Islom tasavvufi tariqatlari. Markaziy Osiyoda tasavvuf tariqatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	147.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Islom tasavvufi tariqatlari. Markaziy Osiyoda tasavvuf tariqatlari

Купить

Mavzu. Islom tasavvufi tariqatlari. Markaziy Osiyoda tasavvuf tariqatlari
Reja:
1. Tariqat so‘zining lug‘aviy-istilohiy ma'nolari.
2. Tariqat nazariyasining shakllanishi.
3. Yassaviylikning vujudga kyelishi va nazariy manbalari.
4. Kubroviylik tariqati va uning taraqqiyoti.
5. Xojagon tariqati va uning yaratilishida Abduxoliq G‘ijduvoniy
faoliyati.
6. Naqshbandiylik ta'limoti va uning yangilanishi (mujadiddiylik).
7. Qalandariylik ta'limoti.
1

"Tariq" so‘zining lug‘aviy ma'nosi "yo‘l" bo‘lib, tariqat yo‘llar, yo‘nalishlar
ma'nosini bildiradi. Tasavvufda "Sullik at-tariq" ("yo‘lni o‘tash") tushunchasi
mavjud bo‘lib, u shariatdan kyeyin o‘tiladigan bosqich sifatida tushuniladi.
Tasavvufda tariqatlanish islomdagi mazhablanish jarayonidan kyeskin farq qilib,
so‘fiy o‘z qalbini poklab, Ollohga yetishish yo‘lida ma'lum bir pir, murshid
rahnamoligida muayyan yo‘lni o‘tash kyerak bo‘ladi. Mana shu ma'naviy yo‘l
tasavvufda tariqat dyeb yuritiladi. Tariqatlanish jarayoni IX asrdan boshlab mavjud
bo‘lib, turli xil tariqatlanish uslublarini tavsiya etganlar. Tariqat haqni anglash
yo‘llari sifatida tushunilar ekan, dastlabki tariqatlanish jarayonini o‘zida aks
ettirgan asar Xujviyrining "Kashfu-l-mahjub" dyeb nomlangan asari hisoblanadi.
Bu asarda muallif maqbul ko‘rilgan o‘n tariqat va mardud qilingan ikki tariqatni
ko‘rsatadi.
Maqbul (qabul qilingan) tariqatlar:
1. Muxosibiylik
2. Malomatiylik (kassariylik)
3. Tayfuriylik
4. Junaydiylik
5. Nuriylik
6. Sahliylik
7. Hakimiylik
8. Xarraziylik
9. Xafifiylik
10. Sayariylik
Marbud (rad qilingan) tariqatlar:
1. Xulumiylik
2. Xallojiylik
Bundan tashqari XIV asrda Al-Vositiyning "Tiryaqu-l-muhibin" asarida o‘z
davridagi o‘n tariqat ko‘rsatilib, ularning qatoriga biloliylik va uvaysiylik ham
qo‘shiladi. Ko‘rinadiki, XIV asrga qadar tariqatlanish jarayoni amalga oshirilgan
2

bo‘lsa ham tariqatlanish nazariyasi va tamoyillari to‘la shakllanmagan edi. Mavjud
risola va tazkira muayyan bir yoki bir nyecha tariqatlarni anglatish bilan
chyeklanib qolgan. Shunga qaramay, tasavvuf tarixida tariqatlanish jarayoni asosan
XVI-XVII asrlarga qadar davom etganini kuzatish mumkin.
G‘arb olimlari orasida tasavvuf tariqatlari tasnifi bilan jiddiy shug‘ullangan
Jorj Tryemingem "Islom tasavvuf tariqatlari" kitobida tariqatlarni asosiy va hosila
hamda oilaviy tariqatlarga ajratadi. Asosiy tariqatlarni byelgilashda hududiy
tasnifni asos qilib olgan holda bir nyecha maktablarni qayd etadi: Bog‘dod (Iroq)
maktabi: suxravardiylik, rafoiylik, qadiriylik; Misr va Mag‘rib maktabi:
shazaliylik; Eron, turk va hind maktablari: kubroviylik, yassaviylik, mavlaviylik,
xojagon-naqshbandiylik, chishtiylik va boshqalar.
Ingliz olimi hosila yoki oilaviy tariqatlar sifatida ro‘zbyexoniylik, hizoliylik
kabi tariqatlarni ko‘rsatadi. Shu bilan birga tariqat so‘zini yevropaliklarga tanish
bo‘lgan "ordyen", "brotstvo" tushunchalari orqali talqin qiladi.
Markaziy Osiyoda tasavvuf tariqatlari X-XI asrlardan boshlab shakllanish
davriga kirgan bo‘lib, umuman tasavvufning tarqalishi va taraqqiyoti Xoja Yusuf
Xamadoniy nomi bilan bog‘liq. Xoja Yusuf tahsil munosabati bilan Buxoroga
kyelgan va shu yerda muqim qolib, xonaqoh qurdirib faoliyatini davom ettirgan. X.
Yu. Xamadoniyning Abdulqodir imombyey va G‘azzoliylar haqida suhbatlarida
ma'lumot byeradi. Shayxning Buxorodagi xonaqohi Xuroson ka'basi nomini olgan
va bizga qadar "Rutbatu-l-hayot" ("Hayot martabasi") asosiy asari yetib kyelgan.
Aytishlaricha, Shayx Xamadoniyning 4 xalifasi uning faoliyatini davom
ettirgan. Ular: Xoja Abdulloh Barraxiy, Xoja Hasan Andohiy, Xoja Ahmad
Yassaviy, Xoja Abduxoliq G‘ijduvoniy.
Markaziy Osiyoda tasavvuf tariqatlarining vujudga kyelishi Xoja Ahmad
Yassaviy va Abduxoliq G‘ijdivoniy faoliyati bilan bog‘liq. Yusuf Xamadoniy
ta'limotida tariqatlanish kyeskin aks etmaydi. Faqatgina Xoja Ahmad Yassaviy
bilan Abdulxoliq G‘ijdivoniyning turli hududlardagi faoliyati va mana shu
hududlar sharoitidan kyelib chiqib ish ko‘rishi natijasida yassaviylik va xojagon
tariqatlari shakllangan.
3

Naqshbandiya tariqatining XU asrda Samarqandda faoliyat ko‘rsatgan
yirik murshidi, temuriy podshohlarning katta nufuzga ega bo‘lgan ma’naviy
rahnamosi Xoja Nosuriddin Ubaydulloh Ahrori Vali (q.s.) inson dilining taalluqli
bo‘lishi xususida o‘zining ma’rifiy fikrlarini bayon etadi.
Insondagi barcha yuksak xislat va fazilatlari uning qalbi holatiga bog‘liq bo‘lib,
qalbning qo‘riqchisi aqldir. Aql yaratilishda malakutiy, ya’ni farishtasifat bo‘lib,
nuroniy va pokiza tabiati bilan qalb uyini nopoklikdan muhofaza qilib turadi. Agar
inson xilqatini tashkil etuvchi to‘rt unsur mutanosibligi buzilib, tanda illat paydo
bo‘lsa - buning natijasida nurdan iborat bo‘lgan aql xira tortadi. Qo‘riqchisi sust
bo‘lgan qalb uyiga esa nosog‘lom tafakkur yo‘l topadi. Mirzo Abdulqodir Bedil
“CHor unsur” asarida insonda uch quvvat – jismoniy quvvat, aql-idrok quvvati va
ruhiy quvvat mujassam bo‘lsagina, u oliy maqsadga erisha oladi, deb ta’lim beradi.
Go‘dak ulg‘aya borgan sari o‘zi yashayotgan olamni, atrof-muhitni yaxshiroq
idrok etar ekan, aqli kamolga etganda uni dunyoga keltirgan ota-onasini, ularning
fazilatlarini, ixlosu e’tiborlarini chuqurroq his etadi va ularga mehr qo‘yadi.
Farzandi uni tushunganini, qadrlaganini va mehr qo‘yganini ko‘rish ota-onaning
oliy maqsadlaridan biri. Butun olamlarning yaratuvchisi bo‘lmish Parvardigori
oliyning insonni mehr bilan yaratishdan maqsadi ham unga o‘zini tanitish, undan
buyuk ixlos va sadoqat ko‘rishdan iboratdir. Shu ma’noda, xususan, Qur’oni
Karimning “Vaz-z-zoriyot” surasi, 56-oyati karimasida shunday marhamat
qilinadi: “Mo xalaqtul jinna val insa illa liya’buduni” (Mazmuni: “Men jinlarni va
odamlarni o‘zimga ibodat qilishlari uchungina yaratdim”) 1
. Demak, muvaqqat
hayot berilgan inson ham o‘zini mehr bilan parvarishlagan ota-onasiga qanchalik
vafo va sadoqat ko‘rsatsa, uning uchun butun olamlarni yaratgan, hayot va rizq
bergan, to‘g‘ri yo‘l va ilm bergan, azaldan mavjud va abadiy bor bo‘lgan
Parvardigori olamga undan-da buyuk va ta’rifga sig‘mas sadoqat va muhabbat
namunasini ko‘rsatmog‘i lozim. Binobarin, aqli kamolot darajasida bo‘lgan etuk
insonlarning oliy maqsadlari ham muhabbat, qurbat edi. Bu muhabbat ko‘zni
quvontiruvchi go‘zal ko‘zaga emas, balki uni yasagan ko‘zagarga, qalbga zavq-
1
Қуръони карим.-Тошкент: “Маънавият”, 2002.
4

shavq beruvchi mukammal olam ashyolariga emas, balki ularni buyuk hikmat va
betimsol san’at bilan yaratgan Yaratguchiga yo‘nalgan edi. Pokiza muhabbat esa
ibodatlarning eng afzalidir.
Hazrat Xoja Ahrori Vali o‘zlarining “Volidiyya” asarlarida yuqorida keltirilgan
oyati karima tafsirida shunday yozadilar: “Mufassirlarning aytishlaricha, oyatdagi
ibodatdan murod ma’rifatdir, chunki, ibodat zohiriy amallarga taalluqlidir. Ammo,
uni zohirga ta’yin qilinsa, to‘g‘ri bo‘lmaydi, chunki, xilqat (yaratish)dan murod
faqat zohir amallar emas, balki zohiriy amallar ma’rifatga tobe’dur va maqsud
aslida shudur”. 2
Ma’rifat – dildagi ilm, mushohada va maqsad yo‘lidagi kuchli iroda majmuidir.
Bu Haqni tanish yo‘lidagi eng yuksak daraja va eng yaqin yo‘l. Ammo bu maqom
Haqni tanishdagi quyi darajalar – ibodat (shariat ilmi), aql-idrok (zohiriy, naqliy
ilm) tufayli hosil bo‘ladi.
Boshqacha aytgana, dildagi – ichkaridagi ma’rifatning tashqaridagi qo‘riqchilari
ibodat va zohiriy ilm qudratidir. Ammo, so‘fiylar YAratguchining ularga
marhamati bo‘lmish ma’rifatni qanchalik pinhon saqlamasinlar, uning nuri
ularning yuzlarida, ko‘zlarida, so‘zlarida aks etib turadi. Dildan tashqaridagi bu
in’ikosni (oshkoralikni) yana aql nurlari ihota etadi va muhofaza qiladi. Shuning
uchun ma’rifatli inson yuzidagi nurni hamma ham ko‘ra olmaydi.
Xalq bo‘lishdan (yaratilishdan) murod ma’rifat ekan, Hazrat Xoja Ahrori Vali
(r.a.) juda yoshliklaridanoq o‘zlarini dil qo‘riqchilarining tabibi emas, balki dil
uyining tabibi sifatida bashorat etadilar. Hikoya qilishlaricha, yosh vaqtlarida
Shayx Abu Bakr Qaffoli Shoshiy mozorlarida Hazrati Iso (a)ni tushlarida
ko‘radilar va o‘zlarini ularning qadamlari (izlari)ga tashlaydilar. Ul zot (a)
Hazratning boshlarini tuproqdan ko‘tarib, “G‘am emagil, biz seni tarbiyat
eturmiz”, deydilar. Bu tush ta’biri haqida ba’zi do‘stlariga so‘zlaganlarida, ular
“senga tib ilmidan nasiba bo‘ladi”, deydilar. Hazrat bu ta’birga rozi bo‘lmaydilar
va shunday deydilar: “Sizlarning ta’biringizga roziligim yo‘qtur, man vajhi digar
bila ta’bir etdim, va ul ta’bir ul tururkim, Hazrati Iso (a) mazhari ihyo bila zohir
2
Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор. Рисолаи волидиййа (Отага аталган рисола). – Т.: Янги аср авлоди, 2004. 8-бет.
5

bo‘lsa, oyturlar “Isaviy al-mashhad turur”. Vaqtekim, alar bu faqirning tarbiyatini
o‘zlariga oldilar, bu faqirda qulubi mayyitalarni ihyo etmak sifati hosil bo‘lur”. 3
“Qulubi mayyita” – o‘lik qalblarni “ihyo etmak” – tiriltirmak tabobatning asl
maqsadidir. Hazrat Xoja (r.a.) tabobatning quyi darajasi, ya’ni, tan shifokorligi
bilan shug‘ullanishga qanoatlanmay (bunday shifoga inson qatorida boshqa barcha
tirik jonzot ham muhtoj), YAratgan tasarrufida bo‘lgan insonlar qalblariga e’tibor
qilishga, o‘lik qalblarni tiriltirishga hayotlarini bag‘ishlaganlar.
“Rashahot”da keltirilishicha, Hazrati Xoja (r.a.) o‘n ikki yoshlarida ekanlarida
hamma ogohlik bilan hayot kechiradi, deb o‘ylar ekanlar: “Gumon etar erdimki,
Haq subhonahu taolo xalqlarning hammasini bul vajhda yarotub tururkim, ondin
g‘ofil bo‘lmaslar”. 4
To shariat jihatidan balog‘atga etmagunlaricha, shunday fikrda
bo‘lganlar. Ammo, keyinroq ul zotga ma’lum bo‘ladiki, ogohlik YAratganning
inoyati bo‘lib, bu martaba ba’zilarga maxsus, ba’zilarga riyozat va ba’zilarga ko‘p
harakat va mehnat bilan muyassar bo‘lar, ba’zilarga umuman muyassar bo‘lmas
ekan.
Hazrat Xoja (r.a.) hali naqshbandiya tariqatiga rasman kirmayoq,
yoshliklaridanoq, g‘ofil qalblarni uyg‘otish va ularda ma’rifatni zargarona naqsh
etishni niyat qiladilar. Bu niyatlari shunday amalga oshadiki:
Xizmatidin har kishi ogoh o‘lub,
Garchi gado ma’ni ila shoh o‘lub...
Yo‘qki mamolikka nigahbon o‘lub,
Barcha salotun uza sulton o‘lub... 5
Hazrat ma’rifat tarbiyasida dil holiga alohida e’tibor qaratadilar. O‘zlarining
“Risolai havroiyya” asarlarida dilni jannat bog‘iga qiyos qiladilar: “Dilga jannat
nomi berilgan xabarlar bunga dalildir, zero, haqiqatan dilni jannatga qiyoslasa
bo‘ladi. Ammo dil bihishtiga tabiat do‘zaxidan o‘tmaguncha etmaysan”. 6
Inson shunday yaratilganki, deydilar Hazrat “Volidiyya”da, uning qalbi
taalluqsiz emas. Ya’ni, unda Haq bo‘lmasa, g‘ayr bo‘ladi, g‘ayr ketsa Haq qoladi.
3
Фахруддин Али Сафий. Рашаҳот. – Тошкент: Абу Али Ибн Сино н-даги ТН, 2003. 298-бет.
4
Кўрсатилган асар, 298-бет.
5
Алишер Навоий. МАТ. ХХ томлик, 7-т. – Тошкент: ЎзФА “ФАН”, 1991. 98-бет.
6
Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор. Табаррук рисолалар. – Тошкент: Адолат, 2004. 24-бет.
6

Dil bo‘sh turmaydi. Barcha haqiqat haqida so‘z yurituvchilar bir fikrda yakdillarki,
ma’rifat Payg‘ambar sallollohu alayhi vasallamga tobe’liksiz hosil bo‘lmaydi.
Tobe’ bo‘lish esa tobe’ bo‘lish zarur bo‘lgan narsani bilishga bog‘liq. Payg‘ambar
alayhissalomning esa so‘zlari, fe’llari va hollari bor. Ul zoti sharifning (a) so‘zlari
tilga bog‘liq, fe’llari zohirga bog‘liq, hollari esa botinga bog‘liq.
Demak, kamolotga intilgan inson dilida basharning yagona komil farzandi
va uning barcha sifatlarini kasb etish uchun intilish bo‘lmog‘i lozimdir.
Yassaviya tariqatining mashhur Shayxlaridan XVI asrda Markaziy Osiyo,
xususan, Samarqand ijtimoiy hayoti, ilmiy-ma’rifiy va madaniy taraqqiyotida
yorqin iz qoldirgan mutafakkir alloma Hazrati Shayx Xudoydodi Vali (q.s.) islom
dinining insonparvar mohiyatini chuqur idrok etar ekanlar, o‘zlarining butun ongli
hayotlari va ilmiy salohiyatlarini shu din asoslarini targ‘ib etish va uning vositasida
jamiyatni tarbiyalash ishiga bag‘ishladilar.
Hazrati Shayx Yassaviya tariqati asoschisi Xoja Ahmad Yassaviy kabi
islomning muqaddas kitobi bo‘lmish Qur’oni karim mazmuni va shariat
ahkomlarining targ‘ibotchisi,oddiy xalqning islom ma’rifatini egallashi uchun jon
kuydirgan shaxs edilar. Ammo, o‘zlarining xos suhbatdoshlari, muridlari davrasida
esa ma’rifat sirlarini chuqurroq bilishga, uning mohiyatini qalban teranroq his
etishga chorlovchi alloma ham edilar. Bu ma’no Hazratning har bir so‘zlarida,
asarlarida, amallarida aks etar edi. Alloma hayoti va faoliyati tafsilotlariga
bag‘ishlangan “Hazrat Xudoydodi Vali maqomotlari” asari ham bu haqda kengroq
ma’lumot beruvchi manbalardan biridir. 7
Asar mazmuni asosan forsiy tilda bayon etilgan. Unda turli voqea, hodisalar
vositasi bilan Hazrati Shayxning o‘z muridlari, suhbatdoshlariga pand-o‘gitlar
berganliklari haqida hikoya qilinadi. Matn o‘rtalarida esa sa’j, bayt, hikmat, g‘azal,
naql, hikoyat sarlavhalari bilan turkiy va forsiy tillarda badiiy yaratmalar ham
joylashtirilgan.
7
Улуғ авлиё. Шайх Бобо Худойдоди Вали. – Тошкент: “OZBEKISTON”, 2017. Қаранг: барча ҳавола
(цитата)лар шу манбадан келтирилади.
7

Asarning asosiy mazmuni butun borliqni yaratgan Allohning sifatlarini,
tajalliysini, Uning bandalariga bo‘lgan cheksiz himmati, latofatini ko‘rsatish
asosida boradi. Adib tasavvufiy tushuncha va istilohlardan foydalangan holda, ishq
ahli ahvoliyatini o‘ziga xos tarzda talqin qilishga urinadi. Misralardagi tasvir-
ifodalar Hazrati Mashrab, So‘fi Allohyorlarning talqin-tasniflariga monand. Xudo
diydorini chin dildan istash va bu borada bori maxluqot va mavjudlikdan voz
kechish ahvolotlari ichki dard bilan ifoda etiladi.
Asarda so‘fiylikning axloq qoidalari haqida ko‘plab fikrlar bayon qilinadi.
Bir o‘rinda adib Shayx tilidan “CHunonchi, buyuradurlarki”, degan jumlalar bilan
Hazrat Azizon fikrlarini bayon qiladi: ”Va buyurar edilarki, bir kun menga arz
ettilarki, falon so‘fiy falon so‘fiy bilan janjal qilibdi. Men shunday dedim: So‘fiyga
birov bilan urishish yarashmaydi, zeroki, janjal qilish husni xulq egalarining odati
emas, aksincha, so‘fiy doim o‘z nafsi bilan urush qilishi kerak. Agar mosivodan
uning ko‘ngli tang bo‘lsa-da, (so‘fiy) o‘z qahru g‘azabini nahang kabi yutib
yuborishi kerakdur“.
Pirning maqsadi dastlab inson o‘zini anglashi, shundagina, Xudoni, borliqni
anglashi lozimligi haqidadir. Pir o‘z fikrida davom etarkan, ishq ahli ko‘rinishlarini
ham o‘zgacha talqin etadi. Uning fikricha, ularning tashqi ko‘rinishlari kishi
ko‘ziga xomush va achinarli ko‘rinsa-da, aslan ular quvonch mukofoti bilan
rag‘batlangandirlar: “Saj’: zeroki agar ular zohirda firoq dashtida sargardonlar,
ammo ma’no jihatdan barchalari habib vaslidan shokir va quvonchdadirlar”.
Pir boshqa so‘fiy ijodkorlar singari tavhid falsafasini ilgari suradi: “Vujud
(borliq) aslida birdir, bas, barcha borliqning mavjudligi Haq taolo vujudidan
boshqa emas”. Olimning fikricha, ko‘rinib turgan neki narsa bor bo‘lsa, uning
barchasi Haq taoloning mazharlari (ko‘rinishlari)dir.
Hazratning manoqiblarida “Ishq”, “Faqr”, “Saxovat”, “Tavakkul” “Ishfoq”
kabi boblarda tasavvufiy tushunchalar chuqur falsafiy mushohadalar va hayotiy
misollar orqali tushuntirib beriladi. Buyuk Shayx Xoja Ahmad Yassaviy ma’rifat
ilmini yoygan bo‘lsa, Bobo Xudoydodi Vali bu tushunchani ilmiy nuqtai nazardan
sharhlab, izohlab tushuntirib beradi.
8

“Maqomot”da, ma’lum bo‘layotganidek, milliy mafkuramizning asosiy
masalalaridan biri bo‘lmish har tomonlama etuk shaxs tarbiyasi uchun zarur
bo‘lgan ma’rifiy mavzularda so‘z yuritiladi.
Kubraviya tariqatining mashhur rahnamosi, Samarqandda XVI asr boshlarida
yashab faoliyat ko‘rsatgan piri tariqat, olim va shoir Kamoliddin Husayn Xorazmiy
– Maxdumi Xorazmiy (1466-1551 melodiy) ham o‘zining butun hayoti va faoliyati
davomida inson e’tiborini o‘z qalbiga qaratish, qalb pokligi va to‘g‘riligiga
erishish orqali jamiyat osoyishtaligi, farovonligi va barqarorligini ta’minlash
mumkinligini uqtirib o‘tadi. Bu mutafakkir alloma shaxsiyati, hayoti, ilmiy-irfoniy
va ma’naviy-ma’rifiy faoliyati, davri va muhiti, jismoniy va ruhoniy shajarasi
haqida bugungi kunda ancha aniq ma’lumotlar mavjud bo‘lib, maxsus ilmiy
tadqiqotlar ham yaratilgan. Xususan, samarqandlik tarixshunos olim Komilxon
Kattaevning «Maxdumi Xorazmiy va xonaqohi tarixi» nomli monografiyasi 8
, tarix
fanlari doktori, O‘zRFA SHarqshunoslik instituti Qo‘lyozmalar fondi mudiri
Mahmud Hasaniyning respublikamiz matbuotida e’lon qilingan maqolalarida
Shayxning o‘z ilmi va murabbiylik faoliyati bilan yarim asrdan oshiqroq vaqt
davomida jamiyat a’zosi bo‘lmish har bir inson va shu insoniy jamiyat
xastaliklariga davo izlagani, sabr va matonat bilan ma’rifat nurini yoygani haqida
ma’lumot beriladi. Mahmud Hasaniy piri tariqatning «Irshod al-muridiyn»
(«Muridlarga to‘g‘ri yo‘l») deb nomlangan asarini kirill alifbosiga o‘girib, fors-
tojik tilidan o‘zbek tiliga tarjima ham qilgan. 9
Xo‘sh, Maxdumi Xorazmiy kim edilar?
Bu zotning ajdodlari asli andijonlik bo‘lib, Xorazmga keladilar va bu erda
muqim yashab qoladilar. 870 hijriy, 1466 melodiy yilda keyinchalik Maxdum
laqabi bilan mashhur bo‘lgan Husayn Xorazmiy tug‘iladi. O‘z yurtida dastlabki
zohiriy va diniy bilimlarni egallagan Husayn o‘sha paytda Samarqandda yashab,
faoliyat ko‘rsatayotgan mashhur murshid Xoja Ubaydulloh Ahrori Vali (q.s.)
8
К.Каттаев. Махдуми Хоразмий ва хонақоҳи тарихи. –Самарқанд: “Зарафшон”, 2003. 128 б.
9
Маҳмуд Ҳасаний. ”Махдуми Хоразмий. Иршод ал-муридийн”. Илмий мақ.тўпл.:ХУ-ХУ1 аср тасаввуф
намояндалари илмий меросининг маънавий-маърифий қадриятларни юксалтиришдаги ўрни ва аҳамияти. –
Самарқанд: СамДУ, 2011. 38-47 б; Яна қаранг: шайх асаридан келтирилган барча ҳавола (цитата)лар шу
манба (тўплам)дан олинди.
9

dargohiga oshiqadi. Ammo, u Buxoroga etib kelgan paytida murshid olamdan
o‘tadi. Husayn Xorazmiy yana Xorazmga qaytib ketadi va 899/1493 yili
Xurosonga qarab yo‘l oladi va bu erda Maxdumi A’zam nomi bilan mashhur
bo‘lgan Xoja Muhammad al-Xabushoniy (q.s.) dargohiga keladi. U bu mashhur
alloma xizmatida o‘n bir yil hozir bo‘ladi va tasavvuf asoslarini to‘liq egallaydi.
1504-1505 yillarda Xorazmga qaytadi. 1517 yilda hajga borish maqsadida yo‘lga
chiqadi va Buxoroga etadi. Bu erdan oradan bir yil o‘tgach, muridlarining
iltimoslariga binoan Samarqandga keladi.
Bu erda bir muddat G‘ori oshiqon degan joyda yashay boshlaydi. Ko‘p o‘tmay,
Registon mavzeining sharq tarafidan bir hovli va bog‘ sotib oladi va Samarqandda
muqim bo‘lib qoladi. Shundan so‘ng, Husayn Xorazmiy Markaziy Osiyoning
ko‘plab shaharlarida sayohat, ziyoratlarda bo‘ladi va 1549 yildan so‘ng bir guruh
muridlari hamda o‘g‘illari SHarafiddin Husayn, SHahobiddin Husayn, Mir Hoshim
Husayn, Shayx Najmiddin Husaynlar hamrohligida haj safariga chiqadi. U haj
arkonlarini to‘liq ado etgach, Shom (Suriya)da yashab qoladi va 1551 yilda shu
erda vafot etadi.
Maxdumi Xorazmiy hayoti haqida to‘liq ma’lumot beruvchi asar uning o‘g‘li
SHarafiddin Husayn tomonidan yozilgan «Jodat ul-oshiqin» asaridir. Bu
qo‘lyozmani ancha mufassal o‘rganib, tahlil qilib berar ekan, tarixshunos olim
Komilxon Kattaev undagi ma’lumotlarni boshqa tarixiy-adabiy manbalar bilan
solishtiradi, to‘ldiradi, ko‘p masalalarga aniqlik kiritadi. Qirqdan ziyod tarixiy-
ilmiy va adabiy manbalardan foydalanib, olim Maxdumi Xorazmiy shaxsiyati,
tarixiy faoliyati, pirlari va ma’naviy silsilasi, xalifalari, farzandlari, hukmdorlar
bilan munosabatlari, safarlari, xonaqohi tarixi va Shayx haqidagi manbalar haqida
mufassal ma’lumot beradi.
Maxdumi Xorazmiy tarixi bilan qiziqqan ikkinchi yirik olim Mahmud Hasaniy
Shayxning O‘zRFA Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida saqlanayotgan
o‘z qalamiga mansub asarlarini o‘rganib, ular sakkiztaga yaqin ekanligini ma’lum
qiladi va «Irshod ul-muridiyn» nomli asarini fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima
qiladi.
10

Ma’lum bo‘lganidek, Shayx Kamoliddin Husayn al-Xorazmiy yirik tariqatlardan
biri – Shayx Najmiddin Kubro Xorazmiy asos solgan A’liyai Kubraviya
silsilasining «Husayniya – Hamadoniya - Kubraviya» sulukiga mansub etuk pir,
murshid edi. U Maxdumi Xorazmiy, Qutbiddin Husayn va SHarafiddin Husayn
nomlari bilan ham shuhrat qozongan. Shayxning etuk diniy rahnamo, murshidlik
faoliyati haqida asosan uning o‘zi tomonidan yozilgan asarlar mukammal
ma’lumot beradi. Hozirgi kunda Shayxning yagona «Irshod ul-muridiyn» asari
tarjima bo‘lganligi bois, bu asardagi Shayxning ma’rifiy g‘oyalariga e’tiborimizni
qaratsak.
Yirik tariqat pirining ushbu asarida insonni komillik darajasiga etishishi uchun
qo‘lga kiritishi lozim bo‘lgan ko‘pgina axloqiy sifat va fazilatlar haqida so‘z
yuritiladi. CHunonchi, ma’rifat istagida yo‘lga chiqqan yo‘lchi albatta bir
yo‘lboshchining etagidan tutmog‘i lozim. U o‘sha yo‘lboshchi qo‘lida go‘yo
g‘assol qo‘lidagi jonsiz o‘lik kabi bo‘lmog‘i kerak. Shundagina u abadiy hayot
topib, botinan ochiq ko‘z bilan ko‘rmoqlik qobiliyatiga ega bo‘ladi:
Zi man, ey do‘st, in yak nukta pazir,
Birav, fitroki sohib davlate gir.
Ki qatra to sadafro darnayobad,
Nagardad gavharu ravshan nayobad.
Asosi kor vaqte mahkam aftod,
Ki Mo‘soro Xizr megardad ustod.
Ey do‘st, mendan bir hikmatni qabul qil,
Bir sohibdavlatning uzangisidan tut.
Bir qatra yomg‘ir sadafni topmaguncha
U ravshan bir gavharga aylanolmaydi.
Ishning asosi mahkam bo‘lishi mumkin,
Qachonki, Muso (a.s)ga Xizr ustod bo‘lganda.
(Tarjima M.Hasaniyniki)
11

Yosh va «to‘g‘ri hayot kechiraman», deb orzu qilgan pokiza insonni, albatta
bir ma’naviy rahbar o‘z nazoratiga olishi kerak. Aks holda, yo‘ldan adashib ketish
hech gap emas. Bu haqda hazrat Xoja Ahrori Valining «Volidiyya» risolasida keng
tushuncha beriladi. Risolani turkiyga tarjima qilgan Zahiriddin Muhammad Bobur
shunday bayt keltiradi:
Ma’rifat betaba’iyyat bo‘lmas,
Qoyidi rah taba’iyyatturu bas.
«Taba’iyyat» - ergashmoq demakdir, «qoyid» - bandga soluvchi.
Taba’iyyatni avvalo, nabiy alayhissalomga qilmoq kerak. Maxdumi Xorazmiy,
hatto inson Muso (a.s.)dek nabiy bo‘lsa ham, «qoyid»i – Xizr (a.s.)dek bandga
soluvchisi bo‘lmasa, maqsadi hosil bo‘lmaydi, deb o‘git beradi. «Hech bir tolib, -
deydi Shayx, - ulug‘lik cho‘qqisining shahbozlari va anbiyolarning noiblari
bo‘lgan bir ma’rifatli shaxsning himmat qanotiga osilmay turib, maqsad yo‘lining
zavqidan bahramand bo‘lolmaydi».
Dunyo hoyu havasiga haddan tashqari berilmaslik, himmatli, muruvvatli
bo‘lish, yomon nafs tuzog‘iga ilinmaslik lozimligini ta’kidlar ekan:
O‘zlikdan to‘ygan bo‘lmoq kerak,
Jonu tandan kechuvchi bo‘lmoq kerak.
Har bir ishda minglab tuzoqlar bor,
Bu tuzoqlarni uzub ketuvchi bo‘lmoq kerak,
deya nasihat qiladi.
Ey aziz, bilingki, - deya murojaat etar ekan, Shayx bu dunyoda hech molu
mulkka, hatto, bu vujud va unga aloqador narsalarga ham ko‘ngil bermaslikni,
faqir bo‘lib yashashni o‘rgatadi. Faqirlik – kambag‘allik, molu mulksizlik emas.
Faqirlik – dunyo havasini, dunyoviy umr lazzatini ko‘ngilga kiritmaslikdir. «Rasul
alayhissalom ana shunday faqirlikka faxr qilganlar, suvariy (tashqi) faqirlikka
emas. Vaholanki, Makkada shunday faqirlar bo‘lganki, ular Rasul alayhissalomdan
ham faqirroq edilar, biroq bu tashqi suvrat bo‘yicha edi», deb yozadi Shayx.
Barcha pok tariqatlarning sarhalkasi Muhammad alayhissalom bo‘lganliklari
bois, ularning shaklu tariqi turlicha bo‘lsa-da, mohiyati bitta bo‘lgan.
12

Naqshbandiya tariqatining yirik namoyandasi Xoja Ahrori Vali (q.s.) nomlarida
juda katta molu mulk bo‘lishi bilan, Shayx Rasul alayhisalom kabi faqirliklari
bilan faxrlanganlar. «Uning og‘ilxonasida oltin qoziqlar qoqilgan», - degan
malomatlarga, - «Biz oltin qoziqni og‘ilxonaga qoqdik, ko‘nglimizga emas», - deb
javob qilganlar.
Hazrati Maxdum ilm tolibiga faqat dunyoviy fanlarni o‘rganish bilan
chegaralanib qolmaslikni, ko‘ngilda ixlos bilan yaxshi amal qilishni uqtiradi: «Ey
aziz, faqat qol ilmini (madrasa ilmini) bilish bilan qanoatlanib, g‘ofil holda
o‘tirma, ilmni amalga yaqinlashtirginki, najot topish hadis hukmi bo‘yicha amalga
bog‘liqdir».
Shu tariqa Shayx Maxdumi Xorazmiy o‘zining buyuk rahnamosi Najmiddin
Kubro singari inson nazarini dunyo uyidan ko‘ngil uyiga qarata burishga harakat
qiladi.
Buning uchun esa, pirlarning komil ishonchlariga ko‘ra, tolibi ilmga dunyo
mohiyatini chuqurroq anglatmoq lozim. Shayx Najmiddin Kubro asarlaridan iborat
«Ko‘nglim ko‘zi bilan ko‘rganlarim» deb nomlangan risolada dunyoning mohiyati
haqida shunday deyilgan: «Dunyo – o‘ylash o‘rni, ibrat manzili, ishrat saroyi,
ko‘prik binosidir. U mo‘minlarning ekinzori, qidiruvchilarning bozori,
intiluvchilarning savdo do‘koni, izlovchilarning ulovi, suluk yo‘liga kirganlarning
ko‘prigi, adashganlarning ma’shuqasi, sodiqlarning o‘tar joyi, oriflarning
axlatxonasi va shaytonlarning o‘lkasidir… Uning bilan savdo qilganlar aldanadi,
unga ko‘ngil berganlar yo‘ldan ozadi…».
Maxdumi Xorazmiy Samarqandda faoliyat yurgizib turgan naqshbandiya va
Yassaviya tariqatlari qatorida o‘z tariqati, sulukini keng yoydi, ma’naviy barkamol
avlodni tarbiyalash maqsadi bilan yashadi. U bu erda xonaqoh, masjid, ikki
madrasa, hovuz kabi inshootlarni qurdirdi. Bu majmuaning ba’zi birlari bugunga
qadar etib kelgan. Akademik M.E. Masson «Putishestvie po Turkestanu» nomli
asarida Maxdumi Xorazmiy haqida ma’lumot beradi, bu madrasa maxsus ko‘rlar
uchun qurilganligini ta’kidlab, uning suratini ham keltiradi. Shayxning xonaqohi
13

ham ko‘rlar uchun qurilgan bo‘lib, qorixona deb atalgan. Maqbaraning esa joyi
ma’lum, ammo o‘zi hozirda yo‘q bo‘lib ketgan.
Shayx madrasasining qoshida yana bir kichik madrasa bo‘lgan. Fikrimizcha,
Maxdum ikki madrasa - madrasai ibtidoiya (o‘rta maxsus ta’lim o‘quv yurtlari
singari) va madrasai oliya (universitet) qurdirgan.
Madrasalar XIX asr boshlariga qadar faoliyat ko‘rsatgan. Bu erda oxirgi
mudarris maxdumiyzoda To‘raxon Boboxonov bo‘lgan. Maqbara esa 1953-yilda
buzilgan.
Milliy ma’naviy merosimiz durdonalarini yosh avlod tarbiyasi uchun xizmat
qildirish, targ‘ib va tashviqot qilish bugungi mafkuramizning asosiy talablaridan
biridir. Shayx Maxdumi Xorazmiydek yirik olimlarning hayot va faoliyatlarini
ibrat tarzida, yozgan asarlarini dasturil amal sifatida vatanimiz kelajagini
yaratuvchi yosh avlodga taqdim etsak, jamiyatimiz osoyishtaligi va barqarorligi
uchun munosib tarzda hissamizni qo‘shgan bo‘lamiz.
Xojagon tariqatining shakllanishida ham Shayx Yusuf Xamadoniy
maktabining alohida o‘rni bor. Chunki Yu. Xamadoniy ta'limoti Xojai Buzur
Abdulxoliq G‘ijduvoniy tomonidan davom ettirilar ekan, Yu. Xamadoniy asos
solgan dastlabki 4 rashqa A. G‘ijdivoniy tomonidan 8 rashhaga yetkazilgan. Bular:
1. "Xush dar dam"
2. "Nazar bar qadam"
3. "Safar dar vatan"
4. "Xilvat dar anjuman" bo‘lib, G‘ijdivoniy ular qatoriga:
5. "Yod kard"
6. "Boz gashd"
7. "Nigoh dosht"
8. "Yoddasht" kabi rashhalar (tomchi) qo‘yiladi.
Xojagon ta'limoti haqida Faxriddin Ali Safiyning "Rashahotu ayni-l-hayot",
Muhammad Porsoning "Faslu-l-xitob" asarlarida bu yo‘l davom ettirilgan.
Shuningdyek, Amir Tyemur zamonida buyuk sohibqiron va uning avlodlari
tomonidan xojagon tariqatining pirlariga ergashish tufayli bu ta'limot kyengaygan.
14

Manbalarda A. Tyemurning 4 piri haqida gap boradi. Bular: Abubakr Zayniddin
Toibodiy, Shamsiddin Kulol, Hasan Bahurziy, Shayx Bahouddin Naqshband.
Bahouddin Naqshband tomonidan xojagon tariqati davom ettirilib, avvalgi 8
manzil qatoriga Naqshband tomonidan 3 manzil qo‘shiladi. Bular:
9. Vuqufi zamoniy
10. Vuqufi adadiy
11. Vuqufi qalbiy
Bu manzillarning sharhi Muhammad Porsoning "Risolai qudsiya" asarida aks
ettirilgan. Bundan tashqari naqshbandiylik ta'limoti haqida Yaqub Charxiyning
"Risolai unsiya", Abul Muhsin Boqirning "Maqomoti Xoja Bahouddin
Naqshband", Faxriddin Ali Safiyning "Rashahotu ayni-l-hayot" asarlarida aks
etgan.
Bu ta'limot jahon bo‘ylab kyeng tarqalgan tariqatlardan biri bo‘lib, uning
mashhur O‘rta Osiyolik pirlari sifatida Xo‘ja Ahror Valiy, Abdurahmon Jomiy,
G‘afsul A'zam, Dahbidiy Kosoniy va boshqalar kyeltiriladi.
Hazrat Navoiy ham Jomiy vositasida ushbu tariqatga kirgan, Boburshoh esa
G‘afsul A'zam Kosoniy hazratlariga qo‘l byergan. Ulug‘ o‘zbyek shoirlari So‘fi
Olohyor, Xo‘janazar Huvaydo, Amiriy, Ogahiy va boshqa ijodkorlar asarlarida
naqshband ta'limoti badiiy timsollar orqali aks etgan.
Naqshbandiylik tariqati nafaqat Markaziy Osiyoda, balki barcha islom
mamlakatlarida eng kyeng tarqalgan tariqat hisoblanadi.
Xojagon tariqati XIV asrdan boshlab naqshbandiylik nomi bilan yuritila
boshladi. Bu ta'limotning asosiy shiorlardan biri "Dil ba yoru dast ba kor" - "Dil
Olloh bilan, qo‘l myehnat bilan" bo‘lib, uning mohiyati o‘z halol myehnati bilan
kun ko‘rishlikni tashkil etadi.
Naqshbandiylik ta'limotining asosi Abulmuhsin Muhammad Boburning
"Maqomoti Xoja Bahouddin Naqshband" asarida aks etgan bo‘lib, unda tariqat
yo‘li, darvishlik sifati, ahvol va axloqlari bayoni zikr qilingan.
XV asrda Samarqandda faoliyat ko‘rsatgan yirik murshidi, temuriy
podshohlarning katta nufuzga ega bo‘lgan ma’naviy rahnamosi Xoja Nosuriddin
15

Ubaydulloh Ahrori Vali (q.s.) inson dilining taalluqli bo‘lishi xususida o‘zining
ma’rifiy fikrlarini bayon etadi.
Insondagi barcha yuksak xislat va fazilatlari uning qalbi holatiga bog‘liq bo‘lib,
qalbning qo‘riqchisi aqldir. Aql yaratilishda malakutiy, ya’ni farishtasifat bo‘lib,
nuroniy va pokiza tabiati bilan qalb uyini nopoklikdan muhofaza qilib turadi. Agar
inson xilqatini tashkil etuvchi to‘rt unsur mutanosibligi buzilib, tanda illat paydo
bo‘lsa - buning natijasida nurdan iborat bo‘lgan aql xira tortadi. Qo‘riqchisi sust
bo‘lgan qalb uyiga esa nosog‘lom tafakkur yo‘l topadi. Mirzo Abdulqodir Bedil
“CHor unsur” asarida insonda uch quvvat – jismoniy quvvat, aql-idrok quvvati va
ruhiy quvvat mujassam bo‘lsagina, u oliy maqsadga erisha oladi, deb ta’lim beradi.
Go‘dak ulg‘aya borgan sari o‘zi yashayotgan olamni, atrof-muhitni yaxshiroq
idrok etar ekan, aqli kamolga etganda uni dunyoga keltirgan ota-onasini, ularning
fazilatlarini, ixlosu e’tiborlarini chuqurroq his etadi va ularga mehr qo‘yadi.
Farzandi uni tushunganini, qadrlaganini va mehr qo‘yganini ko‘rish ota-onaning
oliy maqsadlaridan biri. Butun olamlarning yaratuvchisi bo‘lmish Parvardigori
oliyning insonni mehr bilan yaratishdan maqsadi ham unga o‘zini tanitish, undan
buyuk ixlos va sadoqat ko‘rishdan iboratdir. Shu ma’noda, xususan, Qur’oni
Karimning “Vaz-z-zoriyot” surasi, 56-oyati karimasida shunday marhamat
qilinadi: “Mo xalaqtul jinna val insa illa liya’buduni” (Mazmuni: “Men jinlarni va
odamlarni o‘zimga ibodat qilishlari uchungina yaratdim”) 10
. Demak, muvaqqat
hayot berilgan inson ham o‘zini mehr bilan parvarishlagan ota-onasiga qanchalik
vafo va sadoqat ko‘rsatsa, uning uchun butun olamlarni yaratgan, hayot va rizq
bergan, to‘g‘ri yo‘l va ilm bergan, azaldan mavjud va abadiy bor bo‘lgan
Parvardigori olamga undan-da buyuk va ta’rifga sig‘mas sadoqat va muhabbat
namunasini ko‘rsatmog‘i lozim. Binobarin, aqli kamolot darajasida bo‘lgan etuk
insonlarning oliy maqsadlari ham muhabbat, qurbat edi. Bu muhabbat ko‘zni
quvontiruvchi go‘zal ko‘zaga emas, balki uni yasagan ko‘zagarga, qalbga zavq-
shavq beruvchi mukammal olam ashyolariga emas, balki ularni buyuk hikmat va
10
Қуръони карим.-Тошкент: “Маънавият”, 2002.
16

betimsol san’at bilan yaratgan Yaratguchiga yo‘nalgan edi. Pokiza muhabbat esa
ibodatlarning eng afzalidir.
Hazrat Xoja Ahrori Vali o‘zlarining “Volidiyya” asarlarida yuqorida keltirilgan
oyati karima tafsirida shunday yozadilar: “Mufassirlarning aytishlaricha, oyatdagi
ibodatdan murod ma’rifatdir, chunki, ibodat zohiriy amallarga taalluqlidir. Ammo,
uni zohirga ta’yin qilinsa, to‘g‘ri bo‘lmaydi, chunki, xilqat (yaratish)dan murod
faqat zohir amallar emas, balki zohiriy amallar ma’rifatga tobe’dur va maqsud
aslida shudur”. 11
Ma’rifat – dildagi ilm, mushohada va maqsad yo‘lidagi kuchli iroda majmuidir.
Bu Haqni tanish yo‘lidagi eng yuksak daraja va eng yaqin yo‘l. Ammo bu maqom
Haqni tanishdagi quyi darajalar – ibodat (shariat ilmi), aql-idrok (zohiriy, naqliy
ilm) tufayli hosil bo‘ladi.
Boshqacha aytgana, dildagi – ichkaridagi ma’rifatning tashqaridagi qo‘riqchilari
ibodat va zohiriy ilm qudratidir. Ammo, so‘fiylar YAratguchining ularga
marhamati bo‘lmish ma’rifatni qanchalik pinhon saqlamasinlar, uning nuri
ularning yuzlarida, ko‘zlarida, so‘zlarida aks etib turadi. Dildan tashqaridagi bu
in’ikosni (oshkoralikni) yana aql nurlari ihota etadi va muhofaza qiladi. Shuning
uchun ma’rifatli inson yuzidagi nurni hamma ham ko‘ra olmaydi.
Xalq bo‘lishdan (yaratilishdan) murod ma’rifat ekan, Hazrat Xoja Ahrori Vali
(r.a.) juda yoshliklaridanoq o‘zlarini dil qo‘riqchilarining tabibi emas, balki dil
uyining tabibi sifatida bashorat etadilar. Hikoya qilishlaricha, yosh vaqtlarida
Shayx Abu Bakr Qaffoli Shoshiy mozorlarida Hazrati Iso (a)ni tushlarida
ko‘radilar va o‘zlarini ularning qadamlari (izlari)ga tashlaydilar. Ul zot (a)
Hazratning boshlarini tuproqdan ko‘tarib, “G‘am emagil, biz seni tarbiyat
eturmiz”, deydilar. Bu tush ta’biri haqida ba’zi do‘stlariga so‘zlaganlarida, ular
“senga tib ilmidan nasiba bo‘ladi”, deydilar. Hazrat bu ta’birga rozi bo‘lmaydilar
va shunday deydilar: “Sizlarning ta’biringizga roziligim yo‘qtur, man vajhi digar
bila ta’bir etdim, va ul ta’bir ul tururkim, Hazrati Iso (a) mazhari ihyo bila zohir
11
Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор. Рисолаи волидиййа (Отага аталган рисола). – Т.: Янги аср авлоди, 2004. 8-бет.
17

bo‘lsa, oyturlar “Isaviy al-mashhad turur”. Vaqtekim, alar bu faqirning tarbiyatini
o‘zlariga oldilar, bu faqirda qulubi mayyitalarni ihyo etmak sifati hosil bo‘lur”. 12
“Qulubi mayyita” – o‘lik qalblarni “ihyo etmak” – tiriltirmak tabobatning asl
maqsadidir. Hazrat Xoja (r.a.) tabobatning quyi darajasi, ya’ni, tan shifokorligi
bilan shug‘ullanishga qanoatlanmay (bunday shifoga inson qatorida boshqa barcha
tirik jonzot ham muhtoj), YAratgan tasarrufida bo‘lgan insonlar qalblariga e’tibor
qilishga, o‘lik qalblarni tiriltirishga hayotlarini bag‘ishlaganlar.
“Rashahot”da keltirilishicha, Hazrati Xoja (r.a.) o‘n ikki yoshlarida ekanlarida
hamma ogohlik bilan hayot kechiradi, deb o‘ylar ekanlar: “Gumon etar erdimki,
Haq subhonahu taolo xalqlarning hammasini bul vajhda yarotub tururkim, ondin
g‘ofil bo‘lmaslar”. 13
To shariat jihatidan balog‘atga etmagunlaricha, shunday fikrda
bo‘lganlar. Ammo, keyinroq ul zotga ma’lum bo‘ladiki, ogohlik YAratganning
inoyati bo‘lib, bu martaba ba’zilarga maxsus, ba’zilarga riyozat va ba’zilarga ko‘p
harakat va mehnat bilan muyassar bo‘lar, ba’zilarga umuman muyassar bo‘lmas
ekan.
Hazrat Xoja (r.a.) hali naqshbandiya tariqatiga rasman kirmayoq,
yoshliklaridanoq, g‘ofil qalblarni uyg‘otish va ularda ma’rifatni zargarona naqsh
etishni niyat qiladilar. Bu niyatlari shunday amalga oshadiki:
Xizmatidin har kishi ogoh o‘lub,
Garchi gado ma’ni ila shoh o‘lub...
Yo‘qki mamolikka nigahbon o‘lub,
Barcha salotun uza sulton o‘lub... 14
Hazrat ma’rifat tarbiyasida dil holiga alohida e’tibor qaratadilar. O‘zlarining
“Risolai havroiyya” asarlarida dilni jannat bog‘iga qiyos qiladilar: “Dilga jannat
nomi berilgan xabarlar bunga dalildir, zero, haqiqatan dilni jannatga qiyoslasa
bo‘ladi. Ammo dil bihishtiga tabiat do‘zaxidan o‘tmaguncha etmaysan”. 15
Inson shunday yaratilganki, deydilar Hazrat “Volidiyya”da, uning qalbi
taalluqsiz emas. Ya’ni, unda Haq bo‘lmasa, g‘ayr bo‘ladi, g‘ayr ketsa Haq qoladi.
12
Фахруддин Али Сафий. Рашаҳот. – Тошкент: Абу Али Ибн Сино н-даги ТН, 2003. 298-бет.
13
Кўрсатилган асар, 298-бет.
14
Алишер Навоий. МАТ. ХХ томлик, 7-т. – Тошкент: ЎзФА “ФАН”, 1991. 98-бет.
15
Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор. Табаррук рисолалар. – Тошкент: Адолат, 2004. 24-бет.
18

Dil bo‘sh turmaydi. Barcha haqiqat haqida so‘z yurituvchilar bir fikrda yakdillarki,
ma’rifat Payg‘ambar sallollohu alayhi vasallamga tobe’liksiz hosil bo‘lmaydi.
Tobe’ bo‘lish esa tobe’ bo‘lish zarur bo‘lgan narsani bilishga bog‘liq. Payg‘ambar
alayhissalomning esa so‘zlari, fe’llari va hollari bor. Ul zoti sharifning (a) so‘zlari
tilga bog‘liq, fe’llari zohirga bog‘liq, hollari esa botinga bog‘liq.
Demak, kamolotga intilgan inson dilida basharning yagona komil farzandi
va uning barcha sifatlarini kasb etish uchun intilish bo‘lmog‘i lozimdir.
19

ADABIYOTLAR
1. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 488 b.
2. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida //Xalq so‘zi, 2021 yil 8 fevral, №28 (6722).
3. 2022 yil 28 yanvardagi PF-60-son “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”
4 . Islom tasavvufi manbalari (Tasavvuf nazariyasi va tarixi). Ilmiy majmua.
Nashrga tayyorlovchi, so‘zboshi va izohlar muallifi H.Boltaboev). T.:
O‘qituvchi, 2005, 2015.
5. Sharq mumtoz poetikasi Hamdulla Boltaboev talqinida. – T.: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi ilmiy nashriyoti, 2006; 2008.
Shayx Ahmad Taroziy. Fununu-l-balog‘a. T.: 1996.
6. Alisher Navoiy. Nasoyimu-l-muhabbat. MAT. 17-jild. T.: Fan, 2001;
Lisonu-t-tayr. T.: 1991; Munojot (nashrga tayyorl. S. G‘anieva). T.:
Sharq, 1991.
7. I s h o q o v Yo. Naqshbandiya ta’limoti va o‘zbek adabiyoti. – Toshkent:
Xalq merosi, 2002. – 174 b.
8. K a r o m a t o v H. Qur’on va o‘zbek adabiyoti . – Toshkent: Fan, 1993. –
96 b.
9. K o m i l o v N. Tasavvuf. - Toshkent, “Movaraunnahr” – “O”zbekiston”,
2009. -- 137-138, 290 b.
20

Islom tasavvufi tariqatlari. Markaziy Osiyoda tasavvuf tariqatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish