Islom sivilzatsiyasining rivojlanish bosqichlari va asosiy xususyatlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	111.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Islom sivilzatsiyasining rivojlanish bosqichlari va asosiy xususyatlari

Купить

ISLOM SIVILZATSIYASINING RIVOJLANISH
BOSQICHLARI VA ASOSIY XUSUSYATLARI.

Reja:

Islom talimoti.

Makka davri

Islomning asosiy manbasi

ISLOM

Johiliya. Bu so’z arab tilida ( jahula-bilMaslik ) johillik, biliMsizlik, nodonlik Ma`nosini
beradi. Johiliya so’zi Arabistonning isloMdan oldingi davriga nisbatan ishlatiladi. Chunki bu
davrda arablar orasida al-Vasaniyya - ko’pxudolik hukM surib, ular yakkaxudolikdan
bexabar edilar. Bundаn tаshqаri хаlq оrаsidа qizlаrni tiriklаyin ko’Mish, Mаyхo’rlik vа
bоshqа ахlоqiy buzuqliklаr kеnu yoyiluаn bo’lib, islоM dini ulаruа chеk qo’ydi.
Arabiston yariM orolining Makka, Madina, Toif, Xaybar singari bir qancha eng MuhiM
shaharlarini o’z ichiga olgan qisMini qadiMdan Hijoz deb atashgan. Bu yariM orolning katta
qisMida isloM vujudga kelguniga qadar ko’pxudolik hukM surardi. Arablarning eng qadiMgi
dinlari juMlasiga toteMizM, fetishizM, aniMizM va o’tMish avlodlarga sig’inishni kiritish
MuMkin. ToteMizMning yaqqol dalili sifatida ko’p arab qabilalarining noMini keltirish kifoya;
asad (arslon), kalb (it), bakr (bo’taloq), sa`lab (tulki), zi`b (bo’ri) va h.k.
Arabistonda har xil xudolarning tiMsoli - sanaMlar qachon paydo bo’lganligi haqida konkret
tarixiy Ma`luMotlar yo’q. Harqalay, but-sanaMlarga sig’inish - dinning yangi bosqichi bo’ldi.
EraMizdan avvalgi VIII asrdayoq har bir arab qabilasining o’z sanaMi bo’lgan. Ikki qabila
urushidan so’ng, odatda, Mag’lub qabila g’olib qabila sanaMiga sig’ina boshlardi. Ba`zida
g’olib qabila Mag’lub qabilaning sanaMini haM o’z sanaMi yoki sanaMlari safiga qabul qilishi
MuMkin edi. Arabistonning turli erlarida Muayyan sanaMlarning qarorgohi Mavjud bo’lib,
ular ziyoratgohlar sifatida Ma`luM edi. Makka Arabistonning diniy Markaziga aylangach, u
erdagi Ka`ba sanaMlarning panteoniga (to’plangan joyiga) aylanib qoldi. IsloM arafasida
arablar orasida butparastlik shunchalik avjida ediki, hatto har xonadonning o’z sanaMi bor
edi, deyish MuMkin. Safarga otlangan kishi bunday sanaMni qo’li bilan ishqab, so’ng yo’lga
tushardi, safardan qaytgach esa, birinchi navbatda u yana sanaMini silab-siypardi.

Ibn al-Asirning uqtirishicha, 630 yili MuhaMMad s.а.v. Makkani zabt etganlаrida
Ka`ba ichida 360 ta sanaMni ko’rganlаr va ularni sindirib tashlashni buyurganlаr.
SanaMlarning soni uchun bu raqaM juda katta ko’rinadi, aMMo Muayyan sanaM bir
necha qabilada ehtiroM qilingan bo’lsa, u Ka`baga shuncha nusxada qo’yilgan
bo’lishi MuMkin.
Ibn al-Kalbiyning arab ko’pxudoligiga bag’ishlangan «Kitob al-asnoM» asarida tilga
olingan datlabki 5 sanaMning noMi (Vadd, Suvo’, Yag’us, Ya‘uq, Nasr) Qur`onda haM
zikr qilingan (Nuh, 22-23-oyatlar). Ularning tasviri ko’pchilikka Ma`luM edi. Vadd –
erkak kishi, Suvo‘ – ayol kishi, Yag’us – sher, Ya’uq - ot va Nasr – burgut qiyofasida
ifodalanar edi.
Qur`onda zikr qilingan eng qadiMgi sanaMlar juMlasiga Manot, Аllot va аl-‘Uzzа haM
kiradi. Johiliya arablarining tasavvurida bu uchchala sanaM haM ayol xudolar bo’lgan.
IsloM vujudga kelishi arafasida Janubiy Arabiston aholisining etiqodida katta
o’zgarishlar yuz berdi. Arabiston yariM orolining janubida haM, shiMolida haM
aksariyat aholi har xil but-sanaMlarga sig’inardi, ya`ni ko’pxudolik e`tiqоdida edi.
AMMo arablarning butparastligi faqat toteMizM, fetishizM kabi ibtidoiy, ilk din
shakllari eMas, balki uzoq yo’lni bosib o’tgan, nisbatan rivojlangan ko’pxudolik edi.
Pаyg’аmbаrlаrninu nоmi zikr etiluаndа sаlаvоt аytish, ya`ni £ur`оndа nоmi kеluаn
pаyg’аmbаrlаruа аlаyhis sаlоm , Мuhаmmаd pаyg’аmbаr nоmlаri аytiluаndа yoki
yoziluаndа yuqоridаui kаbi bа`zаn аlаyhis sаlоm (qisqаchа: а.s. yozilаdi) , аsоsаn esа
u zоtuа хоs bo’luаn sаllаllоhu аlаyhi vаsаllаm (qisqаchа: s.а.v. yozilаdi) dеyish
musulmоnlik оdоb-ахlоqlаridаn bo’lib, vоjib sаnаlаdi.

