Islоm ta’limоti - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	103.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Islоm ta’limоti

Купить

ISLОM TA’LIMОTI .
REJA:
1. Aqida hamda kalom ilmlari va ularni o’rganuvchi manbalar.
2. Im о n, shirk, kufr, qiyomat, jannat va do’zax tushunchalarining mazmun-
mohiyati.

Aqida (arab tilida “aqd” - bir narsani ikkinchisiga mahkam bog’lash, bir-biriga
bog`lash ma’nosini anglatadi. Istilohda esa aqoid ilmining mashhur nomlaridan
biri.) – balog’atga yetgan kishi e’tiqod qilishi, imon keltirishi, islom dinining
zaruratlari shaklida tasdiq qilishi, qalbiga mahkam bog’lab olib undan ajralishi
mumkin bo’lmagan shar’iy e’tiqodiy hukmlar. Insonning ikki dunyodagi saodati
aynan aqidasiga bog’liq. Agar aqidasi pok bo’lsa, yo’li to’g’ri bo’ladi, qilgan
barcha amallari qabul bo’ladi va bandalik bilan sodir etgan ba’zi gunohlari afv
etiladi. Agar aqidasi sof bo’lmasa, buzuq bo’lsa, yo’li noto’g’ri bo’ladi, qilgan
amallari behuda ketadi va oxiratda jahannam ahlidan bo’ladi. Aqida masalasi o’ta
muhim bo’lganidan ham, Odamatodan boshlab, oxirgi payg’ambar Muhammad
(s.a.v)gacha bu masalani Alloh taoloning o’zi ko’rsatib bergan. Odamatodan tortib
hozirgacha aqida masalasi bir xil bo’lib kelgan.
Islom aqidalarining asosi Qur’onda berilgan, hadislardagi ko’rsatmalar negizida
ishlab chiqilib, tartibga solingan. Islomning sunniylik yo’nalishi ilohiyotda e’tirof
etiladigan aqidalar yoki imon talablari 7 ta:
1 – Allohning yagonaligiga ishonish;
2 – Farishtalarga ishonish;
3 – Muqaddas kitoblarga ishonish;
4 – Payg’ambarlarga ishonish;
5 – Oxiratga ishonish;
6 – Taqdirga ishonish;
7 – Qiyomat kuni barchaning qayta tirilishiga ishonish.
Shialik yo’nalishi ilohiyotida 5 ta aqida tan olinadi:
1 – Tavhid (Allohning yagonaligiga) ishonish;
2 – Nubuvvat (Payg’ambarga) ishonish;
3 – Adl (ilohiy taqdirning adolatligiga) ishonish;
4 – Imomat (Imomlar hokimiyatini tanish) ishonish;
5 – Maod (Oxiratga) ishonish;
Ash’ariylar – kalomning asosiy yo’nalishlaridan biri – Ash’ariy maktabi
tarafdorlari. Boqiloniy (1013 y. v.e.), ibn Furq (1015 y. v.e.), Abu Ishoq Isfaro’iniy
(1027 y. v.e.), Abdul Qohir Bog’dodiy (1037 y. v.e.), Juvayniy (1085 y. v.e.),
Shahristoniy (1153 y. v.e.), Faxriddin Roziy (1209 y. v.e.) taniqli vakillaridir.

Ash’ariy – Abul Hasan Ali ibn Ismoil (873-935) mashhur ilohiyotchi, kalomning
Ash’ariylar maktabi asoschisi. Basrada tug’ilgan. Ash’ariy mu’taziliylarga qarshi
diniy-falsafiy tizimni asoslash uchun Qur’on va Hadislarga qo’shimcha qilib
falsafa va mantiq ilmidan kengroq foydalangan. Ash’ariy 100 ga yaqin asar yozgan
bo’lib, ulardan eng mashhuri “Maqolat al-islomiyin” (“Musulmonlar ta’limoti”)dir
Ash’ariylarning dunyoqarashida aql diniy an’ana – naqldan ustun qo’yiladi.
Ash’ariylar – moturidiylik tarafdorlaridan o’nlab aqidaviy masalalarda farq
qiladilar. Masalan, Ash’ariylar Alloh o’z bandalariga toqatlaridan tashqari og’ir
ishlarni ham buyurishi mumkin desalar, Moturidiylar esa mumkin emas deydilar.
Ash’ariylar Allohni aql bilan tanish vojibligiga ham qarshi turadilar. Dalil keltira
olmaydigan muqallid musulmonning imonini Ash’ariylar qabul emas deydilar.
Imon ozayib-ko’payib turishi, amal imonning tarkibiy qismi deb qarash va
boshqalar.
Ash’ariylarning qarashlarini eng avvalo Eronda (10 asrda) keng tarqalgan
Shofi’iylik mazhabi tarafdorlari qabul qilganlar. Ash’ariyning o’zi tayangan
Hanbaliylik tarafdorlari bu maktab dushmanlari bo’lib qolgan. Biroq Ash’ariylar
ta’limoti Baqiloniy, G’azoliy va boshqalarning asarlari tufayli musulmon olamida
katta ta’sirga ega bo’lib, kalomning eng keng tarqalgan oqimiga aylangan.
Aytish zarurki, diniy ta’limotda aqida va aqidaparastlik tushunchalarining maqsad
va mohiyatini bir-biridan farqlash lozim.
А qid а p а r а stlik ( а r а b. - ishonch so’zid а n) – bir о n g’ о ya yoki t а m о yilni
mutl а ql а shtirib k о nkr е t о b’ е ktiv shar о itni his о bg а о lm а g а n h о ld а ko’r-ko’r о n а
qo’ll а sh buni ijtim о iy h а yotning ist а g а n s о h а sid а n t о pish mumkin. K е yingi
d а vrl а rd а diniy а qid а p а r а stlik f ао ll а shib k е tdi. B а rch а dinl а rd а shak k е ltirm а sd а n,
muh о k а m а qilm а sd а n e’tiq о d qilish l о zim bo’lg а n fikrl а r – а qid а l а rni
mutl а ql а shtirib ul а rni s а ql а b q о lishg а , tikl а shg а urinishl а r kuch а ydi.
Kalom – (arabcha – ravon nutq, so`z, gap, jumla ma’nolarini bildiradi) islom
ilohiyot ilmi. Mu’taziliylar paydo bo`lgandan keyin “aqida” ilmining nomi
“kalom” deb atala boshlangan. 8 asrda Arab xalifaligida paydo bo’lgan. Kalom
islom diniy ta’limotini asoslashga harakat qiladi.
Kalom tarafdorlari mutakallimlar deyiladi. Kalom turli diniy-siyosiy guruhlar
(xorijiylar, qadariylar, jabariylar, murji’iylar va hak.) paydo bo’lishi bilan bog’liq
bahslar jarayonida vujudga keldi va taraqqiy qildi.

Ulamolar ilmi kalomning ta’rifida ham bir necha xil fikrlar aytganlar. Eng qadimgi
ta’rif Abu Nasr Farobiyga tegishli bo’lib, u, “Kalom sinoati ila millatning asoschisi
aytgan chegaralangan gap va ishlarga nusrat berilur va unga xilof qilgan barcha
so’zlarni behudaga chiqarilur”, degan.
G’azoliy ilmi kalom haqida quyidagilarni aytadi: “U bir ilm bo’lib uning maqsadi
ahli sunnaning aqidasini – ahli bid’atning tashvishidan muhofaza qilsh va
qo’riqlashdir. Alloh taolo o’z bandalariga o’z payg’ambari tilida haq aqidani ilqo
qildi. Unda ularning dini va dunyosining salohi bordir. Shuningdek, ular haqida
Qur’on va xabarlar nutq qildi. So’ngra shaytonlar o’z vasvasasi ila bid’atchilarga
sunnatga xilof ishlarni ilqo qildi. Ular o’sha ishlarni gapirdilar va ahli haqning
aqidasini buzmoqchi bo’ldilar. Bas, Alloh bir toifa mutakallimlarni paydo qildi va
ularning himmatini tartibga solingan kalom ila sunnatning nusrati yo’lida
harakatga soldi. Shu orqali ahli bid’atning sunnatga xilof ravishda chiqargan
aldamchiliklari fosh qilinadi. Ana shunday ilmi kalom paydo bo’ldi”.
Ilmi kalom paydo bo’lgan vaqtga kelib aqidaga oid masalalarga avvalgi vaqtlarga
o’xshab faqat Qur’on va sunnatdan dalil keltirish bilan kifoyalanib bo’lmay qolgan
edi. Qarshi taraf aqliy dalil keltirishni ham talab etardi.
Ilmi kalomga xos uslub va mavzular majmui birinchi bor al-Ja’d ibn Dirham (742
yil qatl etilgan) ijodida uchraydi. U doimo aql-idrokka tayanish talabini ilgari surdi
va faqat inson salohiyati ojizlik qilgan hollardagina Qur’on oyatlarini ramziy-
majoziy ma’noda talqin qilish mumkin, deb hisobladi. Uning shogirdi Jahm ibn
Safvon (745 yil qatl etilgan) ustozining g’oyasini davom ettirdi. Jahmning
qarashlari mu’taziliylarga yaqin bo’lgani bois odatda bu ikki ta’limotni bir-biridan
farqlamaydilar.
Mu’taziliylarlarning kalom ilmi 9 asrning 1-yarmida ravnaq topdi. Ammo, xalifa
al-Mutavakkil (847-861) davrida quvg’in ostiga olindi.
Ma’lum vaqtgacha sunniylikda - mu’taziliylarning falsafiy dalillariga qarshi
kurashda g’oyaviy qurol ro’lini o’ynashi mumkin bo’lgan aqoidlar tizimi mavjud
emas edi va faqat Qur’on va hadislarga havola qilish bilan cheklanilardi. Aynan
mu’taziliylar o’zlarining mantiqiy-falsafiy isbotlash uslublari bilan haqiqiy islo
yo’li shakllanishiga bevosita ta’sir ko’rsatdi. Bunday tizim 10 asrga kelib ishlab
chiqildi va uni Kalomni aqidaparastlar bilan murosaga keltirishni o’z oldiga
maqsad qilib qo’ygan al-Ash’ariy (873-935) va al-Moturidiy (870-944) amalga
oshirdilar. Natijada kalomning Ash’ariy va Moturidiylik maktablari vujudga keldi.
Mashhur musulmon ulamolari ilmi kalom haqida o’z zamonlari va bilimlariga
qarab turlicha fikr bildirganlar. Imom Abu Hanifa ilmi kalomda “al-Fiqhul Akbar”
nomli kitob yozgan va “dindagi fiqh – ilmdagi fiqhdan afzaldir. Chunki, dindagi
fiqh asldir. Ilmdagi fiqh far’dir. Asl far’dan afzalligi ma’lumdir” degan.

Imom Molik, Ahmad ibn Hanbal, Jaloliddin Suyutiy va Ibn Abdul Barrlar ham bu
ilm haqida salbiy fikrda bo’lganlar.
Imom Abul Hasan al-Ash’ariy ilmi kalomni madh etib kitob yozgan. Imom
G’azoliy o’rtacha yo’l tutgan va ilmi kalomda yaxshi taraf ham salbiy taraf ham
borligini ta’kidlab, u bilan faqat mutaxassis olimlar mashg’ul bo’lishi kerakligini
uqtirgan. Bu fikrlarni tadqiq qilib o’rgangan olimlar, ilmi kalomni, xususan, undagi
adashuvlarni tanqid qilganlar. Uni madh qilganlar esa, foydali taraflarini e’tiborga
olganlar.shuning uchun uni foydali taraflaridan ko’p narsani o’rgansa bo’ladi,
deydilar.
Boqiloniy (1013 y. v.e.), ibn Furq (1015 y. v.e.), Abu Ishoq Isfaro’iniy (1027 y.
v.e.), Abdul Qohir Bog’dodiy (1037 y. v.e.), Juvayniy (1085 y. v.e.), Shahristoniy
(1153 y. v.e.), Faxriddin Roziy (1209 y. v.e.) kabi ash’ariylar maktabining taniqli
vakillari zohiran o’zlarini mu’taziliylarga qarshi qo’yib hanbaliylar bilan murosa
qilishga intilgan bo’lsalarda, dunyoqarashi bo’yicha mu’taziliylarning aql-idrokiga
asoslangan yo’lini davom ettirdi.
Kalomning ikkinchi yirik maktabi Moturidiylik ham mustaqil ravishda taraqqiy
etdi. Ash’ariylar maktabi asosan shofi’iylar orasida tarqalgan bo’lsa, Moturidiylik
ko’proq Hanafiylik doiralarida ko’plab tarafdorlarga ega bo’ldi va xususan,
Movarounnahr musulmonlarining asosiy aqidasiga aylandi.
13 asrdan ilmi kalom Ibn Sino asos solgan sharq falsafasi bilan yaqinlasha
boshladi. Natijada, Ibn Xaldun ta’biri bilan aytganda, kalom va falsafani bir
biridan ajratish mushkul bo’lib qoldi. Bu hol Baydoviy (1286 y. v.e.), Isfahoniy
(1349 y. v.e.), Ijiy (1355 y. v.e.), Taftazoniy (1390 y. v.e.), Jurjoniy (1413 y.
v.e.)lar ijodida o’z ifodasini topdi.
Yangi va eng yangi davrlarda Jamoliddin Afg’oniy, Muhammad Abdu, Ahmad
Amin, Hasan Hanafiy kabi musulmon islohotchilarining asarlarida kalom va
ayniqsa, mu’taziliylar g’oyalari mafkuraviy asos vazifasini bajarib keldi. Vaqt
o’tishi bilan islom olamida faqat ahli sunna va jamoaning ilmi kalom bo’yicha
ta’limotlari hukm suradigan bo’ldi. Falsafa va boshqa fikriy mazhablar
chiqqanidan so’ng ilmi kalom istilohining o’zi ham iste’moldan chiqib ketdi.
4.2 Im о n, shirk, kufr, qiyomat, jannat va do’zax tushunchalarining mazmun-
mohiyati. M а zkur m а s а l а y е chimi ko’p qirr а li. Qo’yilg а n m а s а l а ni h а r kim o’z
m а ’n а viy dunyosi o’lch а mi bil а n o’lch а b, shung а yar а sha h а tti-h а r а k а t qil а di.
Ins о nning chin m а ’n о d а gi ins о nligi- uning imoni, diyon а ti, m е hr- о qib а ti, p о kligi
v а h а l о lligi, k а mt а rligi v а b о shq а l а r bil а n o’lch а n а di. Bu umumiy t а rzd а ins о niylik
tushunch а si bil а n if о d а l а n а di. Ins о niylik es а f а q а t imonli ins о nl а rd а gin а

bo’l а di.Bu o’rind а h а mm а kishil а r uchun umumiy t а rzd а t е gishli bo’lg а n m а s а l а l а r
ustid а b а h о li qudr а t fikr yurit а miz.
H а r birimiz imon tushunch а sining m о hiyatini to’g’ri а ngl а b, tushunib о ls а k,
imonni iz о hl о vchisi bo’lg а n diyon а t, vijd о nlilik, ins о f, m е hr- о qib а t, s а h о v а t,
а d о l а tlilik, p о klik v а h а l о llik, k а mt а rlik v а b о shq а m а ’n а viylik f а zil а tl а rining h а m
m о hiyatini bilib о l а miz. F а q а t imonli kishil а rgin а p о klik v а h а l о llik, diyon а t,
ezgulik, m е hr- о qib а t, s а h о v а t, muruvv а t yo’lid а bo’l а dil а r. Shuning uchun imon
tushunch а sini, uning m о hiyatini k е ng q а mr о vli а s о sd а b а yon qilishni m а qs а dg а
muv о fiq d е b bildik. Imon а r а bch а so’z bo’lib, lug’ а viy m а ’n о si ishonch d е m а kdir.
U ins о n ruhiy о l а mining b о tiniy t о m о nini t а shkil et а di.
Imon sha х sning o’z e’tiq о dig а t а yang а n h о ld а b о shq а l а rning niyati, qilmish-
qidirmishig а , o’zining ishl а rig а , h а t о l а rig а mun о s а b а t bildirishdir. Imon h а yotd а
to’g’ri yo’l t о pishning m е z о ni his о bl а n а di.
Imonli kishil а r А ll о hd а n qo’rqish, b а nd а d а n uyalish nim а ek а nligini chuqur idr о k
etg а nl а r. А ll о hni bir, P а yg’ а mb а rimizni (s а ll а ll о hu а l а yhi v а s а ll а m) uning elchisi
d е b bilish-imonning b о sh b е lgisi his о bl а n а di. Imonli bo’lg а n kishil а r butun
h а yotl а rid а , ishl а rid а , f ао liyatl а rid а , uyd а , ko’ch а d а bir о vg а , o’z о il а sig а
mun о s а b а tl а rid а h а misha to’g’ri v а h а l о l yo’l tutishg а intil а dil а r. Mu о m а l а v а
mun о s а b а tl а rid а g’ а r а z bo’lm а ydi., t а ’m а d а n v а ха r о md а n h а z а r qil а dil а r. H а r
ishl а rid а f а q а t bu dunyoni em а s, ох ir а tni h а m o’yl а b ish tut а dil а r. B а rch а а m а ll а ri
v а h а tti-h а r а k а tl а rini shung а bo’ysundirishg а h а r а k а t qil а dil а r.
Shari а td а es а J а n о b P а yg’ а mb а rimiz Muh а mm а d а l а yhiss а l о m (s. а .v.) А ll о h
t а r а fid а n k е ltirg а n b а rch а ха b а rl а rg а til bil а n iqr о r bo’lib, dil bil а n t а sdiql а shg а
imon d е yil а di. Ya’ni Qur’ о ni K а rim v а H а disi Sharifl а r о rq а li А ll о h, j а nn а t,
do’z ах , qiyom а t k а bil а r h а qid а b е rilg а n ха b а rl а rg а ishonch imondir. Imonning
diniy v а dunyoviy t а lqinl а ri m а vjud.
M а ’n а viy- а hl о qiy f а zil а t sif а tid а es а imon f а q а t о d а mz о tg а gin а хо s ruhiy h о dis а
juml а sig а kir а di. Ins о n, о d а mz о td а n t а shq а ri h е ch bir m а hluq о td а imonning o’rni-
t а gi h а m yo’q. Bin о b а rin, о d а mz о d j а miki b о shq а j о nz о tl а rd а n bir о n bir n а rs а g а
ishonib, uni muq а dd а s d е b bilishi, ya’ni imon k е ltirishi bil а n а jr а lib tur а di. Imon
kishi m а ’n а viyatining, а hl о qining o’q ildizi, p о yd е v о ri, n е gizidir. Imond а n
m а hrum kims а ning а qli n е ch о g’li o’tkir, ir о d а si n а q а d а r cho’ng bo’lm а sin v а
shul а r tuf а yli o’zligid а n q а nch а lik m а g’rurl а nm а sin, u chin а k а m ins о nl а r q а t о rig а
h е ch q а ch о n kiritilm а g а n, kiritilm а ydi h а m. Z е r о , imonsiz о d а m n а А ll о hd а n
qo’rq а di v а n а b а nd а l а rid а n uyal а di. U o’z n а fsining it оа tk о r quli bo’lib, h а r
q а nd а y r а z о l а t v а p а stk а shlikl а rd а n q а ytm а ydi. А ll о h h а mm а mizni shund а n
а sr а sin. Buning uchun imon yo’lini tutishimiz l о zim.
Imonning m о hiyati а z а ld а n о l а m v а о d а mz о tning k е lib chiqishi, о d а mning
о l а md а gi o’rni q а nd а y, ins о n umrining m а ’n о si nim а d а , z о ti b а shar nim а g а d а ’v а t

etilg а n, u nim а l а rg а q о diru, nim а l а rg а n о q о dir sing а ri mu а mm о l а r t а shkil etib
k е l а di.
H а mm а dinl а rd а imong а а l о hid а e’tib о r b е ril а di. Imon b а rch а dinl а rning ustuni
s а n а l а di. Imonning diniy t а lqini h а m ins о n f ао liyatini о qil о n а b о shq а rish, j а miyat
h а yotid а tinchlik, а d о l а t, ins о np а rv а rlik, h а l о llik sing а ri f а zil а tl а rni
shakll а ntirishg а q а r а tilg а n. Chun о nchi, z а rdushtiylik imoni uch t а yanchg а : niyat-
fikrning s о fligig а , so’zning s о bitligig а , а m а ll а rning ins о niyligig а suyan а di. Imonli
kishi o’g’rilik v а t а l о nchilikd а n, o’zg а l а rning m о l-mulkig а ko’z о l а ytirishd а n,
bir о vning h а qqig а hiyon а t qilishd а n, b о shq а ch а а ytg а nd а , o’zligig а , ya’ni o’z
imonig а х il о f, zid ish qilishd а n o’zini tiya bil а dig а n k о mil ins о ndir. Imonli
о d а mg а yuq о rid а q а yd etilg а n h о dis а l а rni qilm а , gun о h bo’l а di d е b t а rg’ib
qilishning h о j а ti yo’q.
Bund а n 1400 yil muq а dd а m А ll о hning ir о d а si bil а n Muh а mm а d а l а yhiss а l о m
f ао liyatl а ri tuf а yli bunyodg а k е lg а n isl о m t а ’lim о tig а ko’r а , isl о miy imon
m о hiyatini Qur’ о ni k а rimning quyid а gi sur а si о chib b е r а di: “Chin ko’nglim bil а n
imon k е ltirdim: А ll о hi t ао l о g а v а uning f а risht а l а rig а v а uning kit о bl а rig а v а
uning p а yg’ а mb а rl а rig а h а m bu dunyo yo’q bo’lib ох ir а t kuni bo’lm о g’ig а v а
q а d а rg а , ya’ni ya х shi v а yom о n ishl а r h а r q а ysisi А ll о hi t ао l о d а n bo’lm о g’ig а v а
o’lg а nd а n so’ng q а brd а n tirilib v а bul а rning h а mm а si h а qiq а t ek а nig а . Dilim bil а n
guv о hlik b е rurm а n, а lb а tt а А ll о hd а n o’zg а m а ’bud yo’qdir. Yan а guv о hlik
b е r а m а n, а lb а tt а Muh а mm а d А ll о hi t ао l о ning b а nd а si v а b а rch а b а nd а l а rig а din
а hk о ml а rini o’rg а tm о q uchun yub о rilg а n p а yg’ а mb а ridur”.
Qur’ о ni k а rimd а imonli о d а ml а rning b е lgil а ri quyid а gich а t а vsifl а n а di. Ul а r
mo’min, r о yish, yuv о sh, it оа tk о r, quruq so’zlik (m а hm а d о n а lik)d а n q о chuvchi,
p о klikk а intiluvchi, shartn о m а l а rig а ri о ya etuvchi, it оа tg а а m а l qiluvchil а rdir.
H о zirgi kund а е r yuzid а diniy imonning bir q а nch а turl а ri bo’lib, j а h о n а hll а ri а r о
k е ng t а rq а lg а ni to’rtt а dir: isl о miy imon,budd а viy imon, iud а viy imon, is о viy imon.
Hus а yn V о iz K о shifiyning ko’rs а tishich а , imong а z а min bo’l а dig а n а s о siy isl о miy
jih а tl а r quyid а gil а rdir: 1. О l а mni, ins о nni yar а tuvchi z о t А ll о hg а ishonish;
2.B а rch а ins о nl а rni H а q yo’lig а d а ’v а t qiluvchi p а yg’ а mb а rl а rg а ishonish;
3. А ll о hning f а risht а l а rig а ishonish; 4.P а yg’ а mb а rl а rg а yub о rilg а n muq а dd а s
kit о bl а rg а ishonish; 5.Qiyom а t kuni q а yt а tirilishg а ishonish; 6. Ох ir а td а bu
dunyod а gi yom о n, ya х shi ishl а rig а j а v о b b е rish z а rurligig а ishonish; 7.T а qdirg а
ishonish v а А ll о h n а sib etg а n rizq-ro’zg а , n е ’m а tl а rg а , m а shaqq а tl а rg а r о zilik
bildirish.
Yuq о rid а gi fikrl а rd а isl о miy im о nlilikning m е z о nl а ri o’z if о d а sini t о pg а n. Bul а r
imonlilikk а а s о s bo’l а dig а n m а ’n а viy о mill а r s а n а l а di. Diniy imon yo’n а lishl а ri
х ilm а - х il bo’lg а n h о ld а m а zmun а n о liy bir ibtid о g а ishonch ruhining q а lbd а q а r о r
t о pishid а n k е lib chiqib dunyoni а ngl а shdir. Ya’ni bu imon turl а ri m а zmun jih а td а n

f а rql а ns а -d а , а mm о m о hiyat а n birdir. U h а m bo’ls а , bir о n-bir n а rs а v а g’ о yani
b е nih о ya sharifu muq а dd а s, а zizu muk а rr а m bilib, kund а lik f ао liyat v а hulq-
а tv о rd а а n а shu e’tiq о dd а n k е lib chiqib, h а tti-h а r а k а t qilishd а n ib о r а tdir.
Bin о b а rin, j а miki imon turi kishi а m а liy f ао liyati v а hulq- а tv о ri d а sturi sif а tid а
n а m о yon bo’l а di.
А bu H о mid Muh а mm а d G’ а zz о liyning ko’rs а tishich а , imon “...p а yg’ а mb а rl а r
k е ltirg а n hukml а rni til bil а n а ytib, dil bil а n t а sdiql а b, а ’z о l а ri bil а n а m а l
qilm о qlikd а n ib о r а t... А mm о imon bil а n j а nn а tg а erishgunich а b а nd а ro’p а r а sid а
q а nch а d а n-q а nch а b а l а nd, m а shaqq а tli d о v о nl а r b о r. Ushbu d о v о nl а rd а n о shib
o’tm а y А ll о h v а ’d а qilg а n j а nn а tg а tushm о q dushv о r. O’sha d о v о nl а rning eng
а vv а li v а eng ха t а rlisi “Imon t о g’i”dir. Chunki, h а r bir b а nd а umri p о yonig а
imonni shayt о n d а stid а n s а l о m а t е tk а z а о lurmi yo yo’q, h а mm а g а p а n а shund а ” 1
.
Imon t о g’i ins о n q а lbid а . Bu t о g’ ins о nning f о yniy dunyod а о d а ml а r bil а n h а l о l,
yuks а k а hl о q, о d о b n е gizid а mu о m а l а qil а bilishligi, mun о s а b а td а bo’lishi,
h а yotd а o’z o’rnini t о pishi, m а vjud shar о itl а r v а imk о niyatl а rg а ko’nikishi, ul а r
ichid а ch о r а -t а dbir bil а n yo’l t о p а bilishini if о d а l а ydi. Umum а n, imonlilik ins о n
А ll о hning n о mini dilig а j о qilib, muq а dd а s kit о bl а rd а а ytilg а n а hl о qiy, huquqiy
q о id а l а rg а , h а yot t а jrib а si s а b о ql а rig а t а yanib h а yotd а o’z o’rnini t о p а bilishi,
h а l о l m е hn а t qilib, b о shq а l а r bil а n а d о l а tli mun о s а b а td а bo’l а о lishidir.
B а h о vuddin N а qshb а ndning “Dilingd а х ud о ning n о mi bo’lsin, qo’ling ish bil а n
b а nd bo’lsin”, d е g а n fikrl а rid а imonning diniy v а dunyoviy jih а tl а ri uyg’un h о ld а
о ling а n.
Imon tushunch а sining dunyoviy v а diniy m о hiyatini а ngl а b о lish uchun k о mil
musulm о nlikning shartl а ri to’g’risid а а ytilg а n quyid а gi fikrl а r h а mm а uchun
ibr а tdir. Bu o’rind а Muh а mm а d p а yg’ а mb а rimiz (s. а .v.)ning so’zl а ri diqq а tg а
s а z о v о r: “Musulm о ni k о mil bo’lishingiz, bir-birl а ringizg а muh а bb а t qo’yishingiz
shart. O’rt а ngizd а muh а bb а t p а yd о bo’lishi uchun s а l о mni о shk о r а b е ringiz v а bir-
biringizg а j а hl qilishd а n s а ql а ningiz, j а hl t а r а shl а guvchidir, ya’ni u s о chni
t а r а shl а m а ydi, b а lki dilni t а r а shl а ydi... R о st g а piringl а r, chunki r о stgo’ylik
ya х shilikk а b о shl а ydi... Bir-biringizg а а k а -uk а bo’lingl а r, uch kund а n о rtiq gin а
s а ql а m а ngl а r... H а r bir shirin so’zingiz h а m bir s а d а q а dir... B е t о bl а rni b о rib
ko’rish h а m А ll о hning r а hm а tig а erishishdir” 2
.
Bul а r ins о n m а ’n а viy f ао liyatig а yo’n а lish, imonig а m а zmun b е r а dig а n
hukml а rdir.
H а disl а rd а V а t а nni s е vish, h а yoli bo’lish, k а msu ха nlik h а m imonlilikning
ko’rinishi sif а tid а t а svirl а ng а n. V а t а nni s е vish milliy, ijtim о iy-siyosiy h о dis а dir.
1 Ғаззолий. “Охиратнома”. Бухоро, 1998, 8-бет.
2 Ҳусайн Воиз Кошифий. “Футувватнома”. Тошкент, 1994, 11-бет.

M а shhur shoir So’fi О ll о yor imonning ins о n а m а liyotig а t а ’sirini quyid а gi
misr а l а rd а b а yon etg а n:
А m а lning n а f’i h а m imon bil а ndir,
Q а ch о n yolg’iz а m а l qilg’ о n bil а ndir.
N а ’uzu bill о h, im о nsiz kishini
Q а bul etm а s х ud о yim bir ishini 3
А lish е r N а v о iy h а m imon tushunch а si h а yolilik, v а f о v а v а f о d о rlik, s а h о v а tlilik
k а bi а hl о qiy q а driyatl а r bil а n b о g’liqligini quyid а gi misr а l а rd а b а yon etg а n:
Uch qism il а imong а bin о f а hm а fl а ,
А vv а lgisini а ning h а yo f а hm а yl а .
Ikkinchisini d о g’i v а f о f а hm а yl а ,
Uchinchisini, bilm а s а ng, s а h о f а hm а yl а . 4
А mir T е murning “Tuzukl а r”id а h а m imon ins о nning b о shq а о d а ml а r bil а n
mun о s а b а tig а m а ’n а viy а s о s bo’l а dig а n а hl о qiy q а driyatl а r tizimig а kiritil а di.
Buyuk s о hibqir о nning ko’rs а tishich а , imon о d а mg а ins о niylik f а zil а tl а rini
b а g’ishl о vchi, uni b о shq а j о nli z о tl а rd а n f а rqini b е lgil о vchi m а ’n а viyat bo’lib,
ung а bir о vl а rg а hiyon а t qilm а slik, elu- yurti, q а rind о sh-urug’l а ri, yoru do’stl а ri,
о ru n о musini е rg а urm а slik v а him о ya qilishlik, h а l о llik v а p о klik k а bi m а ’n а viy
f а zil а tl а rni kiritg а n.
Imon sha х s m а ’n а viy-ruhiy о l а mid а q а ysi yo’n а lishd а q а r о r t о pm а sin, uning sharti
а s о s а n bitt а dir. Ya’ni imonli о d а mning so’zi bil а n ishi bir bo’l а di. Bund а y ins о n
h а r q а nd а y shar о itd а o’z so’zi v а а hdn о m а sid а tur а di. А g а r shund а y qilm а s а ,
vijd о n а z о bid а q о l а di v а o’zini-o’zi sir а k е chirm а ydi. D е m а k, vijd о n, h а l о llik,
p о klik, r о stgo’ylik, ins о f-diyon а t, s а h о v а t, muruvv а t, а d о l а t, ха lq, v а t а n ishqi
bil а n yashash f а q а t imoni butun о d а ml а rg а gin а хо s f а zil а tdir.
Diniy imon bil а n birg а ins о n t а jrib а si, bilimi tuf а yli yuz а g а k е lg а n dunyoviy imon
h а m b о r. Dunyoviy imon m а zmunini о l а m v а о d а m h а qid а gi so’nggi ikki yarim
ming yil m о b а ynid а k а shf etilg а n ilmiy-f а ls а fiy biliml а r, m е hn а t а hlining
to’pl а g а n h а yot t а jrib а si, ijtim о iy хо tir а si, turli-tum а n uduml а r, urf- о d а tl а r, r а sm-
rusuml а r, а n’ а n а l а r v а ul а r z а mirid а gi biliml а r t а shkil et а di. Dunyoviy imonning
o’z а gi о d а miylikd а n ib о r а t bo’lib, uning t а rkibig а kir а dig а n unsurl а r, qirr а l а r,
jih а tl а r g’ о yat turli-tum а ndir. О d а miylik d е g а nd а ха lqimiz uz о q t а ri х i d а v о mid а
turli sin о vl а rd а n o’tib s а yq а l t о pib k е l а yotg а n v а f а q а tgin а ij о biy f а zil а tl а r t а rzid а
e’z о zl а n а dig а n m а ’n а viy- а hl о qiy q а driyatl а rni tushuns а k bo’l а di. О d а miylik
3 Сўфи Оллоёр. “Саботул ожизаий”. Тошкент, “Чўлпон”, 1991, 13-бет.
4 Солиев А. Навоий иймон биноси ҳақида. “Гулистон”, 1995, 2-сон.

g’ о yasi ха lqimizning butun turmush t а rzig а , urf- о d а tl а ri h а md а а n’ а n а l а rig а ,
uning mislsiz b о y о g’z а ki v а yozm а ij о dig а , mumt о z а d а biyotimiz v а s а n’ а timizg а
singib k е tg а n bo’lib, h о zirch а chuqur o’rg а nilib umuml а shtirilg а ni yo’q.
Dunyoviy imon о d а ml а rni to’g’ri yo’ld а n b о rishg а q а r а tilg а n m а ’n а viy q а driyatl а r
tizimidir. Imonli bo’lishning m о hiyatini h а yo, а ndisha, shirin so’zlilik, h а l о llik v а
а d о l а tlilik, о r-n о muslilik, vijd о nlilik, v а f о d о rlik, m е hn а ts е v а rlik, s а h о v а tlilik,
m е hr-muh а bb а tlilik, h а yr-ehs о nlilik k а bi а hl о qiy q а driyatl а rd а n ib о r а t ek а nini
ko’r а miz. D е m а k, imon k о mil ins о nnnig y е tuk m а ’n а viy f а zil а tl а ri m а jmuidir.
Imonsizlik es а vijd о nsizlik, e’tiq о dsizlik, tub а n yo’ll а rg а yurish, а hl о q, о d о b,
ins о np а rv а rlik q о id а v а t а l а bl а rig а ri о ya qilm а slikdir.
“ О d а m bo’lish о s о n, о d а miy bo’lish qiyin”, “ О t а ng b о l а si bo’lm а , о d а m b о l а si
bo’l”, “O’zingg а r а v о ko’rm а g а nni b о shq а g а h а m r а v о ko’rm а ”, “Yom о n o’z
g’ а mid а , ya х shi – el g’ а mid а ” sing а ri hikm а tl а rd а а jd о dl а rimiz а rd о ql а g а n
ins о niylik q а driyatl а rining bir z а rr а sigin а а ks etg а n, хо l о s.
Diniy v а dunyoviy imonning m о hiyatid а а nd а k t а f о vut bo’ls а h а m, ul а rning
m а zmuni v а shakliy tuzilishi bir х il. Chun о nchi, diniy imond а h а mm а n а rs а ni
yar а tguvchi z о t А ll о hg а , dunyoviy imond а es а о d а miylikk а , chin ins о niylikk а
urg’u b е ril а di. Ul а rning h а r ikk о vi h а m а slid а kishini chin а k а m, b о sh h а rfl а r bil а n
yoziluvchi INS О N bo’lib t а rbiya t о pishig а q а r а tilg а n.
Imonli о d а m b о shq а l а rning dilig а о z о r b е rm а ydi, b а lki о d а ml а r q а lbig а nur, ziyo
ul а shadi, ul а rni f а q а t ya х shi, ezgu а m а ll а rg а o’rg а t а di.
Shuni а l о hid а t а ’kidl а sh k е r а kki, must а ml а k а chilik v а q а t а g’ о nlik, q а r а mlik v а
t о b е ’lik yill а ri h а lqimizning ming yill а r а v о mid а t а rkib t о pg а n h а m diniy, h а m
dunyoviy- а hl о qiy imonig а q а qshatqich z а rb а b е rildi. О lis m о ziyd а n quvv а t о lib
t о b о r а r а vn а q t о pib k е l а yotg а n diniy imon n а z а riy jih а td а n k о mmunistik
m а fkur а ning а shaddiy dushm а ni d е ya e’l о n etilib, а m а liy jih а td а n а yovsiz t а ’qib
v а t а zyiq о stig а о lindi, turli yo’ll а r bil а n t а hqirl а ndi. Imonig а s о diq bo’lg а n
mingl а b dind о rl а r, а vv а l о ruh о niyl а r jism о n а n yo’q qilib yub о rildi.
Dunyoviy imon es а m а sh’um sinfiylik m е z о nig а s о linib s ох t а l а shtirildi, buzib
t а lqin etildi. О qib а t shung а о lib k е ldiki, h а tt о eng yaqin tug’ishg а nl а r, ya’ni, о t а -
о n а , а k а -uk а , о p а -singill а r – h а mm а -h а mm а si bir-birig а а shaddiy dushm а n qilib
qo’yildi. 70 yil m о b а ynid а kishil а rimiz h а m diniy, h а m dunyoviy imonig а zid
g’ а yriins о niy ruhd а t а rbiyal а nib k е ldi.Mill а timiz kishil а ri о r а sid а o’z imonig а
q а rshi z а m о n а zo’r а v о nl а rig а yalt о qilik, х ushom а dgo’ylik, ch а qimchilik,
t а ’m а girlik, p о r ах o’rlik, g’irr о mlik, х iyon а tk о rlik, riyok о rlik, х ull а s til bil а n
dilning, dil bil а n а m а lning b о shq а -b о shq а ligi, imonig а zid sing а ri а hl о qiy ill а tl а r
b о l а l а b k е tdi. Diniy v а dunyoviy imon m а yib-m а jruh h о l а tg а k е ltirildi.

Imon kishilik h а yotid а shu q а d а r h а l etuvchi m а vq е g а eg а ki, usiz chin m а ’n о d а gi
ins о n h а m, а hl о q h а m, d е m а kki j а miyat h а m bo’lm а ydi.
Imonli bo’lishg а intilish qiyin h а md а m а shaqq а tlidir. Imonli о d а m b а rch а
qiyinchilik v а m а hrumlikl а rg а о ngli r а vishd а b а rd о sh b е rg а n h о ld а h а l о l-p о klik,
ins о f-diyon а tlilik, s ах iylik, ezgulikni ulug’l а sh v а yovuzlikk а q а rshi kur а sh,
v а t а np а rv а rlik, ха lqp а rv а rlik k а bi f а zil а tl а rni o’zid а g а vd а l а ntirishg а h а r а k а t
qil а di v а shung а erishadi. U m а ’n а viy b о ylik v а go’z а llikni m о ddiy to’kin-
s о chinlikk а а sl о qurb о n qilm а ydi. О d а ml а r uchun yashash, ul а rning dilini o’rinsiz
о g’ritm а slik, bir о vning h а qig а х iyon а t qilm а slik imonli ins о nning h а yot d а sturidir.
Yuq о rid а а ytg а nimizd е k, dunyoviy imond а ko’pr о q ins о n а hl о qid а gi о d а miylikk а
urg’u b е ril а di. Kund а lik h а yotd а imon so’zi k е ng qo’ll а nil а di. Bund а dunyoviy
imon m а ’n о si ko’zd а tutil а di. Chun о nchi ха lqimizd а а yrim kishil а rning o’t а
а hl о qsizlik h а tti-h а r а k а tig а nisb а t а n “imonsiz” d е g а n h а q о r а t о muz ib о r а
ishl а til а di. Bu h а q о r а t z а mirid а А ll о hg а ishonch-e’tiq о di yo’q, х ud о d а n, dind а n
q а ytg а n, х ud о siz m а ’n о l а rid а n t а shq а ri vijd о nsiz, vijd о nfurush, yar а m а s, r а zil,
diyon а tsiz k а bi dunyoviy imon m а zmuni h а m а ks etg а n. Bu shund а y о g’ir diniy v а
dunyoviy h а q о r а tki, o’tmishd а shu h а q о r а tg а а s о ssiz duch о r bo’lg а n о riyatli
kishilir h а q о r а t etuvchi kims а ustid а n q о zig а shik о yat qilishg а ch а b о rg а n. Imoni
yo’q kishil а r es а m а h а ll а -ko’yd а , yaqin kishil а ri о r а sid а l а ’n а tl а ng а n his о bl а ng а n,
und а y kishil а r bil а n mu о m а l а qilinm а g а n, ох ir- о qib а td а о riyati d о sh b е r о lm а s а
ko’chib k е tishg а ch а b о rilg а n...
D е m а k, imon ins о n h а yoti v а f ао liyatig а а s о s bo’l а dig а n diniy v а dunyoviy
m а ’n а viy- а hl о qiy q а driyatl а r tizimidir.
Imonni f а q а tgin а t а ri х iy q а driyatgin а em а s, b а lki h о zirgi kunimizd а h а m ins о n
k а m о l о tig а b е v о sit а d ах ld о r bo’lg а n m а ’n а viyat d е b q а r а shimiz l о zim.
O’zb е ksit о n must а qilligini must а hk а ml а shg а hiss а qo’shayotg а n fuq а r о l а rning
imoni must а qillik ishig а fid о yilik, mill а tp а rv а rlik, v а t а np а rv а rlik,
b а yn а lmin а lchilik, p о rl о q k е l а j а kk а ishonch, d а vl а timiz r а mzl а rig а s а d о q а t, milliy
g’urur v а ifti хо r tuyg’ul а rini o’zid а t а rbiyal а sh, ishbil а rm о nlik, t а dbirk о rlik sing а ri
yangi а hl о qiy q а driyatl а rni o’zid а n а m о yon etishid а n ib о r а t.
Imonli о d а m k о mil ins о n bo’l а di. Imon k о mil ins о nlikni if о d а l о vchi b а rch а
m а ’n а viy f а zil а tl а rni o’z ichig а о l а di.
Z а m о nd о shimiz bo’lmish о d а ml а rni, Siz k а bi yoshl а rni imonli sif а tid а
quyid а gich а t а vsifl а shimiz mumkin: e’tiq о dli, o’zining а niq m а sl а gig а eg а ,
v а t а np а rv а r, ins о np а rv а r, t а qv о d о r, h а miyatli, о riyatli, о r-n о musli, sharm-h а yoli,
vijd о nli, а ndishali, ins о fli, k а mt а rin, h а l о l v а p о k, to’g’ri so’z k а bi f а zil а tl а r
s о hibidir.

D е m а k, ins о niylikning muhim shartl а ri – diyon а tlilik, m е hr-shafq а tlilik, p о klik v а
h а l о llilikni imon tushunch а si o’z ichig а о l а di. Chunki, f а q а t imon s о hibi bo’lg а n
ins о nd а gin а diyon а t, m е hr-shafq а t, p о klik v а h а l о llik bo’l а di. Imonsiz kishil а rd а n
uni kutish mumkin em а s. А n а shu v а b о shq а f а zil а tl а r bo’lm а g а ni uchun h а m
b а ’zi о d а ml а rg а nisb а t а n imonsiz so’zini ishl а t а miz.
Endi sha х s m а ’n а viy f а zil а ti imonlilikning b а ’zi tushunch а l а rini iz о hl а shg а
o’t а miz. Ul а rning m а zmuni, m о hiyati v а m а liy а h а miyatini chuqur а ngl а b
о lm о qlik v а o’zimizning kund а lik h а tti-h а r а k а timizd а а m а l qilm о qlik bizni h а r
d а md а yuks а k ins о niylikk а , k о millikk а t о m о n elt а di, d е m а kki imonimiz
must а hk а ml а n а b о r а di. Imonning b о shi – t а qv о . T а qv о – h а r n о to’g’ri ishg а qo’l
urishd а – А ll о hd а n qo’rqish, yom о n ishl а rd а n s а ql а nish. А ll о hd а n qo’rquvchi
b а nd а о il а d а , j а miyatd а h а l о l yashaydi, h а r о mg а qo’l urm а ydi, ох ir а td а j а v о b
b е rishini o’yl а b, bir о vning h а qig а х iyon а t qilm а ydi, to’g’ri bo’l а di, p о r ах o’rlik
qilm а ydi, q а s а m х o’r bo’lm а ydi, bir о vni а ld а m а ydi, yolg’ о n g а pirm а ydi,
kishil а rg а , v а t а ng а hiyon а t qilm а ydi v а b о shq а l а r. Il о hi h а mm а mizg а h а m
t а qv о d о r bo’lish n а sib etsin. Bu o’zimizg а b о g’liq. Sharm-h а yo h а m imonlilik
b е lgisi s а n а l а di. Sharm – h а r bir о d а mning n о jo’ya, yom о n h а tti-h а r а k а tl а rd а n
o’zini tiya о lish, uyalish hissi. H а disi sharifl а rd а а ytilishich а , о d а m eng а vv а l о ,
o’zid а n uyalishi k е r а k. N о jo’ya, yom о n qilmishi, h а tti-h а r а k а ti uchun o’zid а n
uyalg а n о d а m o’zg а g а h а m n о jo’ya h а tti-h а r а k а tni r а v о ko’rm а ydi. O’zid а n
uyalm а g а n о d а md а sharm bo’lm а ydi. D е m а k, sharm о d а m o’z n о jo’ya h а tti-
h а r а k а ti uchun o’z vijd о ni, diyon а ti о ldid а j а v о b b е rish hissi, d е s а k bo’l а di.
H а yo – bu o’zb е kch а uyat d е m а kdir. H а yosiz, b е h а yo d е yilg а nid а , uyatsiz ish
qilg а nd а hij о l а t ch е km а ydig а n, о d о b- а hl о qsiz kishi tushunil а di. H а yo erk а k
kishig а nisb а t а n а yoll а rd а t а bi а t а n ko’pr о q bo’l а di. Erk а k kishi b е m а l о l а yt а dig а n
b а ’zi so’zl а rni, h а tti-h а r а k а tl а rni а yoll а r turli а ndisha v а uyalish tuf а yli а yt а
о lm а ydil а r, h а yo ul а rg а yo’l b е rm а ydi. H а yoli bo’lish, bu f а q а t uyatli so’zni
а ytm а slikd а em а s. U bund а n h а m ko’r а k е ngr о q m а ’n о v а m а zmung а eg а . Sharm-
h а yoli bo’lish ins о nni h а yv о n sing а ri tub а nl а shib k е tishd а n s а ql а ydi. O’z n о jo’ya
h а tti-h а r а k а tid а n uyalish hissi f а q а t о d а ml а rg а gin а хо s х ususiyat.
F а rz а ndl а rimizni sharm-h а yoli qilib t а rbiyal а sh о il а d а n b о shl а n а di. Pr е zid е ntimiz
t а ’biri bil а n а ytg а nd а , о il а -m а ’n а viyat qo’rg’ о ni. 5
U milliy t а rbiyamizning muhim
jih а tini t а shkil et а di.
Imonli bo’lishning b е lgil а rid а n biri о r-n о mus his о bl а n а di. О r qilish о d а mning
o’zig а n о mun о sib yoki ep ko’rm а g а n ishd а n, n а rs а d а n hij о l а t t о rtish, uyalish, uyat
v а n о mus qilish tuyg’usidir. О r yan а bir о r n а rs а d а n h а z а r qilishni h а m bildir а di.
О riyat - о r-n о musd а n t а shq а ri izz а t v а n а fs, q а dr tuyg’usidir. О d а td а о riyatli
о d а ml а r o’zl а ri v а о il а l а rining, tug’ishg а nl а rining izz а t-n а fsi, q а dr-qimm а tini,
5 Қаранг: Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. 56- бет.

hurm а tini yuks а k tutib, b о shq а l а r t о m о nid а n t о pt а lishi, h а q о r а t qilinishi v а
hurm а tsizl а nishig а l о q а ydl а rch а q а r а b turm а ydi, tur о lm а ydi.
N о mus – bu iff а t, b о kir а lik m а ’n о l а rid а n t а shq а ri kishining o’z m а vq е ini s а ql а sh,
ulug’l а sh v а а rd о ql а sh, hij о l а t t о rtish tuyg’usini, о il а v а а jd о dl а r sha’nig а d о g’
tushirm а slik m а ’n о sini if о d а l а ydi. Ko’pinch а , bir о r kishini, uning о il а а ’z о l а rini,
а jd о dl а rini n о h а q h а q о r а tl а s а l а ru, u kishi bung а b е p а rv о , l о q а ydl а rch а turs а ,
und а yl а rg а q а r а t а s е nd а о r-n о mus, о riyat b о rmi o’zi, d е b hit о b qilin а di.
Bizning о t а -b о b о l а rimiz, ха lqimiz q а dimd а n о r-n о musli, о riyatli bo’lib k е lg а n,
shuning uchun ul а r o’z yurtini, uning tupr о g’ini, о n а l а ri v а f а rz а ndl а rini b о shq а
b о sqinchil а r t о m о nid а n t о pt а lishini o’zl а ri uchun о r d е b bilg а nl а r. Ko’rin а diki, о r-
n о mus, о riyat m о hiyatid а v а t а np а rv а rlik, ха lqp а rv а rlik tuyg’ul а ri yashiring а ndir.
Imonli bo’lishning yan а bir b е lgisi о d а mning diyon а tli, vijd о nli bo’lishidir.
“Vijd о n p о kligi v а b е d о rligi, - d е b t а ’kidl а ydi pr е zid е nt I.K а rim о v, - а srl а r,
z а m о nl а r о sha ins о n m а ’n а viyatining t а yanch ustunl а rid а n bo’lib k е lm о qd а .
J а miyat h а yotid а а d о l а t v а h а qiq а t, m е hr-shafq а t, ins о fu diyon а t k а bi
tushunch а l а rni q а r о r t о ptirishd а а yn а n m а n а shu о milning o’rni v а t а ’siri
b е qiyosdir”. 6
Vijd о ni uyg’ о q о d а m yon- а tr о fid а bo’l а yotg а n v о q еа l а rg а , yord а m v а ko’m а kk а
muht о j ins о nl а rning mu а mm о l а rig а , а d о l а tning t о pt а lishig а b е f а rq q а r а y о lm а ydi.
А yniqs а , el-yurt m а nf аа tig а z а r а r е tk а z а dig а n yovuz h а tti-h а r а k а tl а rg а h е ch
q а ch о n l о q а ydl а rch а ch е td а n jim q а r а b tur о lm а ydi, o’z yurti v а ха lqig а nisb а t а n
х iyon а t v а s о tqinlikni а sl о k е chir а о lm а ydi. Bund а y h о l а tl а rni ko’rg а nd а vijd о ni
qiyn а l а di, d о im о yonib-kuyib yashaydi, q а nd а y qilib bo’lm а sin, ul а rni b а rt а r а f
etishg а intil а di, bu yo’ld а j о nini h а m fid о qilishi mumkin.
H а qiq а t а n h а m, о d а m bu dunyod а ruh а n p о k bo’lib, ir о d а si b а quvv а t, imoni butun,
vijd о ni uyg’ о q bo’lib yasham а s ek а n, ins о n h а yotining q а nd а y m а ’n о si q о l а di?
Bund а y ezgu m а qs а dl а rg а es а ins о n f а q а t yuks а k m а ’n а viyat, uzluksiz m а ’n а viy
t а rbiya о rq а ligin а erishishi mumkin. Vijd о n – ins о nning o’z f ао liyatini, qilg а n
ishl а ri v а b е lgil а g а n m а qs а dl а rini ichki ruhiy t а hlil et а о lish imk о niyatidir. Imon –
ins о n q а lbid а gi vijd о n t а r о zisidir. Vijd о n а s о sid а h а r bir kishi o’z
qilmishl а rig а gin а em а s, b а lki b о shq а l а rning f ао liyatig а , j а miyatd а gi v о q еа -
h о dis а l а rg а , ijtim о iy v а ziyatg а b а h о b е r а di.
Diyon а t v а vijd о n bir-birig а yaqin tushunch а . Diyon а t v а vijd о n kishining
kund а lik f ао liyati, qilmishi, f е ’l- а tv о ri uchun а vv а l о o’zi о ldid а , q о l а v е rs а , о il а ,
j а miyat v а v а t а n о ldid а m а ’n а viy m а s’uliyat his etishidir. Vijd о nli, diyon а tli kishi
n о h а q, а d о l а tsiz ishl а rd а n g’ а z а bg а k е l а di, ul а rg а q а rshilik bildir а di; o’z
f ао liyatining ya х shi t о m о nl а rid а n q а n оа tl а nib х urs а nd bo’ls а , yom о n
6 Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. 27 бет.

t о m о nl а rid а n n о r о zi bo’lib, ruh а n ezil а di, vijd о n а z о big а uchr а ydi. O’zini bilg а n
о d а mg а vijd о n а z о bid а n о g’irr о q j а z о yo’q. Shuning uchun ха lqimizd а vijd о n
а z о bi go’r а z о bi d е g а n m а q о l ishl а tib k е lin а di.
Vijd о n а z о bi – kishi o’zi yo’l qo’yg а n ха t о l а rni, j а miyatd а bo’l а yotg а n
n о h а qlikl а r, а d о l а tsizlikl а rni bilib, ko’rib, ruhiy qiyn а lish h о l а tid а bo’lishidir.
Vijd о n а z о bi j а miyatd а gi yoki sha х s f ао liyatid а gi а d о l а tsizlikl а rni ruh а n q а bul
qilm а slik, ul а rg а nisb а t а n ichki n а fr а tni, s а lbiy mun о s а b а tni if о d а l а shdir. Vijd о n
а z о bi – sha х sning о g’ir ichki ruhiy k е chinm а l а ridir.
B а ’zi kishil а rni vijd о nsizl а r d е b а t а ymiz. Chunki, ul а r h а r d о im o’z f ао liyatig а ,
bo’l а yotg а n а d о l а tsizlikl а rg а l о q а ydl а rch а mun о s а b а td а bo’l а dil а r, sha х siy
m а nf аа tl а ri bil а n ch е kl а n а dil а r. О d а td а vijd о nsiz kishil а r o’z m а nf аа ti z а r а rig а ish
qilm а ydil а r. Ul а r h а r bir m а s а l а g а mun о s а b а td а sha х siy m а nf аа td а n k е lib chiqib
yond о shadil а r. Yuks а k m а ’n а viyat eg а si bo’lg а n imonli kishil а rgin а o’z
qilmishl а rini vijd о n m е z о nl а ri bil а n o’lch а ydil а r.
M е hr-shafq а tlilik h а m imon m е z о nl а rid а n biridir. Yuq о rid а gi k а bi m е hr-shafq а t
h а m ха lqimizg а хо s х ususiyat s а n а l а di. M е hr-shafq а t о d а td а е tim- е sir, q а r о vsiz
q о lg а n q а riyal а r, g’ а ribl а rg а , n о gir о nl а rg а nisb а t а n m о ddiy v а m а ’n а viy yord а m
ko’rs а tish tuyg’usi, d е s а k bo’l а di. Bizning Must а qil R е spublik а miz r а hb а riyati
о t а -b о b о l а rimiz udumini d а v о m ettirib, b о z о r mun о s а b а tl а rig а o’tish shar о itid а
о t а - о n а siz, q а r о vsiz q о lg а n b о l а l а r v а yolg’iz q а riyal а r, shuningd е k n о gir о nl а rg а
nisb а t а n yuks а k m е hr-shafq а tlilik n а mun а sini ko’rs а t а yotir.
O’zb е ksit о n must а qillikk а erishg а n kunl а rd а , а yniqs а yosh а vl о dd а p о klik v а
h а l о llik о d о bini must а qillik ruhid а shakll а ntirish v а zif а si turibdi. Ins о nning
ins о nligi uning h а l о lligi v а p о kligi bil а n o’lch а n а di. Shuning uchun о t а -
b о b о l а rimiz o’z f а rz а ndl а rini h а misha h а l о l v а p о k bo’lishg а d а ’v а t etib k е lishg а n,
ul а rg а h а l о l bil а n h а r о mni f а rql а sh to’g’risid а n а sih а t qilishg а n. Bu musulm о n
о d а mi, х usus а n o’zb е k ха lqi а hl о q- о d о b q о nuniyatining а s о sini, b о shq а ch а
а ytg а nd а imonning n е gizini t а shkil et а di. P о klik v а h а l о llik es а imonning а s о siy
b е lgil а rid а n biridir. P о klik v а h а l о lliksiz imonli bo’lish mumkin em а s. Iy о nli
bo’lishning o’zi es а ins о nning p о kligi v а h а l о lligig а yo’g’rilg а nligidir. P о k v а
h а l о l bo’lm а g а n о d а md а n ezgulik chiqm а ydi, und а m е hr- shafq а t, о riyat, n о mus,
sharm v а h а yo bo’lm а ydi.
Bu dunyod а h а l о l v а p о k yashashni o’zi uchun h а yotiy e’tiq о d, о liy m а qs а d d е b
bil а dig а n о d а ml а r ko’pchilikni t а shkil qil а di. А yn а n а n а shund а y ins о nl а r v а
ul а rning ezgu ishl а ri tuf а yli bu yorug’ о l а md а m а ’n а viyat h а misha b а rq а r о r bo’lib
k е lm о qd а .
H а l о llik v а p о klik h а yotd а o’z n о nini h а l о l m е hn а ti bil а n t о p а dig а n, хо lis v а ezgu
ishl а r bil а n el-yurtg а f о yd а е tk а z а dig а n, tiriklik m а zmunini t е r а n а ngl а b, n а f а q а t

bugungi h а yot l а zz а tl а ri, b а lki ох ir а t h а qid а , uning о b о d bo’lishi h а qid а o’yl а b
yashaydig а n ins о nl а rg а хо s h а yotiy m а ’n а viy- а hl о qiy q а r а shdir.
Shu bil а n birg а j а miyatd а bund а y m а ’n а viy- а hl о qiy q а r а shl а rg а mutl а q о q а r а m а -
q а rshi bo’lg а n, p о klik v а h а l о llik izmid а n yurm а ydig а n kishil а r h а m uchr а b tur а di.
Bund а y kims а l а r h а yotning m а ’n о -m а zmuni h а qid а b о sh q о tirm а sd а n, bund а y
s а v о ll а r bil а n o’zini qiyn а m а sd а n, f а q а t n а fs q а yg’usi v а o’tkinchi h о yu-h а v а sg а ,
huzur-h а l о v а tg а b е rilib, е ngil- е lpi umr k е chir а dil а r, o’zining о t а - о n а v а f а rz а nd,
el-yurt о ldid а gi burchig а umum а n b е f а rq bo’lib yashaydil а r. Ko’rin а diki, bu
dunyod а kimdir R а hm о n izmid а , ya’ni h а l о llik v а p о klik yo’lid а yurs а , kimdir
Shayt о n izmid а , ya’ni R а hm о n izmid а n а d а shib n о p о k yo’ld а n yur а di.
Pr е zid е nt I. А .K а rim о v t а ’kidl а g а nid е k: “O’z p е shon а t е ri bil а n h а l о l turmush
k е chir а dig а n ins о n h а yotid а n m а mnun v а r о zi bo’lib, q а lbi v а yur а gi о s о yisht а ,
vijd о ni p о k, ruhiy о l а mi b а rq а r о r bo’lib, elning hurm а tini q о z о nib yashaydi.
Ikkinchi t о m о nd а n, bu dunyod а е ngil- е lpi, h а r- х il n о p о k yo’ll а rg а b е rilib, ins о niy
burchini unutib, m о l-dunyog а intilib yashag а n о d а m, eng а chin а rlisi shuki,
h а yotininig so’nggid а а rm о n v а n а d о m а tl а rg а b о tib o’z umrini tug а t а di”. 7
D о n о h а lqimiz, g’ а r а z v а h а s а d bil а n yashaydig а n, o’z sha х siy m а nf аа tig а
o’zg а l а r his о bid а n erishishni m а ’qul ko’r а dig а n, f а q а t o’zini o’yl а ydig а n kims а d а n
o’zi а sr а sin, d е ydi.
H а s а d ins о n ruhiyatid а gi s а lbiy х ususiyat s а n а l а di. О d а mz о d v а j а miyat h а yotid а
о g’ir а s о r а tl а r q о ldir а dig а n h а s а d tuyg’usi а vv а l а mb о r b о shq а l а rni ko’r о lm а slik,
ul а rning yutug’id а n quv о nish o’rnig а , q а nd а ydir ichki kuyinish, ichi q о r а lik
о qib а tid а p а yd о bo’l а di. Muq а dd а s kit о bl а rimizd а h а s а d ins о niylikk а mutl а q о zid
bo’lg а n jirk а nch о d а t sif а tid а q о r а l а n а di. Juml а d а n, mub о r а k h о dis а l а rd а “Bir о vg а
h а s а d qilishd а n s а ql а ning, chunki о l о v o’tinni q а nd а y kuydirib tug а ts а , h а s а d h а m
qilg а n s а v о b ishl а ringizni х uddi shund а y kuydirib tug а t а di”, d е b а ytilg а ni b е jiz
em а s. Х udbinlik v а l о q а ydlik, q а rind о sh-urug’chilik, m а h а lliychilik,
m а nf аа tp а r а stlik, b о shq а l а rni m е nsim а slik k а bi ill а tl а r h а s а d sing а ri ins о n
imonliligi m е z о nl а rig а zid h о dis а l а r s а n а l а di. Ins о n m а ’n а viy h а yotig а jiddiy ха vf
s о l а dig а n yan а bir ill а t- s о tqinlikdir. T а bi а tid а s о tqinlik bo’lg а n о d а m r а hb а rlik
kursisig а o’tirs а , u е rd а о s о yisht а lik yo’q о l а di. Bund а y о d а ml а rd а n о g о h
bo’lishimiz, ul а rg а yonimizd а o’rin bo’lm а sligi l о zim. О lis v а yaqin t а ri х imizd а
n е -n е buyuk z о tl а r yuq о rid а zikr etilg а n s а lbiy ill а tl а r, х usus а n h а s а d v а b ах illik,
ko’r о lm а slik, s о tqinlik tuf а yli q а nd а y а z о b-uqub а tl а rni b о shid а n k е chirg а ni,
s о g’lig’i, ха tt о h а yotid а n jud о bo’lg а nini а chchiq mis о ll а rd а ko’rishimiz mumkin.
Bund а y kims а l а rg а j а v о b shu, h а s а d qilib em а s, h а v а s qilib yashashni h а yotimiz
q о id а sig а а yl а ntirishdir. O’z kuchig а ishong а n, ruhiy dunyosi, m а ’n а viy о l а mi
b а quvv а t bo’lg а n ins о n bund а y s а lbiy ill а tl а rg а ch а linm а ydi. Yuks а k m а ’n а viylik
m е z о nl а ri v а f а zil а tl а ri ul а rg а kuch v а m а d а d bo’l а di.
7 Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. 24-бет.

B а g’ri k е ng, h а l о l, p о k, vijd о nli, m е hr- о qib а tli, el-yurtning g’ а mu t а shvishi bil а n
yashaydig а n kishil а rni ха lqimiz, а ksinch а , b о shig а ko’t а r а di v а bund а y о d а ml а r
j а miyat t о m о nid а n q а dr-qimm а t, hurm а t-e’tib о r t о p а di.
Ko’rin а diki, imonning b а rch а m е z о nl а ri а s о sid а p о klik v а h а l о llik yot а r ek а n.
M а n а shuning uchun h а m bizning о t а -b о b о l а rimiz p о klik v а h а l о llikk а а l о hid а
e’tib о r b е rg а nl а r.
H а l о l- bu ins о nl а r uchun А ll о h t о m о nid а n ruhs а t qiling а n ya х shi,ezgu а m а ll а r,
ij о biy ishl а r, h а tti-h а r а k а tl а r m а jmu а sidir. M е hn а t ev а zig а t о pilg а n n а rs а l а r,
shuningd е k p о k v а t о z а о ziq- о vq а tl а r sir а sidir. H а l о llikning yan а d а k е ngr о q
m а ’n о d а gi jih а tl а ri bu turmush v а о il а d а gi h а l о llik, o’z а r о mu о m а l а -
mun о s а b а td а gi h а l о llik, j а m оа о r а sid а gi h а l о llik, s а vd о -s о tiq v а do’st-yorl а r
о r а sid а gi h а l о llik, m е hn а tg а mun о s а b а td а gi h а l о llik v а shu k а bil а rdir. Yur а gi p о k
v а t о z а , h а l о l yo’ld а n yurg а n ins о nl а r h а misha хо tirj а m bo’l а di, ko’ngli r а vshan,
d о im о sih а t-s а l о m а t bo’l а di. Хо r а zmlik q о musiy о lim, buyuk а ll о m а M а hmud а z-
Z а m ах shariy n а sih а t qil а di: “H а l о l v а p о kiz а kishi d о im о хо tirj а m tinchlikd а dir,
bir о vg а yom о nligu х iyon а t qil а dig а n kishi es а h а l о k а tg а girift о rdir”.
H а yot а s о s а n о il а d а n b о shl а n а di. O’zb е k ха lqid а “Qush uyasid а ko’rg а nini
qil а di”, d е g а n n а ql b о r. D е m а k, о t а - о n а h а l о l v а p о k bo’ls а , f а rz а ndi h а m shu
ruhd а k а m о l t о p а di. F а rz а ndd а gi ya х shi f е ’l v а а m а ll а r h а l о l luqm а d а ndir.
Х ul о s а shuki, h а l о llik v а p о klik imonli bo’lishning а s о siy sharti v а m е z о nidir.
Ins о nd а gi h а l о l yoki ya х shi х ususiyatl а r uning imonig а , ya’ni h а l о lligi v а
p о kligig а b о g’liq. Ins о n imonining p о kligig а shayt о n d о im r а hn а s о lib, uni
yo’ld а n а d а shtirm о qchi, n о shar’iy yo’ll а rg а s о lm о qchi, h а l о llik, p о klik yo’lid а n
urm о qchi bo’lib q а lbid а g’ulg’ul а uyg’ о t а di. Shuni ya х shi esd а s а ql а shimiz
k е r а kki, h а l о llik v а p о klik yonid а d о im о uni shu yo’ld а n о zdirm о qchi bo’lg а n
shayt о niy v а sv а s а h а mr о h bo’lib yur а di. О zgin а imon yo’lid а n t о yilishg а m о yillik
bo’ls а , o’sha е rd а d а rr о v shayt о niy hissiyot b о sh ko’t а r а di v а о hir о qib а t ins о n
q а lbini z а bt etishg а intil а di. Shuning uchun d о im о imon, p о klik v а h а l о llik yo’lid а
х ushyor turishimiz k е r а k. Bu а yniqs а , b о z о r mun о s а b а tl а rig а o’tish d а vrid а
nih о yatd а z а rur.
Yuq о rid а sha х s m а ’n а viy f а zil а tining а s о siy m е z о n v а b е lgil а ri ustid а fikr
yuritdik. Ul а rning h а r birini ins о n uchun bir m а ’n а viy b е z а k, d е b bilm о q k е r а k.
Shu o’rind а h а r bir ins о n uchun nih о yatd а z а rur bo’lg а n b о shq а bir m а ’n а viylik
m е z о ni ustid а to’ х t а b o’tishni l о zim t о pdik. Uningsiz ins о n b а rk а m о l bo’l а
о lm а ydi. U h а m bo’ls а , k а mt а rlikdir. K а mt а rlik о d а mni m а ’n а n go’z а ll а shtir а di,
о bro’sini о shir а di, do’stl а rini ko’p а ytir а di.
K а mt а rlik – ins о n ichki m а ’n а viy dunyosining n а m о yon bo’lishidir. А g а r
ins о nning q о nid а , q а lbid а yumshoqlik, s а h о v а t, о d о b- а ndisha, sharm-h а yo, о r-

n о mus, о riyat bo’lm а s а , ming h а r а k а t qilm а sin, b а ribir о d а ml а r ko’zig а k а mt а r
bo’lib ko’rin а о lm а ydi.
O’zb е k ха lqi urf- о d а tid а , milliy q а driyatl а rimizd а t а k а bburlik qiluvchil а r,
firibg а rl а r, m а qt а nch о ql а r, m а nm а nl а r k е skin q о r а l а n а di. K а mt а rg а k а m о l,
m а nm а ng а z а v о l, d е g а n o’gitl а r b е hikm а t em а s.
T а ri х chi Хо nd а mir “M а k о rimul- а hl о q” kit о bid а : “B о shingg а t а k а bburlik h а v о sini
k е ltirm а , chunki t а k а bburlik bil а n h е ch kim bir о r j о yg а е tg а n em а s. Go’z а ll а r zulfi
k а bi shik а stlikni(k а mt а rlikni) о d а t qil, bu bil а n h а r n а f а sd а mingl а b ko’ngilni
о vl а ys а n” – d е b ko’rs а tg а n edil а r.
Х ull а s, h а r birimizni imon, p о klik v а h а l о llik, о r-n о mus, sharm-h а yo, k а mt а rlik,
qo’yingki ins о nni m а ’n а viy jih а td а n b е z о vchi go’z а l hulq- о d о b, а hl о q t а rk
etm а sin.
Shirk (arabcha – sherik keltirish, Allohning sherigi bor deb e’tiqod qilish) – Alloh
taologa xos bo’lgan sifatlarni Undan o’zgaga sobit qilish (ko’chirish)dir.
Shirkning shar’iy tushunchasi – Maxluqni Robbil olamiynga 5 ishdan birida
tenglashtirishdir. Ya’ni, Allohning zotida, sifatlarida, ismlarida, ishlarida va
hukmlarida sherigi bor, deb e’tiqod qilishdir.
Shirkning turlari quyidagilar:
ibodatda shirk keltirish;
duoda shirk keltirish;
robbilikda shirk keltirish;
hukmda shirk keltirish;
mulk va sultondagi shirk keltirish;
xalq-yaratishdagi shirk keltirish;
itoatda shirk keltirish.
Kufr (arabcha – to’smoq, inkor etmoq) – imonsizlik, Islomni tan olmaslik yoki
uning amallarini bajarmaslik.
Kufrga quyidagi jiddiy gunohlar va jinoyatlar kiradi:
shirk keltirish;
namozdan voz kechish;
sehrgarlik;

zinokorlik;
o’z joniga qasd qilish;
ichkilikbozlik;
qimorbozlik.
7 asrning 2-yarmida Xorijiylar ularga qo’shilmagan har bir musulmonni kofir,
ya’ni dinga ishonmovchi, uni rad etuvchi deb hisoblashgan. 7-8 asr boshlarida
Murji’iylar tarkibidan “mo’tadil” oqim ajrab chiqib, ularning fikricha kufr sodir
etgan kishi kofir bo’lmaydi va u musulmonlar safidan o’chirilmaydi, uning
qilmishi haqida faqat Qiyomat kuni Allohgina hukm chiqara oladi deyiladi.
4.3 Qur’ о ni karim va umumins о niy g’ о yalar. «Qur’on» - arabcha «qara’a»
(o’qimoq) fe’lidan olingan. Qur’on suralardan iborat. Sura Qur’ondan bir bo’lak
bo’lib, eng kami uchta yoki undan ortiq oyatlarni o’z ichiga oladi. Qur’onda jami
114 ta sura mavjud. Oyatlar soni esa, Qur’on mantlarini taqsimlashning turli
yo’llariga ko’ra, 6204ta, 6232ta, hatto 6666 tagacha belgilangan. Bu narsa Qur’on
nusxalarining bir-biridan farqli ekanligini emas, balki undagi oyatlarning turlicha
taqsimlanganligini bildiradi.
Suralar Qur’onda o’z mazmuniy izchilligiga yoki o’qilgan vaqtiga, ya’ni
xronologik tartibiga qarab emas, balki hajmiga ko’ra - avval katta suralar, undan
so’ng kichik suralar tartibi Muhammad s.a.v. ko’rsatmalariga binoan joylangan.
Suralarning hajmi ham har xil: eng katta hajmga ega bo’lgan 2-surada 286 oyat
bor, eng kichik suralar faqat 3 oyatdangina iborat.
Islomshunoslik va Qur’onshunoslik xulosalari asosida suralarning xronologik
tartibini quyidagicha shaklda tasavvur qilish mumkin:
1. Makka davri (610-615 yillar). Yevropa olimlari bu davrda nozil bo’lgan
suralarga «Nazmiy suralar» deb nom berganlar.
2. Makka davri (616-619 yillar), Muhammad s.a.v. va ularning izdoshlari doimiy
ta’qib ostida yashagan va ko’pchilik Habashistonga ko’chib ketgan muhitda nozil
bo’lgan. Bu suralarda Ollohning «Rahmon» sifatida ko’p tilga olinganligi sababli
Yevropa olimlari ularni «Rahmon suralari» deb ataganlar.
3. Makka davri (610 yil boshlaridan 622 yil sentyabrigacha). Bu davrda ham
Muhammad s.a.v. va sahobalar ta’qib ostida yashaganlar, maxfiy ravishda,
ko’pincha shahardan tashqarida ibodatga to’planganlar. Bu davr suralarida
islomning aqoidiga keng o’rin berilgan.

Tarixiy voqealar aniqroq ko’zda tutilgan holda Madina davriga oid 24 ta surani
besh davrga ajratish ma’qulroqdir:
1-Madina davri (622 yil oktyabrdan 624 yil gacha). Muhammad s.a.v. Madinaga
ko’chib kelganlaridan makkaliklar bilan birinchi yirik to’qnashuv - Badr
jangigacha nozil bo’lgan 4 sura bu davrga kiradi.
2-Madina davri (624 yil martidan 625 yil martigacha). Badr jangidan keyin Uhud
jangigacha o’tgan bir yil ichida nozil bo’lgan 3 surani o’z ichiga oladi.
3-Madina davri (625 yil martida - 627 yil martigacha). Uhud jangidagi talofotdan
keyin Xandaq jangigacha o’tgan ikki yil ichida 5 ta sura nozil bo’lgan.
4-Madina davri (627 yil aprelidan 630 yil yanvarigacha). Xandaq jangidan so’ng
Makkaning olinishigacha o’tgan salkam uch yil ichida nozil bo’lgan 8 sura shu
davrga kiradi.
5-Madina davri (630 yil fevralidan 632 yil mayigacha). Makka fath qilinganidan
keyin Muhammad s.a.v. vafotlarigacha o’tgan ikki yildan ortiqroq davr ichida
nozil bo’lgan 4ta sura shu davrga kiradi.
Qur’onning jamlanishi. Muhammad alayhis-salom hayotlik chog’larida yana vahy
tushib qolar degan umidda Qur’on jamlanib, kitob holiga keltirilmagan edi.
Payg’ambar vafotlaridan keyin Qur’on kishilarning xotirasida va yozgan
narsalarida saqlanib qoldi. Payg’ambardan so’ng musulmonlarga Abu Bakr (572-
634) boshliq etib saylandi. Uning xalifalik davrida (632-634) mu’minlar va
murtad(dindan qaytgan)lar o’rtasida shiddatli janglar bo’lib o’tdi. Ushbu janglarda
Qur’onni to’liq yod olgan qorilar ko’plab shahid bo’ldilar. Shunda Umar ibn al-
Xattob (585-644) Abu Bakrga «barcha qorilar shu zaylda o’lib ketaversa Qur’on
nuqsonli bo’lib qolishi mumkin, shu sababli uni jamlab kitob holiga keltirish
zarur» degan maslahatini beradi. Avvaliga Abu Bakr ikkilanib turadi, chunki bu
ish Payg’ambar hayotlik paytlarida qilinmagan edi. Keyinroq Abu Bakr ham
Qur’onni kitob shakliga keltirib qo’yish zarurligini anglab etdi va Zayd ibn Sobit
ismli sahobani chaqirib bu ishni unga topshiradi. CHunki, Zayd Payg’ambar
alayhis-salom bilan juda ko’p birga bo’lgan, Qur’onni juda ham yaxshi yod olgan
va Rasululloh huzurlarida yozgan. Payg’ambar umrlarining so’nggi yilida farishta
Jabroil alayhis-salomga Qur’onni avvalidan to oxirigacha o’qib berganlarida birga
bo’lgan edi. Shunday qilib, Zayd va Umar mashaqqatli urinishlardan keyin
Qur’onni kiyik terisidan bo’lgan sahifalarga yozib chiqdilar va bog’lab Abu
Bakrning uyida saqlab qo’ydilar. Bu «suhuf» - sahifalar deb nomlandi. Abu Bakr
olamdan o’tgandan keyin sahifalar Umar ibn al-Xattob uyiga, u olamdan o’tgandan
so’ng, uning qizi - Payg’ambar alayhis-salom ayollari Hafsada qoldi.
Vaqt o’tishi bilan ko’plab xalqlar musulmonlikni qabul qilishi natijasida
musulmonlarning soni ko’paya bordi. Turli tillar va shevalar o’rtasida mavjud

farqlarga ko’ra Qur’onni qanday o’qish kerakligi borasida ixtiloflar chiqa boshladi.
Bu holatni ko’rgan o’sha vaqtda xalifalik qilgan Usmon ibn Affon (644-656) Hafsa
binti Umardan Abu Bakr va Umar davridagi suhuflarni so’rab olib undan nusxa
ko’chirishga buyruq beradi.
Xalifa Usmon ibn Affon topshirig’iga binoan Zayd ibn Sobit barcha Qur’on
suralarini yig’ib, taqqoslab chiqib qaytadan Qur’on matnini jamlagan. Qur’onning
birinchi rasmiy nusxasi 651 yil taqdim etildi. U asl nusxa hisoblanib yana uchta,
ba’zi manbalarga ko’ra ettita nusxa ko’chirtirilib, yirik shaharlardan - Basra,
Damashq, Kufaga jo’natiladi. «Imon» deb nomlangan asl nusxa esa Madinada,
xalifa Usmon huzurida qoldi. Ko’chirilgan nusxalar «Mushafi Usmon» deb ataldi.
Nusxalar tayyor bo’lgandan so’ng musulmonlar yashaydigan diyorlardagi
markaziy shaharlarga bittadan nusxaga bitta qori qo’shib jo’natdilar va hammaga
faqat Qur’onning shu nusxasidan ko’chirishga buyruq beradi.
Mazkur Qur’on 5553 varaqdan iborat bo’lib, varaqlar o’lchami 68x53 sm., matn
hajmi 50x44 sm.dir. Sahifalar kiyik terisidan ishlangan bo’lib, har biriga 12
qatordan chiroyli kufiy xatida yozuv bitilgan. Ko’p varaqlari yo’qolgan va
keyinchalik qog’oz sahifalar bilan to’latilgan.
Tataristonlik islom olimi Shihobuddin al-Marjoniyning (1818-1889) aytishicha,
Qur’onni qayta tiklash Samarqandda joylashgan «Mug’ak masjidi» imomi
Abdurrahim ibn Usmon (vaf. 1838 y.) tarafidan bajarilgan.
Arab tarixchilarining xabar berishlaricha, xalifa Usmon Qur’onni mutoala qilib
o’tirganlarida o’ldirilgan. U kishining qoni Qur’onga to’kilgan. Shu tufayli ham
Usmon Qur’oni asl nusxaligi va xalifa qoni to’kilganligi bilan musulmon
dunyosida muqaddas kitob hisoblanib, alohida e’tiborga sazovordir. Bizdagi, ya’ni
Toshkent shahridagi Usmon Qur’onida ham qon izlari bo’lib, shu nusxa xalifa
Usmonga tegishli degan fikrlar mavjud.
Usmon Qur’oni ruslar O’rta Osiyoni bosib olguncha Samarqandda, Xo’ja Axror
madrasasida saqlanar edi. Qur’onning Samarqandga keltirilishi haqida ham xalq
o’rtasida har xil rivoyatlar mavjud. Ulardan birida muqaddas kitobni Abu Bakr al-
Qaffol ash-Shoshiy (976 yili vafot etgan, Toshkentda dafn qilingan) Bag’doddan
olib kelgan deb hikoya qilinadi. Avlodlar osha Abu Bakr Qaffol Shoshiy
merosxo’rlaridan Xo’ja Ahror qo’liga o’tgan va u kitobni o’zi qurdirgan
madrasaga qo’ydirgan. Ikkinchi bir rivoyatda esa Xo’ja Ahror muridlaridan biri
Makkadan haj qilib qaytayotganida Istambulga kiradi va borib Sultonni og’ir
hastalikdan davolaydi. Sulton minnatdorchilik bildirib, unga Qur’onni tortiq qiladi.
Bizning va arabshunos olimlarning fikricha bu Qur’on sohibqiron Temur
tomonidan Basradan ko’plab qo’lyozma kitoblar va boshqa o’ljalar bilan birga
Samarqandga keltirilgan va mashhur Temur kutubxonasiga qo’ydirilgan.

Temuriylar davridagi o’zaro kelishmovchiliklarda Temur kutubxonasi yondirilib
yuborilgan. Tasodifan shu nusxa omon qolgan.
Qur’onni chuqur ilmiy taftish etgan Sankt-Peterburglik sharqshunos olim
A.V.Shebunin fikricha, Qur’on Basradan Sohibqiron Temur tomonidan
Samarqandga keltirilgan. chunki, Shebunin Parij, Berlin va Makkadagi boshqa
nusxalariga solishtirib, bizdagi Qur’onning Basra nusxasi ekanligini isbotlab berdi.
400 yil davomida bu muqaddas kitob Samarqandda saqlanadi.
Ming afsuslar bo’lsinkim, 1868 yilda rus askarlarining Samarqandga bostirib
kirishi bilan xalqimizning moddiy, ma’naviy boyliklariga tajovuz boshlandi.
Albatta bu tajovuzdan muqaddas hisoblangan qabr toshlari, maqbara ichidagi
yodgorliklar ham, musulmonlarning shoxona mulki Usmon Mushafi ham chetda
qolmadi. Musulmonlar Qur’onini tezlikda bekitib Buxoroga jo’natmoqchi
bo’ladilar. Biroq bu xabar Zarafshon o’lkasining boshlig’i general Abramov
qulog’iga etib, «fan uchun bunday nodir, bebaho, qadimiy yodgorlikni qo’ldan
chiqarmaslik uchun hamma chora ko’rilsin» deb polkovnik Serovga buyruq beradi.
Serov Qur’onni general Abramovga keltiradi. Abramov esa uni zudlik bilan
Turkiston general-gubernatori K.N.Kaufmanga etkazadi. U o’z navbatida zudlik
bilan 1869 yil 24 oktyabrda Peterburgga - Imperator kutubxonasiga alohida
kuzatuvchilar bilan yuboradi.
Rus ishbilarmonlari qulay fursatdan foydalanib Qur’on tufayli boylik orttirish
yo’liga o’tdilar. Masalan: 1895 yili 2000 nusxada Qur’onning bir varag’i chop
etildi. 1905 yili esa Ilyos ibn Ahmad Shoh «Yosin» surasining fotonusxasini
chiqardi. Shu yili S.Pisarev Qur’onni faksimilda 50 nusxa chop etib, 25 nusxasini
sotishga chiqardi. Har bir nusxasiga 500 so’m baho qo’yildi. U Qur’onni asl
nusxasiga o’xshatish uchun xajmini ham eskicha qoldirdi. Hozir faksimil nusxadan
jumhuriyatimizda ikkita bo’lib, biri O’zbekiston musulmonlari diniy idorasining
asosiy kutubxonasida, ikkinchisi - Temuriylar tarixi muzeyida saqlanadi.
Oktyabr to’ntarishidan so’ng Butunrossiya musulmonlar jamiyati nomidan Usmon
To’qumboev RSFSR Xalq Komissarlari Sovetiga murojaat qilib, muqaddas Usmon
Qur’oni o’z egalariga, ya’ni musulmonlarning O’lka s’ezdiga topshirilishini talab
qiladi. RSFSR XKS tomonidan musulmonlarning talabi qondirilib, Qur’on ular
ixtiyoriga beriladi. 1917 yil 29 dekabr kuni Peterburgdagi podsho kutubxonasining
«nodir qo’lyozmalar» bo’limidan olinib, Butunrossiya musulmonlar jamiyati raisi
U.To’qumboev javobgarligi ostida Ufa shahriga jo’natiladi. Qur’on 1923 yilgacha
Ufada saqlanadi.
1923 yil 23 iyulda Butunittifoq Markaziy Ijroqo’mi Usmon Qur’onini Turkistonga
qaytarishga qaror qiladi. Muqaddas yodgorlikni Ufadan Toshkentga maxsus
komissiya kuzatuvida olib kelinadi. 1923 yil 18 avgustda Toshkentdan Sirdaryo
diniy idorasiga qarashli Xo’ja Ahror jome’ masjidiga topshiriladi.

Muqaddas yodgorlikni o’z eliga keltirish uchun Ufa shahriga maxsus komissiya
yuborildi. Komissiya tarkibida Sultonxo’ja Qosimxo’jaev, sharqshunos olim,
professor A.Z.Shmitd va din peshvolaridan 3 vakil bor edi. Komissiya maxsus
vagonda, askarlar qurshovida, Qur’onni eson-omon Toshkentga keltirdilar.
Shundan keyin Qur’on 1923 yil 18 avgustda Sirdaryo diniy idorasiga qarashli
Xo’ja Ahror jome masjidiga topshiriladi. Lekin ko’p o’tmay Qur’onni eski shahar
muzeyiga keltiradilar va u maxsus po’lat sandiqda saqlana boshlanadi. Eski shahar
muzeyi Birinchi o’zbek muzeyiga aylantirildi. Muzey 1926 yilning 1 yanvaridan
ochildi. 1926 yilning faqat bir oyi ichida muzeyni 4000dan ortiq kishi kelib
ko’rgan.
Qur’onga Sharqning juda ko’plab olimlari tomonidan turli tafsir(sharh, izoh)lar
yozilgan. Qur’on XII asrdan boshlab Yevropa xalqlari tillariga, jumladan, lotin
tiliga tarjima qilina boshlagan. XVIII asr boshlarida Yevropa xalqlari tillaridan,
XIX asr o’rtalarida arabcha asl nusxasidan rus tiliga tarjima qilingan.
G.S.Sablukovning arabchadan dastlabki tarjimasi Qozonda 3 marta (1878, 1894,
1907) nashr qilingan. Akademik I.Yu.Krachkovskiy tomonidan amalga oshirilgan
Qur’onning ilmiy izohlari bilan rus tilidagi adekvat (so’zma-so’z) tarjimasi
mashhurdir. Bu tarjima uning vafotidan keyin 1962 va 1986 yillarda nashr etilgan.
Mamlakatimiz mustaqil bo’lganidan so’ng o’zbek tiliga davlat maqomi berildi.
Davlat ish qog’ozlari, ko’plab darslik va qo’llanmalar o’zbek tilida yozila
boshlandi.
Shu qatori Qur’oni Karimni ham o’zbek tiliga tarjima qilishga kirishildi. 1992
yilda Qur’on o’zbek tiliga Alouddin Mansur tarafidan tarjima qilindi va
«Cho’lpon» nashriyotida ko’p nusxada chop etildi.
Isl о mdagi о qim va yo’nalishlarning h о zirgi kundagi ko’rinishlari va ularning
isl о m birligiga tahdidi. Islomda asosan ikki yo'nalish: sunniylik (ahli sunna val
jamoa - sunnat va jamoat ahli) va shialik (shiat Ali - Ali tarafdorlari) mavjud
bo'lib, ularning har birida turli masalalar bo'yicha bir qancha mazhablar mavjuddir.
Uchinchi yo'nalish xorijiylar (xavorij - ajralib chiqqanlar) VII asrning ikkinchi
yarmida deyarli bo'linib ketgan.
Sunniylik yo'nalishi "axri sunna val jamoa", deb ataladi va 4 ta fiqhiy mazhabdan
iborat: Hanafiy; Shofe'iy; Molikiy; Hanbaliy.
2 ta aqidaviy Ash'ariy; Moturidiy ta'limotiga amal qiladi.
Islom fiqhi asoslori va sunniylikdagi fiqhiy mazhablarning manbalari

Quyidagi manbalarga asoslanibgina hukm chiqarish shart:
1. Qur'oni karim. Agar faqih Islomda biror narsaning hukmi qanday ekanligini
bilmoqchi bo'lsa, avvalo Qur'onga murojaat qiladi. Unda nima hukm bo'lsa, hech
ikkilanmasdan uni qabul qiladi.
2. Sunnat - Muhammad (S.A.V.) qilgan ishlari va aytgan so'zlari. Hadislarga
asosan hukm chiqarilganda, ularni nihoyatda ehtiyotkorlik bilan tanlab olinishi
zarurdir.
3. Ijmo - bir davrning ijtihod (diniy manbalardan mustaqil hukm chiqarish)
darajasiga yetgan ulamolarining yakdillik bilan biror masalani qabul qilishlaridir.
4. Qiyos - ya'ni, hukmi vorid bo'lmagan masalani Qur'on va hadisda, shunga
o'xshash va hukmi kelgan narsaga qiyoslab fatvo chiqarish.
Islomdagi yo`nalishlar. Siyosiy partiya, harakat, firqa va guruhlar. Aqidaviy
ta’limotlar. Fiqhiy mazhablar. Islomdagi ilk bo`linishlarning boshlanishi.
Hokimiyat masalasidagi turli fikrlar. Siffin voqeasi. Xorijiylik yo`nalishi va
ta’limoti. Mo`’taziliylik asoschisi va ta’limotlari. Shia yo`nalishining mazhab
va ta’limotlari. Ismoiliya. Qarmatiylik ta’limoti va harakatlari. Sunniylik
aqidasi va mazhablari. Hanafiylik mazhabi. Tasavvuf yo`nalishi va tariqatlari.
Yassaviya, Kubraviya, Naqshbandiya tariqatlari. Zamonaviy sufiylik
ta’limotlari. Moturidiya va Ash’ariya aqidaviy ta’limotlari.
Vahhobiylik harakatining kelib chiqishi. Vahhobiylikning Markaziy Osiyoda
tarqalishi. XX asrdagi islohotchilik harakatlari. Panislomizm, panarabizm,
panturkizm tushunchalari. Tablig` guruhi. Ixvonul muslimin tashkilotining
tuzilishi, turli firqalarga bo`linishi. Hizbut tahrirning shakllanishi, ta’limoti,
maqsadlari. Nurchilik harakatlari, maqsadlari. Akromiylik harakatlari va ularning
ayanchli oqibatlari. Fundamentalizmning vujudga kelishi. Birinchi jahon
xristian fundamentalistlari assotsiatsiyasiga asos solinishi. Ekstremizmni
keltirib chiqaruvchi omillar. Terrorizmga qarshi kurashda ma’rifiy islomning
roli. Radikal diniy oqimlar. Fanatizmning salbiy oqibatlari. Sobiq Ittifoqdan
keyingi makonda diniy omilning faollashuvi. O`zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasida milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalar tuzishning
taqiqlanishi. Diniy ekstremizmga qarshi kurashishda yoshlarga milliy istiqlol
g`oyalarini singdirishning ahamiyati.
Islomdagi yo'nalishlar, mazhablar, oqimlar. Insoniyat murakkab ijtimoiy-siyosiy
jarayonni boshidan kechirmoqda. XXI asr mafkuralar to'qnashuvi asri bo'lishini
idrok etmoq zarur, bunda "XXI asrda yadro poligonlaridan emas, balki mafkuraviy
poligonlardan ehtiyot bo'lishimiz, mafkuraviy immunitet hosil qilishimiz lozim".
Shuningdek, ''G'oyaga qarshi faqat g'oya, fikrga qarshi fikr, jaholatga qarshi
ma'rifat bilan bahsga kirishmog'imiz, kurashmog'imiz kerak", degan so'zlarni

alohida esda tutishimiz darkor. Mustabid tuzum, jaholat va mutaassiblikka
chorlovchi g'oyalarga qarshi milliy istiqlol g'oyasini qo'ya bilishimiz zarur. Milliy
istiqlol g'oyasi qanday mazmun kasb etadi? Avvalo, milliy istiqlol g'oyasi
millatidan qat'i nazar O'zbekiston Respublikasting fuqarolarini tashkil etuvchi
O'zbekiston xalqi (Konstitutsiya, 8-modda) manfaatini ifoda etishini
anglamog'imiz kerak.
Milliy istiqlol g'oyasinint bosh maqsadi: yurt tinchligi, xalq farovonligi va kelajagi
buyuk bo'lgan davlatni qurish. Bu maqsadni amalga oshirish uchun asosiy shart
barqaror vaziyat. Barqarorlikka qarshi bo'layotgan tahdidlar ichida eng xavflisi -
mafkuraviy tahdid, uning sinashta bo'lgan uslubi, ayniqsa, bizning xalqimizga
qarshi qo'llaydiganlari - diniy omil hisoblanadi.
Ana shunday sharoitda mintaqada, xususan, O'zbekistonda, o'z ta'sirini o'tkazishga
uringan kuchlar millatimiz tabiatini hisobga olgan holda Islom omilidan g'arazli
maqsadlarda foydalanish harakatida bo'ldilar. Islom dinining sof g'oyalari niqobi
ostida siyosiy hokimiyatni egallashga intildilar. Ya'ni, Alloh, Islom kabi so'zlarni
qo'shib nomlangan, eshitilishi jarangdor partiya, tashkilotlar — "Islom uyg'onish
partiyasi", "Hizbulloh" (Alloh partiyasi), "Hizb at-tahrir al-islomiy" (Islom ozodlik
partiyasi) kabilarni tuzib, mavjud konstitutsiyaviy tuzumni ag'darib tashlab, yaxlit
jug'rofiy hududda Islom davlati qurish, xalifalikni qayta tiklashga harakat qildilar.
Bu borada "Islom ta'limoti nima deydi?" degan o'rinli savol tug'iladi. Har qanday
ta'limotni uning asl manbalari orqali tushunish, o'rganish maqsadga muvofiqdir.
Ana shu yo'ldan borib, Islom dinida fiqhiy va aqdsaviy jihatdan qanday bo'linish,
ajralishlar bo'lgani, uning sabablarini ilmiy, qiyosiy jihatdan o'rganish mazkur
kursning bosh maqsadi hisoblanadi.
Islomning lug'aviy ma'nosi "Buyuruvchining farmoni va taqiqiga e'tirozsiz
bo'ysunish hamda uni buyurilgandek bajarish", demakdir. Islomning istilohniy
ma'nosi Alloh tarafidan yuborilgan barcha payg'ambarlar insonlarga Islom dinidan
ta'lim berganlar. Alloh taologa, Uning sifatlariga, oxirat kuniga payg'ambar
yo'llagandek ishonish, kitoblarini tasdiqlab, ular ravshanlantirib bergan to'g'ri
yo'ldan borish, Yaratganni yagona bilib, Undan boshqasiga ibodat qilmaslikdir.
Shariat - to'g'ri yo'lga solmoq, qonunchilik yo'naltirmoq, ibodat yo'llari, hayotiy va
ijtimoiy qoidalar, kishilar orasidagi munosabat va muammolar, halol bilan haromni
ajratib bermoqdir.
Qur'on va sunnatning hukmlaridan olingan mana shu qonunlar fiqh ilmi, deyiladi.
Istilovda "fiqh" "Alloh taolo o'z payg'ambari Muhammad (S.A.V.) orqali nozil
qilgan shariatni teran fahmlamoq" ma'nosini bildiradi. "Fiqh"ning shariat
istilohidagi boshqa ta'rifida "Shar'iy dalillardan qar'iy hukmlar chiqarishdir",
deyiladi. Bu ta'rifdagi "shar'iy dalil" Qur'oni karim va hadisi sharifdir. "Shar'iy

hukm" esa umumiy hukmdan kelib chiqadigan xususiy fikrdir. Shariatda shar'iy
hukmlar asosan ibodat va muomalotlarda namoyon bo'ladi. Zamonlar o'tishi bilan,
Al-istinbat - chiqarib olish, sug'urib olish uslublari shakllana bordi. Ijtihod qilish
natijasida qat'iy dalolat qilib berilmagan hukmlar, fikrlar xususida ijmo - ya'ni,
yetuk ulamolarning o'zaro kengashib bir fikrga kelishlari taomilga kira boshladi.
Shu tariqa qiyoslash orqali va yuqorida aytilganlar bilan birga yangi bir fan - usuli
fiqh - ya'ni, musulmon huquqshunosligi vujudga keddi. Mazhab so'zi arabcha
“yo'nalish” ma'nosini bildirib, Islom atamashunosligida biror diniy masala,
muammo bo'yicha muayyan ulamo fikriga ergashish, "uning yurgan yo'nalishidan
borish" (arabcha - zaxaba 'ala mazhabixi)ni bildiradi.
Mazhablarning payd о bo’lishi: hanafiylik, m о likiylik, shof е iylik va hanbaliylik.
1.Hanafiylikdagi mashhur kitoblar: Muhammad bin al-Xasan ash-Shayboniyning
(vafoti 805 yil) "Kutub Zaxirurrivoya" nomli kitobi. Keyinroq uning muhim
qismlarini Abul Fodi al-Marvazi "Al-Kofiy" asarida yanada tartibga soldi. Unga
Shamsuddin as-Saraxsi (vafoti 1090 yil) "Al-Mabsut" nomli sharh yozdi.
2. Molikiylikda Molik ibn Anasning "Al-Muvatta" ("Ommaviy", ya'ni "Barchaga
tushunarli") kitobi asosiy asardir. Undan tashqari Abdussalom Saxnumning (vafoti
854 yil) "Al-Mudavvana al-Kubra" asari alohida o'rin tutadi.
3. Shofe'iylikda «Al-Umm» kitobi asosiy manbadir.
4. Hanbaliylikda Ahmad ibn Hanbalning «Al-Musnad» asari bosh manba sifatida
qaraladi.
Hanafiylik, No'mon ibn Sobit al-Kufiy Abu Hanifa hayoti va faoliyati VII va IX
asrning birinchi yarmida fiqhda o'ziga xos tushunchalar, ifoda - til va uslubiyat
shakllandi. Fikh paydo bo'lishining ilk davridayoq, ikki yo'nalish maydonga chiqa
boshladi. Ulardan biri Iroq maktabi bo'lib, u yana "mustaqil fikr yuritish
tarafdorlari" (ashob-ar-ra'y), ikkinchi - Madina maktabi esa "hadis tarafdorlari"
(ashobul-hadis), deb yuritiladi. Ular orasidagi farq - maktablar o'z aqidalarini
rivojlantirgan moddiy va madaniy sharoit xususiyatlari hamda ularga meros bo'lib
qolgan huquqiy an'analar bilan belgilanadi.
"Ashob ar-ra'y"ning yorqin vakili, hanafiy mazhabi asoschisi Imom A'zam Abu
Hanifa (r.a.) hisoblanadi.
Hanafiya Islomdagi eng ko'p tarqalgan mazhabdir. Uning asoschisi Abu Hanifa
699-767 yillarda yashagan. Ma'lumki, huquqshunoslik markazlaridan biri Iroqdagi
Kufa shahri bo'lgan, Payg'ambarimizning sahobalari Abdulloh ibn Mas'ud (vaf.
653 y.) u yerga faqih va muallim sifatida Xalifa Umar tomonidan yuborilgan edi.
Uning talabalari fuqaho sifatida tan olindi va ularning eng mashhurlaridan biri

Hammod ibn Abu Sulaymon (738 y.) mazkur mazhabga nom bergan Abu
Hanifaning ustozi bo'lgan.
Abu Hanifa kufalik bo'lib, o'zining ismi No'mon ibn Sobit edi. O'ziga to'q ipak
sotuvchi xonadonida tavallud topgan. A'lo ta'lim olib, yoshligida so'nggi
sahobalarning suhbatini olgan. 22 yoshida mashhur huquqshunos Hammod ibn
Abu Sulaymonning shogirdi va uning davrasida 18 yil tahsilda bo'ladi. Ustoz
vafotidan so'ng 10 yil davomida ushbu to'garakka rahbarlik qiladi. U Kufa va
Basraning eng obro'li faqihi hisoblangan. 747-748 yili uni davlat xizmatiga
chorlagan Iroq hokimining zulmidan qochib, Makkaga ko'chib o'tadi. Hokimiyatga
Abbosiylar kelgach, Iroqqa qaytadi va boy tojir hamda nufuzli olim sifatida hayot
kechiradi. Xalifa Mansur (754-775) Bag'dodda unga qozi yoki boshqa yuksak
martabani egallashni taklif etganida qat'iyan rad javobini beradi. Xalifa uning
irodasini bo'ysundirish uchun yoshi va obro'siga ham qaramay, qamoqqa tashlaydi,
hatto savalashga buyuradi. Oradan ko'p o'tmay, Abu Hanifa olamdan o'tadi.
Imom Abu Hanifaning bugun umri mobaynida ellik besh marta haj qilganligi
ma'lum. Olim sifatidagi bilimlarini savdo ishlarida kundalik hayotga amaliy
jihatdan tatbiq etish imkoniga ega bo'lib, qoida-qonunlarni qiyos va istihsonni
ishlatish orqali boyitadi.
Hanafiy mazhabi ta'limoti, ilmiy merosi, mazhab izdoshlari Abu Hanifaning
huquqiy nazariyasi shaxs erkinligini hurmatlagan va shu bilan o'zga
huquqshunoslardan farq qiladi. U birinchi bo'lib bitimlarga oid qoidalarni ishlab
chiqqan. Ular salam va murobaha bitimlarida o'z aksini topgan. Salam bitimi
keyinchalik yetkazib beriladigan mol-mahsulotga darhol pul to'lashni ruxsat etgan.
Ilgarigi qonunlar tovarni pulga bir paytning o'zida ayirboshlashni nazarda tutardi.
Murobaha bitimi esa bir savdogar ikkinchisiga biron narsani sotishda oldingi, o'zi
olgan narx ustiga shartlangan foyda bilan sotishni ruxsat etgan va shu tariqa
sudxo'rlikning oldi olingan. Shaxsiy huquq doirasida Abu Hanifa erkin qizcha
vositachisiz turmushga chiqishini ruxsat berdi, biroq keyinchalik hanafiy mazhabi
bu huquqni faqat ilgari erga tekkan ayolga kafolatladi. Abu Hanifa fikricha,
balog'at yoshiga yetgan inson mustaqil bo'lib, o'z mulkini o'zi xohlagan tarzda
tasarruf etishi mumkindir.
Uning shogirdlaridan “Assohibon”, deb nomlangan Abu Yusuf va Muhammad ibn
Hasan ash-Shayboniylar mazhab ta'sirini o'z asarlari va Abbosiylar davlatidagi
yuksak maqomlari tufayli keng masofalarga yoyishga erishdilar. Abu Yusuf (731-
798) Bag'dodda qozi etib tayinlangan, keyinchalik birinchi Qoziu al-quzot (bosh
qozi) sifatida xalifalik hududlarida qozilar tayinlash huquqiga ega bo'lgan. Uning
"Kitob al-Xaroj" asari xalifa Xorun ar-Rashid uchun soliqlar to'plash va davlatniyg
moliyaviy masalalari bo'yicha qarorlar to'plami vazifasini o'tagan. Muhammad ibn
al-Hasan ash-Shayboniy (749-804) hanafiy mazhabining huquqiy nazariyasini
yozib qoldirgan allomadir. U hanafiy fiqhi hamda Madinada Molik ibn Anas

qo'lida ta'lim olgan. Muhammad ash-Shayboniy qisqa muddat qozi bo'lgan, so'ngra
xalifa Xorun ar-Rashid bilan Xurosonga borib, o'sha yyerda vafot etgan. U yozgan
oltita kitob ("Al-Mabsut", "Al-jomi al-kabir", "Al-jomi as-sag'ir", "As-siyar al-
kabir", "As-siyar as-sag'ir" va "Az-ziyodot") X asrda Abu-l-Fadl al-Marvaziy (Al-
Hokim ash-Shahid nomi bilan ma'lum alloma) tomonidan "Al-Kofiy" unvoni bilan
bir jildga to'planadi.
Molikiy mazhabi, Bu mazhab Arabiston yarim orolida rivoj topib, dastlab Hijoz
yoki Madina mazhabi sifatida nomlangan va uning aqoidi ko'pinchalik Umar ibn
Xattob, Abdulloh ibn Umar, Zayd ibn Sobit, Payg'ambarimiz (s.a.v.) amakilari
Abbos va umr yo'ldoshlari Oisha faoliyatlari bilan bog'lanadi. Mashhur
namoyondalar orasida Ja'far as-Sodiq (vaf. 765 y.) ham bo'lib, keyinchalik u
shialikning ja'fariya mazhabiga nom bergan.
Molik ibn Anas al-Asbaxiy 713 yili Madinada kamon o'qlari yasovchi oilasida
tavallud topib, o'zi ipak matolari savdosi bilan shug'ullangan, bolaligidan
qarindoshlari qo'lida islomiy ilmlarni o'rgangan. Shu yyerda 795 yili vafotiga qadar
yashagan va uni faqat Makkaga hajga borish uchungina tark etgan. Shu tufayli u
Madina ahlining ramziga aylangan. Madina imomi sifatida tan olingan Molik hech
bir siyosiy oqimlarga aralashmagan va biron rasmiy mansabni egallashga rozi
bo'lmagan. Bahsar va ilmiy munozaralarda qatnashmagan, chunki "Ilm — xo'rozlar
va qo'chqorlar orasidagi urush emas", deb hisoblagan. Paygambar, sahobalar va
tobe'inlarning fiqhga oid qarashlari, qarorlari va qavllarini o'zining "Al-Muvatta'"
kitobida jamlagan. Aytishlaricha, bu asar bir nechta matnlarda tarqalgan ekan,
biroq bizlargacha ikki varianti: "Hanafiy ash-Shayboniy" va Yaxyo al-Laysiy (vaf.
848 y.) asarlari hamda ularga yozilgan izohlar yetib kelgan hamda tunislik Ali ibn
Ziyod (800 y.) talqinidagi nusxaning qismlari saqlanib qolgan.
Huquqshunoslik sohasida molikiy mazhabi o'z yo'nalishiga ko'ra, alalxusus,
ayolning jamiyatdagi o'rniga munosabatiga ko'ra, hanbaliy mazhabiga yaqin turadi.
Shuningdek, molikiy mazhabida ota yoki otaning otasiga o'z bokira qizi yoki
nevarasini, uning roziligisiz, ayrim hollarda esa uning xohishiga qarshi ravishda
ham erga berish huquqi berilgan edi. Hanafiy mazhabi bunday holatga yo'l
bermaydi.
Molikiy mazhabining vatani Madina bo'lgani uchun uning Hijozda tarqalishi tabiiy
edi. Har yili haj mavsumida Shimoliy Afrika va Andalusiya olimlari Madina
ulamolari bilan aloqa qilgani tufayli bu mazhab u yerlarga ham yoyilib,
Andalusiyada zohiriy mazhabini siqib chiqardi. Molikiy mazhabi hozirgi kunlarda
ham Marokash, Jazoir, Tunis, Liviyada yetakchi mazhab sifatida saqlanib
kelmoqda. Shuningdek, u yuqori Misr va Sudan hamda Baxrayn, Birlashgan Arab
Amirliklari va Quvaytga o'z nufuzini yoydi. Boshqa qator mamlakatlarda ham
muayyan miqdorda molikiy mazhabining izdoshlari mavjud.

Shofe’iy mazhabi, bu mazhab jug'rofiy mintaqa mahsuli bo'lmasdan, ikki o'zga
mazhab bilan yaqindan tanish, Payg'ambar ajdodi Hoshimning akasi Al-Muttalib
avlodidan bo'lgan Muhammad ibn Idris ibn al-Abbos ibn Usmon ibn Shofe'iy
uning asoschisi bo'ldi. Shofe'iy 767 yili Falastin (G'azza)da tug'ilib, 820 yili
Misrda vafot etdi. Shofe'iy "Al-Umm" nomli kitobni yozib [ba'zi ma'lumotlarga
ko'ra, kitobni uning shogirdi Ar-Rabiy ibn Sulaymon (884 y.) yozgan], unda
nafaqat shofe'iy mazhabi nazariyasini ifodalagan, balki o'zga mazhablar orasidagi
ko'plab farqlarni ham izohlab bergan. Mazkur yetti jildlik kitobda turli huquqiy
masalalar, Ali va Ibn Mas'ud orasidagi ixtilof, Shofe'iy va Molik qarashlari
orasidagi farq Ash-Shayboniy tomonidan Madinaga xos ayrim nazariyalarining rad
etilishi o'z aksini toptan.
Misr mazkur yangi mazhabning vatani bo'lgani uchun u yyerda bu ta'limot chuqur
ildiz otgani tabiiydir. 1517 yili Usmoniy turklar tomonidan Misrga hanafiy
mazhabi kiritiladi. Hozirgi kunda sud mahkamalarida shaxsiy maqom borasida
hanafiy mazhabi tatbiq etilsa-da, ko'p misrliklar, ayniqsa, qishloq joylarda o'z diniy
urf-odatlarida shofe'iy an'analariga sodiq qolganlar. Falastin va Iordaniyaning
aksariyat musulmonlari, Suriya, Iroq, Hijoz, Pokiston, Hindiston, Indoneziya
hamda Eron va Yamandagi sunniy musulmonlar ham shunday qiladilar.
Hanbaliy mazhabi, Bu shaxsiy mazhab, chunki asosan bir shaxs — Ahmad ibn
Hanbalning huquqiy qarashlari, qavl va fatvolarini namoyon etadi. Ibn Hanbal 780
yili Bag'dodda tug'ilib, shu yyerda 855 yili vafot etgan. Hadis to'plash niyatida
Suriya, Hijoz, Yaman, Kufa va Basraga ko'p sayohat qilgan va 40 000 dan ortiq
hadisni jam etgan olti jildlik "Musnad al-Imom Ahmad" asarini yaratgan.
Bu mazhabning o'zgalarga nisbatan ko'proq hadislarga tayanishi qonun asoslari
jihatidan farq qiladi. Ular hadislar mohiyatini Qur'on oyatlari martabasigacha
ko'tarishgan. Hadislarga "qanday?" deb savol bermasdan (bilo kayfa) to'g'ridan-
to'g'ri ishonish zarur, deganlar. Hanbaliylarga binoan (Ibn Qayyim al-Javziya -
1350 y.) fiqh asoslari beshta: 1. Qur'on va sunnat matnlari; 2. Sahobalarning
fatvolari; 3. Qur'on va sunnatga muvofiq bo'lgan ayrim sahobalarning qavllari; 4.
Isnodi zaif yoki xabar beruvchilar soni kam bo'lgan hadislar; 5. Mutlaqo ilojsiz
qolganda, qiyos bo'yicha hukm chiqarish.
Ibn Abd ul-Vahhob keyingi asrlar ulamolari emas, balki Qur'on va sunnatga
tayangan boshlang'ich Islomning sarchashmalariga qaytishga da'vat etadi.
Vahobiylarning muvaffaqiyati va XX asr Sa'id oilasining hukumat tepasiga
qaytishi Saudiya Arabistonida hanbaliy mazhabini rasmiy mazhab sifatida ta'sis
etilishiga olib keldi. Shuningdek, hanbaliylik Qatarda rasmiy mazhab va Falastin,
Suriya, Iroq va yana boshqa joylarda o'z izdoshlariga ega.

Shialik yo'nalishidagi mazhablar: Ismoiliy mazhabi - shia yo'nalishining Ismoiliy
mazhabi X-XI asrlarda Yaqin va O'rta Sharqda keng tarqalgan. Mazkur
mazhabning vujudga kelishi arab xalifaligida sinfiy ziddiyatlarning hamda feodal
guruhlar o'rtasida kurash va xalq qo'zg'olonlarining kuchayishi bilan bog'liq.
Abbosiylarga qarshi kurashni davom ettirish tarafdori bo'lgan bir guruh shialar
oltinchi imom Ja'far as-Sodiqning katta o'g'li Ismoil atrofiga jipslashdilar. IX asr
oxirlariga kelib, ismoiliy oqimi mustaqil mazhab sifatida tashkil topdi. Ularning
ta'limoti avvalo ikkiga: zoxiriy (ochiq) va botiniy (maxfiy) ta'limotlarga bo'lindi.
Hozirgi davrda nizoriy mazhabi Suriya, Eron, Pokiston, Afg'oniston shimolida,
Pomirda, musta'liy mazhabi esa Yaman, Hindiston, Pokiston, Misrda, druzlar
Suriya va Livanda saqlanib qolgan.
Qaramatiy mazhabi, Qaramatiy (ko'pligi qaromatiy)lar shia mazhabidagi
ismoiliylarning asosiy shohobchalaridan biri bo'lib, IX asr oxirida Iroqda vujudga
kelgan, Suriya va Yamanda tarqalgan. Ular asosan dehqonlar, ko'chmanchi
badaviylar va hunarmandlardan tashkil topgan. Ular Islom qonun-qoidalariga itoat
etmaganlar, ularda masjid bo'lmagan, musulmonlar ziyoratgohi Qora tosh
(Ka'ba)ga ziyoratni, unga sig'anishni bid'at, budparastlik, deb hisoblaganlar. 899
yili Baxraynni bosib olib, Al-Axso (Sharqiy Arabiston)da o'z davlatlarini
tuzganlar. Ularning rahnamosi Hamadon ibn al-Ash'asshshg o'g'li Abu Tohir
Sulaymon (914-943) davrida qaramatiylar 930 yili haj vaqtida Makkaga bostirib
kirib, shaharni talon-taroj qilganlar, bir necha ming hojilarni va Makka aholisini
qatl etib, asirga olganlar. Ka'bani vayron qilib, qora toshni ikkiga bo'lib, Baxraynga
olib ketganlar, faqat 20 yildan keyin katta to'lov evaziga u Makkaga qaytarib
berilgan.
Rofiziy mazhabi, Rofiziylar (ko'pligi ravofiza) shialarga, ayniqsa, imomiylarga
mansub laqab bo'lib, "inkor etuvchilar", "tan olmovchilar" ma'nolariga ega. Bular
Muhammad (s.a.v.)dan keyingi chahoryor xalifalardan Abu Bakr va Umar
hokimiyatini tan olmaydilar, payg'ambar o'zidan keyin Hazrati Alini voris qilib
qoldirgan, deb da'vo qiladilar. Ali avlodlaridan bo'lmish, hazrati Alining nabirasi
Zayd ibn Ali (699-740) davrida rofiziylarning uning nomi bilan bog'liq zaydiya
shia harakati paydo bo'ldi. Zayd 739 yili Kufada Umaviylarga qarshi qo'zg'olon
ko'tardi, shialar uning atrofiga yig'ilib, uni imom deb e'lon qildilar. 10 oydan keyin
Zayd qo'zg'oloni bostirilib, Zayd 740 yili 6 yanvar kuni jangda halok bo'ldi,
tanasini butga tortib mixladilar, boshini qirqib, Damashqqa, xalifa Hishomga (724-
743) yuborishdi. Zaydiya oqimi paydo bo'lgandan keyin rofiziylar nafaqat Abu
Bakr va Umar, balki Umaviy va Abbosiylar xalifaliklarini ham inkor etib, faqat
imomiylarnigana tan oldilar.
Zaydiy mazhabi, Zaydiy mazhabi VIII asr o'rtalarida shialikda vujudga kelgan
oqim bo'lib, u shialarning 5-imomi Muhammad al-Bokirning ukasi Zayd ibn Ali
nomi bilan atalgan.

Muhammad al-Bokirning sustligidan norozi bo'lgan shialar ichidan Zayd o'z
tarafdorlarini to'plab, 739 yilda Umaviy hokimiyatiga qarshi isyon ko'targan, 740
yilda xalifa Hishom qo'shinlari bilan bo'lgan jangda halok bo'lgan. Uning
tarafdorlari keyin ham oliy hokimiyatni Ali avlodiga berishni talab qilib, Eron,
Yaman va boshqa davlatlarda isyon ko'targanlar.
Ular Zaydni 5-imom hisoblab, undan keyingi shia imomlarini tan olmaydilar.
Zaydiylar o'z aqida va marosimlari jihatidan shialar va sunniylar o'rtasida turib, har
ikkala oqimga nisbatan murosasozlik yo'lini tutadilar. Ular yashiringan imom
Mahdiyga ishonmasliklari, Alidan oldingi uch xalifa (Abu Bakr, Umar, Usmon)ni
la'natlamasliklari, muta nikohini inkor etishlari bilan shialardan, avliyolar va
mozorlarga sig'inishni hamda darveshlik va zohidlikni inkor etishlari bilan
sunniylardan ajralib turadilar.
Ja'fariy mazhabi, Ja'fariy mazhabi shia yo'nalishidagi diniy-huquqiy tizimga kirib,
12 imomga e'tiqod qiluvchi imomiylarning asosiy oqimidir. Imomiylar 6-imom
Ja'far as-Sodiq (vafoti 765 yil)ni shialik fiqh tizimining asoschisi deb biladilar.
Aslida bu tizim bir qator mujtahid va ilohiyotchilar tomonidan IX-X asrlarda
ijtihod qilingan bo'lib, bunda imom Ja'farning deyarli roli bo'lmagan, undan fiqh va
ilohiyotga oid hech qanday asar qolmagan. Shunga qaramay, shialik diniy-huquq
majmuasi hozirgacha ham ja'fariya, deb nomlanadi.
Ja'fariya XVI asr boshlarida Eronda hukmron diniy-huquq tizimiga aylangan. Eron
va Iroqdagi shialar o'rtasida bu mazhab hozirda ham kuchli ta'sirga ega.
Shialikdagi mazhablardan birining nomi, o`n ikki imomga e’tiqod qiluvchi
imomiylarning asosiy oqimi «ja’fariylar» deb ataladi. Oltinchi imom, shialik fiqhi
asoschisi Ja’fari Sodiq nomi bilan bog`liq. Shialikning diniy-huquq majmuasi
hozirgacha «ja’fariya» deb yuritiladi. Ja’fariya milodiy 16-asr boshlarida Eronda
hukmron diniy-huquqiy tizimga aylangan. Eron va Iroqdagi shialar o`rtasida bu
mazhab hozirda ham kuchli ta’sirga ega.
Xorijiylar, "Xaraja" - "fe'lidan chiqmoq" mazmunida bo'lib, "xorijiylar ajralib
chiqqanlar", "isyonchilar" ma'nosida keladi. Islomdagi ilk diniy-siyosiy oqim
hisoblanib, xalifa Ali ibn Abu Tolib va Muaviya tarafdorlari bilan xalifalikda
hukmronlik uchun kurash ketayotgan bir davrda vujudga keldi. Siffin yaqinida 657
yili xalifa Ali Muaviya tarafdorlari (umaviylar) bilan muzokara olib borishga
ko'nishi uni haqiqiy vorislik huquqiga ega deb hisoblagan tarafdorlarning o'rtasida
norozilik tug'irgan. Qo'shinning bir qismi (12 ming kishi) xalifa Alini
kelishuvchilikda ayblab, undan ajralib Kufadan Harura degan qishloqqa ketadilar.
Shuning uchun ba'zi ilk manbalarda ular haruriylar, deb ham yuritiladi.
Yo'nalish ta'limoti: xalifa diniy jamoa tomonidan saylanadi va unga bo'ysunadi, har
qanday taqvodor musulmon (hatto qul yoki habash bo'lsa ham) xalifa bo'lib
saylanishi mumkin, agar xalifa jamoa manfaatlarini himoya qilmasa, vazifasidan

bo'shatiladi va hatto qatl qilinadi. E'tiqod amaliy faoliyat bilan mustahkamlanishi
lozim. E'tiqodsiz va gunohkor kishilarni jazolashda murjiiylar tarafdorlari (jazo
muddatini kechiktirish)ga qarshi turganlar.
Zaydiylar. Milodiy sakkizinchi asr o`rtalarida shialikda vujudga kelgan bir firqa
tarafdorlari «zaydiylar» deb atalgan. Bu firqaga shialarning beshinchi imomi
Muhammad Boqirning ukasi Zayd ibn Ali asos solgan. U imomlikka da’vogar
bo`lib, milodiy 739 yili Kufada umaviylar hokimiyatiga qarshi isyon ko`targan.
Xalifa Hishom isyonni bostiradi, Zaydning o`zi jangda halok bo`ladi. Zaydiylar
Ajamdan bir payg`ambar kelishiga va u Payg`ambarimizning (s.a.v.) shariatlarini
nasx (bekor) qilishiga ishonganlari uchun Islomdan tashqarida qoldi, kufri vojibdir
deyiladi.
5.3 Ijtih о d, fatv о va mazhabga ergashish masalalari. Barcha musulmonlar o`z
millati, tarixini yaxshi o`rganishi va bu muhtasham tarixdan o`zi uchun kerakli
saboqlar olib borishi lozim. Jumladan, bir marta sodir etilgan xatoni qayta
takrorlamasligi kerak. Ana shunday takrorlanmasligi lozim ishlardan biri o`zaro
ixtilof qilmaslikdir. Tariximizga nazar soladigan bo`lsak, ixtilof doimo katta
musibatlarga sabab bo`lgan.
Tariximizni yaxshi o`rgangan har bir kishi hozirgi kundagi ixtiloflar va ular tufayli
kelib chiqayotgan musibatlarni ko`rib, eski hodisalar aynan takrorlanayotganini
bilib, qattiq afsus qiladi.
Qadimgi tariximizga nazar solishni davom ettiradigan bo`lsak, musulmon ummati
ayni o`zaro ixtiloflarga chek qo`yish uchun omma xalq fiqhiy mazhablarga
ergashishi lozimligini qattiq ta’kidlagan edi. Hamma bir xil bo`lishi, bir xil
o`ylashi mumkin bo`lmaganidan ham bir emas, to`rt fiqhiy mazhabni haq, deb tan
olgan edi. Shu bilan birga e’tirof qilingan mazhablarga ergashuvchilar bir-birlarini
hurmat qilishlari lozimligi qayta-qayta ta’kidlangan edi. Qolaversa mazhablararo
ixtilof qilish haromligiga alohida ahamiyat berilgan edi.
O`tgan azizlarimiz o`zlarining yashab turgan holatlaridan kelib chiqib, xususan,
o`sha zamonning mustabid hokimlari shariatni o`z xohishlariga burishga tama’
qilmasinlar, deb ijtihod eshigini berkitgan, hamma muayyan fiqhiy mazhabga
ergashsin, degan ittifoqqa kelgan edilar. Butun boshli Islom ummati bu ijmo’ni
mamnuniyat bilan qabul qilgan edi.
Makkai Mukarramada joylashgan, dunyodagi eng mo`’tabar musulmon tashkiloti
bo`lmish Robitai Olami Islomiy huzuridagi Islom fiqhi Akademiyasi qarorini
e’tiboringizga havola qilishdan oldin Robitaning ta’sis majlisiga ham, Fiqh
Akademiyasiga ham Saudiyaning bosh muftisi, Shayx Abdulaziz Ibn Boz raislik
va u kishining bir necha safdoshlari a’zolik qilishlarini ta’kidlab o`tmoqchimiz.
Chunki mazhabni inkor qiluvchilarning ko`plari o`sha kishilarga ergashishlarini

da’vo qiladilar. Biz quyida keltirilgan hujjatlar bilan tanishilgach bu da’vo
qanchalik to`g`ri ekanligi ayon bo`lar, degan umiddamiz.
Islom fiqhi akademiyasining 1408 hijriy sanada bo`lib o`tgan o`ninchi yillik
majlisda qabul qilingan mazhablar o`rtasidagi fiqhiy xiloflar va mazhabga
mutaassiblik qilish haqida aniq qarashlar ilgari suriladi. Jumladan: “Allohning
yolg`iz O`ziga hamdlar bo`lsin. Ortlaridan nabiy yo`q, sayyidimiz va nabiyyimiz
Muhammad alayhissalomga salovotu durudlar bo`lsin. Ammo ba’d: Robitai Olami
Islomiy qoshidagi Islom Fiqhi Akademiyasi kengashi o`zining Makkai
Mukarramada, 1408 h.s. 24 safar. (1987 m.s. 17 oktabr) shanba kunidan 1408 h.s.
28 safar (1987 m.s. 21 oktabr) chorshanba kunigacha bo`lib o`tgan o`ninchi yillik
majlisida ergashiladigan mazhablar orasidagi fiqhiy xiloflar va ba’zi bir mazhab
atbo’lari tomonidan sodir bo`ladigan, mo`’tadillik chegarasidan chiqadigan va
hatto boshqa mazhablarga hamda ularning ulamolariga ta’na toshi otishgacha etib
boradigan ko`ngilsiz taassuf masalasini ko`rib chiqdi. Majlis o`sib kelayotgan
hamasr avlodning aqlida va tasavvurida mazhablar orasidagi ixtiloflar haqida oriz
bo`ladigan muammolarni tekshirib chiqdi. Ko`pincha, o`sha(yosh)lar bu
muammolarning ma’nosini ham, asosini ham bilmaydilar. Natijada, ba’zi
adashtiruvchilar, modomiki, Islom shariati bitta bo`lsa, uning asli Qur’oni Karim
va Sunnati Nabaviyada sobit bo`lgan bo`lsa, nima uchun mazhablar ixtilof
qiladilar, nima uchun ular birlashtirilib, musulmonlar bitta mazhabda bo`lmaydilar
va bir xil shar’iy mazhabga ergashmaydilar, deb ko`pchilikni yo`ldan ozdirishga
harakat qiladilar. Shuningdek, majlis mazhabiy mutaassibchilik va undan kelib
chiqadigan muammolarni, xususan, bugungi kunda paydo bo`lgan, yangi ijdihodiy
yo`l tutishga da’vat qilayotgan, Islom ummati qadimgi islomiy asrlardan beri qabul
qilib kelayotgan mavjud mazhablarga va ularning ulamolariga til tekkizayotgan,
kishilar orasiga fitna solayotgan xatokor yangi yo`nalishlar haqidagi masalani ham
ko`rib chiqdi.
Majlis mazkur masalani, uning sabablarini va undan kelib chiqadigan zalolatu
fitnalarni atroflicha o`rganib chiqib, ikki tomonga-adashtiruvchi va mutaassiblarga
quyidagi bayonotni eslatma tarzida yo`llashga qaror qildi.
Birinchidan: mazhablar ixtilofi haqida: Musulmon yurtlaridagi fikriy mazhablar
orasidagi mavjud ixtiloflar ikki xildir:
(a) Aqidaviy mazhablar orasidagi ixtilof.
(b) Fiqhiy mazhablar orasidagi ixtilof.
Birinchi xildagisi, e’tiqodga oid ixtilofdir. Bu ish voqe’likda Islom yurtlariga balo-
ofatlar olib kelgan, musulmonlarning safini buzgan va tafriqaga solgan katta
musibatdir. Bu juda ham afsuslanarli va bo`lmasligi vojib ishdir. Islom ummati
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning davrlaridagi va roshid xalifalar
davridagi salomat va pok islom fikrini tamsil qiluvchi «Ahli sunnat val jamoat»

mazhabida jam bo`lmog`i lozimdir. Bu haqda Rasululloh sollallohu alayhi
vasallamning O`zlari: «Sizlarga Mening sunnatimni va roshid xalifalarning
sunnatini tutmoqlik lozimdir. Bas uni mahkam tutinglar», deb e’lon qilganlar.
Ikkinchisi, fiqhiy mazhablarning ba’zi masalalarga oid ixtilofidir. Buni taqozo
qilgan ilmiy sabablari bor. Bu ishda Alloh Taoloning katta hikmati, jumladan,
bandalariga rahmat va shar’iy dalillardan hukm chiqarishga keng yo`l ochish
bordir. So`ngra bu narsa bir ne’mat va fiqhiy-qonuniy boylik bo`lib, Islom
ummatiga diniy va shar’iy ishlarda kenglik yaratib beradi. Shunda birgina,
boshqasiga o`tib bo`lmaydigan shar’iy tatbiq ila chegaralanib qolinmaydi. Balki,
ummatga ba’zi vaqtlarda va ishlarda faqih imomlardan birlarining mazhabi torlik
qilib qolsa, boshqa mazhabda kenglik, yumshoqlik va osonlik topiladi. Mazkur
narsa ibodatga, muomalotga yoki oila, mahkama va jinoiy ishlarga hamda
hayotning boshqa sohalariga oid bo`lishi mumkin.
Mazhablarning ushbu ikkinchi xildagi ixtilofi-fiqhiy ixtilofdir. Bu dinimizning
kamchiligi ham, dinimizdagi qarama-qarshilik ham emas. Bundoq ixtilofning
bo`lmasligi mumkin ham emas. O`zining komil fiqhi, ijtihodi va qonuniy nizomiga
ega bo`lgan har bir ummatning fiqhiy ijtihodiy ixtilofi bo`lmay iloji yo`q.
Voqe’likdan kelib chiqib aytiladigan bo`lsa, ushbu xildagi ixtilof bo`lmasligi
mumkin emas. Chunki asliy dalillar ko`pincha bir necha ma’noni o`z ichiga olgan
bo`ladi. Shuningdek, dalil hamma muhtamal hodisalarni qamrab ololmaydi.
Chunki ba’zi ulamolarimiz rahmatullohi alayhimlar aytganlaridek, dalillar
chegaralangandir, hodisalar esa chegaralanmagandir. Bas, shundoq ekan, qiyosga
murojaat qilish va hukmlarning illatiga, shariat sohibining g`araziga, shariatning
umumiy maqsadlariga nazar solish hamda hodisalaru yangi paydo bo`lgan
masalalarda uning hukmini joriy qilish lozim bo`ladi. Bundoq holatda
ulamolarning fahmlari va bir necha ehtimoldan birini ustun qo`yishlari hamda
shunga binoan bir masala bo`yicha chiqaradigan hukmlar har xil bo`lishi tabiiydir.
Ulardan har birlari haqni qasd qiladi va uni izlaydi. Bas, ulardan kim to`g`ri topsa
ikki ajr, kim xato qilsa, bir ajr oladi. Xuddi shu joydan kengchilik chiqib, torchilik
yo`qoladi.
Ushbu mazhabiy ixtilofning nimasi kamchilik bo`lishi mumkin?! Avval ochiqlab
o`tganimizdek bunda faqat yaxshilik va rahmatdan boshqa narsa yo`q. Voqe’likda
bu narsa Allohning mo`min bandalariga ne’mat va rahmatidir. Shu bilan bir vaqtda
bu narsa qonunshunoslik bo`yicha ulkan boylik va Islom ummati faxrlansa
arziydigan ustunlikdir. Lekin ba’zi musulmon yoshlarning, xususan, ulardan chet
ellarda dars olayotganlarining islomiy madaniyati zaifligidan foydalangan ajnabiy
zalolatga boshlovchilar, ularga fiqhiy mazhablar ixtilofini zulm va bo`hton ila
e’tiqodiy ixtiloflarga teng qilib ko`rsatmoqdalar. Ular mazkur ikki xil ixtilofni
farqlamay, shariatda qarama-qar-shilik bor demoqdalar. Aslida esa undoq emas.

Ikkinchidan: mazhablarni tark qilishga da’vat qilayotgan, odamlarni yangi ijtihodiy
yo`lga majburlamoqchi bo`layotgan va mavjud fiqhiy mazhablarga va ularning
imomlariga ta’na toshini otayotgan toifalarga kelsak, bizning fiqhiy mazhablar va
ularning imomlari fazilatlari haqidagi hozirgi bayonotimizda ular uchun
o`zlarining tutgan bu jirkanch uslublaridan tiyilishni, odamlarni adashtirib,
oralarini buzishni va ularni tafriqaga solishni vojib qiluvchi narsa bor. Hozirgi
paytda biz behuda, odamlarni tafriqaga soluvchi da’vatga emas, Islom
dushmanlarining xatarli urinishlari qarshisida birlashishga muhtojmiz.
Alloh sayyidimiz Muhammadga va U zotning Oli-lariyu ashoblariga ko`plab
salovotu salomlar yo`llasin. Olamlarning Robbisi Allohga hamdlar bo`lsin.
(Hujjat «Islom Fiqhi Akademiyasi majallasi»ning sakkizinchi sana, o`ninchi
sonidan so`zma-so`z tarjima qilindi.)
Albatta, jahondagi eng mo`’tabar islomiy tashkilotlardan biri bo`lmish Robitai
Olami Islomiyning Islom Fiqhi Akademiyasi kengashining ushbu bayonotidan
keyin o`zini bilgan har bir musulmonda fiqhiy mazhabni haq ekanligida va ularni
ehtirom qilish zarurligida hech shubha qolmasligi lozim. Shu ila gapga xotima
yasasak bo`lardi. Lekin... Lekin hozirda mazhabni inkor etib, mujtahid
ulamolarimizga ta’na toshi otib turgan birodarlarimiz, «bu hujjatga qariyb o`n yil
bo`libdi. Uning ustiga shayx Ibn Boz va u kishining hamfikrlariga qo`shilib,
hujjatga ba’zi «mazhabparast» mutaassiblar ham imzo qo`ygan. Bu esa hujjatning
kuchini yo`qotadi», deb qolishlari e’tiboridan xotimani ortga surib turamiz.
Endi e’tiboringizga shayx Ibn Boz va u kishining hamfikrlarining fiqhiy mazhablar
haqidagi 1997 melodiy sana oxirlarida chiqargan ba’zi fatvolarini taqdim qilamiz:
4272 raqamli fatvodan
To`rtinchi savol:
Har bir mazhab imomining o`zidan boshqasiga xilof qilganini ko`ramiz. Ko`pincha
ular orasidagi jan-jal ba’zi namozxonlarning tarki namoz qilishiga olib boradi.
Ushbu mavzu’da shofiy va kofiy javob umididamiz. Bir mazhabga ergashaylikmi?
Ish to`g`ri bo`lishi uchun qandoq qilib mazhablarni muvofiqlashtiramiz?
Yolg`iz Allohga hamd bo`lsin. Uning Rasuliga va U kishining Oliyu ashoblariga
salovotu salomlar bo`lsin. Va ba’du:
Javob:
To`rt mazhab imomlari orasidagi fiqh far’idagi mavjud xilof hadisning ba’zi
imomlar nazdida sahih bo`lib, boshqasi nazdida sahih bo`lmagani yoki hadis
birlariga etib, boshqalariga etmagani kabi xilofga sabab bo`luvchi omillarga borib
taqaladi.

Musulmon kishiga ular haqida yaxshi gumonda bo`lish vojibdir. Ulardan har
birlari mujtahiddir. O`zlaridan sodir bo`lgan fiqhiy urinishlarda haqni talab
qilgandirlar. Ulardan kim to`g`ri topgan bo`lsa ikki ajr: ijtihodi ajrini va to`g`ri
topgani ajrini oladi. Kim xato qilgan bo`lsa, bir ajr, ya’ni ijtihodi ajrini oladi.
Mazkur to`rt imomlarga taqlid qilishga kelsak. Kimning haqni dalildan olishga
imkoni bo`lsa, unga dalildan olish vojib bo`ladi. Kimning imkoni bo`lmasa o`z
nazdidagi eng ishonchli ahli ilmga taqlid qiladi. Far’lardagi bundoq xiloflar ixtilof
qiluvchilarni bir-birlarining ortlaridan namoz o`qishni man qilmasligi kerak.
Aksincha, ba’zilari ba’zilarining ortidan namoz o`qimoqlari vojibdir. Sahobalar,
roziyallohu anhum, far’iy masalalarda ixtilof qilsalar ham bir-birlarining ortlarida
namoz o`qir edilar. Tobe’inlar va ularga yaxshilik ila ergashganlar ham shundoq
qilganlar.
Tavfiq Allohdandir. Nabiyyimiz Muhammadga va U zotning Oliyu ashoblariga
Allohning salovotu salomlari bo`lsin.
Ilmiy bahslar va fatvo bo`yicha doimiy qo`mita:
Abdulaziz Ibn Abdulloh Ibn Boz - Rais.
Abdurrazzoq Afifiy - Rais noibi.
Abdulloh Ibn G`idayyan - A’zo.
Abdulloh Ibn Qa’ud - A’zo.
(Fatvolar «Majallatu al-Buhus al-Islomiya»ning 51 sonidan so`zma-so`z tarjima
qilindi.)
Shu yerda ikki og`iz izoh berishga to`g`ri keladi. Ikkinchi fatvodagi, «Kimning
haqni dalildan olishga imkoni bo`lsa», degan ibora kim ijtihod qilish darajasiga
etgan bo`lsa, deganidir. Hamma ulamolarning ittifoq qilishlaricha, hozirda ijtihod
darajasiga etgan shaxs yo`q. Endi hamma narsa ravshan bo`lgan bo`lsa, ajab emas.
Ushbu hujjatlar bilan tanishib chiqilganidan so`ng o`z-o`zidan bir necha haqli
savol paydo bo`ladi. Xo`sh, hozirda mazhabni inkor qilayotganlar kimga
ergashyaptilar o`zi? Nima asosda faoliyat olib bormoqdalar o`zi? Mazhab boshi
imomlarga nisbatan beodoblik qilishga nima haqlari bor? Agar ular o`zlari da’vo
qilayotganlaridek, shayx Ibn Boz va u kishiga hamfikr shaxslarga taqlid qilayotgan
bo`lsalar, nima uchun ularning yuqorida zikri o`tgan fatvolariga amal qilishmaydi?
Aslida fiqhiy mazhablar haqida ixtiloflarga atalgan asarda bunchalik ko`p gapirish
niyat yo`q edi. Fiqh ilmi va fuqaholar haqida «Islom musaffoligi yo`lida» nomli
kitobchamizda va boshqa maqola va ma’ruzalarimizda, xususan, «Hadis va Hayot»
nomli kitobimizda qisman aytib o`tganmiz. Alloh nasib etsa, kelajakda bu muhim
mavzuda batafsil so`z yuritish imkoni ham bo`lib qolar degan umiddamiz. Ammo
hozirgi ixtiloflarga sabab bo`layotgan bosh omillardan biri aynan shu masala
bo`lgani uchun bir oz bo`lsa ham to`xtalib o`tishni ma’qul topdik.

Ammo yaxshi niyat bilan qilingan bu ish zamon o`tishi bilan suiiste’mol qilindi.
Mazhablarga hurmat-ehtirom o`rniga noo`rin mutaassiblik qilingan hollar ham
bo`ldi. Natijada turli fiqhiy mazhablar atbo’lari orasida har xil ixtiloflar,
kelishmovchiliklar va noqulay holatlar vujudga keldi. Juda oz bo`lsa ham sodir
bo`lgan bu noqulay holat hozirgacha mazhab muxoliflari tomonidan, mazhab oraga
tafriqa soluvchi eng bosh omil, degan ma’noda ishlatilib kelmoqda.
Ammo fiqhiy mazhablarga noo`rin taassub qilishlikning zarari bu bilan tamom
bo`lib qolmaydi. Salafi solih ulamolarimizning ijtihodning kelajagi haqidagi
ko`rsatmalariga ham noo`rin mutaassiblik qilindi. Ularning bu nozik masala
mustabid hukmdorlar va ularga yoqish uchun har narsaga tayyor chalamullalarga
o`yinchoq bo`lib qolmasligi yo`lida qabul qilgan ijmo’lari o`z o`rnida ishlatilmadi.
Ma’lum usuliy qoidalar va muhim ijtihodlar daxlsizligi haqidagi ko`rsatmalar
jamiki fiqh kitoblaridagi hamma so`zlar daxlsizdir, degan ma’noda talqin qilindi.
Natijada asrlar osha fiqh masalalari o`rta asrdan oldingi holida muzlab qotib qoldi.
Zamon, makon va omillar o`zgarishi bilan musulmon ummati hayotida ham sodir
bo`ladigan turli yangi masalalarni hal qilishi lozim bo`lgan ulkan omil harakatsiz
qoldi. Borib-borib fiqh kitoblarimizni yillab diniy tahsil olgan kishilar ham
osonlikcha tushuna olmaydigan holga etildi. Kishilar malomatdan qo`rqib fiqhiy
kitoblarimizdagi zamon o`tishi bilan eskirib, istilohdan chiqib ketan so`zlar o`rniga
boshqa murodif so`zni almashtirishga ham jur’at qila olmas edilar.
Hozirga kelib barcha islomiy ilmlarda zamon ruhi esib turibdi. Tafsir, Hadis,
Siyrat, Ulumul Qur’on, Ulumul Hadis va boshqa bir qancha Islomiy ilmlar bo`-
yicha ko`plab yangi asarlar bitildi va bitilmoqda. Mazkur asarlarda o`quvchi
o`zining barcha zamonaviy savollariga javob topadi. Bu asarlar kishilarni jalb
qilishning hamma uslublarini hisobga olib bitilgandir. Ammo fiqh haqida bu
gaplarni ayta olmaymiz. Bir-ikkita juz’iy va o`ta sodda urinishlarni hisobga
olmaganda deyarli hech narsa qilingani yo`q. Ulkan Islomiy ilm bo`lmish fiqh
ilmidagi asrlardan buyon davom etib kelayotgan bu turg`unlik oqibatida kishilarda
fiqhdan chetlash yuzaga keldi. O`zining zamonaviy muammosi haqida javob izlab
fiqhga murojaat qilgan odam unda bir necha asrlik gapni ko`rganidan keyin
shundoq bo`lishi ham tabiiy bir hol. Nahotki o`tgan mujtahidlarimiz rahmatullohi
alayhimlarni ko`z qorachig`imizdek e’zozlagan, ularni bosh ustiga qo`ygan
holimizda, ularning ijtihodlariga til tegizmay turib, ba’zi masalalarimizni hal qila
olmasak. Hech bo`lmasa, eski kitoblarimizni zamonaviy istilohlarga o`girib, xalq
ommasiga tushunarliroq tilda taqdim qilsak bo`ladi-ku!
Kamina xodimingiz bundan bir necha yillar avval bir maqolamda ushbu ma’noga
bir oz ishora qilib o`tgan edim. O`shanda ba’zi ahli ilmlar buni mujtahidlar
maqomiga jur’at emasmikin, deya mulohaza ham qilgan edilar. Men ularga bundoq
xayoldan umuman yiroq ekanimni bayon qilib bergan edim. Endi esa ko`pchilik
ulamolar bilan bo`lgan suhbat va bahslarda ushbu fikr hamda mulohazalarni

qo`llash holati ko`payib bormoqda. Ba’zi kishilar fiqhga yangicha yondashmoq
zarurligi haqida kitob ham yozdilar. Kelajakda fiqh ilmida ham avvalgi paytlar
kabi jozibadorlik paydo bo`lsa ajab emas, degan umiddamiz.
Demak, diniy masalalardagi ixtiloflarning kelib chiqishiga sabab bo`lgan omillar
faqat bir tomonlama emas ekan. Fiqhni mahkam ushlashlik chegaradan chiqib,
mutaassiblikka o`tib ketishi ham bu ishda qo`l keldi, desak xato bo`lmasa kerak.
Hozirda ayni shu narsa odamlarni, ayniqsa yosh avlodni fiqh ilmidan uzoqda
qolishlariga sabab bo`layotgani ham ehtimoldan xoli emas. Bir narsani bilmagan
odam unga yaqin bo`lishi qiyin. Fiqhdan uzoqda qolgan kishilar uni tanqid qilishi
ham shundan kelib chiqayotgan bo`lsa ajab emas. Musulmonlar hayotidagi barcha
muammolarni o`z vaqtida shariat yuzasidan hal qilib, hukmini aytib berishi lozim
bo`lgan buyuk ilm – fiqh ilmi bugungi kunimizda hayotdan orqada qolib turgani
afsuslanarli bir holdir. Xuddi ana shu holat hozirda fiqhni ba’zi hukmdorlar va
chalamullalar o`ziga xos xizmat qildirishiga ham sabab bo`lmoqda.
Nima qilmoq kerak ? Ushbu va bu yerda aytilmagan yana boshqa omillarni
e’tiborga olgan holda fiqh ilmini o`rganish, o`tgan buyuk faqihlarimiz qoldirgan
ulkan ilmiy merosdan unumli foydalanish va musulmonlar ommasiga bu ilmni
zamon ruhiga mos ravishda etkazishni ilmiy va to`g`ri ravishda yo`lga qo`ymoq
zarur. Ana shunda fiqh haqidagi ixtiloflar ham barham topishi uchun katta bir
qadam qo`yilgan bo`ladi, inshaalloh.
Umuman olganda esa musulmonlar iloji boricha diniy savodlarini o`stirish ustida
ishlamoqlari lozim. Ahli ilmlar esa ilmni puxta egallash payida bo`lishlari,
kishilarni ixtilofga solish o`rniga ularni ixtilofdan chiqarish haqida qayg`urishlari
lozim. Agar ba’zi bir masalada turli fikrda bo`lib qolsalar, uni darrov xalq ommasi
ichiga olib chiqmasdan, avval o`zlari ilmiy majlislarda hal qilib olib, bir fikrga
kelganlaridan keyingina ko`pchilikka e’lon qilishlari lozim. Qisqasini aytadigan
bo`lsak, hammamiz bir tan, bir jon bo`lib, ixtilofga qarshi kurashmog`imiz zarur.
Ixtilofga olib boradigan har bir yo`lni, so`qmoqni yaxshilab to`smog`imiz lozim.
Har bir musulmon banda Alloh taoloning:
«Albatta, mo`’minlar birodardirlar. Bas ikki birodaringiz orasini isloh qiling»,
degan oyatiga doimiy ravishda og`ishmay amal qilmog`i kerak. Hamma din
qardoshlari bilan birodarlik aloqalarini borgan sari mustah-kamlab bormog`i lozim
va lobuddir. Shuningdek, har bir musulmon banda ikki birodari orasiga ixtilof
tushib qolganini bilishi bilan darhol ularning orasini isloh qilishga o`tmog`i darkor.
Aziz dindoshlar! Bizlar o`zaro ixtiloflarimiz barcha muvafaqiyatsizliklarimiz
manbai ekanini tushunib etmog`imiz lozim.
Mazhablar о rasidagi farqlar va mazhabsizlik. Alloh Subhanahu va Taolo O`zining
abadiy dasturi, Qur’oni Karimda biz musulmon bandalariga xitob qilib: «O`zaro

nizo qilmang, u holda tushkunlikka uchraysiz va kuch-quvvatingiz ketadi» degani
bejiz emas. Ha, Ulug` Alloh to`g`ri aytadi, ixtilof musulmonlarni tushkunlikka
uchratadi, kuch-quvvatlarini ketkazadi. Agar tushkunlikka uchramaylik, kuch-
quvvatimiz ketmasin, desak ixtilof qilmaylik.
Payg`ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Siz bilan biz ummatlariga xitob qilib:
«Ixtilof qilmanglar. Albatta, sizdan avvalgilar ixtilof qildilar va halok bo`ldilar»,
deganlar. Agar o`tgan ummatlarga o`xshab halokatga duchor bo`lmaylik, desak
ixtilof qilmaylik.
Bir-birimiz ila ixtilof qilish uchun sarf qilayotgan aql-zakovat, ilm-ma’rifat, kuch-
quvvat hamda vaqtu imkoniyatlarimizni boshqalarni dinimizga, ibodatga da’vat
qilishga sarflaylik.
Ushbu kamtarona satrlarga nuqta qo`yishdan oldin, tarix davomida Allohning
inoyati ila ko`plab qiyinchiliklarni sharaf bilan engib chiqqan musulmonlar bu
safargi qiyinchiliklarni ham enga olishlariga ishonchimiz komil ekanini
ta’kidlamoqchiman.
Alloh biz bilan! Alloh musulmonlar jamoasi bilan! Va oxirgi duoimiz, olamlarning
Robbisi Allohga hamd bo`lsin, demoqdir.
Buyuk mujtahidlar (taba‘a tobi‘inlar) davri. Bu davrda Abu Hanifa, Molik ibn
Anas, Muhammad ibn Idris ash-Shofi‘iy, Ahmad ibn Hanbal, al-Avzo‘iy, Dovud
az-Zohiriy kabi buyuk faqihlar etishib chiqqanlar. Ularning hayoti, faoliyati, ijodi
xususida ko’plab ilmiy ishlar olib borilganiga qaramasdan, etarli emas.
Bu davrda ikki: «ashob ar-ra’y» (fikr tarafdorlari) va «ashob al-hadis» (hadisga
ergashuvchilar) oqimlari vujudga keldi.
«Ashob ar-ra’y» oqimiga Iroqda Kufa maktabi vakillari tomonidan asos solindi.
Bunga avvalo ahli sunna va-l-jamo‘aning buyuk imomi Abu Hanifa (80-150G’699-
767) poydevor qo’ydi. Muhim fiqh ilmiy akademiyasini shakllantira olgan Abu
Hanifa ilmiy masalalarda ko’pincha «ra’y»ga suyanar edi. Shunga ko’ra «ra’y»
hanafiy mazhabining shakllanishi va harakatlanishining asosiy xususiyatini tashkil
etadi. Hadis to’plashda, qiyos va istihsonni keng yoyishda, Islom dini aqidalarini
ma’lum bir tartibga solishda va shu bilan birga shariat hukmlari va qonunlarini
ustuvor dalillar asosida ilmiy tarzda ta’lim berish uslubini ishlab chiqishda Abu
Hanifa katta xizmat qilgan. Hanafiy mazhabining asosiy manbalari quyidagichadir:
Al-Qur’on; As-Sunna; Al-Ijmo‘; Al-Qiyos; Al-Istihson;
Imom Abu Hanifa. Hanafiy mazhabining asoschisi al-Imom al-A‘zam Abu Hanifa
an-Nu‘mon ibn Sobit al-Kufiy (80-150G’699-767) – forslardan bo’lib, Umaviylar
(661-750) va Abbosiylar (750-1258) davlati ayni avj olgan davrda yashagan taba‘a
tobi‘inlardandir. Manbalarda uning otasi Sobit asli Xurosondan ekanligi qayd
etiladi. «Abu Hanifaning o’zi esa, Anas ibn Molik bilan uchrashgan va undan «Ilm
talab qilish har bir muslim uchun farzdir» hadisini rivoyat qilgan, shunga ko’ra, u

tobi‘inlardan», degan ma’lumotni uchratish mumkin. Uni «ahli ra’y Imomi»,«ahli
Iroq faqihi»,«hanafiy mazhabi sohibi» kabi nomlar bilan manbalarda keltiriladi.
Kasbi gazlama savdosi bilan shug’ullanish edi. YOshlik chog’idayoq Qur’onni yod
olgan. 18 yil ustozi Hammod ibn Abi Sulaymondan tahsil olgan. Fiqh ilmini
Ibrohim an-Naxa‘iy va ash-Sha‘biydan olgan. Abu Hanifaning etuk shogirdlaridan
Muhammad ibn al-Hasan ash-Shayboniy (132-189G’709-805), Abu Yusuf (113-
182G’731-769)larni alohida aytib o’tish zarur.
Imom Molik. «Ashob al-hadis» oqimiga Hijozda Madina maktabi vakillari
tomonidan asos solindi. Bunga ahli sunna imomlaridan Molik ibn Anas (93-
179G’712-795) «o’z amaliyotida faqat Qur’on va hadisga suyanish ta’limoti»ning
asoschisi bo’ldi. Manbalarga ko’ra, Molik ibn Anas butun umri davomida Madina
(qadimgi nomi YAsrib) shahridan chiqmagan. Imom Molik nomi bilan mashhur
bo’lgan mazkur faqih Molikiy mazhabining asoschisidir. Molik ibn Anasning
mashhur «Kitob al-Muvatto’» nomli asari mavjud.
Imom Shofi‘iy. YUqorida nomlari va asoschilari zikr etilgan bu ikki oqimni ahl as-
sunna imomlaridan bo’lmish Imom Shofi‘iy nomi bilan mashhur Muhammad ibn
Idris ash-Shofi‘iy (151-179G’767-804) nazariy jihatdan birlashtirgan. U Shofi‘iy
mazhabining asoschisi bo’lib, «al-Umm» nomli asar muallifidir.
Ahmad ibn Hanbal. Keyinchalik «as-Salafiyyun»lar oqimi tarafdori bo’lib ahl as-
sunnaning to’rtinchi imomi deb e’tirof etiladigan Imom Ahmad ibn Hanbal (164-
241G’781-855) o’z faoliyatini olib bordi. U Hanbaliy mazhabining asoschisidir.
Imom Ahmad ibn Hanbal «al-Musnad» asarining muallifidir.
Buyuk mujtahidlar davrida yuqorida zikr etilgan mujtahidlar nomi bilan bog’liq
asosiy sunniy huquqiy mazhablar paydo bo’ldi va o’z ta’limotini shakllantirdi.
Taqlid davri. X-XII asrlarga kelib fiqh ilmi o’zining rivojlanish tarixida keyingi
bosqich, ya’ni «taqlid davri»ga o’tdi. Bu davr fiqh ilmi avvalgi davrlar an’anasi
ta’siri ostida rivojlanib, yuksak bir maqomga erishgan vaqtga to’g’ri keladi.
YUqoridagi davrlardan ma’lum bo’lgani kabi, buyuk mujtahidlar vujudga keldilar,
ularning tarafdorlari paydo bo’ldilar. Turli mazmundagi asarlar yozildi va sharh
etildi. Bu davr faqihlarida taqlid ruhi kuchli edi. Ularda asosan o’zlaridan oldingi
mujtahidlarning fikrlarini «shar’iy nass» (shar’iy hujjat) sifati qabul etar edilar.
Shunday bo’lsada bu davr faqihlari orasida o’zlarining ilmiy-amaliy faoliyatlari
natijasida mislsiz bebaho asarlarlar yaratgan allomalar etishib chiqdi. Ularning bu
asarlari uzoq davr mobaynida muhim manba bo’lib xizmat qilish bilan birga,
hozirgi kunda ham o’z mavqeini va qadr-qimmatini yo’qotgani yo’q.
VIII asrning oxiri - IX asrning boshlarida Movarounnahrda (hozirgi O’rta
Osiyoning aksariyat qismi) islomdagi ahl as-sunnaning Hanafiyya mazhabi tarqala
boshladi. Buxoro va Samarqand shaharlarida shu mazhab ta’limoti asosida
Movarounnahr fiqh maktabi tarkib topdi. Movarounnahrlik faqihlar teran bilimlari,

qimmatli asarlari bilan islom dunyosida katta shuhrat qozondilar. Faqihlarning
davlat hukmron doiralari, xalq ommasiga ta’siri juda kuchli edi. Diniy va ijtimoiy
hayotda uchraydigan barcha muammoli masalalar faqihlar orqali echilgan. Fiqh
shaxs, oila va jamiyat hayoti turli shahobchalari masalalarini qamrab olganligi
tufayli Movarounnahr maktabi namoyandalari bu o’lka xalqlari an’analari, urf-
odatlarini umumislom mavqelaridan turib tahlil qilishdek vazifani bajarganlar.
Movarounnahrlik faqihlarning bir necha avlodlari faoliyati orqali mahalliy
xalqlarning tarixiy, huquqiy an’analari islom madaniyatida o’z aksini topdi.
VIII-X asrlarda Movarounnahrning ayrim shaharlardagi hanafiylikka asoslangan
ilmiy markazlar paydo bo’ldi. Bunga Iroq va Xuroson maktablarining ta’siri katta
bo’ldi. Buxoro maktabiga Abu Hafs Ahmad ibn Hafs al-Kabir al-Buxoriy (vaf. 832
y.) asos solgan. Samarqand ilmiy markazining shakllanishiga Abu Sulaymon al-
Juzjoniy, Ibn Samo‘a va Shaddod ibn Hukaym kabi Balx faqihlarining xizmati
katta bo’ldi. Buxoro faqihlari bu davrda asosan fiqhning amaliy masalalari (furu‘
al-fiqh) bilan, samarqandliklar esa o’z ilmiy faoliyatlarini ilohiyot (usul ad-din)
mavzui bilan shug’ullanishga qaratdilar.
XI-XIII asrlarga kelib, fiqh ilmi o’zining yuksak taraqqiyotiga etishdi.
Qoraxoniylar (999-1212) davri faqihlari haqida ilmiy tadqiqot olib borgan
Turkiyalik olim Y. Z. Kavakci bu davrda uch yuzga yaqin faqihlar etishib
chiqqanligi, yigirmadan ortiq fatvolar majmuasi, uch yuz ellikdan ortiq fiqhiy
asarlar yaratilganligi va shulardan 98 % hanafiy fiqhiga oid ekanligini aytib o’tadi.
Haqiqatan ham Movarounnahr hanafiy mazhabining «qal’asi» edi desak
adashmaymiz. «Hanafiylik sharqqa yoyilar ekan, u Xuroson va Movarounnahrda
o’ziga mustahkam makon topdi. Bir guruh mashhur hanafiy faqihlari ham shu
diyorlarga mansubdir. Hanafiy faqihlari sulolalaridan: Buxoro sadrlari Buxoroda
Ibn Moza Mahmud oilasining hanafiy faqihlari meros tariqasida kelayotgan
«Sadr» unvoni bilan mamlakat siyosiy idoralarida va turli hokimliklarida yuqori
mansab sohiblari edilar, ar-Rig’damuniy, az-Zaranjariy, al-Mahbubiy, as-Saffor,
al-Pazdaviy, Samarqand sayyidlari, al-Xayzoxaziy, al-Aqiliy, al-Marg’inoniy
oilalari ilm va ijtimoiy hayotda kuchli mavqega ega bo’ldilar. Ilm-fan rivojlandi.
Ko’plab yirik olimlar etishib chiqdilar. Yirik faqihlar sulolalari paydo bo’ldi. Bir
necha avloddan avlodga ulanib davom etgan faqihlar sulolalari nafaqat
Movarounnahr, balki butun Islom olamida katta nufuzga ega edilar.
Umuman fiqh, xususan hanafiy mazhabining rivojlanish tarixida XI-XII asrlardagi
Movarounnahr faqihlarining ilmiy faoliyati juda muhim o’rin tutadi. Bu davrda
etishib chiqqan hanafiy faqihlaridan - ad-Dabusiy Abi Zayd, al-Halvo’iy, Abu
Bakr Muhammad as-Saraxsiy, al-Pazdaviy ‘Ali, as-Sadr ash-Shahid ‘Umar, an-
Nasafiy ‘Umar, Alouddin as-Samarqandiy, Ibn Moza Mahmud, al-‘Attobiy
Ahmad, al-Kosoniy Mas‘ud, Qozixon va yuqorida zikr etilgan al-Marg’inoniy ‘Ali
kabi ma’lum va mashhur faqihlarning nomlarini keltirish mumkin.

Umuman olganda yuqorida bir necha davrlar va ularda mavjud bo’lgan fiqh
maktablari, bu maktablarda ilmiy faoliyat olib borgan mujtahidlar haqida qisman
bo’lsada tanishib chiqish va fiqh ilmining Payg’ambar s.a.v. davrlaridan toki taqlid
davriga bo’lgan tadrijiy rivojlanishini o’rganish bizga:
VII-XII asrlardagi ilmiy muhit;
O’sha davrlarda mavjud bo’lgan fiqh maktablari va ularda ilmiy faoliyat olib
borgan muhim shaxslar;
XI - XII asrlarga kelib Movarounnahr fiqh maktabining ahamiyati;
Buxoro va Samarqand shaharlaridagi an’anaviy fiqh maktablarining o’ziga xos
qirralarini ochish va ularning ahamiyati;
XI-XII asrlardagi faqihlar sulolalarining Movaroun-nahr fiqh maktabida tutgan
o’rni qanday ekanligi haqida qimmatli ilmiy ma’lumotlar olishimiz uchun imkon
beradi.
Modomiki, biz yoshlarimizni, Prezidentiz aytganidek Imom Buxoriylar,
Naqshbandiylar va YAssaviylar ta’limoti asosida tarbiyalar ekanmiz, biz ularni
turli islom niqobi ostidagi g’arazli guruhlar bilan buyuk ajdodlarimiz amal qilgan
va bizlarga ham tavsiya etgan musaffo islom o’rtasini ajrata oladigan darajada
bilimli qilishimiz zarur bo’ladi.
Vahhobiylik. Vahhobiylik XVIII asrda Arabiston yarim orolida vujudga kelgan
dini-siyosiy oqimdir. Uning asoschisi Muhammad ibn Abd al-Vahhob 1703 yili
Arabiston yarim oroli Najd o’lkasining al-‘Uyayna degan joyida tavallud topgan.
Bu davrda uning otasi Abd al-Vahhob ibn Sulaymon mustaqil mahalliy amir
hokimiyatida qozilik lavozimida xizmat qilar edi. Muhammad yoshligidan diniy
ilmlarni o’z otasi rahbarligida o’rgana boshladi. U an’anaga ko’ra, Qur’onni yod
oldi, tafsir va hadis ilmlari bilan tanisha boshladi. Bir necha bor Misr, Suriya,
Kurdiston, Iroq, Eron mamlakatlarida bo’lib, ko’pincha ulamolar suhbatida
o’zining janjalkashligi va mutaassibligi bilan ajralib turgan. U o’z targ’botchilik
faoliyatini 1730 yillarda boshlab, birinchi maqsadi o’ziga munosib homiy topish
bo’ldi.
1745 yili Muhammad ibn Abd al-Vahhob ad-Dir‘iyya vodiysiga uning amiri
Muhammad ibn Sa‘ud taklifiga binoan ko’chib o’tdi. Bu bilan Muhammad ibn
Sa‘ud o’z hokimiyatini kuchaytirishda vahhobiylikdek mafkuraviy qurolga ega
bo’ldi. Vahhobiylar o’zlari xohlagan jamoani kufrda yoki shirkda ayblashlari va
unga qarshi jihod e’lon qilishlari mumkin edi. Ibn Sa‘ud esa bu jihodni amalga
oshirib, o’z hokimiyati chegaralarini kengaytirishni boshladi. Muhammad ibn Abd
al-Vahhob 1792 yili vafot etdi. Ibn Sa‘ud va uning sulolasi vahhobiylik bayrog’i
ostida olib borgan urushlari 1932 yilda Saudiya Arabistoni davlatining tuzilishi
bilan yakunlandi.

Vahhobiylik ta’limoti diniy masalalarda din fundamenti, ya’ni Payg’ambar davri
voqeiyliklariga qaytishni talab etdi. Ular barcha muxoliflarini bid’atchilikda, ya’ni
dinga yangilik kiritganlikda aybladilar, o’zlarining siyosiy dushmanlarini esa
mushriklikda ayblab, ularga qarshi jihod olib borishga fatvo berdilar. Axloqiy
masalalarda nazariy jihatdan, garchi shaxsiy kamtarlik, mol-mulkka hirs
qo’ymaslik, dunyoviy hayotda toat-ibodatga aksariyat vaqtni sarflashni targ’ib
qilsalarda, lekin amalda saroy ahlining bosqinchilik urushlari qo’shni qabilalar
mol-mulklarini talash oqibatida gap bilan amal o’rtasida ziddiyat paydo bo’ldi.
Vahhobiylik harakatlari Usmoniylar imperiyasi (1453-1924) hududlarida vujudga
kelganligi va imperiya bilan bu harakat o’rtasida bir necha qonli to’qnashuvlar yuz
berganligi tufayli bu oqimda turk islomiga qarshi bo’lgan kuchli kayfiyat o’z
aksini topdi. Imperiyaning markaziy hududlarida hanafiylik mazhabi mutlaq
hukmron mavqega ega bo’lganligi uchun mazkur maktab qoidalari qattiq tanqid
qilindi.
Shuningdek, vahhobiylik harakati mafkurasining markazida avvaliga Arabiston
erlarini birlashtirish orqali, keyinchalik butun islom dunyosida islom davlatini
shakllantirish g’oyasi ham mavjud edi. Ular bu maqsad yo’lida har qanday
qurbonliklarga tayyor edilar.
Vahhobiylarning chet ellarda ko’plab tashkilotlari bo’lib, ular faol harakat olib
boradilar. Ularning ko’pchiligi yashirin siyosiy faoliyat olib boradi. Ish uslublari -
diniy hissiyotlari kuchli bo’lgan fuqarolarni jamiyatlariga tortib, ularni qayta
tarbiyalash, so’ng ulardan tashviqot va ijtimoiy tartibbuzarlik, ekstremistik
harakatlarda foydalanish. Bu ishlarga, ayniqsa, yoshlarni, bolalarni, hayot tarzidan
norozi bo’lgan shaxslarni jalb qiladilar. Xayriya fondlari orqali mayib-majruhlarga,
etim-esirlarga yordam, diniy ta’lim berish, turli diniy adabiyotlarni tarqatish kabi
yo’llar bilan keng targ’ibot ishlarini olib boradilar. Kishilarga fanatizm,
murosasizlik, o’zgalar fikrlari va manfaatlariga hurmatsizlik ruhini singdirishga
urinadilar.
Al-Ixvon al-muslimun. XIX asr dastlabki yillaridan islom dini tarqalgan
mamlakatlar iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy hayotida katta tarixiy o’zgarishlar yuz bera
boshladi. Bu o’zgarayotgan yangi sharoitlarga diniy-falsafiy, huquqiy
normalarning XIX asr yarmidan boshlangan moslashuvi fanda «Islomiy islohotlar»
nomini oldi. Lekin bu jarayon haddan tashqari cho’zilib ketdi va ko’p sohalarda
ziddiyatli hollarni keltirib chiqardi. Ular orasida panislamizm va musulmon
jamoalarining boshqa konfessiyalardan ajratish g’oyasini aytishimiz mumkin.
Panislamizm g’oyasini birinchi bo’lib ilgari surgan Jamoliddin al-Afg’oniy (1839-
1897) hisoblanadi. U diniy-siyosiy arbob bo’lib, 1884 yili Parijda Muhammad
Abduh (1849-1905) bilan birgalikda «al-Urvat al-vusqo» jurnalini nashr etdi va
unda panislamizm g’oyalarini targ’ib qila boshladi. Afg’oniyning g’oyalarini

keyinchalik «Musulmon birodarlar» («al-Ixvon al-muslimun») radikal shakllarida
rivojlantirildi.
Al-Ixvon al-muslimun - 1928 yili Misrning Ismoiliya shahrida Misrlik shayx
Hasan al-Banno tomonidan tashkil etilgan diniy-siyosiy tashkilot. Hasan al-Banno
Jamoliddin al-Afg’oniy, Muhammad Abduh, Rashid Rizo asarlaridan ta’sirlanib,
panislamizm g’oyasida «jihod», «islomiy millatchilik», «islomiy davlat»
ta’limotlarini ishlab chiqdi. Al-Ixvon al-muslimun bu ta’limotlar asosida islom dini
tarqalgan mamlakatlarda Qur’on va shariatda ifodalangan qoidalarga to’liq rioya
qiluvchi, «islomiy adolat» prinsiplari o’rnatilgan jamiyat qurish uchun siyosiy
kurashni boshlab yubordi.
Al-Ixvon al-muslimun o’z tarixida bir necha bosqichlarni bosib o’tdi. 1928-1936
yillardagi davrni xayriya va ma’rifatchilik bosqichi deb atasa bo’ladi. Keyinchalik
u kurash uslubi sifatida terrorni qo’llash darajasiga etgan siyosiy tashkilot sifatida
maydonga chiqdi. Ko’plab davlatlarda uning faoliyati taqiqlandi. Keyingi davrda
al-ixvon al-muslimun orasida bo’linish yuz berib, ular 3 yo’nalishga bo’linib ketdi:
«mo’’tadillar» - Hasan al-Banno va Sayyid Qutb tarafdorlari;
«islom demokratlari» - «islom sosializmi» ta’limoti tarafdorlari;
«at-Takfir va-l-hijra», «al-Jihod», «Hizb at-Tahrir al-islomiy» kabi terror uslubini
qo’llovchi tashkilotlar.
Hizb at-Tahrir al-islomiy (Hizbut tahrir). Hizbut tahrir 1952 yili Quddus shahrida
falastinlik ilohiyotchi Taqiy ad-din an-Nabahoniy (1909-1979) tomonidan asos
solingan diniy-siyosiy partiya. U Hayfada tug’ilib o’sgan, Qohiradagi «al-Azhar»
universitetida ta’lim olgan.
Hizbning asosiy maqsadi - avval arab davlatlari miqyosida, keyin islom dunyosi
miqyosida va nihoyat jahon miqyosida xalifalik shaklidagi islom davlatini tuzish.
Ularning asosiy da’vosi - Mustafo Kamol Otaturk tomonidan 1924 yili Usmoniy
xalifa Ikkinchi Abdulmajid (1922-1924) xalifalikdan g’ayriqonuniy chetlatildi.
Davlat diniy-islomiy qonunlar asosida xalifa tomonidan idora etilishi lozim. Hizb
dasturi 187 banddan iborat bo’lib, asosiy maqsadi - hokimiyatga erishish. Bundagi
asosiy yo’l - islomiy fikrlovchi shaxslarni shakllantirish. Ularga islomiy ta’lim-
tarbiya berish ikki bosqichdan iborat: 1) u bilan islom ta’limotini o’rgatish yo’lida
madaniy-ma’rifiy ishlar olib borish; 2) siyosiy faoliyatga tortish.
Maqsadga erishish uchun kurash uch bosqichdan iborat:
g’oyaviy-fikriy kurash;
jamiyatda g’oyaviy inqilobni amalga oshirish;
hokimiyatga faqatgina umma - jamoaning to’liq roziligidan so’ng kelish.

Hizbut tahrir tarafdorlari ko’pgina musulmon davlatlari, jumladan Tunis, Iroq,
Jazoir, Sudan, YAman va boshqalarda o’z faoliyatlarini yashirin olib bormoqdalar.
Uning hozirgi kundagi rahbari Abd al-Qadim az-Zallumdir.
Hizbut tahrir tuzilish jihatidan piramida shaklidadir. Har bir guruh (halqa) alohida-
alohida bo’lib, 5-6 kishidan iborat. Guruhlarning o’quv ishiga «mushrif» rahbarlik
qiladi. Undan tashqari guruhda yana bir rahbar - «amir» bo’lib, u mushrifga
mashg’ulotlarni o’tkazishda bevosita yordam ko’rsatadi. Mushrif bir vaqtning
o’zida bir necha guruhda ta’lim ishlarini olib borishi mumkin. O’qish davomida
tinglovchilar diniy mavzudagi mashg’ulotlar bilan birga siyosiy, jumladan,
musulmon davlatlarida sodir bo’layotgan voqealarni diqqat bilan o’rganadilar.
O’zbekiston hududida 1992 yildan boshlab partiyaning boshlang’ich bo’linmalari
tashkil etila boshlagan. Hizb safiga kiruvchilar o’z partiyalari haqidagi
ma’lumotlarni hech qachon oshkor etmaslikka o’z mushrifi buyurgan vazifalarni
so’zsiz bajarishga Qur’on bilan qasam ichadilar. Hizb mutasaddilari o’z
tarafdorlarini ko’proq ziyolilar, ilmiy xodimlar, talaba yoshlar orasidan qidiradilar.
Yetarli ta’lim olgan shaxslar keyinchalik o’zlari mustaqil guruh tuzishlari lozim.
Tahrirchilarning ta’limi bosqichma-bosqich olib boriladi. Birinchi bosqichda
«Islom nizomi» va «Izzat va sharaf sari» kitoblari bo’yicha o’qitiladi, «al-Va‘y»
jurnalidagi ma’lumotlar muhokama qilinadi. Keyingi bosqichlarda «Demokratiya
kufr nizomi», «Siyosiy ong», «Xalifalikning tugatilishi», «Hizbut tahrir
tushunchalari», «Islomiy da’vatni yoyish vazifalari va sifatlari» kabi kitoblari
o’qitiladi. Bu adabiyotlar partiya manfaatlarini ko’zlab, Qur’on oyatlari va
hadislarni noto’g’ri talqin qilib dindorlar ongiga ta’sir qilish mo’ljallangan. Ushbu
nashrlar dindorlarni siyosiylashtirilgan islomga targ’ib etib, ularni fuqaroviy
bo’ysunmaslikka va muomaladagi umumiy qoidalarni inkor etishga chaqiradi.
Hozirgi zamon islom ulamolari – Yusuf Qarzoviy, Sayyid Muhammad at-
Tantoviy, Nosir ad-din al-Alboniylar Hizbut tahrirni ohod hadislarga, qabr
azobiga, sirot ko’prigiga ishonmasliklari uchun ularni ahl as-sunna va-l-jamo‘a
safidan chiqqan hisoblaydilar.
Akromiylar. Respublikamiz hududida tashkil topib, hozirda faoliyati deyarli
to’xtatilgan noan’anaviy ham islom ta’limotiga ham konstitusiyaviy davlatchilik
asoslariga zid bo’lgan guruh «Akromiylar»dir.
Akromiylar 1996-1997 yillarda Andijonda tashkil topib, uning nomi guruh
asoschisi - 1963 yilda tug’ilgan Yo’ldoshev Akrom nomi bilan bog’liq. A.
Yo’ldoshev Hizbut tahrirning etakchisi an-Nabahoniy g’oyalari asosida 12 darsga
mo’ljallangan «Imonga yo’l» risolasini yozgan. Shu sababdan akromiylarni
«Imonchilar» deb ham yuritiladi.

Akromiylar ham davlat tepasiga chiqish kabi g’arazli maqsadlarni ko’zlaydilar.
Biroq, ular tahrirchilardan farqli o’laroq, xalifalik davlatini mahalliy sharoitdan
kelib chiqib, avvalo Andijonda, so’ng Farg’ona vodiysida amalga oshirmoqchi
bo’ldilar. Akromiylar siyosiy hokimiyatga erishishning 5 bosqichini
rejalashtirganlar - «sirli», «moddiy», «uzviy», «maydon» va «oxirat». To’rtinchi
va beshinchi bosqichlar tamomila islomlashtirish davri tugagach boshlanishi va
ochiqdan-ochiq hokimiyat uchun kurash bosqichlari bo’lmog’i lozim edi.
Bu guruh a’zolari asosan hunarmandlardan iborat bo’lib, ular rasmiy ishxonalardan
bo’shab, jamoa ma’qullagan mehnat faoliyati bilan shug’ullanganlar. Zarurat
tug’ilganda «birodarlari»ga «jamoa banki»dan moddiy yordam berganlar. Undan
tashqari jamoa a’zolariga tashkiliy ravishda oziq-ovqat mollari tarqatib turilgan.
Quda-andachilik faqat «birodarlar» o’rtasida amalga oshirilgan.
7-MA’RUZA. XALQIMIZ MA’NAVIY YUKSALISHDA DINLARNING O’RNI
1.Avesto- xalqimiz diniy, axloqiy, ilmiy, adabiy qarashlarni ifoda etadigan btboxo
manaviy verso.
2.Turkiy xalqlarning islomgacha bo’lgan yakkaxudolik dini –Tangri e’tiqod va
uning diniy diniy ong rivojidagi axamiyati
3.Musulmon renesans –sharq uyg’onish davri ma’naviyatining xususiyatlari.
4.Mustamlaka mustabit nuzumi sharoitida o’zbek xalqining milliy va diniy
qadryatlardan mahrum etishga urinishlar.
5.Mustaqillik yillarida O’zbekistonda ma’naviyatning davlar siyosati ustivor
sohaga aylanishi. Hadisshunoslik,fiqh, tasavvuf maktablarining tashkil etilishi.
Diniy ma’naviy merosni o’rganishning hozirgi zamon muommolarining hal
etishdagi roli.
Zardushtiylik er.av.II-I mingyilliklarda Markaziy Osiyoda vujudga kelgan din
bo’lib, u insoniyatga boshqa barcha dinlarga nisbatan eng ko’p ta’sir o’tkazgan,
vahiy orqali e’lon qilingan dindir. Insoniyat tarixida har bir kishi ustidan ilohiy
hukmining amalgam oshirilishi, jannat va jahannam, qiyomat qoyim, unda
tanalarning qayta tirilishi, tana va ruhning qayta birlashib mangu yashashi haqida
birinchi bor shu din doirasida fikr yuritildi. Keyingi asrlarda bu g’oylar yahudiylik,
xristianlik va boshqa dinlar tomonidan o’zlashtirildi. Zardushtiylikning paydo
bo’lishi haqida 2 xil, Eron va Xorazm variantlari bo’lib, ko’pchilik olimlar
zardushtiylik Xorazmda paydo bo’lgan deb hisoblashadi.
Zardusht Markaziy Osiyo hududida shakllangan qadimiy diniy tasavvur va
e’tiqodlarni iloh qilib, ya’ni dinga asos soldi. Zardusht yashagan davr o’troqlik

turmush tarsi qaror topayotgan, sug’oriladigan dehqonchilik hamda chorvachilik,
hunarmandchilik keng taraqqiy etayotgan, yangi shaharlar qishloqlar bunyod
bo’layotgan davr edi. Jamiyat taraqqiyotining bu yangi bosqichi to’la shakllanilishi
uchin kuchli mafkuraga muhtoj edi va bu vazifani Zardushtiylik diniy ta’limoti
bajardi. Zardusht Spitoma inqirozidan qutulish, xalqlar qabilalarni birlashtirib,
yagona davlatchilikka erishishning birdan bir yo’li- bu yakkaxudolikka o’tishdan
iborat deb bildi va butun ongli faoliyatini, hayotini ana shu muqaddas ishga
bag’ishladi.
Zardushtiylik bosqinchilik urushlarini qoralab, odamlarni o’troq osoyishta
hayot kechirishiga, mehnatga, dehqonchilik, chorvachilik bilan shug’ullanishiga
da’vat etadi. Zardushtiylik ta’limotiga ko’ra yaxshilik va yomonlik, yorug’lik va
qorong’ulik, hayot va o’lim to’g’risida abadiy kurash davom etib, bunda barcha
yaxshiliklarni Axuramazda va barcha yomonlarni Axriman ifodalaydi. Axura
Mazda insonlarga ezgu ishlarni bayon etib, ularga amal qilishni buyuradi, yomon
ishlardan saqlanishga chaqiradi. Zardushtiylikda imon uch narsaga- fikrlar sofligi,
so’zning sobitligi, amallarning insoniyligiga asoslanadi. Zardushtiylikka et’iqod
qiluvchi har bir kishi kuniga besh marta yuvinib, poklanib quyoshga qarab, uni
olqishlab sig’inishi shart bo’lgan. Zardushtiylik ibodatxonalarida doimiy ravishda
olov yonib turadi. Ularda dunyodagi 4 unsur suv, olov, yer va havo ulug’lanadi.
2. Zardushtiylik miloddan oldingi VII asrdan milodimizning VII asrigacha qariyib
ming yil Markaziy Osiyo, Eron, Ozarbayjon va boshqa o`lkalarda diniy e’tiqod
sifatida yashadi.
Agar zardushtiylik qadimgi Turon va Baqtriyadagina emas, balki Araxoziya,
Sakiston (hozirgi Afg’oniston va Shimoliy Hindiston), Fors, Midiya, Parfiya,
Assuriya, Vaviloniya, Lidiya, Likiya va Kappodoniya (Kichik Osiyo), Gretsiya,
Suriya, Falastin hududlariga ham tarqalgani hisobga olinsa, uni haqli ravishda
jahonga tarqalgan birinchi din deyish mumkin. Hozirgi zamonning hamma
dinlarida vorislik, ya’ni meros qilib olish tamoyili bor. Shunga binoan O’rta
Osiyoda tarqalgan yahudiylik, xristianlik ayniqsa islomda Zardushtiylikning ta’siri,
asorati kuchli. Bu din keng yoyilganligi va uzoq vaqt yashaganligi uchun u
ajdodlarimiz ongi turmushiga katta ta’sir o’tkazgan. Zardusht asos solgan g’oyalar
kishilar ongi, turmushiga singib, uzoq vaqtlar yashab kelmoqda. Uning olam,
odamning yaratilishi, ikki dunyo haqidagi g’oyalari, jannat va do’zax, qiyomat-
qoyim, oxiratda jonning tirilishi, gunoh va savob ishlar yozib borilishi, suroq-
savollar, “Chinvot” ko’prigi, jihod, erkin va ozod turmushga asoslangan barqaror
tartibotlarni qaror toptirish, yakka xudo bilan odamlar o’rtasidagi vositachi-
payg’ambar v.h. to’g’risidagi fikrlar budda, xristian, islom dinlarida o’ziga xos
ravishda hanuz yashab kelmoqda. U vaqt, sharoit va o’ringa qarab o’zgargan
zamonaviylashgan; ijobiy, dunyoviy jihatlari boshqa dinlarga bevosita va bilvosita
singan. Masalan, mehnatga dehqonchilik, hunarmandchilik, chorvachilikni

rivojlantirishga da’vatlar bajonidil qabul qilingan. 4 element: suv, tuproq, havo,
olovni ezozlash, avaylash, asrash haqidagi nasihatlari hozir ayniqsa dolzarbdir.
Dinga, jumladan islomga amalda e’tiqod qiluvchilar esa zardushtiylikdagi halollik,
poklik, odillik, mehnatsevarlik, vatanparvarlik haqidagi da’vatlariga hamisha amal
qilishlari lozim. Har bir komil inson bu dindagi yovuzlik timsoli Ahriman
keltiradigan xaromxo’rlik, xiyonatkorlik, nopoklik, aldamchilik, razillik, bezorilik,
yalqovlik, bevafolik, laqmalik, isrofgarchilik va hokazolarga qarshi bo’lishlari
lozim.
Zardushtiylikning o’zidan keyingi barcha dinlarga salbiy ta’siridan ko’ra ijobiy
ta’siri ustun bo’lgan. Deyarli barcha dinlarga xos xususiyat bo’lgan insonlarni
yetuklikka, ma’naviyati boy, axloq-odobli bo’lib tarbiyalashga intilish
zardushtiylik dinining ham asosini tashkil qiladi. Bu ustunlik musulmonlar hayoti
va faoliyatida ayniqsa e’tiborga loyiqdir.
3. “Avesto”-zardushtiylik dinining asosiy manbai va muqaddas kitobi bo’lib,
uning lug’aviy ma’nosi o’rnatilgan qat’iy qilib belgilangan qonun qoidalar degan
ma’nolarni beradi. ”Avesto” Markaziy Osiyo, Eron va Ozarbayjon xalqlarining
islomgacha bo’lgan davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy qarashlari, olam
to’g’risidagi tasavvurlari, urf-odatlari, ma’naviy madaniyatini o’rganishdagi
muhim va yagona manbadir. Abu Rayhon Beruniyning fikriga ko’ra, “Avesto”
dastlab 30 nask ya’ni qismdan iborat bo’lib, 2000 qoramol terisiga oltin xarflar
bilan bo’lgan holda saqlangan. Aleksander Makedonskiyning sharqqa yurishi
davrida “Avesto”ning 5 dan 3 qismi yondirib yuborilib, 12 nask miqdoridagi qismi
saqlanib qolgan. Sosoniylardan Shopur davrida “Avesto” 4 qismdan iborat qilib
qaytadan tiklanadi. Bu tiklangan 4 ta kitoblarning 1-si qonun deb ataladi. U 22 ta
bobdan iborat bo’lib asosan Zardusht bilan Axuramazdaning savol javoblari va
muloqotlaridan iborat. Ikkinchi kitob “Yosin” deb ataladi va uning mazmunini
asosan Zardushtning xatlari yoki gatlari tashkil etadi. U 72 ta “ Xa” ya’ni
bashoratdan iboratdir. ”Avesto”ning uchinchi kitobi “Visparad” deb nomlangan
bo’lib, olamni bilimga doir pand-nasihatlardan iboratdir. Uni “Yosin”ga
qo’shimcha bo’lgan ibodat nomozlari yig’indisi ham deyishadi. 4 chi kitob
“Bundaxash” deb atalib, u qadimgi Eron tilida-pahlaviy tilida yozilgan. U xudoni
zolim kuchlarga qarshi ulug’lovchi 22 ta qadimiy qo’shiqlardan iborat.
“Avesto” haqidagi eng muhim manba IX asrga oid “Dinkard” ya’ni “ din
amallari” nomli asar bo’lib, unda “Avesto”ning 21 kitobi to’la ta’riflab berilgan.
Bu ta’riflar: savobli ishlar yo’riqnomasi, diniy marosimlar va rasm-rusumlar
qoidasi, zardushtiylik ta’limoti asoslari, Dunyoning Axuramazda tomonidan
yaratilishi, oxirat kuni va undagi hisob-kitob, falakiyot ijtimoiy-huquqiy qonun-
qoidalar, Zardushtning tug’ilishi va bolaligi, Xaq yo’lini tutish, jamiyat azolarining
xaq-huquqlari, yovuz kuchlarga qarshi o’qiladigan duolarda iborat. Zardushtiylik

dini haqida ingliz olimi Dj.Buger, Meri Boys, fransuz olimi Anketil Dyuperon juda
qimmatli ma’lumotlarni yozib qoldirganlar.
Avesto dingina emas, dunyoviy bilimlar, tarixiy voqealar, o’zi tarqalgan o’lkalar,
elatlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, madaniy va ma’naviy qarashlari, diniy
e’tiqodlari, urf-odatlari haqidagi manbalardandir.
7 asrda Sosoniylar davlati parchalanib, arab bosqinchilari, Eron va O’rta Osiyoni
bosib olgach, Zardushtiylik ham zarbalarga uchrab, unga ishonuvchilar quvg’in va
ta’qib ostiga olingach Avestoning aksariyat beshdan uch qismi yo’qolgan va
unitilgan. Avestoda bu dinning diniy- falsafiy tizimining qoida dasturlari bayon
etilgan. U qadimiy ajdodlarimizni dunyoqarash, huquqiy, axloqiy, tamoyil
qoidalarini o’z doirasiga olgan. Unda tabiat falsafasi, kosmogoniya, tarix, etika,
meditsinaga doir materiallar, bilimlar yozilgan. Yana unda shoh, oliy tabaqa,
quldor, qul, dindorlar va diniy urf-odatlar katta o’rin olgan. Hokim va zolimlar
ulug’langan; ruhoniylar muqaddas odamlarni hamma hurmat qilishi kerak deb
da’vo qilingan.
"Avesto"da tabiat va atrof-muhitga munosabat ikki jihati bilan namoyon buladi.
Biri - tabiat unsurlarini muqaddaslashtirish, ikkinchisi - insonning tabiat bilan
moddiy yaratuvchilik munosabatlarini qonunlashtirishdir. Zero, Ardvisuraga
bag’ishlangan beshinchi yashtda suv ulug’lanadi, uning don undirishi, chorva
tashnaligini qondirishi va chorvani kupaytirishi, inson boyligiga baraka keltirib,
mulkni kupaytirishi, ulkalarni gullab-yashnatishi tilga olinishi bejiz emas.
Binobarin, inson uz hayot yulini tanlar ekan, uz zimmasiga olgan majburiyat va
oilaviy burchni bajarishga javobgardir. "Avesto"da ta’kidlanishicha, faqat 15
yoshga tulgandan keyingina o’spirinlar 72 xil rangli ipak iplardan tuqilgan belbog’
bilan bellarini urash va o’zlarini yaxshilik yuliga baxshida etish uchun oila qurish
huquqiga ega bulganlar:
"Har kun ikki marta suv oqib utadigan, sug’oriladigan bir bulak yeri, podasi,
ayvonli hovlisi, 15 yoshli xotini bulgan, hovli-joyida olov yonib turadigan uchog’i,
xotini, bola-chaqasi bo’lgan oilasini uz mehnati bilan boquvchi, yerni yaxshi
parvarish qiladigan, mol-holga qaraydigan odam begunohdir". Erkak kishi avvalo
uylanish uchun moddiy va man’naviy tomondan tuq va jismonan baquvvat bulshi
lozim. Buning uchun uz vaqtida ovqatlanishi zarur, aks holda er kishi o’zining
xizmat va erkaklik burchini bajara olmaydi. Shuningdek, och qolish va tuyib ovqat
yemaslik kishilarning axloq-odobiga ham salbiy ta’sir karsatadi deb hisoblashgan:
"Oziq-ovqatni meyorida iste’mol qilish bilan raiyatning axloq-odobi ham
yaxshilanadi. Ovqat mul-kul bo’lsa, ilohiy so’zlar ham yaxshiroq idrok etiladi"
(Yasna", 33, 3-band).
Demak "oilaviy tinch-totuvlik, xushchaqchaqlik insonga zarur bulgan narsalar
mul-kulchiligidir" (Yasna", 30).

"Avesto"da ta’kidlanishicha, agar erkak zurriyot qoldirish qobiliyatiga ega bulsa-
yu, ammo uylanmasa, unga temirni qizdirib tamg’a bosishgan yoki beliga zanjir
bog’lab yurishga majbur qilishgan! Yer yuzida inson naslini kupayishiga qarshi
chiqib, turmush qurmay yurgan qiz qopga solinib 25 darra kaltaklangan.
Bundan tashqari, sog’lom avlodning tug’ilishi uchun ota-onalar sharob
ichmaslikka, giyohvand moddalar va boshqa bang, ya’ni hushdan ketkizuvchi
vositalarni iste’mol qilmaslikka da’vat etilgan. Zeroki, giyohvandligu ortiqcha
sharobxurlik pushtning zaiflashib, urug’ning buzilishiga, naslning nosog’lomligiga
olib kelishini yaxshi bilganlar.
"Avesto"da bolalarga zardushtiylik dini asoslari, Ahura-Mazdaga iltijo va
murojaatlar-ufarzlar, Zardusht ugitlari puxta uqitilib, "Gohlar" maxsus
yodlattirilgan. Ikkinchidan, ehtiyoj va talablardan kelib chiqib, bolalarga riyoziyot,
xandasa, falakiyot, tarix, falsafa, huquqshoslik, gigiyena, tabobat va boshqa
fanlardan puxta saboq berilgan. Dars jarayonida uquvchilardan utilgan mavzuni
shovqinsiz takrorlash, hamisha esda tutish talab qilingan, egallangan bilimni sinash
maqsadida uquvchilarning bilim saviyasi muntazam baholanib borilgan.
Kurinadiki, zardushtiylik ta’limotida ilm-ma’rifatning kuchiga qattiq e’tiqod
qilingan va jamiyat hayotida ham oqibat natijada ilmu hikmat yutib chiqadi, deb
hisoblangan. "Avesto"da yuqorida keltirilgan dalillar shuni kursatadiki, qadimgi
ajdodlarimiz bolalarning faqat benuqson tugalishiga ta chaqaloqligidan jismoniy
tarbiyasiga jidiy e’tibor beribgina qolmasdan shuningdek, ularning aqlan yetuk
bo’lishiga, ya’ni ilmli bulishiga, hikmat urganishiga, ma’naviy sof bulishiga,
yaxshilik va ezgulik xislatlarini egallashlariga ham bevosita g’amxurlik qilishgan.
Qisqasi, bolalarda axloqiy, aqliy, jismoniy, jinsiy xislatlarni, mehnatsevarlik,
ishbilarmonlik, vatanparvarlik, rostguylik, saxiylik fazilatlarini tarbiyalashga jiddiy
e’tibor berilgan. Jismoniy va mehnatsevarlik tarbiyasidan nazarda tugalgan asosiy
maqsad bolalarni jangovar harb ishiga va mehnatsevarlikka tayyorlashdan,
jismonan zabardast qilib, mehnatda chiniqgirishdan iborat bulgan. Ugil bolalarga
kurash tushish, otga suvliq solish, uni egarlash, mol boqish, urchitish va tug’dirish,
tuya-otlarni parvarishlash, ularni boshqara olish, yaylovlarda suruvni utlatish,
chorvani yirtqich hayvonlar va qaroqchilardan muhofaza qilish uchun 50 dan ziyod
harbiy qurolni ishlata bilish malakasini egallash majburiy bulgan. Ularga yana
chavandozlik va uttiz ikki xil harbiy hunar urgatilgan. Shuningdek, "Avesto"da qiz
bolalar tarbiyasiga ham alohida e’tibor qaratish lozimligi ta’kidlanadi: "Ugil
bolalarga nisbatan qiz bolalar ilmu donish urganishga jiddiyroq kirishsinlar.
Chunki ular uzlari tug’ilgan xonadonda ota ro’zg’orini tartibga solib, uyga ziynat
berib yursalar, jufti haloli uyiga borgach, kelajak nasl, ya’ni farzandlari tarbiyasi,
ta’limi bilan mashg’ul bo’lmoqlari lozim bo’ladi". Shu tariqa, qiz bolalar uchun
yungdan urchuq bilan va charhda ip yigirish, matolar tuqish, liboslar tikishdan
tashqari, ug’il bolalar bilan kurash tunshsh, chavandozlik, qilichbozlik qilish,
qalqon tutib, o’zini raqibidan himoya qila bilish, otda har xil g’ovlardan sakrab

utish, suvda suzish, uzoqqa yugurish, nayza irg’itish, kamondan o’q otish va
boshqa jismoniy-harbiy malakani egallash majburiy bo’lgan. Ana shundan so’ng
qizlar -15, o’g’il bolalar - 16 yoshida oqsoqol boshchiligida jamoa oldida maxsus
imtihondan o’tkazilgan. Natijada balogat yoshiga yetgan qizlar ruzg’or yuritishni
o’rganib, "kadbonu", yani "uy bekasi", yigitlar esa, "kad xudo" ya’ni "oila
boshliga" bulish, chupon chulig’ini olib, ot surish, tuya minib yurish huquqini
qulga kiritganlar. "Avesto"da qayd etilishicha, usha davrlarda erkaklar bir nechta
xotin olish huquqiga ega ekanlar. Erkaklar roppa-rosa 16 yoshidan boshlab
uylanishgan. Hamma vaqt birinchi xotin boshqalariga bosh bo’lgan.
Muqaddas kitob ugitlariga rioya etmay, shunday gunohni sodir qilganlarga 400
qamchi urish jazosi belgilab quyilgan. Eng baquvvat odam ham bu jazoning
oxirigacha dosh bera olmasligini uylasak, tabiatga nopisand munosabatda bulgan
kimsa boshiga tushgan qismat ayni kezda ulim jazosi bilan tengligi malum
buladi"1. Shuningdek, kucha eshigi yoniga alat tuplab quygan xonadon sohibiga
jamoa oqsoqolining hukmi bilan 25 qamchi, hovuz yoki chashmadan nopok kuza
yo chelaqsa suv olgan shaxsga 5 qamchi urilgan. Anhor va ariq buylarida mol
boqishga, otlarni bog’lashga ruxsat etilmagan: quduq va hovuz suvlarini iflos
qilganlarga katga jarima solingan. Bundan tashqari, ichimlik suv manbalari
sohiliga mevali daraxt utkazmaslik ham odamlarning xususan, yosh avlod
sog’ligani saqlash, har xil kasalliklarning oldini olishda muhim omillardan
hisoblangan.

Islоm ta’limоti

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish