liqdir.
XX asrda Islom sivizilatsiyasi haqida musulmon olimlari, sharqshunos va
arabshunos olimlar tomonidan ko‘plab ilmiy kitoblar yozildi. Ularning har birida
muallifning shaxsiy ilmiy izlanishlari, qarashlari, yondashuvlari va ko‘zlagan
maqsadlari aks etgan. Tabiiyki, ularning ichida ahamiyatli, e’tiborlilari talaygina.
Biroq bunday kitoblar muntazam ravishda yozib borilishi ushbu mavzuni xali
jiddiyroq o‘rganishga ehtiyoj borligidan dalolat beradi.
3

I BOB ISLOM SIVILIZATSIYASINING VUJUDGA KELISH
OMILLARI
1.1. Islom sivilizatsiyasining xususiyatlari
Islom sivilizatsiyasi islomni qabul qilgan xalqlar madaniyatining natijasidir.
Islom y etib borgan mintaqalardagi madaniyat va sivilizatsiyalar islom hazorasi
bilan qo‘shilishi natijasida paydo bo‘lgan. Olimlar islom hazorasining ikki turini
ajratadilar. Birinchisi, asl islom hazorasi bo‘lib, u o‘zida Yaratgan tomonidan
berilgan ulkan diniy ta’limotni jamlaydi. Uni “yaratilish” va “paydo bo‘lish” deb
ham atashadi. Dastlab islomning asl hazorasi mavjud bo‘lgan ediki, dunyo uni
keyinchalik asta-sekin taniy boshlagan. Ikkinchisi, musulmonlar tomonidan
yaratilgan islom hazorasi bo‘lib, ular bilim va tajriba natijasida ulkan hamda go‘zal
sivilizatsiyani yaratdilar. Bu ikki tur birlashib, yagona islom hazorasini tashkil
etadi. Esdan chiqarmaslik lozimki, islom sivilizatsiyasi keng ma’noda uni bunyod
etish, qurish, rivojlantirish, dunyoga yoyishda ishtirok etgan barcha musulmon
xalqlarining teng merosi sanaladi. Aslo uni ma’lum bir millatning “mahsuli” deb
bo‘lmaydi. Islom hazorasi shu tarzda asrlar osha yaratildi, rivojlandi, boshqa
sivilizatsiyalarga o‘z ta’sirini o‘tkazdi.
“ S ivilizatsiya” so‘ziga ilmiy soha vakillari tomonidan turlicha ta’riflar
berilgan. Biroq ular ichida kengqamrovli va umumiy xususiyatga ega bo‘lgan
quyidagi ta’rifni alohida aytish mumkin: “sivilizatsiya bu – taraqqiyot va e’tiqodiy
asoslar, insonning ilmiy tafakkuri, ilm-fan, adabiyot, odob-axloq kabi turli
sohalardagi faoliyati hamda bularning natijasida paydo bo‘ladigan hayot yo‘li,
tafakkur mahsulidir”. Ushbu ta’rifning xususiyati shundaki, bu yerda sivilizatsiyani
insoniyat faoliyati bilan bir qatorda tabiiy in’om etiladigan hayot qonuniyatlari,
diniy asoslar ham natijasi sifatida baholangan.
Islom sivilizatsiyasining arabcha nomlanishi “al-hazora al-islamiya” bo‘lib,
bu yerdagi al-hazora so‘zi ko‘chmanchi, badaviy tarzida yashamaydigan, balki
o‘troqlashgan holda madaniy hayot kechiradigan ma’nolarini anglatadi. Shu
o‘rinda ta’kidlash kerakki, ushbu so‘zga dastlabki ta’rif bergan olimlar uni hayot
uchun zarur narsalardan ortiqcha bo‘ladigan har qanday narsalarni al-hazora deb
4

hisoblaganlar. Unga birinchilardan ta’rif bergan olimlar qatorida XIV asrda
yashagan buyuk musulmon faylasufi va tarixchisi Ibn Xaldun shunday degan:
“sivilizatsiya bu – farovonlik sirlarini yaxshi bilish, taom, kiyim, yotoq, bino va
yashash uchun barcha vositalarni qo‘llay olishdir”. Ibn Xaldun sivilizatsiyani
yashash uchun zarur narsalarga ziyoda bo‘ladigan odatiy holatlar deya baholab, bu
ziyodalik farovonlik va sivizilatsiyaga intilayotgan xalqlarda turlicha, ya’ni kimdir
ko‘proq va yana kimdir kamroq erishishi mumkin deb bilgan. Shu ma’noda Ibn
Xaldun G‘arb mutafakkirlaridan, jumladan britaniyalik tarixchi Arnold
Toyinbiydan oldin tsivizilatsiyaga ta’rif bergan deyishga etarlicha asoslar mavjud 1
.
Yana bir musulmon olimi Ibn al-Azraq garchi tsivilizatsiyani ijobiy hodisa
sifatida baholamasa-da, biroq u ham dastlabkilar qatorida uni izohlagan olimlardan
sanaladi: “sivizilatsiya eng mukammal madaniyat bo‘lib, u gohida fasodga olib
borishi mumkin. Shuningdek u yaxshilikdan uzoq yomonlik bo‘lib, kim undan
salomat bo‘lsa, yaxshilikka yaqin bo‘libdi” .
Sivilizatsiya mohiyatan keng tushuncha bo‘lgani uchun ham, unga ko‘plab
ta’riflar berilgan. “sivilizatsiya so‘zi lotincha “grajdanlik”, “davlatchilik” so‘zidan
kelib chiqqan. G‘arb tadqiqotlari qarashlarida ushbu so‘z XVI asr
ma’rifatparvarlarining urushlarsiz hamda ruhoniylar ta’siridan ozod jamiyat uchun
kurashishlari jarayonida fanga kirib kelgani hamda u jamiyat taraqqiyotining
darajasini belgilovchi tushunchaligi ta’kidlanadi. Shuningdek sivilizatsiya jamiyat
taraqqiyotidagi uchta katta davr, ya’ni yovvoyilik, vahshiylik va tsivilizatsiyani
bosib o‘tgan hamda yozuv va davlatning kelib chiqishi bilan boshlangani, dastlabki
sivizilizatsiya bundan chamasi 6 ming yillar muqaddam Misrda boshlangani
aytiladi. U bilan turli xil dinlar, gumanistik va ahloqiy qadriyatlar keng tarqalgan.
Ta’kidlash kerakki, sivilizatsiya barcha mintaqalarda birdaniga boshlanmagan,
balki ketma-ketlikda sodir bo‘lgan.
S ivilizatsiya borasida ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirilganini aytib o‘tgan
edik. Shuni ta’kidlash kerakki, “sivilizatsiya” so‘zi g‘arbda paydo bo‘lgan. U
1
Ahmad Muhammad. “Islom hazorasi”, Toshkent “Movarounnahr”, 2004.
5

XVIII asrda “yovvoiylik”ning antonim so‘zi sifatida ishlatilgan. Bu boradagi
dastlabki kitoblardan biri Adam Fergyusonning “An Essay on the History of Civil
Society” (1767) kitobi sanaladi.
Shu tarzda sivilizatsiya so‘zi asrlar osha rivojlanib borgan. Bugungi kunga
kelib sivilizatsiyaga taraqqiyot belgisi sifatida ta’rif beriladi. Jumladan, Amerikalik
tarixchi va faylasuf olim Uilyam Jeyms Dyurant o‘zining “Tsivizilatsiyalar tarixi”
nomli kengqamrovli entsiklopedik kitobida shunday deydi: “sivilizatsiya ijtimoiy
tartib bo‘lib, insonga madaniyat natijalaridan ko‘proq foydalanishga
ko‘maklashadi. Sivilizatsiya to‘rt unsurdan tashkil topadi: ijtimoiy unsurlar,
siyosiy tartib, tabiiy an’analar (insonning tabiatidagi taqlidlar), ilmu fan. U iztirob
va xavotir tugagan joyda boshlanadi”. Bu bilan sivilizatsiya xotirjamlik va
rivojlanishga keng imkoniyatlar bor joyda gurkirab yashnashi aytilmoqda.
Sivizilatsiyaning ma’nosi kengqamrovli va chuqur bo‘lib, u madaniyat
tushunchasini ham o‘z ichiga qamrab oladi. Sivilizatsiyalar bo‘yicha ilk ulkan
tadqiqotni yozgan, angliyalik tarixchi olim Arnold Jozef Toyinbi aytadi:
“sivilizatsiya ko‘p narsani o‘z ichiga oladi, biroq uni biror bir so‘z to‘liqligicha
qamrab ololmaydi”. Demak, sivilizatsiya bir qancha madaniyatlarning o‘zaro
jamlanmasi bo‘lib, turli madaniyatlardan tashkil topgani va uni shakllantirishda bir
qancha xalqlar ishtirok etganiga aylohida urg‘u berish kerak bo‘ladi.
Sivilizatsiyada irqiy yoki biror bir xalqqa mansublik mavjud emas. To‘g‘ri, gohida
u ayrim millatga yoki mintaqaga bog‘lanadi, biroq bunda o‘sha millatning
xususiyatlari va o‘ziga xos jihatlari boshqalardan ajratiladi xolos. Shu ma’noda
sivilizatsiyani bir nechta millatlarga taalluqli deyish, maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Mutaxassislar har bir sivilizatsiyaning boshlanishi biror bir diniy aqida yoki
falsafiy ta’limotga tayanishi, hatto ba’zan bir qancha dinlar va falsafiy ta’limotlar
unga qorishib ketishi mumkinligini aytadilar. Chunki sivilizatsiya qalb va onglarda
chuqur ildiz otgan, ommaviy hayotga ko‘proq ta’sir etadigan kuchli aqidaga
tayanadi. Bu holatda sivilizatsiya o‘sha aqidaning musaffoligi bilan shaffoflashib,
tiniqlashadi. Bunday sivilizatsiyaning yorqin namunasini islom sivizilatsiyasida
ko‘rish mumkin. Bugungi ulkan sivizilatsiyalar (bu yerda g‘arb, hind, Misr
6

sivilizatsiyalari kabilar nazarda tutilmoqda) esa, gohida moddiy va ruhiy
jihatlaridagi farqlar bilan farqlanadi. Ulardan ba’zilarida moddiylik ustunligini,
ba’zilarida ruhiy tomon yana ba’zilarida esa har ikki tomonning ham tengligini
ko‘rish mumkin .
Yana shuni ham alohida ta’kidlab o‘tish kerakki, sivilizatsiyalarni qiyosiy
o‘rganish fani ham hozirda jadal rivojlanib borayotgan fanlardan bo‘lib, u ijtimoiy
fanlar ichida yangi fanlardan biridir. Unga jamiyatshunoslik tarix, falsafa,
axloqshunoslik kabi fanlar qorishib ketadi. Mazkur fanning tubida yotgan asosiy
maqsadlardan biri ham dinlarni qiyosiy o‘rganish bo‘lib, g‘arb dunyosi bunga kirib
kelmagan bir paytda o‘rta asrlar musulmon dunyosida qiyosiy dinshunoslik
bo‘yicha bir qator kitoblar yozib bo‘lingan edi. Ular qatorida Abu Rayhon
Beruniyning “Hindiston”, Shahristoniyning “al-Milal van nihal val firaq” kabilarni
sanab o‘tish mumkin. O‘rta asrlarning yirik musulmon olimlaridan biri Ibn Xaldun
ham o‘zining “Muqaddima” asarida bir qancha ilmlarga asos solgan ediki,
keyinchalik bu ilmlar sotsiologiya, falsafa tarixi, qiyosiy madaniyatshunoslik kabi
nomlar bilan tanildi.
“Madaniyat” so‘zi “madina”, ya’ni “shahar” nomi bilan bog‘liq holda
yuzaga kelgan. Uning g‘arb dunyosida qo‘llaniladigan ma’nodoshi “kultura”
bo‘lib, lotincha “culture” (“ishlov berish”, “ekib o‘stirish”)dan olingan deyiladi.
Ba’zi olimlar “kultura”ni “kult”, ya’ni diniy ibodat, sig‘inish so‘zidan kelib
chiqqanligini aytadilar. Amerikalik madaniyatshunos olim Eduard Teylor (1832-
1917) yangi davrda ushbu atamani fanga kiritib, o‘zining “Dastlabki madaniyat”
kitobida: “kishining jamiyat a’zosi sifatida o‘zlashtirgan bilimi, e’tiqodi, san’ati,
axloq-odobi, qonun-qoidalari va boshqa bir qator qobiliyatlari hamda odatlari
yig‘indisi”, deya izohlagan 2
. Soha olimlarining ta’kidlashlaricha, madaniyatning
bugungi kunga kelib 400 dan ortiq ta’riflari paydo bo‘lgan. Hozirda madaniyatni
har bir jabhada ham qo‘llash odati keng joriy bo‘lgan. Masalan, kiyinish
madaniyati, ovqatlanish madaniyati, muloqot madaniyati, milliy madaniyat, diniy
madaniyat, siyosiy madaniyat, iqtisodiy madaniyat va boshqalar.
2
www . wikipediya
7

Shu bilan birga ayrim tadqiqotchi-olimlar madaniyat va sivilizatsiyani bir
ma’noda qo‘llaniladi, yana ayrimlar ikkalasini boshqa-boshqa tushunchalar deb
izohlaydilar. Masalan, faylasuflardan O.Shpengler va A.Berdyaev asarlarida
sivilizatsiya – bu insoniyat borlig‘ining moddiy-texnik tomoni, madaniyat esa
uning ma’naviy tomonidir, deya tushuntirganlar. Lekin shuni esdan chiqarish kerak
emaski, sivilizatsiya inson faoliyatining mahsuli sifatida insonning ma’naviy va
moddiy jihatlarini ham to‘liq qamrab oladi. Chunki sivilizatsiyada ilmu ma’rifat,
ichki dunyo bilan bog‘liqlik kabi tushunchalar keng ildiz otgan. Buni islom
sivilizatsiyasida yanada ko‘proq ko‘rish mumkin. Demak, sivilizatsiya
madaniyatni ham o‘z ichiga olib, undanda kengroq ma’no kasb etadi.
“Islom madaniyati” deb, asosan er yuzida yashovchi musulmonlarga
taalluqli bo‘lgan madaniyatga xos bo‘lgan ko‘rinishlar, sivilizatsiya kurtaklari va
uning natijasida paydo bo‘lgan madaniy jarayonlarga aytiladi. Shuningdek islom
madaniyatini shariat asosi va voqe’lik orasini bog‘lovchi, uning o‘tmishi, buguni
va kelajagi bilan birlashtiruvchi kengqamrovli ilm bo‘lib, unda islom aqidasi,
maqsadlari, tafakkuri, amaliy natijalari jamlangan deyish ham mumkin.
Darhaqiqat, islom dini VII asrda Arabiston yarim orolida paydo bo‘ldi,
keyinchalik u tez sur’atlarda boshqa hududlarga tarqaldi va natijada fors, turkiy
xalqlar, barbar va boshqa madaniyatlar bilan oziqlandi, ularga ta’sir o‘tkazdi va
o‘zi ham ta’sirlandi, shu tarzda u barcha musulmonlarga taalluqli ulkan
madaniyatga aylandi. To‘g‘ri, bugungi kunga kelib, islom madaniyatiga turli
olimlar tomonidan bir qancha ta’riflar berilgan. Ta’kidlash kerakki, har bir olim
o‘zining ilmiy soha va tasavvuridan kelib chiqib uni tushungan. Bu kabi ta’riflar
ichida “Musulmon ummatining asoslari, ularning buguni va o‘tmishida din, ilm-
ma’rifat, til, tarix, san’at singari sohalarda amalga oshirgan ishlarining yig‘indisi”
yoki “Islom asoslari, tartiblari, tafakkuri va ularda inson faoliyatining o‘rniga oid
kengqamrovli islom yo‘lini bilish” kabilarni alohida aytib o‘tish kerak. Ayrim
tadqiqotchilar oxirgi ta’rifni ixcham va kengqamrovliroq deb hisoblaydilar.
Har bir narsaning jism va ruhi bo‘lgani kabi sivilizatsiyaning ham ruhi va
jismi, ya’ni ma’naviy va moddiy tomonlari mavjud. Sivilizatsiyaning moddiyoti
8

imoratlar, qurilish ob’ektlari va asbob-uskunalar singari hayotni yanada yaxshilash
va ko‘rkamlashtirishda xizmat qiladigan ashyolarda namoyon bo‘ladi. Ruhiyati
odamlar va jamiyatning xatti-harakatlarida, bir-birlari bilan bo‘lgan
munosabatlarida, din, hayot, koinot, inson, shaxs, jamiyat haqidagi qarashlarida
mujassam bo‘ladigan aqidalar, tushunchalar, odob-axloqlar va urf-odatlar kabilarda
o‘z aksini topadi .
Islom hazorasi beshta xususiyati bilan boshqa sivilizatsiyalardan ajralib
turadi. Ular quyidagilar:
Birinchisi, islom sivilizatsiyasi e’tiqodiy madaniyatda mujassasm topgan
bo‘lib, dinning asosiy maqsadi tavhid, ya’ni yolg‘iz yaratuvchini tan olishga
qaratilgan. Shu sabab unda olamlar va osmonu erlarning paydo qiluvchisi, avvalu
oxir bo‘lgan Zot masalasi birinchi o‘ringa qo‘yiladi. Bunday aqida islom
tsivilizatsiyasining shakllanishi va rivojida katta rolь o‘ynagan.
Ikkinchisi, u umumbashariy sivilizatsiya sanalib, biror bir geografik mintaqa
va hudud, millat yoki tarixiy davr bilan bog‘lanib qolmaydi. Balki u mutloq
bashariyatga taalluqli, barcha kishilar undan foydalanishlari, unga hissa qo‘sha
olishlari mumkin. Islom hazorasi insonni Alloh taoloning eng muhim mavjudoti
ekanligi uqtiradi. Kishining sa’yi harakati uning baxti va farovonligiga qaratilgan
bo‘ladi va bunday maqsadga erishish uchun qilingan har bir harakat Alloh
yo‘lidagi “xolis amal”, deya ta’kidlanadi.
Uchinchisi, ushbu sivilizatsiya insoniyatga ko‘p narsani bergan. Dastlab,
islom tarqalgan paytlarda qadimiy madaniyat va ma’rifatga ega xalqlar uni qabul
qildilar. Keyin islom olamida ilmu fan rivojlandi va natijada u barchaga ilm,
ma’rifat, insonparvarlik, ezgulik, adolat, tenglik, fazilat va go‘zallik kabi
qadriyatlarga to‘la boylikni taqdim qila oldi. Bular kishining dini, e’tiqodi, rangi,
arab yoki ajamligidan qat’iy nazar barchaga teng qaratilgan edi. Chunki islom
hazorasi tarqalgan hududlarda boshqa din vakillari, xoh u samoviy yoki insoniyat
tomonidan yaratilgan din bo‘lsin va xoh dinsizlar bo‘lsin, ularning barchasi emin-
erkin yashaganlar. Bugunga kelib ko‘plab tadqiqotchilar mavjud tuzumlar ichida
9

musulmonlar hukmronlik qilgan hududlarda barcha din vakillari nisbatan emin-
erkin yashaganligini e’tirof etib bormoqdalar.
To‘rtinchisi, islom hazorasi ruhiyat va moddiyat o‘rtasini teng ushlaydi.
Hech bir paytda moddiyat deb ruhiyatni tark etishga yoki uning aksiga
buyurilmaydi. Chunki bu dinda haddan oshish va g‘uluvga ketish, mutaassiblik
qoralanishi barobarida o‘ta bo‘sh qo‘yish, bamaylixotirlik ham tanqid qilinadi. Bir
so‘z bilan aytganda, dunyoni deb oxiratni, oxiratni deb dunyoni tark qilishga
buyurilmaydi va doimo muvozanatni ushlab turishga chaqiriladi. Shu sababli ham
islom dini rivoj topgan o‘lkalarda fan, san’at, madaniyat, arxitektura va
farovonlikka olib boruvchi boshqa ko‘plab sohalar rivojlangan.
Beshinchisi, er yuzida hayot bor ekan, islom hazorasi ham boqiy qoladi.
Chunki uning negizi islom dini ta’limotlaridan sug‘oriladi, uning davomiyligini
Yaratuvchi o‘z zimmasiga olgan. Shu tufayli ham u eskirmaydi va parchalanib
ketmaydi ham, unda milliylik, irqiylik va inson fitratiga qarshi chiqishlik aslo
mavjud emas. Bugunga kelib uning ahamiyati jahon dinlari ichidagi eng
yiriklaridan biri sifatida tobora ortib bormoqda. Biroq, shuni unutmaslik lozimki,
islom har doim ham musulmonlarning har bir holat va ishida aks etmasligi
mumkin. Gohida musulmonlar zaiflashib qolib, nufuzi pasayib ketishi, natijada
ilmu ma’rifat va boshqa sohalarda ham taraqqiyotga erisha olmasliklari mumkin.
Bu esa islom sababli emas. Shuning uchun ham musulmonlarga qarab islomga
baho berish to‘g‘ri emas. Chunki islom dini hargiz zaiflashmaydi, uning nufuzi va
ta’siri kamayib qolmaydi, islom hazorasi yashovchandir va zamonlar o‘tishi bilan
u yangilanib, bosqichlari o‘zgarib, zamon va makonga moslashib boraveradi 3
.
Ushbu beshta xususiyat haqiqiy diniy tamoyillarning xususiyatidan kelib
chiqqan. Shu sababli ham u din bilan chambarchas bog‘langan. Bu xususiyatlar
islom dunyosidagi ahvol bilan bog‘liq bo‘lmaydi va musulmonlar kuchaysalar yoki
zaiflashsalar-da, o‘zgarishsiz qolaveradi.
1.1. Islom sivilizatsiyasining xususiyatlari
3
www . ziyouz . com
10

Har bir narsaning jism va ruhi bo‘lgani kabi sivilizatsiyaning ham ruhi va
jismi, ya’ni ma’naviy va moddiy tomonlari mavjud. Sivilizatsiyaning moddiyoti
imoratlar, qurilish ob’ektlari va asbob-uskunalar singari hayotni yanada yaxshilash
va ko‘rkamlashtirishda xizmat qiladigan ashyolarda namoyon bo‘ladi. Ruhiyati
odamlar va jamiyatning xattiharakatlarida, bir-birlari bilan bo‘lgan
munosabatlarida, din, hayot, koinot, inson, shaxs, jamiyat haqidagi qarashlarida
mujassam bo‘ladigan aqidalar, tushunchalar, odob-axloqlar va urf-odatlar kabilarda
o‘z aksini topadi5 . Islom hazorasi beshta xususiyati bilan boshqa
sivilizatsiyalardan ajralib turadi. Ular quyidagilar: Birinchisi, islom sivilizatsiyasi
e’tiqodiy madaniyatda mujassasm topgan bo‘lib, dinning asosiy maqsadi tavhid,
ya’ni yolg‘iz YAratuvchini tan olishga qaratilgan. SHu sabab unda olamlar va
osmonu erlarning paydo qiluvchisi, avvalu oxir bo‘lgan Zot masalasi birinchi
o‘ringa qo‘yiladi. Bunday aqida islom sivilizatsiyasining shakllanishi va rivojida
katta rol o‘ynagan. Ikkinchisi, u umumbashariy sivilizatsiya sanalib, biror bir
geografik mintaqa va hudud, millat yoki tarixiy davr bilan bog‘lanib qolmaydi.
Balki u mutloq bashariyatga taalluqli, barcha kishilar undan foydalanishlari, unga
hissa qo‘sha olishlari mumkin. Islom hazorasi insonni Alloh taoloning eng muhim
mavjudoti ekanligi uqtiradi. Kishining sa’yi harakati uning baxti va farovonligiga
qaratilgan bo‘ladi va bunday maqsadga erishish uchun qilingan har bir harakat
Alloh yo‘lidagi “xolis amal”, deya ta’kidlanadi. Uchinchisi, ushbu sivilizatsiya
insoniyatga ko‘p narsani bergan. Dastlab, islom tarqalgan paytlarda qadimiy
madaniyat va ma’rifatga ega xalqlar uni qabul qildilar. Keyin islom olamida ilmu
fan rivojlandi va natijada u barchaga ilm, ma’rifat, insonparvarlik, ezgulik, adolat,
tenglik, fazilat va go‘zallik kabi qadriyatlarga to‘la boylikni taqdim qila oldi. Bular
kishining dini, e’tiqodi, rangi, arab yoki ajam6 ligidan qat’iy nazar barchaga teng
qaratilgan edi. CHunki islom hazorasi tarqalgan hududlarda boshqa din vakillari,
xoh u samoviy yoki insoniyat tomonidan yaratilgan din bo‘lsin va xoh dinsizlar
bo‘lsin, ularning barchasi eminerkin yashaganlar. Bugunga kelib ko‘plab
tadqiqotchilar mavjud tuzumlar ichida musulmonlar hukmronlik qilgan hududlarda
barcha din vakillari nisbatan emin-erkin yashaganligini e’tirof etib bormoqdalar.
11

To‘rtinchisi, Islom hazorasi ruhiyat va moddiyat o‘rtasini teng ushlaydi. Hech bir
paytda moddiyat deb ruhiyatni tark etishga yoki uning aksiga buyurilmaydi.
Chunki bu dinda haddan oshish va g‘uluvga ketish, mutaassiblik qoralanishi
barobarida o‘ta bo‘sh qo‘yish, bamaylixotirlik ham tanqid qilinadi. Bir so‘z bilan
aytganda, dunyoni deb oxiratni, oxiratni deb dunyoni tark qilishga buyurilmaydi va
doimo muvozanatni ushlab turishga chaqiriladi. SHu sababli ham islom dini rivoj
topgan o‘lkalarda fan, san’at, madaniyat, arxitektura va farovonlikka olib boruvchi
boshqa ko‘plab sohalar rivojlangan. Beshinchisi, er yuzida hayot bor ekan, islom
hazorasi ham boqiy qoladi. Chunki uning negizi islom dini ta’limotlaridan
sug‘oriladi, uning davomiyligini Yaratuvchi o‘z zimmasiga olgan. SHu tufayli ham
u eskirmaydi va parchalanib ketmaydi ham, unda milliylik, irqiylik va inson
fitratiga qarshi chiqishlik aslo mavjud emas. Bugunga kelib uning ahamiyati jahon
dinlari ichidagi eng yiriklaridan biri sifatida tobora ortib bormoqda. Biroq, shuni
unutmaslik lozimki, islom har doim ham musulmonlarning har bir holat va ishida
aks etmasligi mumkin. Gohida musulmonlar zaiflashib qolib, nufuzi pasayib
ketishi, natijada ilmu ma’rifat va boshqa sohalarda ham taraqqiyotga erisha
olmasliklari mumkin. Bu esa islom sababli emas. SHuning uchun ham
musulmonlarga qarab islomga baho berish to‘g‘ri emas. CHunki islom dini hargiz
zaiflashmaydi, uning nufuzi va ta’siri kamayib qolmaydi, islom hazorasi
yashovchandir va zamonlar o‘tishi bilan u yangilanib, bosqichlari o‘zgarib, zamon
va makonga moslashib boraveradi. Ushbu beshta xususiyat haqiqiy diniy
tamoyillarning xususiyatidan kelib chiqqan. SHu sababli ham u din bilan
chambarchas bog‘langan. Bu xususiyatlar islom dunyosidagi ahvol bilan bog‘liq
bo‘lmaydi va musulmonlar kuchaysalar yoki zaiflashsalar-da, o‘zgarishsiz
qolaveradi. 3. Darhaqiqat, Islom dini VII asrda Arabiston yarim orolida paydo
bo‘ldi, keyinchalik u tez sur’atlarda boshqa hududlarga tarqaldi va natijada fors,
turkiy xalqlar, barbar va boshqa madaniyatlar bilan oziqlandi, ularga ta’sir o‘tkazdi
va o‘zi ham ta’sirlandi, shu tarzda u barcha musulmonlarga taalluqli ulkan
madaniyatga aylandi. To‘g‘ri, bugungi kunga kelib, islom madaniyatiga turli
olimlar tomonidan bir qancha ta’riflar berilgan. Ta’kidlash kerakki, har bir olim
12

o‘zining ilmiy soha va tasavvuridan kelib chiqib uni tushungan. Bu kabi ta’riflar
ichida “Musulmon ummatining asoslari, ularning buguni va o‘tmishida din, ilm-
ma’rifat, til, tarix, san’at singarisohalarda amalga oshirgan ishlarining yig‘indisi”
yoki “Islom asoslari, tartiblari, tafakkuri va ularda inson faoliyatining o‘rniga oid
kengqamrovli islom yo‘lini bilish” kabilarni alohida aytib o‘tish kerak. Ayrim
tadqiqotchilar oxirgi ta’rifni ixcham va kengqamrovliroq deb hisoblaydilar. Er
yuzida hayot paydo bo‘lganidan beri ko‘plab sivilizatsiyalar mavjud bo‘lgan.
Ulardan ma’lum birlari o‘z davrida gullab-yashnagan, biz esa ularni faqatgina
qadimiy manbalarda o‘qib, undan faqat saqlanib qolganlarini ko‘rishimiz mumkin.
YAna ma’lum birlari hozirgi davrgacha yashab kelmoqdaki, undan insoniyat
foydalanmoqda, yanada rivojlantirishga hissa qo‘shmoqda. Bir so‘z bilan
aytganda, ushbu sivilizatsiyalarning barchasi inson mehnati va intilishi natijasida
taraqqiy etgan bo‘lib, kishilik jamiyatining rivojiga o‘zininig munosib hissasini
qo‘shgan. Sivilizatsiyalar ichida alohida ajralib turadiganlaridan biri islom
sivilizatsiyasi8 bo‘lib, uning ikki xil ahamiyatli jihati mavjud. Birinchisi, ato qilish
xususiyati bo‘lib, musulmon ummati asrlar osha diniy va dunyoviy ilmlar, fan,
san’at, maorif, arxitektura, ishlab chiqarish kabi sohalarda boshqalarga ulkan
kashfiyot va ko‘plab yutuqlarni ato qilgan. Ikkinchisi esa, saqlab qolish xususiyati
bo‘lib, necha yillar o‘tsa hamki, u o‘z mohiyatini yo‘qotmagan, asosiy g‘oya va
qarashlari xali-hanuz saqlanib qolmoqda, balki yangilanish jarayonini ham
boshidan o‘tkazmoqda. Uning ma’lum bir chegarasi mavjud ham emas, u bundan
keyin yanada taraqqiy etishi, gullabyashnashi ham mumkin. SHuni ham alohida
ta’kidlash kerakki, islom sivilizatsiyasi mavzusi doimo ochiq va hech qachon berk
bo‘lmagan. SHu sababli bu boradagi mulohazalar juda ko‘p va yaqin kelajakda
to‘xtashi amri mahol. Har bir olim va mutaxassis o‘zining bilim darajasi va
saviyasidan kelib chiqib, o‘rganadi, xulosaga keladi va unga baho beradi. Mazkur
masaladagi o‘rganish va tadqiqotlarning turliligiga sabab ham asosan ularning
uslub, yo‘l va yondashuvlarining o‘zgaruvchanligi, tafakkuriy, madaniy, ilmiy
qarashlarning muntazam yangilanib borishi bilan bog‘liqdir. XX asrda Islom
sivizilatsiyasi haqida musulmon olimlari, sharqshunos va arabshunos olimlar
13

tomonidan ko‘plab ilmiy kitoblar yozildi. Ularning har birida muallifning shaxsiy
ilmiy izlanishlari, qarashlari, yondashuvlari va ko‘zlagan maqsadlari aks etgan.
Tabiiyki, ularning ichida ahamiyatli, e’tiborlilari talaygina. Biroq bunday kitoblar
muntazam ravishda yozib borilishi ushbu mavzuni xali jiddiyroq o‘rganishga
ehtiyoj borligidan dalolat beradi. Mazkur “Islom sivilizatsiyasi va uning
xususiyatlari” nomli risola birinchi galda islom sivilizatsiyasini yanada teranoroq
ajratishga yordam beradi. Unda tarixiylik bugungi kungi jarayonlar bilan
bog‘lanilgan, shuningdek taqqoslash va muloqotga chorlash usullaridan ham
foydalanilgan. Kitobda xolislik tamoyillaridan kelib chiqib, islom
sivilizatsiyasining boshqa sivilizatsiyalardan eng yaxshi tomonlarini olganligi, o‘zi
ham jahon madaniyati rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgani va asrlar davomida mustaqil,
o‘ziga xos sivilizatsiya sifatida shakllangani ochib berilgan. Bundan tashqari uning
xususiyatlari qatorida bag‘rikenglik, o‘zaro muloqot, yordam berish, yaxshilik va
yaratgan yo‘liga eng chiroyli nasihat ila da’vat qilish ekanligi, aslo boshqa
madaniyatlar bilan kurashish va urushish emasligi bayon etilgan.
14

1.2. Islom sivilizasiyasining ma naviy-ruhiy asosiʼ
Ushbu sivilizatsiiyalarning boshqalaridan ajratib turadigan ko‘plab
xususiyatlari, o‘ziga xosliklari bo‘lganidek, birinchi navbatda umumbashariyatga
taalluqli bo‘lgan ko‘plab o‘xshashliklari ham mavjud. Islom sivilizatsiyasi va
uning xususiyatlarini yaxshiroq anglab olish uchun qolgan oltita sivilizatsiya
to‘g‘risida ham to‘xtalib o‘tish maqsadga muvofiqdir.
Bizga ma lumki, sivilizatsiya tarixning, jamiyatning sifatiy o ziga xosligini, u yoki
ʼ ʻ
bu mamlakat doirasida amal qiladigan, ishlab chiqarish kuchlari, inson faoliyati,
madaniyati tomonidan umumiy ijtimoiy qonuniyatlarning spetsifikasini ifodalaydi.
Sivilizatsiya murakkab mazmunga ega bo lgan ijtimoiy-falsafiy tushuncha. Bu
ʻ
tushunchani shotland faylasufi A.Fergyusson (1723-1816) umumjahon
taraqqiyotning ma lum bir bosqichini ifodalash uchun ishlatgan bo lsa, fratsuz
ʼ ʻ
ma rifatparvarlari aql-idrok va adolatga asoslangan jamiyatga nisbatan
ʼ
ishlatganlar. Hozirgi vaqtda ham sivilizatsiya tushunchasining hajmi va mazmuni
borasida turli xil yondashuvlar mavjud. Islom sivilizatsiyasini tadqiqotchilar diniy
mansubligiga ko ra, farqlanuvchi madaniy birliklar sivilizatsiyasi deb, talqin
ʻ
qiladilar. Lekin ular islom sivilizatsiyasini islom olami mustahkam bir butunlikni,
yaxlitlikni tashkil etmaganligi uchun ilmiy tushuncha sifatida biror qimmatga ega
bo lmaydi, deb tushuntiradilar. Zero. sivilizatsiya taraqqiyotining qonuniyatlaridan
ʻ
biri madaniyatlar taraqqiyotining notekis rivojlanish qonuniyatidir. O tmishda ham
ʻ
hozirgi davrda ham, turli davlatlarda turli xalqlarning madaniyati parallel va tekis
rivojlanmaganligi ko zga tashlanadi. Darhaqiqat, ba zi xalqlar madaniyatlari
ʻ ʼ
notekis rivojlanadi, ba zi xalqlar darajasi o sadi, ayrim xalqlar madaniyati orqada
ʼ ʻ
qolib ketadi.
Islom sivilizatsiyasi ulkan jug rofiy kenglikni egallagan holda dunyo
ʻ
musulmonlarini qamrab olgan o ziga xos fenomen sifatida insoniyat tarixida ulkan
ʻ
iz qoldirdi. Lekin G arb sharqshunosligiga xos odatiy tezis bo lgan
ʻ ʻ
islom“samarasiz somiy din” sifatida o z rivojlanishi uchun zarur bo lgan
ʻ ʻ
mexanizmlarni ishga tushira olmadi va u o z asoschisining vafotidan keyin boshi
ʻ
berk ko chaga kirib qoldi , degan asossiz va g ayri-ilmiy qarashlar tez-tez eshitilib
ʻ ʻ
15

turgan bir sharoitda islom sivilizatsiyasining qonuniy asoslari yoritib berish
maqsadga muvofiqdir. Zero, G arb o z inqirozini islom fenomenidan axtarishiʻ ʻ
g ayri ilmiy qarashdan boshqa narsa emas. Bu savollarga yuqorida
ʻ
ta kidlaganimizdek, madaniyatlarning notekis rivojlanishi qonuni javob beradi.
ʼ
Mazkur qonunning amal qilish sabablari to rtta:1. passionar energiyaning ayrim
ʻ
xalqlarga ta siri; 2.ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi; 3. Landshaftning
ʼ
ta siri; 4. xalqlarning ichki energiyasi. Buni aytishdan maqsad shuki, qaysi xalq
ʼ
qulay landshaft, passionar energiya yoki etnosning ichki energiyasi, rivojlangan
ishlab chiqarish qurollari ta sirida bo lsa, o sha xalqning madaniyat darajasi o sadi,
ʼ ʻ ʻ ʻ
bunday sharoitlar chegaralanganda esa madaniyat taraqqiyoti tezligi susayadi.
Insoniyat o z sivilizatsiyasini eramizdan avvalgi 4 ming yillikda Misrda boshlagan
ʻ
bo lib, Misr sivilizatsiyasi nomini olgan bo lsa, keyinchalik estafeta Yevfrat va
ʻ ʻ
Tigr daryolari oralig ida yashovchi Mesopotamiya aholisi shumer va akkadlar
ʻ
qo liga o tdi va shumer madaniyati yoki sivilizatsiyasi sifatida tarixda qoldi.
ʻ ʻ
Shundan so ng Bobil sivilizatsiyasi, miloddan avvalgi 3 ming yillikda Hind
ʻ
madaniyati bo lgan Moxonjo-Doro va Xarappa sivilizatsisi, Eramizdan avvalgi 3
ʻ
ming yillarda Xitoy sivilizatsiyasi, o sha davrning o zida O rta Osiyo
ʻ ʻ ʻ
sivilizatsiyasi yoki Turon sivilizatsiyasi deb yuritilgan, eramizdan avvalgi 2 ming
yillarda Yevropada antik madaniyat va eramizning 1 asrlarida Yevropa
sivilizatsiyalari bunga misoldir.
Yuqorida ta kidlaganimizdek, madaniyatning notekis rivojlanish qonunlaridan bir
ʼ
yoki bir nechasi u yoki bu xalq madaniyatiga ijobiy ko lamda kuchli ta sir
ʻ ʼ
o tkazsa, u rivojlanadi, agar kuchsiz yoki salbiy ta sir etsa madaniyat taraqqiyoti
ʻ ʼ
tezligi susayadi, natijada boshqa xalqlar madaniyati darajasidan orqada qola
boshlaydi.
Bizning nazarimizda islom sivilizatsiyasini o rganib, fikr-mulohaza qilmoqchi
ʻ
bo lsak ana shu mezonlarga tayanish maqsadga muvofiq bo ladi. Chunki,
ʻ ʻ
islomning ijtimoiy mohiyati dinimiz mukammal amal qiladigan qoidalar asosida
jannatga yo llanma beradigan qoidalar qo llanmasi emas, aksincha, u inson qalbini
ʻ ʻ
uni ruhini tozalashni maqsad qilib olgan ijtimoiy, intellektual va ma naviy
ʼ
16

texnologiyalar majmuidir. Darhaqiqat, Alloh taolo Qur onda, qiyomat kuniʼ
sog lom qalb (qalbun salimun)dan boshqa biror narsaning foydasi bo lmaydi,
ʻ ʻ
deydi. (Qarang: Qur on.” Shuaro surasi”, 89-oyat.)
ʼ
Payg ambarimiz hadislarida aytilganidek: Tanada shunday bir a zo bor, agar u sog
ʻ ʼ ʻ
bo lsa, tana sog lomdir, agar u buzilgan bo lsa, butun tana buzilgandir. U qalbdir.
ʻ ʻ ʻ
Demak, islom sivilizatsiyasining asosiy xususiyati shundan iboratki, jamiyat
moddiy barqarorlikka erishish bir tomonda bo lsa, ijtimoiy barqarorlik va
ʻ
hamkorlik, jamiyat a zolarining ma naviy ruhiy yetukligi ularning komillik sari
ʼ ʼ
intilishlari asosiy mezonlar bo lib maydonga chiqadi. Islom rivojlanishining har bir
ʻ
davrida yirik ulamolar islomning barcha amrlari mana shu amrga bo ysinishi
ʻ
kerakligini aniq tasavvur qilganlar. Shuning uchun ham ular qalbning holatlarini
o rganuvchi ilmni va sog lom holatini ta minlaydigan usullarni yaratishga harakat
ʻ ʻ ʼ
qilganlar va uni uddalay olganlar. Bu ilmning an anaviy oti tasavvuf, deb atalgan.
ʼ
Zamonaviy ulamolar va sharqshunoslar bugungi kunda yana ham tushunarli qilib
“Islom psixologiyasi” deb nomlaydilar.
Bizning fikrimizcha, yuqorida ta kidlaganimizdek, bu yerda madaniyatlar
ʼ
rivojlanishining to rtinchi qonuniyati ya ni “xalqlarning ichki energiyasi” ta sirida
ʻ ʼ ʼ
sodir bo lgan. Chunki u yoki bu xalqning madaniyatga, ma rifatga, o z hayotini
ʻ ʼ ʻ
axloqiy asoslarga qurib yashash istagi uning o zining milliy xususiyatida kelib
ʻ
chiqadi. Xalqimizni pok ma naviy-ruhiy komillikka erishish harakati azal-azaldan
ʼ
mavjud. Shuning uchun ham bunday turmushni tashkil qilishini asosini ilmni ya ni
ʼ
qalbni poklikka ruhni tetiklikka olib boruvchi tasavvuf ilmini yaratganlar. Aslida,
tasavvuf islomiy mazhablarga mansub kishilar rioya qilgan amallar majumidan
iborat ilmdir. Lekin payg ambarimiz va sahobalar davrlarida tasavvuf keyinchalik
ʻ
paydo bo lgan shakli sifatida mavjud bo lmagan. Bunday deb aytish, uning
ʻ ʻ
ahamiyatini pasaytirmaydi.
17

II BOB MARKAZIY OSIYODA ISLOM SIVILIZATSIYASINING RIVOJI.
2.1. Markaziy Osiyoda islom sivilizatsiyasi yoyilishiga xissa qo'shgan olimlar.
Islom sivilizatsiyasi o‘rta asrlarda o‘zining y etuk darajasiga etdi. G‘arb
dunyosining ayrim vakillari bu paytni “zulmat” davri, deya hisoblab turgan bir
vaqtda ajdodlarimiz nurli davrni boshidan o‘tkazganlar. Vaholanki, amerikalik
olim Jorj Sarton o‘zining “Introduction to the History of Science” (“Fan tarixiga
kirish”) nomli kitobida ilmiy bosqichlarni yarim asrlardan iborat 50 yillik bir necha
davrlarga bo‘lib chiqqan. Xususan, 750 yildan 1100 yilgacha – 350 yil mobaynida
yashagan olimlarning nomlarini sanab o‘tgan. Diqqat bilan kuzatgan o‘quvchi
ushbu olimlar musulmon olami vakillari ekaniga amin bo‘ladi. Bunday olimlar
qatorida kimyo, matematika, tibbiyot, geografiya, falakiyot, tabiiy ilmlarda ulkan
faoliyat olib borgan Jobir ibn Hayyon, Muhammad Xorazmiy, Abu Bakr Roziy,
Mas’udiy, Abul Vafo, Abu Rayhon Beruniy, Umar Xayyom singari arab, turk,
afg‘on, fors musulmon olimlari keltiriladi.
Kitobning davomida 1100 yildan boshlab keyingi 250 yil mobaynida Ibn
Rushd, Tusiy, Ibn Nafis kabi musulmon olimlari bilan bir qatorda evropalik
olimlarning faoliyatlari kuzatiladi. Shu paytdan boshlab, g‘arb dunyosi islom
olamidagi ilmlarni o‘rganib, tarjima qilishni boshlaganlarki, ayni jarayon bugungi
kungacha ham davom etib kelmoqda. Bu tarixiy haqiqatni juda ko‘plab olimlar
e’tirof etmoqdalar. Buni o‘tgan asr davomida insoniyat hayoti rivojiga samarali
hissa qo‘shgan 2000 talik kishilar ro‘yxatiga kiritilib, Kembridj universiteti
jamoasi nomzodi, Germaniyada yashovchi, arab-musulmon olimi Doktor
Muhammad Mansur ham ta’kidlaydi. Agar tsivilizatsiya umumiy mohiyatiga
ko‘ra, insonning moddiy va ma’naviy sohalardagi hayotiy ehtiyojlarini qondirar
ekan, islom tsivilizatsiyasi barcha davrlarda bunday ehtiyojlarni qondira olgan.
Chunki, u musulmon ummatining asrlar osha hayotni yanada yaxshilash, insonni
baxtiyor qilish yo‘lidagi umumiy harakati natijasidir. Ushbu ma’noda u barcha
asrlarda barcha savollariga javob bera olgan va shak-shubhasiz dunyo
tsivilizatsiyasi sifatida yashab kelgan. Shu bilan birga u aslo nizo va urush
madaniyati bo‘lmagan. Ushbu jihatdan qaraganda, islom hazorasi zamonaviy
18

Evropa tsivilizatsiyasiga tibbiyot, farmatsevtika, kimyo, matematika, fizika,
astronomiya singari bilimlari bilan tamal toshini qo‘ygan deyish mumkin. Natijada
G‘arb uyg‘onish davri tezlashdi va fanning turli yangi sohalari paydo bo‘ldi,
ko‘plab ilmiy yutuqlarga erishildi. Bunday ta’sir hozirgacha davom etib
kelayotgani ham inkor etib bo‘lmas ayni haqiqatdir.
O‘rta asrlarning mashhur musulmon olimi Ibn Xaldun o‘zining
“Muqaddima” kitobida Markaziy Osiyo va xususan, Movarounnahr haqida gapirib,
ushbu hududning islomgacha ham yuksak madaniyatga egaligini, bu din kirib
kelgach esa, u yanada rivojlangani, ulkan ma’rifiy tamaddunga aylangani, islom
madaniyati yuqori cho‘qqiga chiqqanini tilga oladi.
Ushbu qadim zamin asrlar davomida “ilmu ma’rifat o‘chog‘i” bo‘lgani,
“Islom dinining quvvati” bo‘lgan Buxoro, “Yer yuzining sayqali” deya e’tirof
etilgan Samarqand, “Islom gumbazi” deb ulug‘langan Kesh kabi shaharlari,
Xorazmiy, Termiziy, Shoshiy, Farg‘oniy, Marg‘iloniy singari yuzlab allomalari
bilan dunyoga mashhur bo‘lib kelganini eslamaslikning iloji yo‘q 4
.
Fan, ta’lim, madaniyat masalalari bo‘yicha Islom tashkiloti – ISESCO bosh
direktori Abdulaziz at-Tuvayjiriy ham 2017 yilning avgust oyida O‘zbekistonga
tashrifi asnosida mamlakatimizning islom tsivilizatsiyasi rivojidagi roliga alohida
urg‘u berib, islom dini Arabistonda vujudga kelgan bo‘lsa ham, biroq uning rivoji
boshqa diyorlarda, jumladan, Movarounnahrda kechganini alohida ta’kidlab o‘tdi
hamda yurtimizdan etishib chiqqan Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Mahmud
Zamaxshariy kabi allomalarning xizmatlariga to‘xtaldi.
Bu borada gapirganda, ayniqsa yurtimizda xalqaro YUNESKO tashkiloti
tomonidan e’tirof etilib, madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan qo‘lyozma asarlar
soni 100 mingdan ziyodni tashkil etishi, bebaho durdonalarning katta bir qismi
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining
qo‘lyozmalar fondida, shuningdek O‘zbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasi,
4
Абу Зайд Шалабий. Тарихул ҳазоратил исламия вал фикрил исламий. Мактабатул Ваҳб
нашриёти, 2012 йил.
19

Toshkent islom universiteti Manbalar xazinasida saqlanishini alohida ta’kidlash
kerak. Yana bir muhim jihat shundaki, barcha musulmonlarning eng muqaddas
kitobi – Qur’oni karimning eng qadimiy qo‘lyozma nusxasi sanalgan Usmoni
Mushafi Toshkentda saqlanadi.
Hammamizga ma’lumki, dunyoda Istanbul, Iskandariya, London, Parij,
Moskva singari eng sara qo‘lyozma fondlari mavjud. Biroq bular orasida Toshkent
fondi ulardan hech bir jihati bilan ham qolishmaydi. Toshkentdagi Abu Rayhon
Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutini jahon ilm-fani tarixida o‘chmas iz
qoldirgan Muhammad Xorazmiy, Ahmad Farg‘oniy, Abu Nasr Forobiy, Abu
Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Mahmud Zamahshariy, Mirzo Ulug‘bek, Ali
Qushchi singari yuzlab ulug‘ ajdodlarimizning matematika, astronomiya, fizika,
kimyo, geodeziya, farmakologiya, tibbiyot kabi aniq fanlar bilan birga, tarix,
geografiya, falsafa, madaniyat va san’at, arxitektura sohalarida yaratgan asarlari
boyitib turadi. Hech shubhasiz aytish mumkinki, bunday buyuk zotlarning ilmiy
g‘oya va kashfiyotlari jahon ilm-fani va tsivilizatsiyasi rivojida o‘zining ulkan izini
qoldirgan.
Bundan tashqari, bu erda musulmon olamida e’tirof etilgan Imom Buxoriy,
Imom Termiziy, Abu Mansur Moturudiy, Abu Muin Nasafiy, Qaffol Shoshiy,
Burhoniddin Marg‘inoniy, Mahmud Zamaxshariy, Bahouddin Naqshband kabi
allomalarning noyob qo‘lyozmalari ham saqlanmoqdaki, ular hadis, tafsir, aqida,
islom huquqshunosligining usulul fiqh, furuul fiqh, fatvo, ilmul xilofiyot kabi
sohalari, tasavvuf, islom tarixi, arab tilshunosligi va lug‘atshunosligi, nahv, sarf,
balog‘at, fasohat kabi islom ilmlaridagi benazir kitoblari bilan yurtimiz ilmu fanini
dunyoga keng tanitganlar.
Mustaqil O‘zbekistonda 300 dan ortiq ilmiy tadqiqot muassasalari, ilmiy
ishlab chiqarish korxonalari, innovatsiya markazlari faoliyat olib bormoqda.
Hozirda “Jaholatga qarshi – ma’rifat” shiori ostida Islom sivilizatsiyasi markazi
barpo etilmoqda. Imom Buxoriy va Imom Termiziy nomlaridagi xalqaro ilmiy
tadqiqot markazlari respublikada sohaga oid ilmiy faoliyatni yanada rivojlanishiga
munosib hissa qo‘shadi. Toshkent islom universiteti tarkibida ISESCOning maxsus
20

kafedrasi faoliyat olib bormoqda. Bundan tashqari, 9 o‘rta maxsus va 2 ta oliy
islom bilim yurtlari diniy sohadagi mutaxassislar ehtiyojini qondirishga xizmat
qiladi. Umuman olganda, bugungi kunda asrlar mobaynida islom hazorasi rivojiga
katta ta’sir etgan ulkan ma’naviy merosni o‘rganish va uni yanada boyitish
bo‘yicha qator ishlar amalga oshirilmoqda.
Islom sivilizatsiyasining bugungi holati musulmon dunyosi egallashi lozim
bo‘lgan mavqega etib bormagani ko‘pchilikka ma’lum. Shu bilan birga unga
nisbatan “tanazzul davri” deyish ham to‘g‘ri bo‘lmaydi. Chunki bunday baho insof
qilinmay, asl ahvolni to‘g‘ri yoritmaslik sanaladi. Islom sivilizatsiyasining
tanazzuli, tushishi yoki so‘nishi haqidagi nazariyalar ko‘plab dalil va qarashlar
bilan xato ekanligi isbotlangan. Jumladan, Tarixchi Arnold Toyinbi
“sivilizatsiyalar inqirozi” ( تاراضحلا رايهنا ىنعم ) tushunchasiga batafsil sharh bergan
dastlabki shaxslardan biri hisoblanadi. Uning “A Study of History” (“ ةسارد رصتخم
خيراتلا ” ) asarining misrlik mutafakkir Fuod Muhammad Shibl tomonidan tarjima
qilinib, nashr ettirilgan kitobida shunday deyiladi: “Inqiroz bu – rivojlanishdan
butunlay to‘xtash degani emas. Chunki tarix jamiyat hayoti rivojiga biror bir
chegara borligiga guvoh bo‘lmagan. Rivojlanishdan to‘xtash tirik mavjudotda
tabiiy hol, biroq kishilik jamiyatida bunday emas”. Shu sababli jamiyat tarixida
o‘sish, rivojlanish bosqichlari muntazam o‘zgarib turaveradi. Toyinbi ham
“inqiroz” so‘zini ushbu ma’noda qo‘llagan. Tarixda paydo bo‘lgan sivilizatsiyalar
ham oldingi biror bir sivilizatsiyaning o‘rnida yoki uning tanazzuli natijasida
vujudga kelgan” .
Musulmon olamidagi ko‘plab jabhalardagi zaiflik, ilmu fanning etarli
darajada rivojlanmagani, taraqqiyotning etarli emasligi, ayrim mamlakatlardagi
ijtimoiy va iqtisodiy holatlar vaqtinchalik hamda uzoq davom etmaydigan
jarayondir. Bularning davomidan boshqa bosqichlar ham keladi. Chunki bu
jarayon borliq qonuniyatlari va sivilizatsiyalar tabiatiga xosdir. Albatta, insoniyat
tarixida ketma-ket keluvchi sivilizatsiyalar borasida bunday chuqur mulohaza
yuritish bilan islom hazorasining bugungi kundagi ta’siri, natijalari va uning
davomiyligi borasida hech ikkilanmay fikr aytish mumkin.
21

Ayni damda dunyoda kechayotgan ayrim hodisalar, joriy o‘zgarishlar hamda
yuzaki voqealarga qarab zamonaviy islom tsivilizatsiyasiga to‘liqligicha baho
berib bo‘lmaydi. Sivilizatsiyalar cheklangan vaqtdagi tarixiy voqealar bilan bog‘liq
emas. Ta’kidlash kerakki, islom sivilizatsiyasi hozirda ham yashovchan bo‘lib, uni
ko‘p o‘rinlarda kuzatish mumkin. Global o‘zgarishlar oldida turgan bugungi
musulmon dunyosi azaliy qadriyatlarini rivojlanish, taraqqiyot, ilmu fan,
zamonaviy yutuqlar bilan uyg‘un holda tiklashga intilmoqda. So‘nggi yillarda ilm-
fan, madaniyat taraqqiyoti yo‘lida qator anjumanlar, hamkorliklar kabilarning
amalga oshirilishi fikrimizni tasdiqlaydi. Shuni ham aytish kerakki, ijobiy
tashabbuslarga sabab bo‘luvchi omillardan biri hayot bilan jo‘shib turgan madaniy
ongda ham qator ijobiy siljishlar mavjud. Bu esa, musulmon dunyosi kelajagini
belgilashda hal qiluvchi omil bo‘lishi mumkin.
Bir so‘z bilan aytganda, islom sivizilatsiyaning ildizlari salomat, unga hech
qanday zarar etmagan. Musulmonlar esa, bugungilik kunida bu ildizni keng tomir
orttirishi va qayta tiriltirishiga mas’uldirlar. Hayotimizda kechayotgan ulkan
o‘zgarishlarga intilishlarni ko‘rib aytish mumkinki, islom sivilizatsiyasi uchinchi
ming yillikda o‘zining “uyg‘onish” davrini qaytadan boshlaydi.
Markaziy Osiyoda islom sivilizatsiyasi yoyilishiga xissa qo'shgan olimlar
Markaziy Osiyoda islom dini islom tarixining boshidan beri
mavjud. Islomning sunniylik tarmog iʻ Markaziy Osiyoda eng ko p e tiqod ʻ ʼ
qilinadigan din hisoblanadi. Pomir platosi va g arbiy
ʻ Tyan-Shan tog larida (deyarli ʻ
faqat ismoiliylar) imomiylik va ismoiliylik mazhabidagi shialik hukmron
bo lib,
ʻ Samarqanddan Buxorogacha bo lgan ʻ Zarafshon daryosi vodiysida (deyarli
faqat imomiylar) ko p sonli aholi bo lgan.
ʻ ʻ Islom dini O rta Osiyoga 8-asr ʻ
boshlarida musulmonlarning mintaqani bosib olishi doirasida kirib kelgan . Ko plab
ʻ
taniqli islom olimlari va faylasuflari O rta Osiyodan chiqqan va bir qancha yirik
ʻ
musulmon imperiyalari, jumladan Temuriylar va Mug ullar imperiyasi
ʻ ham O rta ʻ
Osiyoda vujudga kelgan. 20-asrda Sovet Ittifoqi Markaziy Osiyoda Sovet
Ittifoqi va Shinjonda Xitoy Xalq Respublikasi tomonidan diniy amaliyotga qattiq
cheklovlar kiritildi.
22

Xalifalar davri
Muhammad davrida egallangan hududlar, 622–632/hijriy 1-11
Roshidun xalifaligi davrida egallangan hududlar, 632–661/hijriy 11-40
Umaviylar xalifaligi davrida egallangan hududlar, 661–750/hijriy 40-129
751-yilda Abbosiylar xalifaligi va Xitoy Tan sulolasi o rtasida O rta Osiyoniʻ ʻ
nazorat qilish uchun Talas jangi mintaqada ommaviy islomni qabul qilishni
boshlashda burilish nuqtasi bo ldi.
ʻ
Turk xoqonliklarining aksariyati 10-asrda islom dinini qabul qilgan. 922-yil
12-mayda Bag‘dod xalifasi elchisi Ahmad ibn Fadlanning Volga
Bolgariyasiga kelishi hozirgi Tataristonda bayram sifatida nishonlanadi.
Ko pgina ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy institutlarning musulmonlar
ʻ
yetakchiligi ta siriga tushishi tufayli mintaqada birinchi bo lib shahar markazlari
ʼ ʻ
Islom dinini qabul qilgan. Qishloq hududlari sezilarli darajada keyinroq
islomlashtirildi. Shahar joylari, odatda, ulamolarning ma naviy ta sirida bo lgan
ʼ ʼ ʻ
bo lsa-da, so fiy tasavvufchilar qishloq joylarida katta hokimiyatga ega edilar.
ʻ ʻ
Mintaqaning islomlashuvi mintaqadagi mahalliy madaniyatlarga kuchli ta sir
ʼ
ko rsatdi va ularni islom sivilizatsiyasining bir qismi sifatida shakllantirdi.
ʻ
Mintaqadagi islomlashuv islomni mahalliy madaniyatlarga qorishtirish, xalq islomi
deb nomlanuvchi islomiy odatlarning yangi shakllarini yaratishga ham ta sir
ʼ
ko rsatdi. Ularning eng ko zga ko ringan tarafdori
ʻ ʻ ʻ Xoja Ahmad Yassaviy bo lib, ʻ
uning so fiy
ʻ Yassaviya mazhabi mahalliy ko chmanchilarga juda yoqdi. ʻ
Ba zilar
ʼ Yassaviyni xojag on ʻ deb e lon qilishsa, ba zi olimlar ʼ ʼ
uning shia alaviy va bektoshiylarga ta sirini e tiborsiz qoldirib bo lmasligini
ʼ ʼ ʻ
ta kidlaydilar. 13-asrda
ʼ mo g ullarning ʻ ʻ O rta ʻ Osiyoga bostirib
kirishigacha Samarqand, Buxoro va Urganch mintaqada islom ilmi, madaniyati va
san ati markazlari sifatida gullab-yashnagan. Mo g ullar istilosi bu jarayonni yarim
ʼ ʻ ʻ
asrga to xtatdi.
ʻ Turkiston kabi boshqa hududlarda hozirgacha topilishi mumkin
bo lgan
ʻ shamanistik unsurlar kuchliroq ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ
Markaziy Osiyo islom olimlari va faylasuflari, jumladan, Al-Xorzimiy , Abu
Rayhon Beruniy , Forobiy , Avitsenna keyingi asrlarda Yevropa ilm-fani rivojiga
23

muhim ta sir ko‘rsatdilar.Turk-mo g ul qabilalari deyarli butunlay islomning ba ziʼ ʻ ʻ ʼ
qoidalarini, masalan, spirtli ichimliklarni iste mol qilishni yoki namozdan oldin
ʼ
cho milishni rad etishi jarayoni sekin kechdi. Biroq, bu ularning Xudoga bo lgan
ʻ ʻ
e tiqodi va islom qonunlari hamda matniga sodiqlikdan ko ra ko chmanchi
ʼ ʻ ʻ
turmush tarzi va mahalliy urf-odatlari bilan bevosita bog liq deb ishoniladi.
ʻ
1860—1870-yillarda Rossiya imperiyasi tomonidan mintaqadagi istilolardan
so ng
ʻ G arbiy O rta Osiyo Rossiya nazoratiga ʻ ʻ o tdi va ʻ Konstantin fon
Kaufman boshchiligidagi general-gubernatorlik sifatida imperiya tarkibiga
qo shildi. Rossiya hukumati yangi bosib olingan hududlarda Islomga nisbatan
ʻ
qanday pozitsiyani egallashi kerakligi borasida chuqur o yladi. Ba zilar diniy
ʻ ʼ
repressiya siyosatini yoqlab, qo shni
ʻ Sin imperiyasida davom etayotgan dungan
qo zg olonini
ʻ ʻ islomning potensial „tahdidi“ isboti sifatida keltirdilar. General
Kaufman va uning boshlig i
ʻ Dmitriy Milyutin kabilar diniy bag rikenglik ʻ
siyosatini afzal ko rdilar. Kaufman Rossiya Turkistoni musulmonlarini
ʻ
podshohdan boshqasini o z hukmdori sifatida ko rishiga sabab bo ladigan
ʻ ʻ ʻ
panislom harakatlaridan xavotirda edi.
1860-yillarning o rtalaridan 1917-yilgacha O rta Osiyoda hukmronlik qilgan
ʻ ʻ
Rossiya imperiyasi Islom diniga keng yo l ochgan bo lsa-da, 1917-yilgi inqiloblar
ʻ ʻ
va undan keyingi fuqarolar urushi ortidan sovet hokimiyatining o rnatilishi
ʻ
dinga marksistik qarshilikni keltirib chiqardi.
1920-yillar boshidagi bolsheviklar hukmronligining dastlabki bir necha
yillarida sovet amaldorlari O rta Osiyoda o z o rnini mustahkamlash uchun boshqa
ʻ ʻ ʻ
maqsadlarni (madaniyatni modernizatsiya qilishga urinish, maktablar qurish,
ayollar mavqeini yaxshilash) birinchi o ringa qo yib, pragmatik yo l tutdilar. Bu
ʻ ʻ ʻ
davrda bolsheviklar o z maqsadlarini amalga oshirish uchun
ʻ jadidlar (ma rifatni ʼ
yaxshilash kabi ijtimoiy va madaniy islohotlarga intilayotgan musulmonlar) bilan
hamkorlik qildilar. Bu jarayonda bolsheviklar 1920—1930-yillarda O rta
ʻ
Osiyoning etnik jihatdan alohida respublikalarga bo linishi jarayonida targ ibot-
ʻ ʻ
24

tashviqot yo li bilan va o z siyosatiga mos mansabdor shaxslarni tayinlash orqaliʻ ʻ
marksistik mafkuraga mos yangi siyosiy elitani yarata oldilar.
1926-yilda Sovet hukumati rasmiy siyosatni islomga bag rikenglikdan
ʻ
qoralashga o zgartirish uchun Markaziy Osiyo ustidan yetarlicha nazorat
ʻ
mustahkamlandi, deb qaror qildi. Hukumat xususiy diniy maktablarni davlatga
qarashli davlat maktablari foydasiga yopdi. 1927-1929-yillarda davlat Markaziy
Osiyoda masjidlarni yopish kampaniyasini olib bordi. Bu operatsiya to liq
ʻ
hujjatlashtirilmagan, ammo mavjud hisob-kitoblar shuni ko rsatadiki, jarayon
ʻ
ko pincha zo ravonlik va qattiq nazorat ostida bo lgan. Ko pincha o zini o zi
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tayinlagan amaldorlar tomonidan imomlarni hibsga olish va binolarni vayron qilish
hollari kuzatilgan. Islom kommunizm dushmani sifatida qoralangan.
Ushbu hujumlarga qaramay, O rta Osiyoda Islom Sovet hukmronligi davrida
ʻ
ham saqlanib qoldi. Biroq, bu jarayonda u o zgardi. Islom jamoat sohasining bir
ʻ
qismi o rniga oilaga yo naltirilgan bo lib, „mahalliylashtirildi, odat va
ʻ ʻ ʻ
an analarning sinonimi bo ldi“. Bu amaliyotning bir xillashuviga olib keldi. Diniy
ʼ ʻ
ma murlar risolalarni nashr eta olmagani yoki ko pincha bir-biri bilan muloqot qila
ʼ ʻ
olmaganligi sababli, mavjud diniy bilimlar zaxirasi sezilarli darajada kamaydi.
Bundan tashqari, Islom dini, ayniqsa, axloq va axloqiy qadriyatlarga ta siri nuqtai
ʼ
nazaridan, ommaviy nutqlardan asosan olib tashlandi. Sovet hukumati tomonidan
ruxsat etilgan har qanday diniy amallar Markaziy Osiyo va Qozog iston
ʻ
musulmonlari diniy boshqarmasi tomonidan tartibga solingan.
1980-yillarning o rtalarida Mixail Gorbachyov tomonidan amalga oshirilgan
ʻ
ochiqlik siyosati natijasida 1988-yilga kelib Sovet hukumati islom ustidan
nazoratni yumshatdi. Natijada, tez diniy jonlanish, jumladan, yangi masjidlar,
adabiyotlar va xususiy diniy maktablar tashkil etildi. Ko‘pchilik Markaziy
osiyoliklarni islomiy axloqiy va ma naviy qadriyatlar qiziqtirardi.
ʼ
1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin uyg onish jarayoni yanada
ʻ
tezlashdi. Ko pchilik uchun islom Sovet davrida qatag on qilingan milliy meros
ʻ ʻ
bo lib qoldi. Bundan tashqari, Gorbachyov davridagi sayohat cheklovlari
ʻ
kamaytirilishi boshqa musulmon davlatlari bilan madaniy almashinuvni yo lga
ʻ
25

qo ydi. Masalan, Saudiya Arabistoni 1980-yillar oxirida Sovet Ittifoqiga Qur’onʻ
nusxalarini yuborgan. O rta Osiyoda amalda bo lgan islom shu qisqa vaqt ichida
ʻ ʻ
ancha xilma-xillashdi. Qolaversa, islom dini jozibador edi. Chunki u Sovet Ittifoqi
parchalanganidan keyin respublikalar duch kelgan son-sanoqsiz siyosiy va
iqtisodiy muammolar uchun muqobil yechimlarni taklif qilgan.
Biroq Markaziy Osiyo respublikalari hukumatlari siyosiy sohada islomdan
ehtiyotkor edilar. Ularning nomaqbul ta sir haqidagi qo rquvi 1992-yilda
ʼ ʻ
Tojikiston hukumati va Islom Uyg onish partiyasi deb nomlangan radikal islomiy
ʻ
guruh boshchiligidagi muxoliflar koalitsiyasi o rtasida boshlangan fuqarolar urushi
ʻ
bilan tasdiqlandi. 1997-yilgacha davom etgan fuqarolar urushi boshqa sobiq sovet
respublikalariga islomiy muxolifat guruhlari qanday xavf tug dirayotganini
ʻ
ko rsatdi. 1996-yilda Afg‘onistonning Tolibon tomonidan egallab olinishi bu
ʻ
tahdidni yanada kuchaytirdi.
Islom Uyg onish partiyasi (IRP) bir necha o xshash islomiy muxolif
ʻ ʻ
guruhlardan biri bo lgan, jumladan O zbekiston Islomiy Harakati (O IH) ham
ʻ ʻ ʻ
fuqarolar urushida Tojikiston hukumatiga qarshi kurashgan [23] . IUP Sovet
Ittifoqidagi yashirin islomiy guruhlardan kelib chiqqan. Partiya 1990-yilda
Astraxanda asosan tatar ziyolilaridan iborat guruh tomonidan tuzilgan va har bir
sovet respublikasi uchun alohida bo limlari mavjud bo lgan. Partiya aslida
ʻ ʻ
Rossiyada rasmiy siyosiy partiya sifatida ro yxatga olingan, biroq Markaziy Osiyo
ʻ
hukumatlari tomonidan taqiqlangan edi [24] . Tan olmaslik natijasida siyosiy
muxolifat Tojikistonda fuqarolar urushi zo ravonligiga aylandi, bu urushda 6
ʻ
millionlik aholidan 50 000 dan ortiq kishi halok bo ldi va yana 250 000 kishi
ʻ
mamlakatdan Afg oniston, O zbekiston yoki boshqa joylarga qochib ketdi
ʻ ʻ [25] .
Fuqarolar urushi ortidan Tojikiston hukumati kelajakdagi keskinliklarning oldini
olish maqsadida islomiy guruhlarni hukumat tarkibiga kiritdi. Biroq, Markaziy
Osiyoning boshqa respublikalari bu misolga ergashmadi. Aksincha, islomiy
guruhlarni siyosiy jarayonda ishtirok etishlariga ruxsat berish o rniga ularni
ʻ
repressiya va ta qib qilishni davom ettirdi
ʼ [26] .
26

Barcha islomiy harakatlar IUP kabi zo ravonlik qilmadi. 1990-yillardaʻ
Markaziy Osiyoda eng mashhur radikal islom harakati zo ravonliksiz Hizb ut-
ʻ
Tahrir edi. U IUP va O IH kabi guruhlar kabi zo ravonlik usullarini qo llab-
ʻ ʻ ʻ
quvvatlamasa ham, uning maqsadi barcha musulmon mamlakatlarini tinch yo l
ʻ
bilan birlashtirish va ularning o rniga qayta tiklangan xalifalik qurishdir. Shu
ʻ
sababdan Markaziy Osiyo hukumatlari buni tahdid deb hisoblab, Markaziy Osiyo
respublikalarida buzg‘unchi guruh sifatida qonundan tashqariga chiqarishgan.
21-asr. 2001-yil 11-sentabrdagi terrorchilik xurujlaridan so ng xorijiy
ʻ
davlatlar O IH kabi radikal islomiy terrorchilik tashkilotlari tarqalishining oldini
ʻ
olishga ko proq harakat qilishdi. Markaziy Osiyo respublikalari AQSh va uning
ʻ
ittifoqchilariga Afg‘onistondagi Tolibonga qarshi operatsiyalarda foydalanish
uchun o‘z hududi va havo kengliklarini taklif qildi. Xalqaro hamjamiyat
terrorizmga qarshi kurashish uchun Markaziy Osiyoda barqarorlikni ta minlash
ʼ
muhimligini tan oldi.
AQSh, Rossiya va Xitoy kabi davlatlar nafaqat terrorizmga qarshi kurashdan
manfaatdor edilar, balki ular terrorga qarshi urushdan mintaqadagi siyosiy va
iqtisodiy maqsadlarini ilgari surish, xususan, Markaziy Osiyo energiya
resurslaridan foydalanish uchun foydalanganlar
Tojikistonda hukumat islomning siyosatdagi mavqeini pasaytirish maqsadida
xalqaro munosabatlardagi bunday o zgarishlardan foydalanib, davlat maktablarida
ʻ
islomiy guruhlarning qonuniy huquqi bo lgan hijobni (Sovet hokimiyati davrida
ʻ
Tojikistonda an anaviy bo lmagan) qisqartirish yoki butunlay taqiqlash kabi
ʼ ʻ
choralar ko rdi.
ʻ
2001-yildan beri Markaziy Osiyo respublikalaridagi etnik va diniy ziddiyatlar
qashshoqlik va yomon iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan birgalikda islomiy guruhlarni
tobora o‘zgaruvchan qilib qo‘ydi. Biroq, hukumatlar islomiy guruhlarga nisbatan
repressiya va tazyiqlarni oqlash uchun ko pincha guruhlar zo ravoliklarga
ʻ ʻ
foydalanish ehtimolidan foydalanadilar.
2.2. Ma’mun akademiyasining islom sivilizatsiyasi rivojidagi o’rni
27

$Ma’mun akademiyasining islom sivilizatsiyasi rivojidagi o’rni Bundan ming yil muqaddam Xorazmning poytaxt shahri Gurganjda (Ko'hna Urganch) ma’rifatparvar ma’muniylar sulolasiga mansub Xorazmshox Ali Ibn Ma’mun va Ma’mun ibn \Ma’munning sa’yi-harakati hamda qomusiy olim Abu Rayhon Beruniyning bevosita rahnamoligida Sharqning yirik ilmiy markazi "Dor-ul hikma va ma’rifa" tashkil qilingan edi. Fanning dolzarb muammolari bilan shug’ullangan bu ilm dargohi shundan ikki asr avval Bag’dodda faoliyat ko’rsatgan "Bayt-ul hikma" hamda O’rta Osiyo, xususan Xorazmda shakllangan qadimiy ilmiyma’rifiy an’analarni davom qildirib, jahon ilm-fani taraqqiyotida munosib o’rinni egalladi. "Dor-ul hikma va ma’orif"da ijod qilgan olimlar faoliyati o’tgan asrdayoq yevropalik va rus sharqshunos olimlarida juda katta qiziqish uyg’otdi. Yevropalik olim E.Zaxau, rus sharqshunoslaridan akad. S.P.Tolstov, I.Yu.Krachkovskiy, A.Yu.Yakubovskiy, P.G.Bulgakov, o’zbek olimlaridan akad.Ya.G’ulomov, I.Mo’minov, M.Xayrullaev, A.Ahmedov, B.Abduhalimov va boshqalar o’z tadqiqotlarida shu ilmiy dargoh faoliyatini chuqur o’rganib, uni o’z davrining Fanlar akademiyasi bo’lganligini asoslab berdilar. Bu ilmiy dargoh endilikda Xorazm Ma’mun akademiyasi nomi bilan yuritilib kelmoqda. "Dor-ul hikma" yoki "Majlisi uloma" nomi bilan atalgan bu ilm maskani Xorazmshohlar shuhratini orttirish maqsadini ko’zlagan bir guruh olim, adib, shoirlarning tasodifiy yig'ini emas edi. Masalaga shu nuqtai nazardan qarash mutlaqo noto’g’ri bo’lar edi. Boshqacha aytganda u quruq yerda tasodifan vujudga kelmadi, aksincha o’zining mustahkam zaminiga ega edi. Ma’mun akademiyasi avvalo ko’hna Xorazmning uzoq o’tmishdagi ilm-ma’rifat ildizlari bilan bevosita aloqador, shuningdek, u ilk o’rta asr Uyg’onish davri madaniy yuksalishining qonuniy natijasi bo’ldi. Zero ko’hna Xorazmda ayniqsa, falakiyot (astronomiya), riyoziyot (matematika) va boshqa ilmlarga bo’lgan qiziqish ancha erta vujudga kelgan. Kishilik sivilizatsiyasining qadimiy beshiklaridan bo’lgan Xorazm Prezidentimiz Islom Karimov ta’biri bilan aytganda, ilk o’zbek davlatchiligining tamal toshi qo’yilgan muqaddas o’lkalardan biridir. Insoniyatning ma’naviy boyligi bo’lgan zardushtiylik dini va muqaddas "Avesto" kitobi aynan shu go’zal zaminda 28$

yaratilgan, Qadimiy Sharqning dastlabki qomusiy asari "Avesto" -
ajdodlarimizning insonparvarlik g’oyalari bilan yo’g’rilgan ming yillik diniy-
falsafiy, ilmiy-ma’rifiy qarashlarini o’zida mujassam qilgan. Bundan uch ming yil
avval shu muqaddas zaminda sun'iy sug’orishga asoslangan yuksak dehqonchilik
madaniyati, noyob irrigatsiya inshootlari, go’zal shaharlar va mahobatli me’moriy
qurilishlar bunyod etilganki, ularning xarobalari hozirgacha saqlanib kelmoqda.
Shuningdek, xorazmliklarning bundan ikki yarim ming yil muqaddam oromiy
yozuvi negizida o’z yozuvlariga ega bo’lganligi ularning savodxon va ma’rifatli
kishilar bo’lganligini ko’rsatadi. O'tgan asr o’rtalarida Xorazmning Tuproq qal’a,
Ayoz qal’a, Qo’yqirilgan qal’a, Hazorasp va boshqa antik qal’alarda akad.
S.P.Tolstov, Ya.G’.G’ulomov, I.Yu.Yakubovskiy va boshqa qadimshunos olimlar
tomonidan topilgan qadimgi yozuv namunalari, ro'zg’or buyumlari, zargarlik
buyumlari, nozik did bilan ishlangan haykallar, saroy devorlariga yasalgan rangdor
tasvirlar, Qo’yqirilgan qal’adagi qadimgi rasadxona va ilk astronomik asboblar,
bularning barchasi Xorazmda antik davrda madaniy yuksalishning yuksak darajada
bo’lganligini ko’rsatadi. Beruniyning guvohlik berishicha, qadimgi xorazmliklarda
dehqonchilik ishlari bilan aloqador o’zlarining taqvim-kalendar tizimi bo’lgan.
Qishloq xo’jaligi ishlarini davriy rejalashtirish ehtiyoji Xorazmda matematika va
astronomiya ilmini kuchli taraqqiy etishda muhim rol o’ynagan. Qishloq
xo’jaligining asosi bo’lgan yirik kanal va sug’orish inshootlari qurilishi, go’zal
shahar, saroy va boshqa me’moriy qurilishlar ham matematika, geometriya,
topografiya ilmlarining rivoj topishini talab etadi. Noyob zargarlik buyumlari va
rangdor tasviriy san’at namunalari bu yerda kimyo va minerologiya ilmlarining
yuqori darajada bo’lganligidan guvohlik beradi. Xorazmliklarning xo Xorijiy
mamlakatlar bilan olib borgan savdo va madaniy aloqalari geografiya, kartografiya
va etnografiya ilmlarining ertadanoq taraqqiy etishga ta’sir ko’rsatdi. Demak,
Xorazmda qadimdanoq aniq va gumanitar ilmlarning yaratilishi va rivojlanishi
uchun moddiy va ma’naviy zamin mavjud bo’lgan. Xorazm Ma’mun
akademiyasining shakllanishi va taraqqiy qilishida yuqoridagi omillardan tashqari
antik yunon olimlarining asarlari hamda IX asrda Bag’doddagi "Bayt-ul hikma"da
29

faoliyat ko’rsatgan eldoshimiz Muhammad alXorazmiy, Ahmad al-Farg’oniy,
Ahmad al-Marvaziy, Abbos al-Javhariy kabi olimlarning ilmiy kashfiyotlari ham
muhim rol o’ynaydi. Ma’mun akademiyasi olimlari yuqorida nomlari ko’rsatilgan
allomalarning asarlaridan ma’naviy oziqlandilar, ularning ilmiy xulosa va
kashfiyotlarini o’z tadqiqotlari bilan boyitdilar va rivojlantirdilar. Arablar
istilosidan keyin Xorazmda ikki hokimiyatchilik qaror topdi Xorazmning janubiy
qismi Kat shahrida afrig'iylar hukmdori Abu Abdulloh Muhammad tomonidan,
shimoliy qismi esa xalifalik amiri Ma’mun ibn Muhammad (995-997) tomonidan
boshqariladi. Ikkala hukmdor orasida kelib chiqqan jangda Ma’mun ibn
Muhammad g’olib chiqib, butun Xorazmni o’z qo’l ostiga birlashtiradi hamda
o’ziga Xorazmshoh unvonini qabul qilib, poytaxtni Gurganj shahriga ko’chiradi.
Uning vorislaridan Ali ibn Ma’mun (997-1009) va Ma’mun II ibn Ma’mun (1009-
1017) davrida Xorazmda qadimiy davlatchilik tizimi va madaniyma’rifiy an’analar
qaytadan tiklandi, shahar hayoti, savdo va hunarmandchilik har qachongidan rivoj
topdi. Arab tarixchisi Istaxriy asarida X asr boshlarida Xorazmda 9 dan 13 gacha
shahar borligi qayd etilgan bo’lsa, shundan yarim asr o'tgach shaharlar soni uch
marta o’sgan yoki 40 taga etgan. Gurganj, Xiva, Kat, Hazorasp, Ardaxushmison
(Vayangan), Kardaranxos (Qalajiq) kabi shaharlar Sharqning yirik savdo-iqtisodiy
va madaniyat markazlariga aylandi. Xorazmliklar hatto uzoq Ispaniyagacha borib
savdo va madaniy aloqalarni yo’lga qo’yganlar. Ayniqsa poytaxt Gurganjning
mavqei oshdi, shaxarda obodonchilik va me’moriy qurilishlar rivoj topdi, qo’plab
go’zal saroylar, karvon saroy, maxobatli masjidu madrasalar,jamoat binolari va
arasta bozor rastalari bunyod etildi. Bu Xorazmda XII-XIII asrlarda rivoj topgan
bunyodkorlik ishlarining debochasi edi. «Ta’rifi shaxri Xorazm» qo’lyozmasining
muallifi o’sha davrda Gurganjda 170 o’rinda katta va kichik bozorlar, 5 mingga
yaqin masjid, 700 ga yaqin madrasa va bir mingga yaqin hammom ishlab
turganligi haqida habar beradi. O’sha davrda bu erga tashrif buyurgan arab
sayyohlari Xorazm va poytaxt Gurganjni Jayhun yoqasidagi benihoya go’zal,
jannatmakon maskan, aholisi badavlat va ma’rifatli kishilar bo’lganligini alohida
qayd etadilar. Jumladan al-Muqadasiy (X asr) "Xorazmliklar aql-idrok, ilm, fiqh,
30

qobiliyat hamda bilim kishilaridir" - deb ta’riflaydi. Yoqut Hamaviy (XIII asr) esa
"Men jahonning biror joyida Xorazmning poytaxti Gurganjga o’xshagan ulug’vor,
boy va benihoya go’zal, aholisi bilimdon shaharni ko’rmaganman", - deb yozadi.
Ibn Batuta (XIII asr) bo’lsa yuqoridagi fikrlarni rivojlantirib, "Butun jahonda
menga hali xorazmliklar kabi ajnabiylarga nisbatan shunchalik hushfe'l, oliyjanob,
mehmondo’st, fiqh ilmini suv qilib ichib yuborgan dono kishilarni uchratish nasib
etmagandi", - deb xorazmliklar iste’dodiga yuqori baho beradi. Yuqorida bayon
etilgan ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy muhit Xorazmda Ma’mun akademiyasining
faoliyat ko’rsatishi uchun zarur shart-sharoitni hozirlagan edi. Ma’rifatparvar shoh
Ali ibn Ma’mun Gurganjda madaniy-ma’rifiy ishlarni juda rivojlantirib yubordi.
Saroy qoshida shohona kutubxona barpo etib, uni Sharqning turli shaharlaridan
keltirilgan nodir qo’lyozmalar bilan boyitdi. Saroy qoshida bino qilingan
madrasada iqtidorli yoshlarga islomiy va dunyoviy ilmlardan ta’lim beriladi. Bu
davr Xorazmda ilm-fanning ham guullagan davri bo’ldi. Xorazmshoh Ali ibn
Ma’mun Abu Rayhon Beruniyni Jurjondin chaqirib olib, uni o’ziga bosh
maslahatchi qilib tayinladi hamda unga chet davlatlar bilan diplomatik aloqalar
yuritish vazifasini topshirdi. 1004 yilda Ali ibn Ma’mun farmoni bilan Sharqning
yirik ilm-ma’rifat markazi - "Dor-ul hikma va ma’rif" yoki Ma’mun akademiyasi
tashkil etildi. Beruniy shu ilm maskaniga rais etib tayinlandi. Sharqning turli
mamlakatlariga maktublar yuborildi, u yerdagi ilmda nom taratgan olimu fozillar
ushbu ilm maskaniga taklif qilindi. Xorazmshoh Ma’mun II davrida "Dor-ul
hikma"ning shuhrati yanada oshdi. Bu dargohda xorazmliklardan tashqari Buxoro,
Samarqand, Jand, Marv, Nishopur, Balx, Eron, Iroq, Hindiston, Misr, Shom
(Suriya) va boshqa viloyatlardan kelgan yuzdan ortiq olimlar, huquqshunoslar,
adiblar, dinshunoslar tadqiqotlar o’tkazib, fanning turli sohalarida, buyuk
kashfiyotlar qildilar. Ma’muniylar ilm-ma’rifatni qadriga yetadigan
hukumdorlardan edi. Ular Ma’mun akademiyasida xizmat qilgan olimlarga
homiylik ko’rsatdi, ilmiy-ijodiy ishlarini har taraflama qo’llabquvvatladilar, ularga
zarur sharoitlarni yaratib berdilar. Xorazm Ma’mun akademiyasida Abu Rayhon
Beruniy boshchiligida xorazmlik olimlardan matematik va astronom Abu Nasr
31

Iroq, al-Xorijiy, al- Xamdokiy, kimyogar olim Abul Hokim Muhammad ibn
Abdumalik as Solih alXorazmiy al-Kosiy, Ahmad ibn Muhammad as-Suhayly al-
Xorazmiy va boshqalar bilan bir qatorda, buxorolik qomusiy olim, mashhur tabib
Abu Ali ibn Sino, tarixchi olim, faylasuf va shoir bag’dodlik Abul Xayir ibn
Xammor, tabib va faylasuf Abu Sahl Iso ibn Yaxyo al-Masihiy al-Jurjoniy,
matematik va astronom Mahmud ibn Xidr al-Ho’jandiy, tarixchi olim va shoir Abu
Mansur Abdumalik ibn Muhammad ibn Ismoil as Saolobiy, Abul Xayr al-Hasan
ibn Sivar ibn Boba ibn Bixnam, Abu Sayd Ahmad ibn Muhammad ibn Iroq, al-
Xamadoniy, Abu Abdulloh Biyon Naysoburiy, Ahmad ibn Hamid as-Naysoburiy,
tarixchi olim ibn Misxavayx, Abul Fazl Bayhakiy, tabiatshunos olim Abu
Abdulloh Husayn ibn Ibrohim at-Tabariy anNotiliy, Ahmad ibn Muhammad as-
Sahriy va boshqa o’z zamonasining yetuk olimlari ko’plab ilmiy va amaliy
muammolarni yechib, jahon fani rivojiga ulkan hissa qo’shdilar. Yuqoridagi
nomlari zikr qilingan olimlar Ma’mun akademiyasida xizmat qilgan allomalarning
hozircha aniqlangan, lekin to’liq bo’lmagan ro’yxati bo’lib, shular qatorida
xorazmliklar aksar ko’pchilikni tashkil qilganligi ma’lum. Olimlar dunyoviy va
tabiiy fanlar bilan, xususan astronomiya, matematika, fizika, kimyo, minerologiya,
kartografiya, geografiya, geometriya, tabiatshunoslik, tibbiyot, falsafa, tarix, arab
tili, mantiq, adabiyot, islom huquqshunosligi va boshqa ilmlar sohasida chuqur
tadqiqotlar qildilar. Ular arab, fors, hind, lotin, yunon va turkiy tillarini mukammal
bilganlar. Yunon olimlaridan Platon, Aristotel, Ptolemey, Yevklid, Pifagor va
Galen asarlarini chuqur tahlil qilib, ularga bag’ishlab sharhlar bitganlar. O'zlari
yuqoridagi ilmlar sohasida tadqiqotlar o’tkazib, fanni yangi g’oyalar bilan
boyitdilar. Ayni vaqtda ular Gurganj madrasalarida yoshlarga ta’limtarbiya berib,
iste’dodli shogirdlar tayyorlashga katta hissa qo’shdilar. Shuningdek, akademiyada
Beruniyning astronomiya, Abu Nasrning matematika, Abul Xayr Hammorning
kimyo maktablarida ham yoshlarga chuqur bilim berildi. Bu davrga kelib Gurganj
madrasalari va yuqoridagi maktablar haqiqiy ilm-maskanlariga aylandi. Ularda
ta’lim olgan yoshlar keyinchalik Sharqning mashhur allomalari bo’lib yetishdilar.
Xorazm Ma’mun akademiyasi olimlari aniq va gumanitar fanlarga doir ko’p
32

asarlarni yozib, meros qoldirdilar. Ular hozir ham o’z ahamiyatini saqlab kelayapti.
Abu Rayhon Beruniy (973-1048) Ma’mun akademiyasining yetuk olimi, ajoyib
rahbari va mohir tashkilotchilaridandir. U yoshligida ustozi Abu Nasr Iroq,
alMasihiy va Al-Xirojiylardan ta’lim olib, 21 yoshlaridayoq astronomiya,
matematika, biologiya va tarix sohasida yetuk olim bo’lib etishdi. Beruniy turli
ilmlarga doir 156 ta asar muallifi bo’lib, shulardan bizgacha 30 ga yaqini etib
kelgan, xolos. "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar", "Hindiston",
"Minerologiya", "Qonuni Ma'sudiy", "Saydana" va boshqa asarlari olimga o’z
zamonasidayoq ulkan shuhrat keltirgan asarlar bo’lib hozirgi kunda ham fan
olamining nodir asarlaridan sanaladi. Olimning astronomiya sohasidagi buyuk
xizmati shundaki, u Quyosh, Oy va sayyoralar haqida fikr yuritdi, ularning
koinotdagi o’rni haqida aniq xulosalar chiqardi. Yevropalik olimlardan deyarlik
olti asr burun Yerning o’z o’qi atrofida aylanishligi xaqidagi ilmiy g’oyani asoslab
berdi. Uning Yer sharining o’lchamlari haqidagi ilmiy xulosalari ham hozirgi
zamon faniga yaqin bo’lib, ancha aniq va mukammal xulosalardandir. Beruniy
arifmetika, algebra, geometriya va sonlar nazariyasi tushunchalarini ham ma’lum
tartib bilan ta’riflab berdi, trigonometriyani mustaqil fan darajasiga ko’tardi. U
o’zining geografiyaga doir tadqiqotlarida yetti iqlim bo’yicha joylashgan
mamlakatlar, dengiz va orollarning aniq koordinatalarini ko’rsatib berdi,
dunyoning eng mukammal xaritasini ishlab chiqdi. O'zi yaratgan astronomik
asboblar yordamida Yer sharining o’ziga hos shaklini-globusini kashf qildiki, bu
insoniyat tarixida yaratilgan buyuk ixtirolardan edi. U yunon olimlaridan farqli
o’laroq Hind va Atlantik okeanlarning tutashganligini original usulda isbotlab,
Hristofor Kolumbdan besh yuz yil avval okean ortida bizga noma’lum bo’lgan
yirik qit’aAmerika qit’asi mavjudligini ilmiy bashorat qildi. Beruniy tarix,
etnografiya, til, adabiyot va tabobat ilmlari sohasida ham boy meros qoldirgan
qomusiy olimlardandir. Xorazm Ma’mun akademiyasining peshqadam olimlaridan
yana biri Abu Nasr Iroq (vaf.1039y.) dir. U o’zining matematika va astronomiya
sohasidagi tadqiqotlari bilan olimlar orasida juda tanilgan va katta hurmatga
sazovor bo’lgan. Olim yuqoridagi fanlarga doir 30 dan ortiq asarlar muallifidir.
33

Shulardan 12 asari shogirdi Beruniyga bag’ishlanadi. Abu Nasrning "{Al Majistiy
ash-shohiy" ("Podsho alMagesti") "Risola fil usturlob" ("Astrolyabya haqida
kitob"), "Beruniyga yuborilgan taqvim jadvallari haqida kitob", "Menelayning
"Sferikasi" va boshqa risolalari bizgacha yetib kelgan. Abu Nasr fanda tekis va
sferik trigonometriyaning asoschilaridandir. Olimning bu sohadagi ilmiy
xulosalaridan hatto binokorlik va me’morchilik ishlarida ham keng foydalanilgan.
O'rta osiyolik mashhur matematik, faylasuf va shoir Al-Forobiy olim ijodiga
yuksak baho berar ekan "Riyoziyot (matematika) bilan shug’ullangan buyuk
olimlarning eng buyugi Abu Nasr Iroqdir", degan edi. Olimning asarlari o’z
zamonasida unga beqiyos shuhrat keltirdi va u "Ptolemey Soniy" degan yuksak
unvonga musharraf bo’lgan. Tabobat ilmida nafaqat Sharqda va Yevropada ham
mashhur bo’lgan Abu Ali ibn Sino (980-1037) Ma’mun akademiyasining
sermahsul olimlaridandir. Ibn Sino Buxoroning Afshona qishlog’ida tavallud
topgan. U Buxoro madrasalarida taniqli allomalardan tahsil olib, tabobat,
matematika, astronomiya, tabiatshunoslik, kimyo, musiqa sohasida yetuk olim
bo’lib yetishdi. 1004 - yilda u Beruniy taklifi bilan Gurganjga kelib, Ma’mun
akademiyasida Abu Nasr Iroq, Abu Sahl Masihiy, Abul Xayr Xammor bilan bir
safda xizmat qila boshladi. Ibn Sino fanning turli sohalari bo’yicha 450 ga yaqin
risolalar yozib qoldirgan, shulardan 50 ga yaqini tabobat ilmiga aloqadordir.
Olimning jahonga mashhur bo’lgan "Tib qonunlari" asarining dastlabki ikki kitobi
va boshqa asarlari Gurganjda, shu ilmiy dargohda yozildi. Ibn Sinoning tibbiyotga
doir asarlari o’sha davrda, shuningdek hozirgi kunda ham jahon tibbiyot fanining
eng nodir asarlaridan hisoblanadi. Uning asarlari uzoq vaqt Yevropa oliygohlarida
darslik va shifokorlar qo’lida, ishonchli qo’llanma sifatida foydalanib kelingan. Ibn
Sino 1037 yili Eronning Hamadon shahrida 57 yoshida, og’ir kasallikdan vafot
etadi. Abu Sahl al-Masihiy (970-1011) ham Ma’mun akademiyasida katta shuhrat
qozongan olimlaridan bo’lib, astronomiya, matematika, tabiatshunoslik va
falsafaga doir o’nlab asarlar muallifidir. Shulardan 8 risolasi tabobatga doir bo’lib,
bizgacha yetib kelgan. Olimning "Tabobatga doir yuz masala" nomli asari qomusiy
asar sifatida tanilgan bo’lib unda tabobatning nazariy masalalari, odam
34

organizmida yuz beradigan kasalliklar, ularning kelib chiqish sabablari hamda
davolash usullari haqida so’z yuritildi. Shu boisdan olimning yuqoridagi asari
tibbiyotda ar-Roziy va Ibn Sino asarlari bilan bir qatorda turadigan qimmatli asar
sifatida baholanadi. Xorazm Ma’mun akademiyasining yetakchi olimlaridan yana
biri Abu Mahmud Hamid ibn al-Xidr al-Ho’jandiydir. U o’z davrining mashhur
astronomi va ixtirochisi sifatida tanilgan bo’lib, Beruniy olimning bu boradagi
ijodini "asrning noyob hodisasi" deb baholagan edi. Al-Xo’jandiy Ray va
Gurganjda o’z davrining ulkan rasadxonalari qurilishiga bevosita boshchilik qildi.
Ushbu rasadxonalar olim tomonidan ixtiro qilingan noyob astronomik asbob-
uskunalar-sekstant bilan jihozlandi. Al-Ho’jandiy ana shu rasadxonalarda osmon
yoritqichlari yuzasidan tadqiqotlar o’tkazib, astronomiyaga doir qimmatli risolalar
yozib qoldirdi. Olimning "Astronomiya qonunlari", "Umumiy astronomik
asboblardan foydalanish qoidalari" va boshqa asarlari fan sohasidagi mashhur
bo’lgan asarlardir. Al-Ho’rjondiyning ilmiy merosi keyinchalik Sharqda falakiyot
ilmi taraqqiyotiga juda katta ta’sir ko’rsatdi. Jumladan, XIII asrlarda Eronda
Nasriddin Tusiy tomonidan tashkil etilgan, Samarqandda Ulug’bek (XV asr) barpo
qilgan va so’ngra XVII asrda Hindistonning Joypur shahrida qurilgan
rasadxonalarda al-Ho’jandiy ixtiro etgan astronomik asbob-sekstant o’rnatilganligi
ma’lum. Darhaqiqat al-Ho’rjondiy ixtirosi uzoq davrgacha Sharqda o’zining
mukammalligi bilan alohida ajralib turgandi. Ma’mun akademiyasida faoliyat
ko’rsatgan olimlardan Abu Mansur asSaolobiy (961-1038) va Abul Xayr Hammor
(942-1030) ning ham fanda alohida xizmatlari bor. As-Saolobiy tarix, falsafa,
adabiyot, mantiq va arab tili ilmlari sohasida o’z davrining o’ta iste’dodli
olimlaridan bo’lgan. U Nishopurda tavallud topgan, uzoq vaqt Jurjon, Marv,
Buxoro, Gurganj va G'azna shaharlarida yashagan. Olim 1038-yilda Nishopurda
vafot etgan. U yuqorida zikr etilgan ilmlarga doir 51 ta asar yozib qoldirgan.
Ayniqsa, uning Ma’mun akademiyasidagi hayot yo’li juda sermahsul bo’ldi. As-
Saolobiyning bizgacha yetib kelgan "Yatimat ad-dahr fi mahosin aql ul-asr"
("Zamona ahlining fozillari haqida yagona durdona"), "Latoif ul-maorif" ("Latif
ma’lumotlar"), "G’urar axbor muluk ul-fors va siyaruxum" ("Eron podsholari
35

haqida ma’lumotlar va ularning hayoti"), "Sehr ul-balog’at va sirr albaro’at"
("Notiqlikning sehri va nutq san’atining siri") va boshqa asarlari ¡rta Osiyo,
Xuroson va Eron halqlarining X-XI asrdagi tarixi va madaniy hayotini o’rganishda
yagona manbadir. "Yitimat ad-dahr" risolasida yana o’sha davrda o'rta Osiyo va
Xorazmda ijod etgan 124 olim, adib va davlat arboblari haqida qimmatli
ma’lumotlar yozib qoldirilgan. Asarning to’liq bo’lmagan arabcha matni,
fransuzcha va lotincha tarjimalari 1883 va 1947-yillarda Yevropalik olimlar
tomonidan chop etilgan. 1976 yili o’zbek olim I.Abdullaev asarning o’zbek tilida
nashrdan chiqardi. Abul Xayir ibn Hammorning Gurganjda Ma’mun
akademiyasida yozgan "Tabiblar tajribasi haqida kitob", "Homiladorlar kitobi",
"Qariyalar tadbiri haqida kitob" va boshqa asarlari tibbiyotning nazariy va amaliy
masalalariga bag’ishlangan bo’lib, ulardan shifokorlar hozir ham nodir qo’llanma
sifatida foydalanib kelayapti. Abu Xayr ibn Hammor o’z davridayoq "Suqroti
Soniy" degan yuksak unvonga sazovor bo’lgan olimdir. Arab tarixchisi Yoqut
Hamaviy (1179 y. tug’ilgan)ning "Mu’jam ul-udabo" ("Adiblar ro’xhati") va
boshqa asarlarida Ma’mun akademiyasida yana Abu Abdulloh an-Naysoburiy
(vaf.1014y.), Ahmad ibn Muhammad al-Sahriy (vaf.1015 y.), Muhammad as-
Suhayliy al-Xorazmiy (vaf.1027 y.) kabi sermahsul olimlar ijod qilganligi haqida
so’z yuritiladi. Xorazm Ma’mun akademiyasining faoliyati 1017-yilgacha davom
qiladi. Lekin shunga qaramasdan shu ilmiy dargohdan jahon fani xazinasini
o’zining bebaho asarlari bilan boyitgan ko’plab qomusiy olimlar yetishib chiqdi.
Shu ilm maskani fan olamida yorqin iz qoldirgan o’nglab, yuzlab iste’dodlarni
tarbiyalab, voyaga yetkazdi va kamol toptirdi. Keyinchalik ular Sharq
mamlakatlarida o’zlarining ijodiy faoliyatni davom ettirdilar. 1017-yili Xorazm
Mahmud G’aznaviy tomonidan zabt qilindi va u g’aznaviylar saltanati tarkibiga
qo’shildi. Ma’mun akademiyasining bir guruh olimlari G’aznaga Sulton Mahmud
saroyiga olib ketildi. Olimlarning boshqa bir guruhi Sharqning turli
mamlakatlariga tarqalishib shu joylarda ilmiy faoliyatini davom qildirdilar va
oxirigacha Ma’mun akademiyasi an’analariga sodiq qoldilar. Beruniy, Abu Nasr
Iroq, Bayhaqiy va boshqalar G’aznada Sulton Mahmud saroyida, Ibn Sino va
36

shogirdlari esa Jurjon va Hamadonda Qobus ibn Vashmgir va Abu Tohir saroyida,
al-Ho’jandiy Ray shahrida umrining oxirigacha o’zlarini fan xizmatiga
bag’ishladilar. Yurtdoshimiz al-Beruniy boshchilik qilgan Ma’mun akademiyasi
olimlari yaratgan boy ilmiy meros nafaqat Sharqda ilmiy tafakkurning
yuksalishiga, balki Yevropada ham ilm-fanning rivoj topishiga juda katta ta’sir
ko’rsatdi.
37

Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, islom sivilizatsiyasi asrlar osha
o‘zining yangilanib turuvchi, o‘zgarishlar bilan hamohang bo‘ladigan,
rivojlanishlarga moslashadigan, insoniyat sivilizatsiyalariga zid bo‘lmaydiganligini
isbotlab berdi. Islom sivilizatsiyasi bunyodkorlari bo‘lgan musulmonlar taraqqiyot
va uning mazmun-mohiyatini o‘zlashtirdilar, uning asoslarini yaratdilar,
hayotlarida amaliy jihatlarini shakllantirdilar. Islom sivilizatsiyaning ortga qaytish
bosqichida esa, musulmonlar islom asoslari va islom sivilizatsiyasining bosh
maqsadi bo‘lgan rivojlanish g‘oyasidan chekindilar. Natijada ular zaiflashdi va
taraqqiyotdan qolib ketdilar. Lekin islom sivilizatsiyasining asoslari salomat,
zamonlarning o‘tishi uni o‘zgartirib yubormadi. Shu tarzda musulmonlarning
faoliyatlari ularning sivilizatsiyasida aks etmoqda. Ularning o‘zlari islom
tsivilizatsiyasining ham quruvchilari va ham saqlovchilaridirlar. Shunday ekan,
musulmonlarning taraqqiyotdan ortda qolishi islom sivilizatsiyasining qismatiga
aylandi.
Bugun islom olami insoniyat tamaddunini rivojlantirishga yaqin turibdi va
qo‘ldan boy berilgan barcha sohani egallashga harakat qilmoqda. Chunki
bashariyatga ma’rifatning turli sohalarini taqdim qilgan va taraqqiyotni ato etgan
islom sivilizatsiyasi yana rivojlantirish salohiyatiga ega. U go‘yo qalin bulutlar
orasidan chaqnab chiqadigan zarrin nurlardek olamni yoritishi mumkin.
Aniqki, islom sivilizatsiyasi ertaning sivilizatsiyasi. Islom dunyosi bugungi
holida qolib ketmaydilar, bu uzoq davom etmaydi ham. Chunki bu holat tabiiy
jarayon va insoniyatning hayot yo‘liga to‘g‘ri kelmaydi. Musulmonlar o‘z
tsivilizatsiyalarini yangidan barpo qilishlari uchun o‘zaro jipslashishlari va bir-
birlariga yordam berishlari lozim. Shundagina ularning tsivilizatsiyalari barcha
insoniyatga yana namuna bo‘la oladi. Aslida ham islom sivilizatsiyasining
rivojlanishi musulmonlarning buguni va kelajagi uchun ulkan mas’uliyatdir.
38

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
Ilmiy adabiyotlar
1. Абдулазиз бин Усмa ат-Тувайжурий. Хасоисул ҳазоратил исламия
ва офоқул мустақбал. ISESCO нашри, 2002 йил.
2. Абу Зайд Шалабий. Тарихул ҳазоратил исламия вал фикрил исламий.
Мактабатул Ваҳб нашриёти, 2012 йил.
3Ahmad Muhammad. “Islom hazorasi”, Toshkent “Movarounnahr”, 2004.
4.D.R.Maxsudov. “Islom tarixi o’quv-uslubiy majmua”. – Toshkent Islom
Universiteti, 2017.
5 Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. “Islom tarixi” 2-kitob.
Toshkent: Hilol Nashr, 2017.
Sh.Mirziyoyev asarlari.
1 Мирзиёев Ш. Таълим ва маърифат – тинчлик ва бунёдкорлик сари
йўл. 18.10.2017.
2Мирзиёев Ш. Ижтимоий барқарорликни таъминлаш, муқаддас
динимизнинг софлигини асраш – давр талаби. 15.06.2017
Prezident nutqi.
1.Ўзбекистa Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Ислом
ҳамкорлик ташкилотининг фан ва технологиялар бўйича биринчи
саммитидаги нутқи. 10.09.2017.
2.Ўзбекистa Президенти Шавкат Мирзиёев БМТ Бош
Ассамблеясининг 72-сессиясида нутқи. 19.09.2017.
Prezident qarori.
1“Ўзбекистa Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузурида
Ўзбекистaдаги Ислом маданияти марказини ташкил этиш чора-
тадбирлари тўғрисида”ги Ўзбекистa Республикаси Президентининг
қарори. 23.06.2017.
Internet saytlari:
1. www.islom.uz
39

2. www.referat.uz
3. www.arxiv.uz
4. www.ziyouz.com
40

Islom sivilizatsiyasining vujudga kelish omillari va tarqqiyoti

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Islom sivilizatsiyasining vujudga kelish omillari va tarqqiyoti

Похожие документы