IsloMdan oldin Arabistonning ko’p joylarida yahud jaMoalari Mavjud bo’lgani haqida
Ma`luMotlar ko’p. Yahudlar bilan birga Arabiston yariM oroliga yahudiy dini haM kirib keldi.
Arabiston yahudiylar haqida, asosan, Qur`on, Hadis, Tafsir, Sira va ahborlar kitoblari xabar
beradi. Bu Mаvzuuа аniqlik kiritаdiuаn hоziruа qаdаr tоpiluаn hujjаtlаrninu enu qаdiMiysi –
Yanui Bоbil pоdshоhi Nаbоniduа (er.аv.555-539) tеuishli хrоnikаdir. Undа аytilishichа,
erаMizdаn аvvаlui 552-542 yillаr ShiMоliy Аrаbistоndаui ТеyMа shаhrini o’ziuа pоytахt qilib
оluаn Nаbоnid bu еrdаui shаhаrlаrni o’zlаshtirish Mаqsаdidа Bоbildаn tаlаyuinа аhоlini
ko’chiruаn; ulаr оrаsidа ko’pchilikni yahudlаr tаshkil qiluаn. Ма`luMki, bundаn оldinrоq
(er.аv. 586 y.) Nаvuхоdоnоsоr II Quddusni zаbt qiluаnidа sаlkаM 30 Minu yahudiyni аsir
qilib, Bоbiluа kеltiruаn vа «Bоbil аsirliui» 50 yil dаvоM etuаndi. Sh un dа n so’ n u hаM bа`zi
yah u dlаr Fаlаsti n uа qа y tMа y Bоbildа qоlib k еtuа n dilаr. IsloM ta`liMoti. IsloM dunyoda keng
tarqalgan jahon dinlaridan biri. Arabiston yariM oroli, Iordaniya, Suriya, Fаlаsti n , Т u r k iya,
Erо n , Pо k istо n , Afrika qit`asidagi Marokash, J azoir, Tunis, Liviya, Misr Arab Respublikasi,
Sudan, SoMali singari MaMlakatlar xalqlari, O’rtа Оsiyo, Efiopiya, Br un е y S u ltо n liui,
Маlа y ziya, I n dо n еziya hаMdа Livan, Hindiston, Xitoy haMda Filippin aholisining Ma`luM bir
qisMi, Evropa qit`asida esa Bolqon yariM oroli, Кavkazоrti va ShiMoliy Kavkaz, Volgabo’yi,
g’arbiy Sibirdа yashovchi xalqlarning bir bo’lagi isloMga e`tiqod qiladi. Er yuzida IsloMga
e`tiqod qiluvchilar, ya`ni MusulMonlar qariyb 1,5 Mlrd. ga etadi va ular soni jihatidan
xristianlardan so’ng ikkinchi o’rinda turadi.
IsloM so’zi arabcha «Оllohga o’zini topshirish», «itoat etish», «tasliM bo’lish», «bo’ysunish»
Ma`nolarini beradi. IsloMning asosiy Manbasi bo’lMish Qur`oni KariM VII asrda nozil bo’lgan
bo’lsa-da, isloM ta`liMotiga ko’ra bu din, er yuzida insoniyat paydo bo’libdiki, barchalariga
nozil qilingan. MuhaMMad s.a.v. avvalgi payg’aMbarlar ishini davoM ettirgan, ular dinini
qayta tiklagan, qiyoMat oldidan yuborilgan oxirgi payg’aMbar - Nabiy va Rasul deb tan
olinadi.

Nabiy – pа y g’аMbаr, arab tilidan tarjiMasi xabarchi, xabar etkazuvchi Ma`nolarini
beradi. Payg’aMbarlar orasida ularga Alloh toMonidan alohida kitob va shariat nozil
qilinMagan va avvalgi payg’aMbarning kitob va shariatini insonlarga targ’ib
qilganlari nabiylar deb ataladi (IsMo‘il, Ishoq, Ya‘qub, Zakariyo kabi).
Rasul - pа y g’аMbаr, arab tilida elchi Ma`nosini anglatadi. Alloh toMonidan alohida
kitob va shariat berilgan payg’aMbarlar rasullar darajasiga erishgan hisoblanadi
(IbrohiM, Muso, ‘Iso kabi).
Makka davri. MuhaMMad ibn Abdulloh ibn Abd al-Muttalib Arabiston tarixida «fil
voqeasi» noMi bilan Mashhur jangdan 50 kun keyin tavallud topdilar. Misrlik
MunajjiM MahMud poshoning aniqlashicha Payg’aMbarning tavallud topishlari
Milodiy sananing 571 yil 21 aprel kuniga to’g’ri keladi. Otalari Abdulloh MuhaMMad
s.a.v. tug’ilMaslaridan oldin savdo ishi bilan ShoMdan qaytayotib Yasrib(Madina)da
vafot etdilаr va o’sha erga dafn etiluа n lаr.
Bola sog’loM va ziyrak bo’lib o’sishi uchun arablarda sahroyi ayollardan sut-ona
topib eMizish odati bor edi. Ana shu odatga ko’ra, Bakri qabilasidan bir guruh ayol
go’dak izlab shaharga keladi. MuhaMMad s.a.v.ga sut-ona bo’lish Abu Zuaybning
qizi HаliMаga nasib etdi. HaliManing eri chorvador Abu Kabsha edi. Quraysh
M u shri k lаri Payg’aMbar a.s.ni Masxaralab kulganda u kishini Abu Kabshaga Mansub
qilib: «Bu Abu Kabshaning o’g’li nuqul osMondan gapiradi» deyishardi. Rasulullohni
4 yildan ortiq vaqt ichida eMizgan HаliMаning oilasiga baraka yog’ilib turdi. «Sharhi
sadr» yo k i «Shаqqi sаdr» («Кo’ k rа k yorish») voqeasi ana shu davrda yuz berdi
(Qur`oni KariMning 94-surasi).

Rivoyat qilinishicha, Rasululloh HаliMаning qo’ylarini yaylovda boqib yurganlarida
ikki oppoq kiyiMli kishi kelib u kishining ko’kraklarini yorishadi-da, ichlaridan bir
narsani olib tashlab, kesilgan joyni tikib qo’yishadi. MuhaMMad s.a.v.ni ikki oq kiyiMli
kishi olib ketishayotganini ko’rgan akalari o’z onalariga bu xabarni etkazishganida
bibi HаliMа voqea sodir bo’lgan joyga zudlik bilan etib keladilar. Bu vaqtda kichkina
MuhaMMad s.a.v. ranglari bir holatda turgan edilar. Keyin ularga bo’lgan voqeani o’z
og’izlari bilan gapirib beradilar. Shundan so’ng birovning farzandiga biror shikast etib
qolishidan qo’rqqan HаliMа bolani o’z onalariga topshiradi.
Ibn Каsirninu «аl-Bidоyа vа-n-nihоyа» аsаridа kеltirishichа, Mаzkur оlib tаshlаnuаn
nаrsа «insоn qаlbidа Mаvjud bo’lаdi g аn shаytоn nаsibаsi, ya`ni shаytоniy his-
tuyg’ulаrdir». Аt-Таbаri y uа k o’rа, b u vоqеа М u hаMMаd s.а.v. n i n u qаlblаridа n
shа y tо n n аsibаsi n i zаM-zаM s u vi bilа n pо k izа qilib yuvib tаshlаshdir.
6 yoshlarida onalari OMina vafot etdilаr. 8 yoshgacha bоbоlari AbdulMuttalib
qo’llarida qolib, bоbоlari vafot etgach, aMakilari Abu Tolib MuhaMMad s.a.v.ni o’z
qarMog’iga oldi.
MuhaMMad s.a.v. 25 yoshga to’lganlarida Asad jaMoasidan bo’l ga n boy ayol Xadicha
bint Xuvaylid u kishidan o’zining savdo karvoni bilan birga ShoMga safar qilishni
so’radi. Bu savdodan katta foyda tushdi. MuhaMMad s.a.v.ning to’g’riso’zlik, halollik,
sadoqatlilik kabi yuksak insoniy fazilatlarini ko’rgan Xadicha yoshlari ancha katta
bo’lishiga qaraMay, taoMilga zid ravishda unga sovchi qo’ydi. MuhaMMad s.a.v.
toMonidan aMakilari Abu Tolib, Xadicha toMonidan aMakivachchasi Varaqa rozilik
berib, nikoh o’qildi.

MuhaMMad s.a.v.ning shu xotinlari u kishining etti farzandlaridan 6 tasining
onasi bo’lgan. Ulаr, Zaynab, UMMu KulsuM, Ruqiya, FotiMa, QosiM,
Abdullohlаrdir. Moriya isli аyollаridаn esа IbrohiM tug’ilgan.
MuhaMMad s.a.v. 35 yoshga kirganlаrida Makkaliklar Ka`bani ta`Mir etishadi.
Uni qayta qurish jarayonida Muqaddas sanalgan «аl-Hajar al-asvad» (Qora
tosh)ni kiM o’rniga qo’yadi degan Masalada tortishib qoladilar. Shunda
ulardan biri - «ertalab Safo eshigidan kiM birinchi kirib kelsa o’sha bizga
hakaMlik qilsin», deydi. Ertalab Safo tarafidan MuhaMMad s.a.v. kirib
keladilar. Uni ko’rgan olaMon «MuhaMMad al-AMin (ishonchli MuhaMMad)
keldi» deb, xursand bo’lishadi. U zоt chоponlаrini echib, unuа Qora toshni
qo’yib, barcha qabila boshliqlarini chоponni baravariga ko’tarishga
buyuradilаr va o’zilаri Qora toshni joyiga qo’yadilаr. MuhaMMad s.a.v.
o’zlаrining zukkoliklаri bilan qabilalar o’rtasida chiqishi MuMkin bo’lgan
nizoning oldini oladilаr.
MuhaMMad s.a.v. 40 yoshga etganlаrida ko’proq yolg’izlikni qo’Msaydigan
bo’lib qoldilаr. Makkadаn 3 Mil Mаsоfаdagi Hiro tog’ida joylashgan g’orga
ketar va RaMazon oyini u erda kechirib, ibodat qilardilаr. g’aMlagan
ozuqalari tugagach bibi Xadicha oldiga qaytar, bu erda bir oz qolib, yana
o’sha g’orga ketar edilаr. U erda o’zlarini sukunatga berib, chuqur o’yga
tolar edilar. g’oyibdan quloqlariga «Sen Allohning elchisisan» degan tovushlar
eshitilar edi.

Milodning 610 yilida RaMazoni sharif oyida Payg’aMbar a.s. odatga ko’ra, yana Hirodagi
g’orga chiqdilar. JaMiyatda yuz berayotgan nohaqliklar, insoniyat jabr tortayotgan
zalolatdan qutulish - oliy haqiqatga erishish haqida fikr yuritar edilar. Hiro tog’ida
avvalgi o’tgan payg’aMbarlardan IbrohiM, Muso, Iso kabi «tahannus» ibodati bilan
Mashg’ul bo’lardilar. IMoM al-Buxoriy bu ibodatga shunday sharh beradilar:
«Payg’aMbariMizning qaysi shaklda ibodat qilganligi so’raladigan bo’lsa, buning
tafakkur va ibratdan iborat bo’lganligini aytaMiz».
Payg’aMbarlikning boshlanishi tushda ayon bo’la boshladi. Tushda ko’rilgan har bir
narsa oydin bir subh kabi o’ngda yuz berardi. Kunlarning birida Hiro tog’idagi g’orda
vahy keltirgan fаrishtа Jabroil a.s. Payg’aMbarga ko’rindi va:
O’qi, - dedi.
Payg’aMbar:
Men o’qishni bilMayMan, - dedilar.
Fаrishtа yana aMrini takrorladi. Payg’aMbar yana:
Men o’qishni bilMayMan, - javobini berdilar. So’ngra fаrishtа u kishini boshdan oyoqqa
qadar kuchlari qolMaguncha siqdi.
Shunda Payg’aMbar:
NiMani o’qishiM kerak? - deb so’radilаr.
U zaMon farishta ilohiy oyatlarni o’qiy boshladi:
«Yaratgan rabbing noMi bilan o’qi! U insonni lahta qondan yaratdi. O’qi! KaraMi keng
bo’lgan Rabbing haqqi uchunki, U qalaM bilan ta`liM berdi, insonga bilMaganlarini
o’rgatdi».

«‘Alaq» surasining boshidagi bu oyatlar ilk kelgan vahydir.
Payg’aMbar a.s. bu oyatlarni qalbga joylab, farishtaning ketidan
qaytardilar. Shundan so’ng bo’lib o’tgan voqeadan nihoyatda hayrat
va qo’rquvga tushganlaridan darhol bibi Xadichaning huzurlariga
qaytdilar va «Meni o’rab qo’ying, o’rab qo’ying», dedilar.
O’ranganlaridan so’ng uzoq uyquga ketdilar. Uyg’ongach bo’lgan
voqeani ayollariga so’zlab berdilar. Xadicha buni yaxshilikka yo’yib,
Varaqa ibn Navfal noMli avvalgi saMoviy kitoblardan boxabar bo’lgan
qarindoshlarining huzuriga borib, bu voqeaning tafsilotini so’radilar.
Varaqa bu ko’ringan farishta Muso va Iso payg’aMbarlarga vahyni
olib tushgan «NoMusi Akbar» - Jabroil ekanligini aytdi. U yana
kelajakda MuhaMMad s.a.v. uMMatga payg’aMbar bo’lishlаri, bu
yo’lda ko’p aziyat chekishlаri, o’z yurtlаridan chiqarilishlаri
haqidagi xabarlarni bildirdi.

Rasululoh yashirin da`vatga o’tdilar. Birinchi bo’lib Xadicha bint
Xuvaylid va aMakivachchalari Ali ibn Abi Tolib iMon keltirishdi. Keyin
Zayd ibn Horisa, Abu Bakr iMon keltirishdi. Birinchilardan bo’lib iyMon
keltirganlarni ko’radigan bo’lsak, ular ayollardan - Xadicha,
erkaklardan - Abu Bakr, yosh bоlаlardan - Ali ibn Abi Tolib, qullardan -
Zayd ibn Horisa bo’ldilar. Ular jaMiyatning turli tabaqalaridan bo’lib,
bu narsa isloM haMMa uchun haM Munosib din ekanini ko’rsatardi. Vaqt
o’tishi bilan jaMi MusulMonlar 30 kishiga etdi. Ular qurayshiylarning
yangi dinga qarshi ekanliklarini bilganliklari uchun o’z dinlarini
yashirin saqladilar. Bu holat uch yil davoM etdi. Shundan so’ng isloMga
ochiq da`vat qilish vaqti etuаnliuini bildiruvchi quyidagi MazMundagi
oyatlar nozil bo’ldi:
«Yaqin qarindoshlaringni uyg’ot, Mo’Minlardan senga tobe`
bo’lganlarga rahMat va hiMoya qanotlarini tushir. Agar senga osiy
bo’lib qarshi turaversalar, ularga: Men sizning aMallaringizdan
pokdurMan (taMoMila uzoqMan), deb ayt» (Shuaro surasi, 214-216-
oyatlar).
«Sen o’zingga aMr qilingan ishni (haq dinga da`vat qilishni) ochiqdan-
ochiq yuzaga chiqar va Mushriklardan yuz o’gir» (Hijr surasi, 94-oyat).

Payg’aMbar bu oyatga binoan AbdulMuttalib oilasini, aMakilari Abu Tolib, Abbos,
HaMza, Abu Lahablarni uylariga ziyofatga taklif etdilar. Ovqatdan so’ng
Payg’aMbar vahy qabul qilganlari, yangi din isloMga da`vat etishga
buyurilganlari haqida gapirdilar. Abu Lahab bu so’zlarni qat`iy inkor etib,
yig’ilganlarni tarqatishga tushdi.
Bir Muddat o’tgach Payg’aMbar da`vatni yanada kuchaytirdilar. Bir kuni Safo
tepaligiga chiqib: «Ey Quraysh xalqi», - deya xitob qildilar. Bu xitobni
eshitganlar MuhaMMad s.a.v.ning atrofiga to’plandilar. U kishi to’planganlarga
qarata:
Sizga shu tepaning orqasida bir dushMan qo’shini borligi xabarini aytsaM, Menga
ishonasizMi? - deya so’radilar.
Ha, ishonaMiz, chunki sening yolg’on so’zlaganingni hech eshitMadik,- dedilar.
Payg’aMbar ularga:
U holda sizni ogoh etaMan. Agar siz Allohga ishonMasangiz, buyuk bir azobga
duchor bo’lasiz,- deb qabila noMlarini birMa-bir sanab o’tdilar. So’ngra:
Xabaringiz bo’lsinki, Alloh Menga yaqin qabilaMni ogoh etishiMni aMr etdi. Men
siz uchun na dunyo Manfaatini saqlaMoqqa, na oxiratda topadigan nasibaMizni
hozirlashga qodir eMasMan. Bular sizning bir so’zingizga bog’liq. U haM bo’lsa,
«Lа ilаhа illаllоh» («Allohdan boshqa iloh yo’qdir»), deyishingizdir,- dedilar.

Tinglovchilar orasida bo’lgan Abu Lahab darhol o’rnidan turib:
KuniMizni zahar qilding. Bizni bu erga shuning uchun to’pladingMi?- dedi.
Shu sabab bo’lib, bu yig’in haM bir natija berMadi.
Ilk MusulMon bo’lganlarning ichidan hech kiMi va orqasida quvvatli suyanchig’i bo’lMaganlar
Mushriklarning ta`qibiga uchradilar. Makka Mushriklari Abu Bakr, UsMon ibn Affon kabi
оbro’li va badavlat zotlarga bir narsa deya olMas edilar. AMMo zaif bo’lgan faqirlarni och va
suvsiz tutishar, urar edilar. Ular orasida Bilol Habashiy, AMMor ibn ¨sir, Suhayb RuMiy,
Habbob ibn Arat, Abu Fakayha kabi qullar haMda Lubayna, Nahdiyya, Zinnira, UMMu Abis
kabi joriyalar bor edilar.
Mushriklar UsMon ibn Affon kabi MusulMonlarga qo’llaridan kelgan azoblarni berishdan
chekinMayotgan edilar. Payg’aMbarga eng ko’p dushManlik qilganlar quyidagilar edilar: Abu
Lahab, Abu Jahl, Valid ibn Mug’ira, Abu Sufyon, UMayya ibn Xalaf, Os ibn Voil.
Quraysh ulug’lari МuhаMMаd s.а.v. ning Alloh elchisi bo’lganligini tan olgan edilar. AMMo
hasad yuzasidan unga qarshi chiqar edilar. Buni Ahnas Abu Jahldan isloM haqidagi fikrini
so’raganida u bergan javobdan bilsa bo’ladi: «Biz bilan HoshiMiylar o’rtasida qadiMdan
raqobat bordir. Sharafni o’rtada bo’lisha olMayMiz. Ular ziyofat bersalar, biz haM beraMiz.
Ular xayr-saxovat ko’rsatsalar, biz haM ko’rsataMiz; ulardan orqada qolMayMiz. Shunday
barobar ketayotgan paytiMizda ulardan biri o’ziga ko’kdan vahy kelganini xabar beryapti.
Biz bunga qanday qo’shila olaMiz? Vallohi, biz ularning Payg’aMbariga ishonMayMiz!..».
MusulMon bo’lMagan Makkaliklar haM MuhaMMad s.a.v.ning yuksak axloq egasi ekanliklаrini
tan olar edilar. MusulMonlar safi kengayib Payg’aMbar aMakilari - jasur HaMza undan so’ng
UMar ibn al-Xattobning iMon keltirishlaridan Mushriklar sarosiMaga tushib qoldilar. Ular
MusulMonlarga ozor berishni yanada kuchaytirib yubordilar. Bu aziyatlardan xoli bo’lishlari
uchun Payg’aMbar MusulMonlarga Habashistonga hijrat qilishni buyurdilar.

Habashistonga ketishni istagan 11 ekak va 4 ayoldan iborat bo’lgan birinchi
guruh Makkadan yashirin ravishda chiqib, Qizil dengiz bo’ylab ketdi. Ularning
ichida UsMon ibn Affon va xotini Ruqiya (Payg’aMbarning qizlаri), Abu
Huzayfa va xotini, Zubayr ibn AvvoM, AbdurrahMon ibn Avf, Abdulloh ibn
Mas`ud bor edilar. Guruh boshlig’i UsMon ibn Maz`un edi. 15 kishi bir guruh
holida vahyning 5-yili Habashistonga ketdilar. Ularni Habashistonda juda
yaxshi kutib oldilar. U erda yaxshi sokin hayot kechira boshladilar. Ularning
bunday osoyishta hayot kechirayotganliklarini eshitgan boshqa MusulMonlar
haM bir yildan so’ng ikkinchi bir guruh holida u erga hijrat etdilar. Bu
guruhning boshida Ja`far ibn Abi Tolib bo’lib (Alining akasi), ular 80 kishi
edilar.
Habashiston xalqi va uning podshohi Najoshiy MusulMonlar juda yaxshi
Munosabatda bo’ldilar.
Makkaliklar AbduManof urug’ini Abu Tolib darasiga qaMal qildilar. Shundan
so’ng ikki Marta habashistonga hijrat qilindi.
QaMaldan so’ng Xadicha vafot etdi. Payg’aMbar Toifga hijrat qildilar.
Makkada «Isro va Me`roj» voqeasi yuz berdi. DushManlar Rasulullohni
o’ldirishga qaror qilishdi.
Bu hаqdа mа`lumоt uchun qаrаnu: Аbu Аbdullоh Мuhаmmаd ibn Ismоil аl-
Buхоriy. ¥аdis. Аl-Jоmi` аs-sаhih. 2-jild. Т., 1997. 567-bеt.

Madina davri. Madinaliklar Makkaga Payg’aMbar huzurlariga kelib
isloMni qabul qildilar. Ular bilan Makkalik MusulMonlar o’rtasida
do’stlik aloqalari o’rnatildi. Makka Mushriklarining MusulMonlar
ustidan tazyiqlari kuchaygach Payg’aMbar ularga Yasrib(Madina)ga
hijrat qilishni buyurdilar. Ular ketidan o’zlari haM hijrаt qildilar.
Madinalik «ansor»(«yordaMchi»)lar Makkalik Muhojirlarni juda saMiMiy
kutib oldilar. MuhaMMad s.a.v.ning hijratlari rabi al-avval 8-kuni
Milodiy 622 yil 20 sentyabrda bo’ldi. Birinchi MusulMonlar Masjidi
qurildi. Azon jоriy etildi. Avs va Xazraj arab qabilalari va Banu
Qurayza, Banu Qaynuqo`, Banu Nadir qabilalari bilan o’zaro sulh
tuzildi. Har toMondan MusulMonlarga qarshi hujuMlar uyushtirildi.
MusulMonlar ularni Muvaffaqiyat bilan qaytardilar. 624 yil, Mаrt оyidа
«Badr» g’azoti bo’ldi.
Madina davrida MuhaMMad payg’aMbar etakchiliklаridagi isloM jaMoasi
yaqin davlatlar orasida tuzilajak kuchli bir davlatning vazifalarini
bajarib, turli arab qabilalarining va bir-biriga qaraM bo’lgan qabilalar
ittifoqlarining o’zaro dushManligini yo’qotishga ular o’rtasida yaqin va
uzoq Muddatli sulx shartnoMalarini tuzishga kirishgan edi.

Hijratning 6 - yilida Makka qurayshiylari bilan tuzilgan Xudaybiya
shartnoMasi eng MuhiM tarixiy xujjatlardan biridir. Bu sulx bitiMi
tuzilishi arafasida Payg’aMbar 1500 sahoba jangchilar bilan, o’q-yoy va
nayzalar olMasdan, faqat qilich taqib, BaytulharaM ziyorati vaqtida
qurbonlikka so’yiladigan 70 tuyani haydab, Makka shahriga yaqin
keldilar. Bu kichik qo’shin Makka Mushriklariga ko’p ko’rinib, ular
Rasulullohni jang qilishga, urushga kelgan hisoblab, shaharga
kiritMadilar. Har ikki taraf bir necha bor elchilar alMashib, vaziyatni
tushintirdilar. MusulMonlarning tinch Maqsadda kelganiga ishonMasdan,
Makka Mushriklari urushga tayyorlanib turdilar. AMMo johiliyat
zaMonlarida haM BaytulharaMda - Ka`ba va uning atrofida jang qilish,
qon to’kish Man qilingan edi. Buni yaxshi bilgan MuhaMMad payg’aMbar
UsMon ibn Affon etakchiligida navbatdagi elchilarni yubordilаr. Makka
Mushriklari bularni garovga, asir olganday, qaytarib jo’natMadilar.
MusulMonlar haM Makka vakillarini vaqtincha ushlab turdilar.
Oradagi keskin vaziyatni yuMshatish uchun payg’aMbar Hudaybiya
degan joyda Makka raislari bilan o’n yillik sulh shartnoMasini tuzishni
taklif etdilar. Hudaybiya shartnoMasi MusulMonlar uchun Murakkab
vaziyatda tuzildi.

MusulMonlar davlatining ilk tarixiy xujjatlaridan bo’lgan Hudaybiya bitiMida quyidagi
shartlar yozildi:
O’n yilgacha tarflardan hech biri urush boshlaMaydi.
Shu Muddat ichida MusulMonlar va Makkaliklar o’zaro aloqada bo’ladilar.
Ulardan kiMki MusulMon bo’lib Makkadan Madinaga voliy ruxsatisiz qochib kelsa, agar
Mushriklar uni talab qilsalar qaytariladi. MusulMonlar tarafidan Murtad bo’lib qochgan
kishilar qaytarilMaydi.
O’rtaMizda dushManlik tugatiladi, talonchilik va Makr-hiylalarga yo’l qo’yilMaydi.
Istagan odaMlar MuhaMMad bilan shartnoMa tuzib, ittifoqqa qo’shilishni istasa-
qo’shilaveradi, istagan odaMlar qurayshiylar bilan shartnoMa tuzib, ittifoqqa
qo’shilishni istasa qo’shilaveradi.
Sen (MuhaMMad) bu yil Makkaga kirMay qaytib ketasan, kelasi yili biz Makkadan chiqib
turaMiz va MusulMonlar uch kun Makkada turishlari ixtiyoriydir. O’sha vaqtda
MusulMonlarning qilichlari qinida bo’lib, boshqa hech qanday qurol bilan kelaMaydilar.
ShartnoMaga MusulMonlar jaMoasi tarafidan MuhaMMad payg’aMbardan so’ng Abu Bakr
Siddiq, UMar ibn al-Xattob, AbdurahMon ibn Avf, Abdulloh ibn Suhayl (Quraysh vakilining
o’g’li), Sa`d ibn Abi Vaqqos, MuhaMMad ibn MaslaMa iMzo chekdilar. Qurayshiylar
tarafidan Suhayl ibn AMr, Miqroz ibn Xafs, Xuvaylid ibn Abdul-Uzza iMzo chekdilar.
Hijratning 8-yili Makka fath etildi. Havozin, Saqif qabilalari bilan Hunayn janggi bo’ldi.
Mushriklarning Ка`bа ichidаui 360 оlihа (but-sаnаM)lаri, хususаn Аllot, Manot, аl-‘Uzzа
noMli butlari yo’q qilindi.

Makka fathidan so’ng isloM Arabiston yariM orolida to’la g’alabaga
erishdi. Shuni alohida ta`kidlash zarurki, Makkaning olinishi
MusulMonlar uchun g’oyat katta ahaMiyatga ega bo’ldi, chunki shundan
so’ng Madinadagi MusulMonlar jaMoasi Arabiston Muhitida yagona davlat
va siyosiy kuchga aylandi.
632 yili Payg’aMbar hajga borishga qaror qildilаr. Bu u zоtning oxirgi
hajlаri bo’lganligi tufayli isloM tarixida «Hajjatul vado» (xayrlashuv
haji) deb noMlandi. Bu safarga to’qson Ming MusulMon otlandi. Zu-l-
hijja oyining to’qqizinchi kuni Arafot tog’ida Payg’aMbar a.s. isloM
dinining asosiy shartlarini bayon etgan «Vidolashuv xutbasi»ni o’qidilar.
Shundan so’ng, deyarli barcha arab qabilalari isloMni tan olib
Payg’aMbar a.s.ga elchi va Maktublar yo’llay boshladilar.
Hajdan Madinaga qaytgan Payg’aMbar bir oz Muddatdan so’ng kasаllikka
chalindilar. Zotan «Moida» surasining 3-oyati nozil bo’lgan vaqtda
sahobalarning ba`zilari payg’aMbar hayotlаrining oxirlashib qolganligini
sezgan edilar. JuMladan ushbu oyatda quyidagilar bayon etilgan:
«...Bugun sizlarga diningizni koMil qildiM, ne`MatiMni benuqson,
to’kis qilib berdiM va sizlar uchun (faqat) IsloMni din qilib tanladiM»
(Moida surasi, 3-oyat).

Hijratning o’n birinchi yilida Payg’aMbar a.s. vafot etdilar.
Payg’aMbarning vafot etgan kuni haqida tarixchilar orasida turli xil
fikr-Mulohazalar Mavjud. Tarixchilar V.V.Bartold, MuhaMMad Huzariy
Sayid AMir Ali, MarhuM professor Mutalib UsMonov, Doktor
AbdulMun`iM Majid MuhaMMad payg’aMbarning vafot etgan
kunlаrini 632 yilning 8 iyun deb beradilar. Tarixchi MuhaMMad Rizo
payg’aMbarni 632 yil 9 iyunda (11 hijriy yil, 12 rabiul avval) vafot
etganlаr deb hisoblaydi.

Аl-Xulafo ar-Roshidun davri. Payg’aMbar vafotlаri haqidagi xabar
Madina ahli orasida yoyilgach, ansorlar Xazraj qabilasining sayidi Sa`d
ibn Uboda yoniga to’plandilar. Ayni paytda MusulMonlardan birining
Abu Bakr oldiga kelib, Bani Soida saqfasida ansorlar Rasulullohga xalifa
saylash uchun yig’ilganlarini xabar berishi e`tiborga loyiq. Chunki
xuddi shu Ma`luMot MusulMonlar o’rtasida xalifa saylash bir qator
Murakkab ixtilofiy MuaMMolar bilan aMalga oshishidan xabar beradi.
Abu Bakr, UMar ibn al-Xattob va Abu Ubayda ibn Jarrohlar Sa`dning
betob bo’lishiga qaraMasdan, ansorlarga Ma`ruza qilayotgan paytiga
etib keldilar.
Muhojirlar xalifani Quraysh qabilasidan saylanishini xohlar edilar.
Chunki Quraysh qabilasininu Arabiston yariM orolida nufuzi yuqori edi.
Agar xalifa boshqa qabiladan saylansa, davlat ichida fitna oralashi
shubhasiz, chunki Muxojirlar birinchilardan bo’lib Payg’aMbarga iyMon
keltirganlar va Makka Mushriklarining azoblarini birga totgan edilar.
Ansorlar esa Muhojirlardan ko’ra xalifalikka o’zlarini haqliroq deb
bilardilar. Ular Payg’aMbar qiyin ahvolda qolganlаrida yordaM qilganlar
va o’z shaharlarining to’rini bo’shatib bergandilar va u zоt bilan birga
Mushriklarga qarshi elkaMa-elka turib jang qilgan edilar.

Muhojirlar xalifalikka Quraysh qabilasining noMzodini qo’yar ekanlar,
Payg’aMbarning «IMoMlik Quraysh haqqi», «IMoMlik Qurayshdan, qozilik ansordan
va azon chaqirish esa habashdandir» - degan hadislarini dalil qilar edilar. Ular
xalifalikka UMar ibn al-Xattob yoki Abu Ubayda ibn Jarrohning noMzodini
ko’rsatardilar.
O’z o’rnida ansorlar haM Qur`on oyatlari va payg’aMbarning hadislariga tayangan
holda xalifalikka Sa`d ibn Uboda noMzodini qo’ydilar. Ular Muxojirlarning
Muayyan qabiladan xalifa saylash xaqidagi fikriga qarshi chiqib, xalifani har
qanday qabiladan unga loyiq odaMni topib saylash MuMkin degan xulosaga
keldilar.
Ansorlarning asosiy dalillari Qur`ondagi «Ollohning huzurida seviMlirog’ingiz
taqvodorlaringizdir» - degan oyati va payg’aMbarning «Agar boshi Mayizga
o’xshagan qora xabash sizlarga boshliq bo’lsa, unga itoat etinglar» - degan
hadislаri edi.
Mazkur xalifalikka noMzodlar orasida Payg’aMbarning urug’lаridan xalifa saylash
tarafdorlari haM bor edilar. Ular Ali ibn Abi Tolib, Abbos, Zubayr, FotiMa va boshqa
HoshiM urug’ining vakillari edi. Ular xalifalikka payg’aMbar oilasidan boshliq
saylash ishtiyoqida edilar. Bu guruh xalifalikka Alini, undan keyin uning o’g’lini,
keyin nabirasini va h.k. saylaMoqchi edilar. Ularning ta`birlaricha, o’rinbosar
eMas, faqat etakchi iMoMgina Qur`onni sharh va tafsir qilishi, hadislarni tahlil
etishi va shariat ishlarida hukM, fatvo chiqarishi MuMkin edi. Shuning uchun ular
payg’aMbar izdoshiga xalifa eMas, «IMoM» nоMini berganlar.

Shu ikki guruh orasidagi kichkina ixtilof isloM uMMatining Sunniy va
Shia oqiMlariga bo’linishiga sabab bo’ldi.
Abu Bakr xalifalikka saylangach, uni MusulMonlar «xalifat
Rasululloh», ya`ni «Payg’aMbarning o’rinbosari» deb atadilar.
Undan so’ng xalifalikka saylangan UMar ibn al-Xattob
payg’aMbarning eMas, balki Abu Bakrning o’rinbosari bo’lishi kerak
edi. Shuning uchun MusulMonlar uni «xalifat xalifat Rasululloh»,
ya`ni «Payg’aMbar o’rinbosarining o’rinbosari» deb atashlari zarur
edi. Bunday qiyin talaffuzdan qochish Maqsadida UMar ibn al-Xattob
o’zini «AMirul Mu`Minin», ya`ni Mu`Minlarning aMiri deb atashlarini
Ma`qul ko’rgan edi.
Xalifalik Ali ibn Abi Tolibga etib kelgach, esa uning tarafdorlari uni
«IMoM» deb atay boshladilar. Shunday qilib, ilk arab xalifalari:
xalifa, aMirul Mu`Minin va iMoM laqablari bilan noMlanganlar.

Islom sivilzatsiyasining rivojlanish bosqichlari va asosiy xususyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish