Islоmdagi mazhablar va yo‘nalishlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	86.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Islоmdagi mazhablar va yo‘nalishlar

Купить

ISLОMDA GI MA ZHA BLA R VA Y O’N A LISHLA R .
REJ A :
1. Islоmdagi оqim v a y o’nalishlarning hоzirgi k undagi
k o’rinishlari v a ularning islоm birligiga t ahdidi.
2. Mazhablarning pay dо bo’lishi: hanafi y lik , mоlik iy lik ,
shofеiy lik v a hanbaliy lik .
3. Ijt ihоd, fat v о v a mazhabga ergashish masalalari.
4. Mazhablar оrasidagi farqlar v a m azhabsizlik .

Mazhablarning paydо bo’lishi: hanafiylik, mоlikiylik, shofеiylik va
hanbaliylik. Hanafiylik mo’’tadil mazhab. Ijtihоd, fatvо masalalari.
Mazhabga ergashish. Mazhablar оrasidagi farqlar. Mazhabsizlik.
1 Islоmdagi оqim v a y o’nalishlarning hоzirgi k undagi
k o’rinishlari v a ularning islоm birligiga t ahdidi. Islomda asosan
ik k i yo ' nalish : sunniy lik ( ahli sunna val jamoa - sunnat va jamoat ahli )
va shialik ( shiat Ali - Ali tarafdorlari ) mavjud bo ' lib , ularning har birida
turli masalalar bo ' yicha bir qancha mazhablar mavjuddir . Uchinchi
yo ' nalish xorijiylar ( xavorij - ajralib chiqqanlar ) VII asrning ikkinchi
yarmida deyarli bo ' linib ketgan .
Sunniylik yo ' nalishi " axri sunna val jamoa ", deb ataladi va 4 ta
fiqhiy mazhabdan iborat : Hanafi y ; Shof e ' iy ; Molik iy ; Hanbaliy .
2 ta aqidaviy Ash ' ariy ; Moturidiy ta ' limotiga amal qiladi .
Islom fiqhi asoslori va sunniylikdagi fiqhiy mazhablarning
manbalari
Quyidagi manbalarga asoslanibgina hukm chiqarish shart :
1. Qur ' oni k arim . Agar faqih Islomda biror narsaning hukmi
qanday ekanligini bilmoqchi bo ' lsa , avvalo Qur ' onga murojaat qiladi .
Unda nima hukm bo ' lsa , hech ikkilanmasdan uni qabul qiladi .
2. Sunnat - Muhammad ( S . A . V .) qilgan ishlari va aytgan so ' zlari .
Hadislarga asosan hukm chiqarilganda , ularni nihoyatda ehtiyotkorlik
bilan tanlab olinishi zarurdir .

3. I jmo - bir davrning ijtihod ( diniy manbalardan mustaqil hukm
chiqarish ) darajasiga yetgan ulamolarining yakdillik bilan biror
masalani qabul qilishlaridir .
4. Qiy os - ya ' ni , hukmi vorid bo ' lmagan masalani Qur ' on va
hadisda , shunga o ' xshash va hukmi kelgan narsaga qiyoslab fatvo
chiqarish .
I slomdagi yo`nalishlar. Siyosiy partiya, harakat, firqa va
guruhlar. Aqidaviy ta’limotlar. Fiqhiy mazhablar. Islomdagi ilk
bo`linishlarning boshlanishi. Hokimiyat masalasidagi turli fikrlar.
Siffin voqeasi. Xorijiylik yo`nalishi va ta’limoti. Mo`’taziliylik asoschisi
va ta’limotlari. Shia yo`nalishining mazhab va ta’limotlari. Ismoiliya.
Qarmatiylik ta’limoti va harakatlari. Sunniylik aqidasi va mazhablari.
Hanafiylik mazhabi. Tasavvuf yo`nalishi va tariqatlari. Yassaviya,
Kubraviya, Naqshbandiya tariqatlari. Zamonaviy sufiylik ta’limotlari.
Moturidiya va Ash’ariya aqidaviy ta’limotlari.
Vahhobiylik harakatining kelib chiqishi. Vahhobiylikning
Markaziy Osiyoda tarqalishi. XX asrdagi islohotchilik harakatlari.
Panislomizm, panarabizm, panturkizm tushunchalari. Tablig` guruhi.
Ixvonul muslimin tashkilotining tuzilishi, turli firqalarga bo`linishi.
Hizbut tahrirning shakllanishi, ta’limoti, maqsadlari. Nurchilik
harakatlari, maqsadlari. Akromiylik harakatlari va ularning ayanchli
oqibatlari. Fundamentalizmning vujudga kelishi. Birinchi jahon
xristian fundamentalistlari assotsiatsiyasiga asos solinishi.
Ekstremizmni keltirib chiqaruvchi omillar. Terrorizmga qarshi
kurashda ma’rifiy islomning roli. Radikal diniy oqimlar. Fanatizmning

salbiy oqibatlari. Sobiq Ittifoqdan keyingi makonda diniy omilning
faollashuvi. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida milliy va
diniy ruhdagi siyosiy partiyalar tuzishning taqiqlanishi. Diniy
ekstremizmga qarshi kurashishda yoshlarga milliy istiqlol g`oyalarini
singdirishning ahamiyati.
I slomdagi yo ' nalishlar , mazhablar , oqimlar . Insoniyat murakkab
ijtimoiy - siyosiy jarayonni boshidan kechirmoqda . XXI asr mafkuralar
to ' qnashuvi asri bo ' lishini idrok etmoq zarur , bunda " XXI asrda yadro
poligonlaridan emas , balki mafkuraviy poligonlardan ehtiyot bo ' lishimiz ,
mafkuraviy immunitet hosil qilishimiz lozim " . Shuningdek , '' G ' oyaga
qarshi faqat g ' oya , fikrga qarshi fikr , jaholatga qarshi ma ' rifat bilan
bahsga kirishmog ' imiz , kurashmog ' imiz kerak ", degan so ' zlarni alohida
esda tutishimiz darkor . Mustabid tuzum , jaholat va mutaassiblikka
chorlovchi g ' oyalarga qarshi milliy istiqlol g ' oyasini qo ' ya bilishimiz
zarur . Milliy istiqlol g ' oyasi qanday mazmun kasb etadi ? Avvalo , milliy
istiqlol g ' oyasi millatidan qat ' i nazar O ' zbekiston Respublikasting
fuqarolarini tashkil etuvchi O ' zbekiston xalqi ( Konstitutsiya , 8- modda )
manfaatini ifoda etishini anglamog ' imiz kerak .
Milliy istiqlol g ' oyasinint bosh maqsadi : yurt tinchligi , xalq
farovonligi va kelajagi buyuk bo ' lgan davlatni qurish . Bu maqsadni
amalga oshirish uchun asosiy shart barqaror vaziyat . Barqarorlikka
qarshi bo ' layotgan tahdidlar ichida eng xavflisi - mafkuraviy tahdid ,
uning sinashta bo ' lgan uslubi , ayniqsa , bizning xalqimizga qarshi
qo ' llaydiganlari - diniy omil hisoblanadi .

Ana shunday sharoitda mintaqada , xususan , O ' zbekistonda , o ' z
ta ' sirini o ' tkazishga uringan kuchlar millatimiz tabiatini hisobga olgan
holda Islom omilidan g ' arazli maqsadlarda foydalanish harakatida
bo ' ldilar . Islom dinining sof g ' oyalari niqobi ostida siyosiy hokimiyatni
egallashga intildilar . Ya ' ni , Alloh , Islom kabi so ' zlarni qo ' shib
nomlangan , eshitilishi jarangdor partiya , tashkilotlar — " Islom
uyg ' onish partiyasi ", " Hizbulloh " ( Alloh partiyasi ), " Hizb at - tahrir al -
islomiy " ( Islom ozodlik partiyasi ) kabilarni tuzib , mavjud
konstitutsiyaviy tuzumni ag ' darib tashlab , yaxlit jug ' rofiy hududda
Islom davlati qurish , xalifalikni qayta tiklashga harakat qildilar .
Bu borada " Islom ta ' limoti nima deydi ?" degan o ' rinli savol
tug ' iladi . Har qanday ta ' limotni uning asl manbalari orqali tushunish ,
o ' rganish maqsadga muvofiqdir . Ana shu yo ' ldan borib , Islom dinida
fiqhiy va aqdsaviy jihatdan qanday bo ' linish , ajralishlar bo ' lgani , uning
sabablarini ilmiy , qiyosiy jihatdan o ' rganish mazkur kursning bosh
maqsadi hisoblanadi .
Islomning lug ' aviy ma ' nosi " Buyuruvchining farmoni va taqiqiga
e ' tirozsiz bo ' ysunish hamda uni buyurilgandek bajarish ", demakdir .
Islomning istilohniy ma ' nosi Alloh tarafidan yuborilgan barcha
payg ' ambarlar insonlarga Islom dinidan ta ' lim berganlar . Alloh
taologa , Uning sifatlariga , oxirat kuniga payg ' ambar yo ' llagandek
ishonish , kitoblarini tasdiqlab , ular ravshanlantirib bergan to ' g ' ri
yo ' ldan borish , Yaratganni yagona bilib , Undan boshqasiga ibodat
qilmaslikdir .

Shariat - to ' g ' ri yo ' lga solmoq , qonunchilik yo ' naltirmoq , ibodat
yo ' llari , hayotiy va ijtimoiy qoidalar , kishilar orasidagi munosabat va
muammolar , halol bilan haromni ajratib bermoqdir .
Qur ' on va sunnatning hukmlaridan olingan mana shu qonunlar
fiqh ilmi , deyiladi .
Istilovda " fiqh " " Alloh taolo o ' z payg ' ambari Muhammad ( S . A . V .)
orqali nozil qilgan shariatni teran fahmlamoq " ma ' nosini bildiradi .
" Fiqh " ning shariat istilohidagi boshqa ta ' rifida " Shar ' iy dalillardan qar ' iy
hukmlar chiqarishdir ", deyiladi . Bu ta ' rifdagi " shar ' iy dalil " Qur ' oni
karim va hadisi sharifdir . " Shar ' iy hukm " esa umumiy hukmdan kelib
chiqadigan xususiy fikrdir . Shariatda shar ' iy hukmlar asosan ibodat va
muomalotlarda namoyon bo ' ladi . Zamonlar o ' tishi bilan , Al - istinbat -
chiqarib olish , sug ' urib olish uslublari shakllana bordi . Ijtihod qilish
natijasida qat ' iy dalolat qilib berilmagan hukmlar , fikrlar xususida ijmo
- ya ' ni , yetuk ulamolarning o ' zaro kengashib bir fikrga kelishlari
taomilga kira boshladi . Shu tariqa qiyoslash orqali va yuqorida
aytilganlar bilan birga yangi bir fan - usuli fiqh - ya ' ni , musulmon
huquqshunosligi vujudga keddi . Mazhab so ' zi arabcha “ yo ' nalish ”
ma ' nosini bildirib , Islom atamashunosligida biror diniy masala ,
muammo bo ' yicha muayyan ulamo fikriga ergashish , " uning yurgan
yo ' nalishidan borish " ( arabcha - zaxaba ' ala mazhabixi ) ni bildiradi .
2 Mazhablarning pay dо bo’lishi: hanafi y lik , mоlik iy lik ,
shofеiy lik v a hanbaliy lik . 1. Hanafi y lik dagi mashhur kitoblar :
Muhammad bin al - Xasan ash - Shayboniyning ( vafoti 805 yil ) " Kutub

Zaxirurrivoya " nomli kitobi . Keyinroq uning muhim qismlarini Abul Fodi
al - Marvazi " Al - Kofiy " asarida yanada tartibga soldi . Unga Shamsuddin
as - Saraxsi ( vafoti 1090 yil ) " Al - Mabsut " nomli sharh yozdi .
2. Molik iylik da Molik ibn Anasning " Al - Muvatta " (" Ommaviy ", ya ' ni
" Barchaga tushunarli ") kitobi asosiy asardir . Undan tashqari
Abdussalom Saxnumning ( vafoti 854 yil ) " Al - Mudavvana al - Kubra " asari
alohida o ' rin tutadi .
3. Shof e ' iy lik da « Al - Umm » kitobi asosiy manbadir .
4. Hanbaliylik da Ahmad ibn Hanbalning « Al - Musnad » asari bosh
manba sifatida qaraladi .
Hanafi y lik , No ' mon ibn Sobit al - Kufiy Abu Hanifa hayoti va
faoliyati VII va IX asrning birinchi yarmida fiqhda o ' ziga xos
tushunchalar , ifoda - til va uslubiyat shakllandi . Fikh paydo bo ' lishining
ilk davridayoq , ikki yo ' nalish maydonga chiqa boshladi . Ulardan biri
Iroq maktabi bo ' lib , u yana " mustaqil fikr yuritish tarafdorlari " ( ashob -
ar - ra ' y ), ikkinchi - Madina maktabi esa " hadis tarafdorlari " ( ashobul -
hadis ), deb yuritiladi . Ular orasidagi farq - maktablar o ' z aqidalarini
rivojlantirgan moddiy va madaniy sharoit xususiyatlari hamda ularga
meros bo ' lib qolgan huquqiy an ' analar bilan belgilanadi .
" Ashob ar - ra ' y " ning yorqin vakili , hanafiy mazhabi asoschisi
Imom A ' zam Abu Hanifa ( r . a .) hisoblanadi .
Hanafiya Islomdagi eng ko ' p tarqalgan mazhabdir . Uning
asoschisi Abu Hanifa 699-767 yillarda yashagan. Ma'lumki,
huquqshunoslik markazlaridan biri Iroqdagi Kufa shahri bo'lgan,
Payg'ambarimizning sahobalari Abdulloh ibn Mas'ud (vaf. 653 y.) u

yerga faqih va muallim sifatida Xalifa Umar tomonidan yuborilgan edi.
Uning talabalari fuqaho sifatida tan olindi va ularning eng
mashhurlaridan biri Hammod ibn Abu Sulaymon (738 y.) mazkur
mazhabga nom bergan Abu Hanifaning ustozi bo'lgan.
Abu Hanifa kufalik bo'lib, o'zining ismi No'mon ibn Sobit edi.
O'ziga to'q ipak sotuvchi xonadonida tavallud topgan. A'lo ta'lim olib,
yoshligida so'nggi sahobalarning suhbatini olgan. 22 yoshida mashhur
huquqshunos Hammod ibn Abu Sulaymonning shogirdi va uning
davrasida 18 yil tahsilda bo'ladi. Ustoz vafotidan so'ng 10 yil davomida
ushbu to'garakka rahbarlik qiladi. U Kufa va Basraning eng obro'li
faqihi hisoblangan. 747-748 yili uni davlat xizmatiga chorlagan Iroq
hokimining zulmidan qochib, Makkaga ko'chib o'tadi. Hokimiyatga
Abbosiylar kelgach, Iroqqa qaytadi va boy tojir hamda nufuzli olim
sifatida hayot kechiradi. Xalifa Mansur (754-775) Bag'dodda unga qozi
yoki boshqa yuksak martabani egallashni taklif etganida qat'iyan rad
javobini beradi. Xalifa uning irodasini bo'ysundirish uchun yoshi va
obro'siga ham qaramay, qamoqqa tashlaydi, hatto savalashga
buyuradi. Oradan ko'p o'tmay, Abu Hanifa olamdan o'tadi.
Imom Abu Hanifaning bugun umri mobaynida ellik besh marta
haj qilganligi ma'lum. Olim sifatidagi bilimlarini savdo ishlarida
kundalik hayotga amaliy jihatdan tatbiq etish imkoniga ega bo'lib,
qoida-qonunlarni qiyos va istihsonni ishlatish orqali boyitadi.
Hanafiy mazhabi ta'limoti, ilmiy merosi, mazhab izdoshlari Abu
Hanifaning huquqiy nazariyasi shaxs erkinligini hurmatlagan va shu
bilan o'zga huquqshunoslardan farq qiladi. U birinchi bo'lib bitimlarga

oid qoidalarni ishlab chiqqan. Ular salam va murobaha bitimlarida o'z
aksini topgan. Salam bitimi keyinchalik yetkazib beriladigan mol-
mahsulotga darhol pul to'lashni ruxsat etgan. Ilgarigi qonunlar tovarni
pulga bir paytning o'zida ayirboshlashni nazarda tutardi. Murobaha
bitimi esa bir savdogar ikkinchisiga biron narsani sotishda oldingi, o'zi
olgan narx ustiga shartlangan foyda bilan sotishni ruxsat etgan va shu
tariqa sudxo'rlikning oldi olingan. Shaxsiy huquq doirasida Abu Hanifa
erkin qizcha vositachisiz turmushga chiqishini ruxsat berdi, biroq
keyinchalik hanafiy mazhabi bu huquqni faqat ilgari erga tekkan
ayolga kafolatladi. Abu Hanifa fikricha, balog'at yoshiga yetgan inson
mustaqil bo'lib, o'z mulkini o'zi xohlagan tarzda tasarruf etishi
mumkindir.
Uning shogirdlaridan “Assohibon”, deb nomlangan Abu Yusuf va
Muhammad ibn Hasan ash-Shayboniylar mazhab ta'sirini o'z asarlari va
Abbosiylar davlatidagi yuksak maqomlari tufayli keng masofalarga
yoyishga erishdilar. Abu Yusuf (731-798) Bag'dodda qozi etib
tayinlangan, keyinchalik birinchi Qoziu al-quzot (bosh qozi) sifatida
xalifalik hududlarida qozilar tayinlash huquqiga ega bo'lgan. Uning
"Kitob al-Xaroj" asari xalifa Xorun ar-Rashid uchun soliqlar to'plash va
davlatniyg moliyaviy masalalari bo'yicha qarorlar to'plami vazifasini
o'tagan. Muhammad ibn al-Hasan ash-Shayboniy (749-804) hanafiy
mazhabining huquqiy nazariyasini yozib qoldirgan allomadir. U hanafiy
fiqhi hamda Madinada Molik ibn Anas qo'lida ta'lim olgan. Muhammad
ash-Shayboniy qisqa muddat qozi bo'lgan, so'ngra xalifa Xorun ar-
Rashid bilan Xurosonga borib, o'sha yyerda vafot etgan. U yozgan

oltita kitob ("Al-Mabsut", "Al-jomi al-kabir", "Al-jomi as-sag'ir", "As-siyar
al-kabir", "As-siyar as-sag'ir" va "Az-ziyodot") X asrda Abu-l-Fadl al-
Marvaziy (Al-Hokim ash-Shahid nomi bilan ma'lum alloma) tomonidan
"Al-Kofiy" unvoni bilan bir jildga to'planadi.
Molik iy mazhabi, Bu mazhab Arabiston yarim orolida rivoj topib,
dastlab Hijoz yoki Madina mazhabi sifatida nomlangan va uning aqoidi
ko'pinchalik Umar ibn Xattob, Abdulloh ibn Umar, Zayd ibn Sobit,
Payg'ambarimiz (s.a.v.) amakilari Abbos va umr yo'ldoshlari Oisha
faoliyatlari bilan bog'lanadi. Mashhur namoyondalar orasida Ja'far as-
Sodiq (vaf. 765 y.) ham bo'lib, keyinchalik u shialikning ja'fariya
mazhabiga nom bergan.
Molik ibn Anas al-Asbaxiy 713 yili Madinada kamon o'qlari
yasovchi oilasida tavallud topib, o'zi ipak matolari savdosi bilan
shug'ullangan, bolaligidan qarindoshlari qo'lida islomiy ilmlarni
o'rgangan. Shu yyerda 795 yili vafotiga qadar yashagan va uni faqat
Makkaga hajga borish uchungina tark etgan. Shu tufayli u Madina
ahlining ramziga aylangan. Madina imomi sifatida tan olingan Molik
hech bir siyosiy oqimlarga aralashmagan va biron rasmiy mansabni
egallashga rozi bo'lmagan. Bahsar va ilmiy munozaralarda
qatnashmagan, chunki "Ilm — xo'rozlar va qo'chqorlar orasidagi urush
emas", deb hisoblagan. Paygambar, sahobalar va tobe'inlarning fiqhga
oid qarashlari, qarorlari va qavllarini o'zining "Al-Muvatta'" kitobida
jamlagan. Aytishlaricha, bu asar bir nechta matnlarda tarqalgan ekan,
biroq bizlargacha ikki varianti: "Hanafiy ash-Shayboniy" va Yaxyo al-
Laysiy (vaf. 848 y.) asarlari hamda ularga yozilgan izohlar yetib kelgan

hamda tunislik Ali ibn Ziyod (800 y.) talqinidagi nusxaning qismlari
saqlanib qolgan.
Huquqshunoslik sohasida molikiy mazhabi o'z yo'nalishiga ko'ra,
alalxusus, ayolning jamiyatdagi o'rniga munosabatiga ko'ra, hanbaliy
mazhabiga yaqin turadi. Shuningdek, molikiy mazhabida ota yoki
otaning otasiga o'z bokira qizi yoki nevarasini, uning roziligisiz, ayrim
hollarda esa uning xohishiga qarshi ravishda ham erga berish huquqi
berilgan edi. Hanafiy mazhabi bunday holatga yo'l bermaydi.
Molikiy mazhabining vatani Madina bo'lgani uchun uning Hijozda
tarqalishi tabiiy edi. Har yili haj mavsumida Shimoliy Afrika va
Andalusiya olimlari Madina ulamolari bilan aloqa qilgani tufayli bu
mazhab u yerlarga ham yoyilib, Andalusiyada zohiriy mazhabini siqib
chiqardi. Molikiy mazhabi hozirgi kunlarda ham Marokash, Jazoir,
Tunis, Liviyada yetakchi mazhab sifatida saqlanib kelmoqda.
Shuningdek, u yuqori Misr va Sudan hamda Baxrayn, Birlashgan Arab
Amirliklari va Quvaytga o'z nufuzini yoydi. Boshqa qator
mamlakatlarda ham muayyan miqdorda molikiy mazhabining
izdoshlari mavjud.
Shof e ’iy mazhabi, bu mazhab jug'rofiy mintaqa mahsuli
bo'lmasdan, ikki o'zga mazhab bilan yaqindan tanish, Payg'ambar
ajdodi Hoshimning akasi Al-Muttalib avlodidan bo'lgan Muhammad ibn
Idris ibn al-Abbos ibn Usmon ibn Shofe'iy uning asoschisi bo'ldi.
Shofe'iy 767 yili Falastin (G'azza)da tug'ilib, 820 yili Misrda vafot etdi.
Shofe'iy "Al-Umm" nomli kitobni yozib [ba'zi ma'lumotlarga ko'ra,
kitobni uning shogirdi Ar-Rabiy ibn Sulaymon (884 y.) yozgan], unda

nafaqat shofe'iy mazhabi nazariyasini ifodalagan, balki o'zga
mazhablar orasidagi ko'plab farqlarni ham izohlab bergan. Mazkur
yetti jildlik kitobda turli huquqiy masalalar, Ali va Ibn Mas'ud orasidagi
ixtilof, Shofe'iy va Molik qarashlari orasidagi farq Ash-Shayboniy
tomonidan Madinaga xos ayrim nazariyalarining rad etilishi o'z aksini
toptan.
Misr mazkur yangi mazhabning vatani bo'lgani uchun u yyerda
bu ta'limot chuqur ildiz otgani tabiiydir. 1517 yili Usmoniy turklar
tomonidan Misrga hanafiy mazhabi kiritiladi. Hozirgi kunda sud
mahkamalarida shaxsiy maqom borasida hanafiy mazhabi tatbiq
etilsa-da, ko'p misrliklar, ayniqsa, qishloq joylarda o'z diniy urf-
odatlarida shofe'iy an'analariga sodiq qolganlar. Falastin va
Iordaniyaning aksariyat musulmonlari, Suriya, Iroq, Hijoz, Pokiston,
Hindiston, Indoneziya hamda Eron va Yamandagi sunniy musulmonlar
ham shunday qiladilar.
Hanbaliy mazhabi, Bu shaxsiy mazhab, chunki asosan bir shaxs
— Ahmad ibn Hanbalning huquqiy qarashlari, qavl va fatvolarini
namoyon etadi. Ibn Hanbal 780 yili Bag'dodda tug'ilib, shu yyerda 855
yili vafot etgan. Hadis to'plash niyatida Suriya, Hijoz, Yaman, Kufa va
Basraga ko'p sayohat qilgan va 40 000 dan ortiq hadisni jam etgan olti
jildlik "Musnad al-Imom Ahmad" asarini yaratgan.
Bu mazhabning o'zgalarga nisbatan ko'proq hadislarga tayanishi
qonun asoslari jihatidan farq qiladi. Ular hadislar mohiyatini Qur'on
oyatlari martabasigacha ko'tarishgan. Hadislarga "qanday?" deb savol
bermasdan (bilo kayfa) to'g'ridan-to'g'ri ishonish zarur, deganlar.

Hanbaliylarga binoan (Ibn Qayyim al-Javziya - 1350 y.) fiqh asoslari
beshta: 1. Qur'on va sunnat matnlari; 2. Sahobalarning fatvolari; 3.
Qur'on va sunnatga muvofiq bo'lgan ayrim sahobalarning qavllari; 4.
Isnodi zaif yoki xabar beruvchilar soni kam bo'lgan hadislar; 5. Mutlaqo
ilojsiz qolganda, qiyos bo'yicha hukm chiqarish.
Ibn Abd ul-Vahhob keyingi asrlar ulamolari emas, balki Qur'on va
sunnatga tayangan boshlang'ich Islomning sarchashmalariga
qaytishga da'vat etadi. Vahobiylarning muvaffaqiyati va XX asr Sa'id
oilasining hukumat tepasiga qaytishi Saudiya Arabistonida hanbaliy
mazhabini rasmiy mazhab sifatida ta'sis etilishiga olib keldi.
Shuningdek, hanbaliylik Qatarda rasmiy mazhab va Falastin, Suriya,
Iroq va yana boshqa joylarda o'z izdoshlariga ega.
Shialik y o'nalishidagi mazhablar: I smoiliy mazhabi - shia
yo'nalishining Ismoiliy mazhabi X-XI asrlarda Yaqin va O'rta Sharqda
keng tarqalgan. Mazkur mazhabning vujudga kelishi arab xalifaligida
sinfiy ziddiyatlarning hamda feodal guruhlar o'rtasida kurash va xalq
qo'zg'olonlarining kuchayishi bilan bog'liq. Abbosiylarga qarshi
kurashni davom ettirish tarafdori bo'lgan bir guruh shialar oltinchi
imom Ja'far as-Sodiqning katta o'g'li Ismoil atrofiga jipslashdilar. IX asr
oxirlariga kelib, ismoiliy oqimi mustaqil mazhab sifatida tashkil topdi.
Ularning ta'limoti avvalo ikkiga: zoxiriy (ochiq) va botiniy (maxfiy)
ta'limotlarga bo'lindi.

Hozirgi davrda nizoriy mazhabi Suriya, Eron, Pokiston,
Afg'oniston shimolida, Pomirda, musta'liy mazhabi esa Yaman,
Hindiston, Pokiston, Misrda, druzlar Suriya va Livanda saqlanib qolgan.
Qaramat iy mazhabi, Qaramatiy (ko'pligi qaromatiy)lar shia
mazhabidagi ismoiliylarning asosiy shohobchalaridan biri bo'lib, IX asr
oxirida Iroqda vujudga kelgan, Suriya va Yamanda tarqalgan. Ular
asosan dehqonlar, ko'chmanchi badaviylar va hunarmandlardan
tashkil topgan. Ular Islom qonun-qoidalariga itoat etmaganlar, ularda
masjid bo'lmagan, musulmonlar ziyoratgohi Qora tosh (Ka'ba)ga
ziyoratni, unga sig'anishni bid'at, budparastlik, deb hisoblaganlar. 899
yili Baxraynni bosib olib, Al-Axso (Sharqiy Arabiston)da o'z davlatlarini
tuzganlar. Ularning rahnamosi Hamadon ibn al-Ash'asshshg o'g'li Abu
Tohir Sulaymon (914-943) davrida qaramatiylar 930 yili haj vaqtida
Makkaga bostirib kirib, shaharni talon-taroj qilganlar, bir necha ming
hojilarni va Makka aholisini qatl etib, asirga olganlar. Ka'bani vayron
qilib, qora toshni ikkiga bo'lib, Baxraynga olib ketganlar, faqat 20
yildan keyin katta to'lov evaziga u Makkaga qaytarib berilgan.
Rofi ziy mazhabi, Rofiziylar (ko'pligi ravofiza) shialarga, ayniqsa,
imomiylarga mansub laqab bo'lib, "inkor etuvchilar", "tan olmovchilar"
ma'nolariga ega. Bular Muhammad (s.a.v.)dan keyingi chahoryor
xalifalardan Abu Bakr va Umar hokimiyatini tan olmaydilar,
payg'ambar o'zidan keyin Hazrati Alini voris qilib qoldirgan, deb da'vo
qiladilar. Ali avlodlaridan bo'lmish, hazrati Alining nabirasi Zayd ibn Ali
(699-740) davrida rofiziylarning uning nomi bilan bog'liq zaydiya shia
harakati paydo bo'ldi. Zayd 739 yili Kufada Umaviylarga qarshi

qo'zg'olon ko'tardi, shialar uning atrofiga yig'ilib, uni imom deb e'lon
qildilar. 10 oydan keyin Zayd qo'zg'oloni bostirilib, Zayd 740 yili 6
yanvar kuni jangda halok bo'ldi, tanasini butga tortib mixladilar,
boshini qirqib, Damashqqa, xalifa Hishomga (724-743) yuborishdi.
Zaydiya oqimi paydo bo'lgandan keyin rofiziylar nafaqat Abu Bakr va
Umar, balki Umaviy va Abbosiylar xalifaliklarini ham inkor etib, faqat
imomiylarnigana tan oldilar.
Zay diy mazhabi, Zaydiy mazhabi VIII asr o'rtalarida shialikda
vujudga kelgan oqim bo'lib, u shialarning 5-imomi Muhammad al-
Bokirning ukasi Zayd ibn Ali nomi bilan atalgan.
Muhammad al-Bokirning sustligidan norozi bo'lgan shialar
ichidan Zayd o'z tarafdorlarini to'plab, 739 yilda Umaviy hokimiyatiga
qarshi isyon ko'targan, 740 yilda xalifa Hishom qo'shinlari bilan bo'lgan
jangda halok bo'lgan. Uning tarafdorlari keyin ham oliy hokimiyatni Ali
avlodiga berishni talab qilib, Eron, Yaman va boshqa davlatlarda isyon
ko'targanlar.
Ular Zaydni 5-imom hisoblab, undan keyingi shia imomlarini tan
olmaydilar. Zaydiylar o'z aqida va marosimlari jihatidan shialar va
sunniylar o'rtasida turib, har ikkala oqimga nisbatan murosasozlik
yo'lini tutadilar. Ular yashiringan imom Mahdiyga ishonmasliklari,
Alidan oldingi uch xalifa (Abu Bakr, Umar, Usmon)ni la'natlamasliklari,
muta nikohini inkor etishlari bilan shialardan, avliyolar va mozorlarga
sig'inishni hamda darveshlik va zohidlikni inkor etishlari bilan
sunniylardan ajralib turadilar.

J a'f ariy mazhabi, Ja'fariy mazhabi shia yo'nalishidagi diniy-
huquqiy tizimga kirib, 12 imomga e'tiqod qiluvchi imomiylarning asosiy
oqimidir. Imomiylar 6-imom Ja'far as-Sodiq (vafoti 765 yil)ni shialik fiqh
tizimining asoschisi deb biladilar. Aslida bu tizim bir qator mujtahid va
ilohiyotchilar tomonidan IX-X asrlarda ijtihod qilingan bo'lib, bunda
imom Ja'farning deyarli roli bo'lmagan, undan fiqh va ilohiyotga oid
hech qanday asar qolmagan. Shunga qaramay, shialik diniy-huquq
majmuasi hozirgacha ham ja'fariya, deb nomlanadi.
Ja'fariya XVI asr boshlarida Eronda hukmron diniy-huquq tizimiga
aylangan. Eron va Iroqdagi shialar o'rtasida bu mazhab hozirda ham
kuchli ta'sirga ega. Shialikdagi mazhablardan birining nomi, o`n ikki
imomga e’tiqod qiluvchi imomiylarning asosiy oqimi «ja’fariylar» deb
ataladi. O ltinchi im o m, shialik fiqhi as o schisi Ja’fari S o diq n o mi bilan
b o g`liq. Shialikning diniy-huquq majmuasi hozirgacha «ja’fariya» deb
yuritiladi. Ja’fariya milodiy 16-asr boshlarida Eronda hukmron diniy-
huquqiy tizimga aylangan. Eron va Iroqdagi shialar o`rtasida bu
mazhab hozirda ham kuchli ta’sirga ega.
X orijiylar, "Xaraja" - "fe'lidan chiqmoq" mazmunida bo'lib,
"xorijiylar ajralib chiqqanlar", "isyonchilar" ma'nosida keladi. Islomdagi
ilk diniy-siyosiy oqim hisoblanib, xalifa Ali ibn Abu Tolib va Muaviya
tarafdorlari bilan xalifalikda hukmronlik uchun kurash ketayotgan bir
davrda vujudga keldi. Siffin yaqinida 657 yili xalifa Ali Muaviya
tarafdorlari (umaviylar) bilan muzokara olib borishga ko'nishi uni
haqiqiy vorislik huquqiga ega deb hisoblagan tarafdorlarning o'rtasida
norozilik tug'irgan. Qo'shinning bir qismi (12 ming kishi) xalifa Alini

kelishuvchilikda ayblab, undan ajralib Kufadan Harura degan
qishloqqa ketadilar. Shuning uchun ba'zi ilk manbalarda ular
haruriylar, deb ham yuritiladi.
Yo'nalish ta'limoti: xalifa diniy jamoa tomonidan saylanadi va
unga bo'ysunadi, har qanday taqvodor musulmon (hatto qul yoki
habash bo'lsa ham) xalifa bo'lib saylanishi mumkin, agar xalifa jamoa
manfaatlarini himoya qilmasa, vazifasidan bo'shatiladi va hatto qatl
qilinadi. E'tiqod amaliy faoliyat bilan mustahkamlanishi lozim.
E'tiqodsiz va gunohkor kishilarni jazolashda murjiiylar tarafdorlari (jazo
muddatini kechiktirish)ga qarshi turganlar.
Zay diy lar. Milodiy sakkizinchi asr o`rtalarida shialikda vujudga
kelgan bir firqa tarafdorlari «zaydiylar» deb atalgan. Bu firqaga
shialarning b e shinchi im o mi Muhammad B o qirning ukasi Zayd ibn Ali
as o s s o lgan. U imomlikka da’vogar bo`lib, milodiy 739 yili Kufada
umaviylar hokimiyatiga qarshi isyon ko`targan. X alifa Hishom isyonni
b o stiradi, Zaydning o`zi jangda hal o k bo`ladi. Zaydiylar Ajamdan bir
payg`ambar kelishiga va u Payg`ambarimizning (s.a.v.) shariatlarini
nasx (bekor) qilishiga ishonganlari uchun Islomdan tashqarida qoldi,
kufri vojibdir deyiladi.
3 Ijt ihоd, fat v о v a mazhabga ergashish masalalari . Barcha
musulmonlar o`z millati, tarixini yaxshi o`rganishi va bu muhtasham
tarixdan o`zi uchun kerakli saboqlar olib borishi lozim. Jumladan, bir
marta sodir etilgan xatoni qayta takrorlamasligi kerak. Ana shunday
takrorlanmasligi lozim ishlardan biri o`zaro ixtilof qilmaslikdir.

Tariximizga nazar soladigan bo`lsak, ixtilof doimo katta musibatlarga
sabab bo`lgan.
Tariximizni yaxshi o`rgangan har bir kishi hozirgi kundagi ixtiloflar va
ular tufayli kelib chiqayotgan musibatlarni ko`rib, eski hodisalar aynan
takrorlanayotganini bilib, qattiq afsus qiladi.
Qadimgi tariximizga nazar solishni davom ettiradigan bo`lsak,
musulmon ummati ayni o`zaro ixtiloflarga chek qo`yish uchun omma
xalq fiqhiy mazhablarga ergashishi lozimligini qattiq ta’kidlagan edi.
Hamma bir xil bo`lishi, bir xil o`ylashi mumkin bo`lmaganidan ham bir
emas, to`rt fiqhiy mazhabni haq, deb tan olgan edi. Shu bilan birga
e’tirof qilingan mazhablarga ergashuvchilar bir-birlarini hurmat
qilishlari lozimligi qayta-qayta ta’kidlangan edi. Qolaversa
mazhablararo ixtilof qilish haromligiga alohida ahamiyat berilgan edi.
O`tgan azizlarimiz o`zlarining yashab turgan holatlaridan kelib
chiqib, xususan, o`sha zamonning mustabid hokimlari shariatni o`z
xohishlariga burishga tama’ qilmasinlar, deb ijtihod eshigini berkitgan,
hamma muayyan fiqhiy mazhabga ergashsin, degan ittifoqqa kelgan
edilar. Butun boshli Islom ummati bu ijmo’ni mamnuniyat bilan qabul
qilgan edi.
Makkai Mukarrama da joylashgan, dunyodagi eng mo`’tabar
musulmon tashkiloti bo`lmish Robitai Olami Islomiy huzuridagi Islom
fiqhi Akademiyasi qarorini e’tiboringizga havola qilishdan oldin
Robitaning ta’sis majlisiga ham, Fiqh Akademiyasiga ham Saudiyaning
bosh muftisi, Shayx Abdulaziz Ibn Boz raislik va u kishining bir necha
safdoshlari a’zolik qilishlarini ta’kidlab o`tmoqchimiz. Chunki mazhabni

inkor qiluvchilarning ko`plari o`sha kishilarga ergashishlarini da’vo
qiladilar. Biz quyida keltirilgan hujjatlar bilan tanishilgach bu da’vo
qanchalik to`g`ri ekanligi ayon bo`lar, degan umiddamiz.
Islom fiqhi akademiyasining 1408 hijriy sanada bo`lib o`tgan
o`ninchi yillik majlisda qabul qilingan mazhablar o`rtasidagi fiqhiy
xiloflar va mazhabga mutaassiblik qilish haqida aniq qarashlar ilgari
suriladi. Jumladan: “ Allohning yolg`iz O`ziga hamdlar bo`lsin. Ortlaridan
nabiy yo`q, sayyidimiz va nabiyyimiz Muhammad alayhissalomga
salovotu durudlar bo`lsin. Ammo ba’d: Robitai Olami Islomiy qoshidagi
Islom Fiqhi Akademiyasi kengashi o`zining Makkai Mukarramada, 1408
h.s. 24 safar. (1987 m.s. 17 oktabr) shanba kunidan 1408 h.s. 28 safar
(1987 m.s. 21 oktabr) chorshanba kunigacha bo`lib o`tgan o`ninchi yillik
majlisida ergashiladigan mazhablar orasidagi fiqhiy xiloflar va ba’zi bir
mazhab atbo’lari tomonidan sodir bo`ladigan, mo`’tadillik chegarasidan
chiqadigan va hatto boshqa mazhablarga hamda ularning ulamolariga
ta’na toshi otishgacha etib boradigan ko`ngilsiz taassuf masalasini
ko`rib chiqdi. Majlis o`sib kelayotgan hamasr avlodning aqlida va
tasavvurida mazhablar orasidagi ixtiloflar haqida oriz bo`ladigan
muammolarni tekshirib chiqdi. Ko`pincha, o`sha(yosh)lar bu
muammolarning ma’nosini ham, asosini ham bilmaydilar. Natijada,
ba’zi adashtiruvchilar, modomiki, Islom shariati bitta bo`lsa, uning asli
Qur’oni Karim va Sunnati Nabaviyada sobit bo`lgan bo`lsa, nima uchun
mazhablar ixtilof qiladilar, nima uchun ular birlashtirilib, musulmonlar
bitta mazhabda bo`lmaydilar va bir xil shar’iy mazhabga
ergashmaydilar, deb ko`pchilikni yo`ldan ozdirishga harakat qiladilar.

Shuningdek, majlis mazhabiy mutaassibchilik va undan kelib
chiqadigan muammolarni, xususan, bugungi kunda paydo bo`lgan,
yangi ijdihodiy yo`l tutishga da’vat qilayotgan, Islom ummati qadimgi
islomiy asrlardan beri qabul qilib kelayotgan mavjud mazhablarga va
ularning ulamolariga til tekkizayotgan, kishilar orasiga fitna solayotgan
xatokor yangi yo`nalishlar haqidagi masalani ham ko`rib chiqdi.
Majlis mazkur masalani, uning sabablarini va undan kelib
chiqadigan zalolatu fitnalarni atroflicha o`rganib chiqib, ikki tomonga-
adashtiruvchi va mutaassiblarga quyidagi bayonotni eslatma tarzida
yo`llashga qaror qildi.
Birinchidan: mazhablar ixt ilofi haqida: Musulmon yurtlaridagi
fikriy mazhablar orasidagi mavjud ixtiloflar ikki xildir:
(a) Aqidaviy mazhablar orasidagi ixtilof.
(b) Fiqhiy mazhablar orasidagi ixtilof.
Birinchi xildagisi, e’tiqodga oid ixtilofdir. Bu ish voqe’likda I slom
yurtlariga balo-ofatlar olib kelgan, musulmonlarning safini buzgan va
tafriqaga solgan katta musibatdir. Bu juda ham afsuslanarli va
bo`lmasligi vojib ishdir. Islom ummati Rasululloh sollallohu alayhi
vasallamning davrlaridagi va roshid xalifalar davridagi salomat va pok
islom fikrini tamsil qiluvchi «Ahli sunnat val jamoat» mazhabida jam
bo`lmog`i lozimdir. Bu haqda Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning
O`zlari: «Sizlarga Mening sunnatimni va roshid xalifalarning sunnatini
tutmoqlik lozimdir. Bas uni mahkam tutinglar», deb e’lon qilganlar.
Ikkinchisi, fiqhiy mazhablarning ba’zi masalalarga oid ixtilofidir.
Buni taqozo qilgan ilmiy sabablari bor. Bu ishda Alloh Taoloning katta

hikmati, jumladan, bandalariga rahmat va shar’iy dalillardan hukm
chiqarishga keng yo`l ochish bordir. So`ngra bu narsa bir ne’mat va
fiqhiy-qonuniy boylik bo`lib, Islom ummatiga diniy va shar’iy ishlarda
kenglik yaratib beradi. Shunda birgina, boshqasiga o`tib bo`lmaydigan
shar’iy tatbiq ila chegaralanib qolinmaydi. Balki, ummatga ba’zi
vaqtlarda va ishlarda faqih imomlardan birlarining mazhabi torlik qilib
qolsa, boshqa mazhabda kenglik, yumshoqlik va osonlik topiladi.
Mazkur narsa ibodatga, muomalotga yoki oila, mahkama va jinoiy
ishlarga hamda hayotning boshqa sohalariga oid bo`lishi mumkin.
Mazhablarning ushbu ikkinchi xildagi ixtilofi-fiqhiy ixtilofdir. Bu
dinimizning kamchiligi ham, dinimizdagi qarama-qarshilik ham emas.
Bundoq ixtilofning bo`lmasligi mumkin ham emas. O`zining komil fiqhi,
ijtihodi va qonuniy nizomiga ega bo`lgan har bir ummatning fiqhiy
ijtihodiy ixtilofi bo`lmay iloji yo`q.
Voqe’likdan kelib chiqib aytiladigan bo`lsa, ushbu xildagi ixtilof
bo`lmasligi mumkin emas. Chunki asliy dalillar ko`pincha bir necha
ma’noni o`z ichiga olgan bo`ladi. Shuningdek, dalil hamma muhtamal
hodisalarni qamrab ololmaydi. Chunki ba’zi ulamolarimiz rahmatullohi
alayhimlar aytganlaridek, dalillar chegaralangandir, hodisalar esa
chegaralanmagandir. Bas, shundoq ekan, qiyosga murojaat qilish va
hukmlarning illatiga, shariat sohibining g`araziga, shariatning umumiy
maqsadlariga nazar solish hamda hodisalaru yangi paydo bo`lgan
masalalarda uning hukmini joriy qilish lozim bo`ladi. Bundoq holatda
ulamolarning fahmlari va bir necha ehtimoldan birini ustun qo`yishlari
hamda shunga binoan bir masala bo`yicha chiqaradigan hukmlar har

xil bo`lishi tabiiydir. Ulardan har birlari haqni qasd qiladi va uni izlaydi.
Bas, ulardan kim to`g`ri topsa ikki ajr, kim xato qilsa, bir ajr oladi. Xuddi
shu joydan kengchilik chiqib, torchilik yo`qoladi.
Ushbu mazhabiy ixtilofning nimasi kamchilik bo`lishi mumkin?!
Avval ochiqlab o`tganimizdek bunda faqat yaxshilik va rahmatdan
boshqa narsa yo`q. Voqe’likda bu narsa Allohning mo`min bandalariga
ne’mat va rahmatidir. Shu bilan bir vaqtda bu narsa qonunshunoslik
bo`yicha ulkan boylik va Islom ummati faxrlansa arziydigan ustunlikdir.
Lekin ba’zi musulmon yoshlarning, xususan, ulardan chet ellarda dars
olayotganlarining islomiy madaniyati zaifligidan foydalangan ajnabiy
zalolatga boshlovchilar, ularga fiqhiy mazhablar ixtilofini zulm va
bo`hton ila e’tiqodiy ixtiloflarga teng qilib ko`rsatmoqdalar. Ular
mazkur ikki xil ixtilofni farqlamay, shariatda qarama-qar-shilik bor
demoqdalar. Aslida esa undoq emas.
Ikkinchidan: mazhablarni tark qilishga da’vat qilayotgan,
odamlarni yangi ijtihodiy yo`lga majburlamoqchi bo`layotgan va
mavjud fiqhiy mazhablarga va ularning imomlariga ta’na toshini
otayotgan toifalarga kelsak, bizning fiqhiy mazhablar va ularning
imomlari fazilatlari haqidagi hozirgi bayonotimizda ular uchun
o`zlarining tutgan bu jirkanch uslublaridan tiyilishni, odamlarni
adashtirib, oralarini buzishni va ularni tafriqaga solishni vojib qiluvchi
narsa bor. Hozirgi paytda biz behuda, odamlarni tafriqaga soluvchi
da’vatga emas, Islom dushmanlarining xatarli urinishlari qarshisida
birlashishga muhtojmiz.

Alloh sayyidimiz Muhammadga va U zotning Oli-lariyu
ashoblariga ko`plab salovotu salomlar yo`llasin. Olamlarning Robbisi
Allohga hamdlar bo`lsin.
(Hujjat «Islom Fiqhi Akademiyasi majallasi»ning sakkizinchi sana,
o`ninchi sonidan so`zma-so`z tarjima qilindi.)
Albatta, jahondagi eng mo`’tabar islomiy tashkilotlardan biri
bo`lmish Robitai Olami Islomiyning Islom Fiqhi Akademiyasi
kengashining ushbu bayonotidan keyin o`zini bilgan har bir
musulmonda fiqhiy mazhabni haq ekanligida va ularni ehtirom qilish
zarurligida hech shubha qolmasligi lozim. Shu ila gapga xotima
yasasak bo`lardi. Lekin... Lekin hozirda mazhabni inkor etib, mujtahid
ulamolarimizga ta’na toshi otib turgan birodarlarimiz, «bu hujjatga
qariyb o`n yil bo`libdi. Uning ustiga shayx Ibn Boz va u kishining
hamfikrlariga qo`shilib, hujjatga ba’zi «mazhabparast» mutaassiblar
ham imzo qo`ygan. Bu esa hujjatning kuchini yo`qotadi», deb qolishlari
e’tiboridan xotimani ortga surib turamiz.
Endi e’tiboringizga shayx Ibn Boz va u kishining hamfikrlarining
fiqhiy mazhablar haqidagi 1997 melodiy sana oxirlarida chiqargan ba’zi
fatvolarini taqdim qilamiz:
4272 raqamli f at vodan
To`rtinchi savol:
Har bir mazhab imomining o`zidan boshqasiga xilof qilganini
ko`ramiz. Ko`pincha ular orasidagi jan-jal ba’zi namozxonlarning tarki
namoz qilishiga olib boradi. Ushbu mavzu’da shofiy va kofiy javob

umididamiz. Bir mazhabga ergashaylikmi? Ish to`g`ri bo`lishi uchun
qandoq qilib mazhablarni muvofiqlashtiramiz?
Yolg`iz Allohga hamd bo`lsin. Uning Rasuliga va U kishining Oliyu
ashoblariga salovotu salomlar bo`lsin. Va ba’du:
Javob:
To`rt mazhab imomlari orasidagi fiqh far’idagi mavjud xilof hadisning
ba’zi imomlar nazdida sahih bo`lib, boshqasi nazdida sahih bo`lmagani
yoki hadis birlariga etib, boshqalariga etmagani kabi xilofga sabab
bo`luvchi omillarga borib taqaladi.
Musulmon kishiga ular haqida yaxshi gumonda bo`lish vojibdir.
Ulardan har birlari mujtahiddir. O`zlaridan sodir bo`lgan fiqhiy
urinishlarda haqni talab qilgandirlar. Ulardan kim to`g`ri topgan bo`lsa
ikki ajr: ijtihodi ajrini va to`g`ri topgani ajrini oladi. Kim xato qilgan
bo`lsa, bir ajr, ya’ni ijtihodi ajrini oladi.
Mazkur to`rt imomlarga taqlid qilishga kelsak. Kimning haqni
dalildan olishga imkoni bo`lsa, unga dalildan olish vojib bo`ladi.
Kimning imkoni bo`lmasa o`z nazdidagi eng ishonchli ahli ilmga taqlid
qiladi. Far’lardagi bundoq xiloflar ixtilof qiluvchilarni bir-birlarining
ortlaridan namoz o`qishni man qilmasligi kerak. Aksincha, ba’zilari
ba’zilarining ortidan namoz o`qimoqlari vojibdir. Sahobalar, roziyallohu
anhum, far’iy masalalarda ixtilof qilsalar ham bir-birlarining ortlarida
namoz o`qir edilar. Tobe’inlar va ularga yaxshilik ila ergashganlar ham
shundoq qilganlar.
Tavfiq Allohdandir. Nabiyyimiz Muhammadga va U zotning Oliyu
ashoblariga Allohning salovotu salomlari bo`lsin.

Ilmiy bahslar va fatvo bo`yicha doimiy qo`mita:
Abdulaziz Ibn Abdulloh Ibn Boz - Rais.
Abdurrazzoq Afifiy - Rais noibi.
Abdulloh Ibn G`idayyan - A’zo.
Abdulloh Ibn Qa’ud - A’zo.
(Fatvolar «Majallatu al-Buhus al-Islomiya»ning 51 sonidan so`zma-
so`z tarjima qilindi.)
Shu yerda ikki og`iz izoh berishga to`g`ri keladi. Ikkinchi fatvodagi,
«Kimning haqni dalildan olishga imkoni bo`lsa», degan ibora kim
ijtihod qilish darajasiga etgan bo`lsa, deganidir. Hamma ulamolarning
ittifoq qilishlaricha, hozirda ijtihod darajasiga etgan shaxs yo`q. Endi
hamma narsa ravshan bo`lgan bo`lsa, ajab emas. Ushbu hujjatlar bilan
tanishib chiqilganidan so`ng o`z-o`zidan bir necha haqli savol paydo
bo`ladi. Xo`sh, hozirda mazhabni inkor qilayotganlar kimga
ergashyaptilar o`zi? Nima asosda faoliyat olib bormoqdalar o`zi?
Mazhab boshi imomlarga nisbatan beodoblik qilishga nima haqlari
bor? Agar ular o`zlari da’vo qilayotganlaridek, shayx Ibn Boz va u
kishiga hamfikr shaxslarga taqlid qilayotgan bo`lsalar, nima uchun
ularning yuqorida zikri o`tgan fatvolariga amal qilishmaydi?
Aslida fiqhiy mazhablar haqida ixtiloflarga atalgan asarda
bunchalik ko`p gapirish niyat yo`q edi. Fiqh ilmi va fuqaholar haqida
«Islom musaffoligi yo`lida» nomli kitobchamizda va boshqa maqola va
ma’ruzalarimizda, xususan, «Hadis va Hayot» nomli kitobimizda
qisman aytib o`tganmiz. Alloh nasib etsa, kelajakda bu muhim
mavzuda batafsil so`z yuritish imkoni ham bo`lib qolar degan

umiddamiz. Ammo hozirgi ixtiloflarga sabab bo`layotgan bosh
omillardan biri aynan shu masala bo`lgani uchun bir oz bo`lsa ham
to`xtalib o`tishni ma’qul topdik.
Ammo yaxshi niyat bilan qilingan bu ish zamon o`tishi bilan
suiiste’mol qilindi. Mazhablarga hurmat-ehtirom o`rniga noo`rin
mutaassiblik qilingan hollar ham bo`ldi. Natijada turli fiqhiy mazhablar
atbo’lari orasida har xil ixtiloflar, kelishmovchiliklar va noqulay holatlar
vujudga keldi. Juda oz bo`lsa ham sodir bo`lgan bu noqulay holat
hozirgacha mazhab muxoliflari tomonidan, mazhab oraga tafriqa
soluvchi eng bosh omil, degan ma’noda ishlatilib kelmoqda.
Ammo fiqhiy mazhablarga noo`rin taassub qilishlikning zarari bu
bilan tamom bo`lib qolmaydi. Salafi solih ulamolarimizning ijtihodning
kelajagi haqidagi ko`rsatmalariga ham noo`rin mutaassiblik qilindi.
Ularning bu nozik masala mustabid hukmdorlar va ularga yoqish
uchun har narsaga tayyor chalamullalarga o`yinchoq bo`lib qolmasligi
yo`lida qabul qilgan ijmo’lari o`z o`rnida ishlatilmadi. Ma’lum usuliy
qoidalar va muhim ijtihodlar daxlsizligi haqidagi ko`rsatmalar jamiki
fiqh kitoblaridagi hamma so`zlar daxlsizdir, degan ma’noda talqin
qilindi. Natijada asrlar osha fiqh masalalari o`rta asrdan oldingi holida
muzlab qotib qoldi. Zamon, makon va omillar o`zgarishi bilan
musulmon ummati hayotida ham sodir bo`ladigan turli yangi
masalalarni hal qilishi lozim bo`lgan ulkan omil harakatsiz qoldi. Borib-
borib fiqh kitoblarimizni yillab diniy tahsil olgan kishilar ham
osonlikcha tushuna olmaydigan holga etildi. Kishilar malomatdan
qo`rqib fiqhiy kitoblarimizdagi zamon o`tishi bilan eskirib, istilohdan

chiqib ketan so`zlar o`rniga boshqa murodif so`zni almashtirishga ham
jur’at qila olmas edilar.
Hozirga kelib barcha islomiy ilmlarda zamon ruhi esib turibdi.
Tafsir, Hadis, Siyrat, Ulumul Qur’on, Ulumul Hadis va boshqa bir
qancha Islomiy ilmlar bo`-yicha ko`plab yangi asarlar bitildi va
bitilmoqda. Mazkur asarlarda o`quvchi o`zining barcha zamonaviy
savollariga javob topadi. Bu asarlar kishilarni jalb qilishning hamma
uslublarini hisobga olib bitilgandir. Ammo fiqh haqida bu gaplarni ayta
olmaymiz. Bir-ikkita juz’iy va o`ta sodda urinishlarni hisobga
olmaganda deyarli hech narsa qilingani yo`q. Ulkan Islomiy ilm
bo`lmish fiqh ilmidagi asrlardan buyon davom etib kelayotgan bu
turg`unlik oqibatida kishilarda fiqhdan chetlash yuzaga keldi. O`zining
zamonaviy muammosi haqida javob izlab fiqhga murojaat qilgan odam
unda bir necha asrlik gapni ko`rganidan keyin shundoq bo`lishi ham
tabiiy bir hol. Nahotki o`tgan mujtahidlarimiz rahmatullohi alayhimlarni
ko`z qorachig`imizdek e’zozlagan, ularni bosh ustiga qo`ygan
holimizda, ularning ijtihodlariga til tegizmay turib, ba’zi masalalarimizni
hal qila olmasak. Hech bo`lmasa, eski kitoblarimizni zamonaviy
istilohlarga o`girib, xalq ommasiga tushunarliroq tilda taqdim qilsak
bo`ladi-ku!
Kamina xodimingiz bundan bir necha yillar avval bir maqolamda
ushbu ma’noga bir oz ishora qilib o`tgan edim. O`shanda ba’zi ahli
ilmlar buni mujtahidlar maqomiga jur’at emasmikin, deya mulohaza
ham qilgan edilar. Men ularga bundoq xayoldan umuman yiroq
ekanimni bayon qilib bergan edim. Endi esa ko`pchilik ulamolar bilan

bo`lgan suhbat va bahslarda ushbu fikr hamda mulohazalarni qo`llash
holati ko`payib bormoqda. Ba’zi kishilar fiqhga yangicha yondashmoq
zarurligi haqida kitob ham yozdilar. Kelajakda fiqh ilmida ham avvalgi
paytlar kabi jozibadorlik paydo bo`lsa ajab emas, degan umiddamiz.
Demak, diniy masalalardagi ixtiloflarning kelib chiqishiga sabab
bo`lgan omillar faqat bir tomonlama emas ekan. Fiqhni mahkam
ushlashlik chegaradan chiqib, mutaassiblikka o`tib ketishi ham bu
ishda qo`l keldi, desak xato bo`lmasa kerak. Hozirda ayni shu narsa
odamlarni, ayniqsa yosh avlodni fiqh ilmidan uzoqda qolishlariga
sabab bo`layotgani ham ehtimoldan xoli emas. Bir narsani bilmagan
odam unga yaqin bo`lishi qiyin. Fiqhdan uzoqda qolgan kishilar uni
tanqid qilishi ham shundan kelib chiqayotgan bo`lsa ajab emas.
Musulmonlar hayotidagi barcha muammolarni o`z vaqtida shariat
yuzasidan hal qilib, hukmini aytib berishi lozim bo`lgan buyuk ilm – fiqh
ilmi bugungi kunimizda hayotdan orqada qolib turgani afsuslanarli bir
holdir. Xuddi ana shu holat hozirda fiqhni ba’zi hukmdorlar va
chalamullalar o`ziga xos xizmat qildirishiga ham sabab bo`lmoqda.
Nima qilmoq k erak ? Ushbu va bu yerda aytilmagan yana
boshqa omillarni e’tiborga olgan holda fiqh ilmini o`rganish, o`tgan
buyuk faqihlarimiz qoldirgan ulkan ilmiy merosdan unumli foydalanish
va musulmonlar ommasiga bu ilmni zamon ruhiga mos ravishda
etkazishni ilmiy va to`g`ri ravishda yo`lga qo`ymoq zarur. Ana shunda
fiqh haqidagi ixtiloflar ham barham topishi uchun katta bir qadam
qo`yilgan bo`ladi, inshaalloh.

Umuman olganda esa musulmonlar iloji boricha diniy savodlarini
o`stirish ustida ishlamoqlari lozim. Ahli ilmlar esa ilmni puxta egallash
payida bo`lishlari, kishilarni ixtilofga solish o`rniga ularni ixtilofdan
chiqarish haqida qayg`urishlari lozim. Agar ba’zi bir masalada turli
fikrda bo`lib qolsalar, uni darrov xalq ommasi ichiga olib chiqmasdan,
avval o`zlari ilmiy majlislarda hal qilib olib, bir fikrga kelganlaridan
keyingina ko`pchilikka e’lon qilishlari lozim. Qisqasini aytadigan
bo`lsak, hammamiz bir tan, bir jon bo`lib, ixtilofga qarshi
kurashmog`imiz zarur. Ixtilofga olib boradigan har bir yo`lni,
so`qmoqni yaxshilab to`smog`imiz lozim.
Har bir musulmon banda Alloh taoloning:
« A lbat t a, mo` ’minlar birodardirlar. Bas ik k i birodaringiz
orasini isloh qiling» , degan oyatiga doimiy ravishda og`ishmay amal
qilmog`i kerak. Hamma din qardoshlari bilan birodarlik aloqalarini
borgan sari mustah-kamlab bormog`i lozim va lobuddir. Shuningdek,
har bir musulmon banda ikki birodari orasiga ixtilof tushib qolganini
bilishi bilan darhol ularning orasini isloh qilishga o`tmog`i darkor.
Aziz dindoshlar! Bizlar o`zaro ixtiloflarimiz barcha
muvafaqiyatsizliklarimiz manbai ekanini tushunib etmog`imiz lozim.
4 Mazhablar оrasidagi farqlar v a m azhabsizlik . Alloh
Subhanahu va Taolo O`zining abadiy dasturi, Qur’oni Karimda biz
musulmon bandalariga xitob qilib: « O`zaro nizo qilmang, u holda
t ushk unlik k a uchray siz va k uch-quvvat ingiz k e t adi» degani bejiz emas.
Ha, Ulug` Alloh to`g`ri aytadi, ixtilof musulmonlarni tushkunlikka

uchratadi, kuch-quvvatlarini ketkazadi. Agar tushkunlikka uchramaylik,
kuch-quvvatimiz ketmasin, desak ixtilof qilmaylik.
Payg`ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Siz bilan biz ummatlariga
xitob qilib: «Ixtilof qilmanglar. Albatta, sizdan avvalgilar ixtilof qildilar
va halok bo`ldilar», deganlar. Agar o`tgan ummatlarga o`xshab
halokatga duchor bo`lmaylik, desak ixtilof qilmaylik.
Bir-birimiz ila ixtilof qilish uchun sarf qilayotgan aql-zakovat, ilm-
ma’rifat, kuch-quvvat hamda vaqtu imkoniyatlarimizni boshqalarni
dinimizga, ibodatga da’vat qilishga sarflaylik.
Ushbu kamtarona satrlarga nuqta qo`yishdan oldin, tarix davomida
Allohning inoyati ila ko`plab qiyinchiliklarni sharaf bilan engib chiqqan
musulmonlar bu safargi qiyinchiliklarni ham enga olishlariga
ishonchimiz komil ekanini ta’kidlamoqchiman.
Alloh biz bilan! Alloh musulmonlar jamoasi bilan! Va oxirgi
duoimiz, olamlarning Robbisi Allohga hamd bo`lsin, demoqdir.
Buyuk mujtahidlar (taba ‘ a tobi ‘ inlar) davri. Bu davrda Abu Hanifa,
Molik ibn Anas, Muhammad ibn Idris ash-Shofi ‘ iy, Ahmad ibn Hanbal,
al-Avzo ‘ iy, Dovud az-Zohiriy kabi buyuk faqihlar etishib chiqqanlar.
Ularning hayoti, faoliyati, ijodi xususida ko’plab ilmiy ishlar olib
borilganiga qaramasdan, etarli emas.
Bu davrda ikki: «ashob ar-ra’y» (fikr tarafdorlari) va «ashob al-hadis»
(hadisga ergashuvchilar) oqimlari vujudga keldi.
«Ashob ar-ra’y» oqimiga Iroqda Kufa maktabi vakillari tomonidan
asos solindi. Bunga avvalo ahli sunna va-l-jamo ‘ aning buyuk imomi Abu
Hanifa (80-150G’699-767) poydevor qo’ydi. Muhim fiqh ilmiy

akademiyasini shakllantira olgan Abu Hanifa ilmiy masalalarda
ko’pincha «ra’y»ga suyanar edi. Shunga ko’ra «ra’y» hanafiy
mazhabining shakllanishi va harakatlanishining asosiy xususiyatini
tashkil etadi. Hadis to’plashda, qiyos va istihsonni keng yoyishda, Islom
dini aqidalarini ma’lum bir tartibga solishda va shu bilan birga shariat
hukmlari va qonunlarini ustuvor dalillar asosida ilmiy tarzda ta’lim
berish uslubini ishlab chiqishda Abu Hanifa katta xizmat qilgan.
Hanafiy mazhabining asosiy manbalari quyidagichadir:
Al-Qur’on; As-Sunna; Al-Ijmo ‘ ; Al-Qiyos; Al-Istihson;
Imom A bu Hanifa . Hanafiy mazhabining asoschisi al-Imom al-
A ‘ zam Abu Hanifa an-Nu ‘ mon ibn Sobit al-Kufiy (80-150G’699-767) –
forslardan bo’lib, Umaviylar (661-750) va Abbosiylar (750-1258) davlati
ayni avj olgan davrda yashagan taba ‘ a tobi ‘ inlardandir. Manbalarda
uning otasi Sobit asli Xurosondan ekanligi qayd etiladi . «Abu
Hanifaning o’zi esa, Anas ibn Molik bilan uchrashgan va undan « Ilm
talab qilish har bir muslim uchun farzdir » hadisini rivoyat qilgan, shunga
ko’ra, u tobi‘inlardan», degan ma’lumotni uchratish mumkin. Uni «ahli
r a’y Imomi » ,«ahli Iroq fa q ihi»,«hanafiy mazhabi sohibi» kabi nomlar
bilan manbalarda keltiriladi. Kasbi gazlama savdosi bilan shug’ullanish
edi. YOshlik chog’idayoq Qur’onni yod olgan. 18 yil ustozi Hammod ibn
Abi Sulaymondan tahsil olgan. Fiqh ilmini Ibrohim an-Naxa‘iy va ash-
Sha ‘ biy dan olgan. Abu Hanifaning etuk shogirdlaridan Muhammad ibn
al-Hasan ash-Shayboniy (132-189G’709-805), Abu Yusuf (113-182G’731-
769)larni alohida aytib o’tish zarur.

Imom Molik . «Ashob al-hadis» oqimiga Hijozda Madina maktabi
vakillari tomonidan asos solindi. Bunga ahli sunna imomlaridan Molik
ibn Anas (93-179G’712-795) «o’z amaliyotida faqat Qur’on va hadisga
suyanish ta’limoti»ning asoschisi bo’ldi. Manbalarga ko’ra, Molik ibn
Anas butun umri davomida Madina (qadimgi nomi YAsrib) shahridan
chiqmagan. Imom Molik nomi bilan mashhur bo’lgan mazkur faqih
Molikiy mazhabining asoschisidir. Molik ibn Anasning mashhur «Kitob
al-Muvatto’» nomli asari mavjud.
Imom Shofi ‘iy. YUqorida nomlari va asoschilari zikr etilgan bu
ikki oqimni ahl as-sunna imomlaridan bo’lmish Imom Shofi‘iy nomi
bilan mashhur Muhammad ibn Idris ash-Shofi‘iy (151-179G’767-804)
nazariy jihatdan birlashtirgan. U Shofi‘iy mazhabining asoschisi bo’lib,
«al-Umm» nomli asar muallifidir.
Ahmad ibn Hanbal. Keyinchalik «as-Salafiyyun»lar oqimi
tarafdori bo’lib ahl as-sunnaning to’rtinchi imomi deb e’tirof etiladigan
Imom Ahmad ibn Hanbal (164-241G’781-855) o’z faoliyatini olib bordi.
U Hanbaliy mazhabining asoschisidir. Imom Ahmad ibn Hanbal «al-
Musnad» asarining muallifidir.
Buyuk mujtahidlar davrida yuqorida zikr etilgan mujtahidlar nomi
bilan bog’liq asosiy sunniy huquqiy mazhablar paydo bo’ldi va o’z
ta’limotini shakllantirdi.
Taqlid davri. X-XII asrlarga kelib fiqh ilmi o’zining rivojlanish
tarixida keyingi bosqich, ya’ni «taqlid davri»ga o’tdi. Bu davr fiqh ilmi
avvalgi davrlar an’anasi ta’siri ostida rivojlanib, yuksak bir maqomga
erishgan vaqtga to’g’ri keladi. YUqoridagi davrlardan ma’lum bo’lgani

kabi, buyuk mujtahidlar vujudga keldilar, ularning tarafdorlari paydo
bo’ldilar. Turli mazmundagi asarlar yozildi va sharh etildi. Bu davr
faqihlarida taqlid ruhi kuchli edi. Ularda asosan o’zlaridan oldingi
mujtahidlarning fikrlarini «shar’iy nass» (shar’iy hujjat) sifati qabul etar
edilar. Shunday bo’lsada bu davr faqihlari orasida o’zlarining ilmiy-
amaliy faoliyatlari natijasida mislsiz bebaho asarlarlar yaratgan
allomalar etishib chiqdi. Ularning bu asarlari uzoq davr mobaynida
muhim manba bo’lib xizmat qilish bilan birga, hozirgi kunda ham o’z
mavqeini va qadr-qimmatini yo’qotgani yo’q.
VIII asrning oxiri - IX asrning boshlarida Movarounnahrda (hozirgi
O’rta Osiyoning aksariyat qismi) islomdagi ahl as-sunnaning Hanafiyya
mazhabi tarqala boshladi. Buxoro va Samarqand shaharlarida shu
mazhab ta’limoti asosida Movarounnahr fiqh maktabi tarkib topdi.
Movarounnahrlik faqihlar teran bilimlari, qimmatli asarlari bilan islom
dunyosida katta shuhrat qozondilar. Faqihlarning davlat hukmron
doiralari, xalq ommasiga ta’siri juda kuchli edi. Diniy va ijtimoiy hayotda
uchraydigan barcha muammoli masalalar faqihlar orqali echilgan. Fiqh
shaxs, oila va jamiyat hayoti turli shahobchalari masalalarini qamrab
olganligi tufayli Movarounnahr maktabi namoyandalari bu o’lka
xalqlari an’analari, urf-odatlarini umumislom mavqelaridan turib tahlil
qilishdek vazifani bajarganlar. Movarounnahrlik faqihlarning bir necha
avlodlari faoliyati orqali mahalliy xalqlarning tarixiy, huquqiy an’analari
islom madaniyatida o’z aksini topdi.
VIII-X asrlarda Movarounnahrning ayrim shaharlardagi
hanafiylikka asoslangan ilmiy markazlar paydo bo’ldi. Bunga Iroq va

Xuroson maktablarining ta’siri katta bo’ldi. Buxoro maktabiga Abu Hafs
Ahmad ibn Hafs al-Kabir al-Buxoriy (vaf. 832 y.) asos solgan.
Samarqand ilmiy markazining shakllanishiga Abu Sulaymon al-Juzjoniy,
Ibn Samo ‘ a va Shaddod ibn Hukaym kabi Balx faqihlarining xizmati
katta bo’ldi. Buxoro faqihlari bu davrda asosan fiqhning amaliy
masalalari (furu‘ al-fiqh) bilan, samarqandliklar esa o’z ilmiy
faoliyatlarini ilohiyot (usul ad-din) mavzui bilan shug’ullanishga
qaratdilar.
XI-XIII asrlarga kelib, fiqh ilmi o’zining yuksak taraqqiyotiga etishdi.
Qoraxoniylar (999-1212) davri faqihlari haqida ilmiy tadqiqot olib borgan
Turkiyalik olim Y. Z. Kavakci bu davrda uch yuzga yaqin faqihlar etishib
chiqqanligi, yigirmadan ortiq fatvolar majmuasi, uch yuz ellikdan ortiq
fiqhiy asarlar yaratilganligi va shulardan 98 % hanafiy fiqhiga oid
ekanligini aytib o’tadi. Haqiqatan ham Movarounnahr hanafiy
mazhabining «qal’asi» edi desak adashmaymiz. «Hanafiylik sharqqa
yoyilar ekan, u Xuroson va Movarounnahrda o’ziga mustahkam makon
topdi. Bir guruh mashhur hanafiy faqihlari ham shu diyorlarga
mansubdir. Hanafiy faqihlari sulolalaridan: Buxoro sadrlari Buxoroda
Ibn Moza Mahmud oilasining hanafiy faqihlari meros tariqasida
kelayotgan «Sadr» unvoni bilan mamlakat siyosiy idoralarida va turli
hokimliklarida yuqori mansab sohiblari edilar, ar-Rig’damuniy, az-
Zaranjariy, al-Mahbubiy, as-Saffor, al-Pazdaviy, Samarqand sayyidlari, al-
Xayzoxaziy, al-Aqiliy, al-Marg’inoniy oilalari ilm va ijtimoiy hayotda kuchli
mavqega ega bo’ldilar. Ilm-fan rivojlandi. Ko’plab yirik olimlar etishib
chiqdilar. Yirik faqihlar sulolalari paydo bo’ldi. Bir necha avloddan

avlodga ulanib davom etgan faqihlar sulolalari nafaqat Movarounnahr,
balki butun Islom olamida katta nufuzga ega edilar.
Umuman fiqh, xususan hanafiy mazhabining rivojlanish tarixida
XI - XII asrlardagi Movarounnahr faqihlarining ilmiy faoliyati juda muhim
o’rin tutadi. Bu davrda etishib chiqqan hanafiy faqihlaridan - ad-
Dabusiy Abi Zayd, al-Halvo’iy, Abu Bakr Muhammad as-Saraxsiy, al-
Pazdaviy ‘ Ali, as-Sadr ash-Shahid ‘ Umar, an-Nasafiy ‘ Umar, Alouddin as-
Samarqandiy, Ibn Moza Mahmud, al- ‘ Attobiy Ahmad, al-Kosoniy
Mas ‘ ud, Qozixon va yuqorida zikr etilgan al-Marg’inoniy ‘ Ali kabi ma’lum
va mashhur faqihlarning nomlarini keltirish mumkin.
Umuman olganda yuqorida bir necha davrlar va ularda mavjud
bo’lgan fiqh maktablari, bu maktablarda ilmiy faoliyat olib borgan
mujtahidlar haqida qisman bo’lsada tanishib chiqish va fiqh ilmining
Payg’ambar s.a.v. davrlaridan toki taqlid davriga bo’lgan tadrijiy
rivojlanishini o’rganish bizga:
- VII - XII asrlardagi ilmiy muhit;
- O’sha davrlarda mavjud bo’lgan fiqh maktablari va ularda ilmiy
faoliyat olib borgan muhim shaxslar;
- XI - XII asrlarga kelib Movarounnahr fiqh maktabining
ahamiyati;
- Buxoro va Samarqand shaharlaridagi an ’ anaviy fiqh
maktablarining o’ziga xos qirralarini ochish va ularning ahamiyati;
- XI - XII asrlardagi faqihlar sulolalarining Movaroun-nahr fiqh
maktabida tutgan o’rni qanday ekanligi haqida qimmatli ilmiy
ma’lumotlar olishimiz uchun imkon beradi.

M o d o mi k i , biz yoshlarimizni , P r e zid e ntiz aytganid ek Im o m
Bu xo riylar , Naqshbandiylar va YAssaviylar ta ’ lim o ti as o sida tarbiyalar
e k anmiz , biz ularni turli isl o m niq o bi o stidagi g ’ arazli guruhlar bilan
buyu k ajd o dlarimiz amal qilgan va bizlarga ham tavsiya etgan musaff o
isl o m o ’ rtasini ajrata o ladigan darajada bilimli qilishimiz zarur bo ’ ladi .
Vahh o biy li k . Vahh o biyli k XVIII asrda Arabist o n yarim o r o lida
vujudga ke lgan dini - siyosiy o qimdir . Uning as o schisi Muhammad ibn
Abd al - Vahh o b 1703 yili Arabist o n yarim o r o li Najd o ’ l k asining
al -‘ Uyayna d e gan j o yida tavallud t op gan . Bu davrda uning o tasi Abd al -
Vahh o b ibn Sulaym o n mustaqil mahalliy amir h ok imiyatida q o zili k
lav o zimida x izmat qilar edi . Muhammad yoshligidan diniy ilmlarni o ’ z
o tasi rahbarligida o ’ rgana b o shladi . U an ’ anaga k o ’ ra , Qur ’o nni yod
o ldi , tafsir va hadis ilmlari bilan tanisha b o shladi . Bir n e cha b o r Misr ,
Suriya , K urdist o n , Ir o q , Er o n mamla k atlarida bo ’ lib , k o ’p incha ulam o lar
suhbatida o ’ zining janjal k ashligi va mutaassibligi bilan ajralib turgan . U
o ’ z targ ’ b o tchili k fa o liyatini 1730 yillarda b o shlab , birinchi maqsadi
o ’ ziga mun o sib h o miy t op ish bo ’ ldi .
1745 yili Muhammad ibn Abd al - Vahh o b ad - Dir ‘ iyya v o diysiga
uning amiri Muhammad ibn Sa ‘ ud ta k lifiga bin o an k o ’ chib o ’ tdi . Bu
bilan Muhammad ibn Sa ‘ ud o ’ z h ok imiyatini k uchaytirishda
vahh o biyli k d ek maf k uraviy qur o lga ega bo ’ ldi . Vahh o biylar o ’ zlari
xo hlagan jam o ani k ufrda yo k i shir k da ayblashlari va unga qarshi jih o d
e ’ l o n qilishlari mum k in edi . Ibn Sa ‘ ud esa bu jih o dni amalga o shirib , o ’ z
h ok imiyati chegaralarini ke ngaytirishni b o shladi . Muhammad ibn Abd
al - Vahh o b 1792 yili vaf o t etdi . Ibn Sa ‘ ud va uning sul o lasi vahh o biyli k

bayr o g ’ i o stida o lib b o rgan urushlari 1932 yilda Saudiya Arabist o ni
davlatining tuzilishi bilan ya k unlandi .
Vahh o biyli k ta ’ lim o ti diniy masalalarda din fundam e nti , ya ’ ni
P ayg ’ ambar davri v o q e iyli k lariga qaytishni talab etdi . Ular barcha
mu xo liflarini bid ’ atchili k da , ya ’ ni dinga yangili k k iritganli k da aybladilar ,
o ’ zlarining siyosiy dushmanlarini esa mushri k li k da ayblab , ularga
qarshi jih o d o lib b o rishga fatv o b e rdilar . A x l o qiy masalalarda nazariy
jihatdan , garchi sha x siy k amtarli k, m o l - mul kk a hirs qo ’ ymasli k,
dunyoviy hayotda t o at - ib o datga a k sariyat vaqtni sarflashni targ ’ ib
qilsalarda , l ek in amalda sar o y ahlining b o sqinchili k urushlari qo ’ shni
qabilalar m o l - mul k larini talash o qibatida ga p bilan amal o ’ rtasida
ziddiyat p ayd o bo ’ ldi .
Vahh o biyli k hara k atlari Usm o niylar im pe riyasi (1453-1924)
hududlarida vujudga ke lganligi va im pe riya bilan bu hara k at o ’ rtasida
bir n e cha q o nli to ’ qnashuvlar yuz b e rganligi tufayli bu o qimda tur k
isl o miga qarshi bo ’ lgan k uchli k ayfiyat o ’ z a k sini t op di . Im pe riyaning
mar k aziy hududlarida hanafiyli k mazhabi mutlaq hu k mr o n mavq e ga
ega bo ’ lganligi uchun maz k ur ma k tab q o idalari qattiq tanqid qilindi .
Shuningd ek, vahh o biyli k hara k ati maf k urasining mar k azida
avvaliga Arabist o n e rlarini birlashtirish o rqali , ke yinchali k butun isl o m
dunyosida isl o m davlatini sha k llantirish g ’o yasi ham mavjud edi . Ular
bu maqsad yo ’ lida har qanday qurb o nli k larga tayyor edilar .
Vahh o biylarning chet ellarda k o ’p lab tash k il o tlari bo ’ lib , ular fa o l
hara k at o lib b o radilar . Ularning k o ’p chiligi yashirin siyosiy fa o liyat o lib
b o radi . Ish uslublari - diniy hissiyotlari k uchli bo ’ lgan fuqar o larni

jamiyatlariga t o rtib , ularni qayta tarbiyalash , so ’ ng ulardan tashviq o t
va ijtim o iy tartibbuzarli k, e k str e misti k hara k atlarda f o ydalanish . Bu
ishlarga , ayniqsa , yoshlarni , b o lalarni , hayot tarzidan n o r o zi bo ’ lgan
sha x slarni jalb qiladilar . X ayriya f o ndlari o rqali mayib - majruhlarga ,
e tim -e sirlarga yordam , diniy ta ’ lim b e rish , turli diniy adabiyotlarni
tarqatish k abi yo ’ llar bilan ke ng targ ’ ib o t ishlarini o lib b o radilar .
K ishilarga fanatizm , mur o sasizli k, o ’ zgalar fi k rlari va manfaatlariga
hurmatsizli k ruhini singdirishga urinadilar .
Al - I x v o n al - muslimun . XIX asr dastlab k i yillaridan isl o m dini
tarqalgan mamla k atlar iqtis o diy , ijtim o iy , siyosiy hayotida k atta tari x iy
o ’ zgarishlar yuz b e ra b o shladi . Bu o ’ zgarayotgan yangi shar o itlarga
diniy - falsafiy , huquqiy n o rmalarning XIX asr yarmidan b o shlangan
m o slashuvi fanda « Isl o miy isl o h o tlar » n o mini o ldi . L ek in bu jarayon
haddan tashqari cho ’ zilib ke tdi va k o ’p s o halarda ziddiyatli h o llarni
ke ltirib chiqardi . Ular o rasida p anislamizm va musulm o n jam o alarining
b o shqa ko nf e ssiyalardan ajratish g ’o yasini aytishimiz mum k in .
P anislamizm g ’o yasini birinchi bo ’ lib ilgari surgan Jam o liddin al - Afg ’o niy
(1839-1897) his o blanadi . U diniy - siyosiy arb o b bo ’ lib , 1884 yili P arijda
Muhammad Abduh (1849-1905) bilan birgali k da « al - Urvat al - vusq o»
jurnalini nashr etdi va unda p anislamizm g ’o yalarini targ ’ ib qila
b o shladi . Afg ’o niyning g ’o yalarini ke yinchali k « Musulm o n bir o darlar »
(« al - I x v o n al - muslimun ») radi k al sha k llarida riv o jlantirildi .
Al - I x v o n al - muslimun - 1928 yili Misrning Ism o iliya shahrida
Misrli k shay x Hasan al - Bann o t o m o nidan tash k il etilgan diniy - siyosiy
tash k il o t . Hasan al - Bann o Jam o liddin al - Afg ’o niy , Muhammad Abduh ,

Rashid Riz o asarlaridan ta ’ sirlanib , p anislamizm g ’o yasida « jih o d »,
« isl o miy millatchili k», « isl o miy davlat » ta ’ lim o tlarini ishlab chiqdi . Al -
I x v o n al - muslimun bu ta ’ lim o tlar as o sida isl o m dini tarqalgan
mamla k atlarda Qur ’o n va shariatda if o dalangan q o idalarga to ’ liq ri o ya
qiluvchi , « isl o miy ad o lat » p rinsi p lari o ’ rnatilgan jamiyat qurish uchun
siyosiy k urashni b o shlab yub o rdi .
Al - I x v o n al - muslimun o ’ z tari x ida bir n e cha b o sqichlarni b o sib
o ’ tdi . 1928-1936 yillardagi davrni x ayriya va ma ’ rifatchili k b o sqichi d e b
atasa bo ’ ladi . Ke yinchali k u k urash uslubi sifatida t e rr o rni qo ’ llash
darajasiga e tgan siyosiy tash k il o t sifatida mayd o nga chiqdi . K o ’p lab
davlatlarda uning fa o liyati taqiqlandi . Ke yingi davrda al - i x v o n al -
muslimun o rasida bo ’ linish yuz b e rib , ular 3 yo ’ nalishga bo ’ linib ke tdi :
1) «mo’’tadillar» - Hasan al-Bann o va Sayyid Qutb tarafd o rlari;
2) «isl o m d e m o kratlari» - «isl o m s o sializmi» ta’lim o ti tarafd o rlari;
3) «at-Takfir va-l-hijra», «al-Jih o d», «Hizb at-Tahrir al-isl o miy» kabi
t e rr o r uslubini qo’ll o vchi tashkil o tlar.
Hizb at -Tahrir al-isl o miy (Hizbut t ahrir) . Hizbut tahrir 1952 yili
Quddus shahrida falastinlik il o hiyotchi Taqiy ad-din an-Nabah o niy
(1909-1979) t o m o nidan as o s s o lingan diniy-siyosiy partiya. U Hayfada
tug’ilib o’sgan, Q o hiradagi «al-Azhar» univ e rsit e tida ta’lim o lgan.
Hizbning asosiy maqsadi - avval arab davlatlari miqyosida, keyin
islom dunyosi miqyosida va nihoyat jahon miqyosida xalifalik
shaklidagi islom davlatini tuzish. Ularning asosiy da’vosi - Mustafo
Kamol Otaturk tomonidan 1924 yili Usmoniy xalifa Ikkinchi Abdulmajid
(1922-1924) xalifalikdan g’ayriqonuniy chetlatildi. Davlat diniy-isl o miy

q o nunlar as o sida x alifa t o m o nidan id o ra etilishi l o zim. Hizb dasturi 187
banddan iborat bo’lib, asosiy maqsadi - hokimiyatga erishish. Bundagi
asosiy yo’l - islomiy fikrlovchi shaxslarni shakllantirish. Ularga islomiy
ta’lim-tarbiya berish ikki bosqichdan iborat: 1) u bilan islom ta’limotini
o’rgatish yo’lida madaniy-ma’rifiy ishlar olib borish; 2) siyosiy faoliyatga
tortish.
Maqsadga erishish uchun kurash uch b o sqichdan ib o rat:
- g’oyaviy-fikriy kurash;
- jamiyatda g’oyaviy inqilobni amalga oshirish;
- hokimiyatga faqatgina umma - jamoaning to’liq roziligidan
so’ng kelish.
Hizbut tahrir tarafdorlari ko’pgina musulmon davlatlari, jumladan
Tunis, Iroq, Jazoir, Sudan, YAman va boshqalarda o’z faoliyatlarini
yashirin olib bormoqdalar. Uning hozirgi kundagi rahbari Abd al-Qadim
az-Zallumdir.
Hizbut tahrir tuzilish jihatidan p iramida sha k lidadir . Har bir guruh
( halqa ) al o hida - al o hida bo ’ lib , 5-6 k ishidan ib o rat . Guruhlarning o ’ quv
ishiga « mushrif » rahbarli k qiladi . Undan tashqari guruhda yana bir
rahbar - « amir » bo ’ lib , u mushrifga mashg ’ ul o tlarni o ’ t k azishda
b e v o sita yordam k o ’ rsatadi . Mushrif bir vaqtning o ’ zida bir n e cha
guruhda ta ’ lim ishlarini o lib b o rishi mum k in . O ’ qish dav o mida
tingl o vchilar diniy mavzudagi mashg ’ ul o tlar bilan birga siyosiy ,
jumladan , musulm o n davlatlarida s o dir bo ’ layotgan v o q e alarni diqqat
bilan o ’ rganadilar .

O’zbekiston hududida 1992 yildan boshlab partiyaning
boshlang’ich bo’linmalari tashkil etila boshlagan. Hizb safiga kiruvchilar
o’z partiyalari haqidagi ma’lumotlarni hech qachon oshkor etmaslikka
o’z mushrifi buyurgan vazifalarni so’zsiz bajarishga Qur’on bilan qasam
ichadilar. Hizb mutasaddilari o’z tarafdorlarini ko’proq ziyolilar, ilmiy
xodimlar, talaba yoshlar orasidan qidiradilar.
Ye tarli ta’lim olgan shaxslar keyinchalik o’zlari mustaqil guruh
tuzishlari lozim. Tahrirchilarning ta’limi bosqichma-bosqich olib
boriladi. Birinchi bosqichda «Islom nizomi» va «Izzat va sharaf sari»
kitoblari bo’yicha o’qitiladi, «al-Va‘y» jurnalidagi ma’lumotlar
muhokama qilinadi. Keyingi bosqichlarda «Demokratiya kufr nizomi»,
«Siyosiy ong», «Xalifalikning tugatilishi», «Hizbut tahrir tushunchalari »,
«Islomiy da’vatni yoyish vazifalari va sifatlari» kabi kitoblari o’qitiladi. Bu
adabiyotlar partiya manfaatlarini ko’zlab, Qur’on oyatlari va hadislarni
noto’g’ri talqin qilib dindorlar ongiga ta’sir qilish mo’ljallangan. Ushbu
nashrlar dindorlarni siyosiylashtirilgan islomga targ’ib etib, ularni
fuqaroviy bo’ysunmaslikka va muomaladagi umumiy qoidalarni inkor
etishga chaqiradi.
Hozirgi zamon islom ulamolari – Y u suf Qarzoviy, Sayyid
Muhammad at-Tantoviy, Nosir ad-din al-Alboniylar Hizbut tahrirni ohod
hadislarga, qabr azobiga, sirot ko’prigiga ishonmasliklari uchun ularni
ahl as-sunna va-l-jamo‘a safidan chiqqan hisoblaydilar.
Ak romiy lar. Respublikamiz hududida tashkil topib, hozirda
faoliyati deyarli to’xtatilgan noan’anaviy ham islom ta’limotiga ham

konstitusiyaviy davlatchilik asoslariga zid bo’lgan guruh
«Akromiylar»dir.
Akromiylar 1996-1997 yillarda Andijonda tashkil topib, uning
nomi guruh asoschisi - 1963 yilda tug’ilgan Yo’ldoshev Akrom nomi
bilan bog’liq. A. Yo’ldoshev Hizbut tahrirning etakchisi an-Nabahoniy
g’oyalari asosida 12 darsga mo’ljallangan «Imonga yo’l» risolasini
yozgan. Shu sababdan akromiylarni «Imonchilar» deb ham yuritiladi.
Akromiylar ham davlat tepasiga chiqish kabi g’arazli maqsadlarni
ko’zlaydilar. Biroq, ular tahrirchilardan farqli o’laroq, xalifalik davlatini
mahalliy sharoitdan kelib chiqib, avvalo Andijonda, so’ng Farg’ona
vodiysida amalga oshirmoqchi bo’ldilar. Akromiylar siyosiy hokimiyatga
erishishning 5 bosqichini rejalashtirganlar - «sirli», «moddiy», «uzviy»,
«maydon» va «oxirat». To’rtinchi va beshinchi bosqichlar tamomila
islomlashtirish davri tugagach boshlanishi va ochiqdan-ochiq hokimiyat
uchun kurash bosqichlari bo’lmog’i lozim edi.
Bu guruh a’zolari asosan hunarmandlardan iborat bo’lib, ular
rasmiy ishxonalardan bo’shab, jamoa ma’qullagan mehnat faoliyati
bilan shug’ullanganlar. Zarurat tug’ilganda «birodarlari»ga «jamoa
banki»dan moddiy yordam berganlar. Undan tashqari jamoa a’zolariga
tashkiliy ravishda oziq-ovqat mollari tarqatib turilgan. Quda-andachilik
faqat «birodarlar» o’rtasida amalga oshirilgan.

FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: O‘zbekiston,
20 20 yil .
2. O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim-tarbiya va
ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida. O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining Farmoni. PF-6108. 06. 11. 2020.
3. Mirziyo y ev SH.M. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari. 4-jild.
Toshkent, O‘zbekiston, 2020 yil. 456 bet.
4. Mirziyoyev SH.M. Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’, hayoti yorug’
va kelajagi farovon bo’ladi. 3-jild. Toshkent, O‘zbekiston, 2019 yil.
400 bet.
5. Len Woods. Handbook of World Religions. Barbour Publishing,
Ohio. 2008. – 266 p.
6. Dinshunoslik asoslari. О‘quv qо‘llanma / Ochildiyev A. va
boshqalar. –Toshkent: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa
birlashmasi, 2013. – 320 b.
7. Dunyo dinlari tarixi / tuzuvchilar: S.Agzamxodjayev,
D.Rahimjonov, N.Muhamedov va b. – T.: ToshdSHI, 2011. – 262 b.
8. Osnovi religiovedeniya: Ucheb./ G.T.Tulemetova, E.F.
Ibragimov / Otv. red. A.A.Xasanov. – 2-ye izd., pererab. i. dop. –Izd.
«Toshkent islom universiteti» nashriyot-matbaa birlashmasi. 2015. –
265 s.
9. Mo‘minov A., Yo‘ldoshxo‘jayev H., Rahimjonov D., Komilov M.,
AbdusattorovA., Oripov A. Dinshunoslik. Darslik / Mas’ul muharrir
akad. Ibrohimov N.I. – T.:Mehnat, 2004. – 296 b.
10. Hasanov A., Komilov M., Uvatov U., Azimov A., Rahimjonov
D., Zohidov Q., Islom tarixi. Darslik. – T.: «Toshkent islom universiteti»
matbaa-nashriyot birlashmasi, 2008.
11. Yo‘ldoshxo‘jayev H. , Rahimjonov D. , Komilov M. Dinshunoslik
ma’ruzalar matni. – T.: ToshdSHI nashriyoti, 2000.
12. Mo‘minov A.Q. Dinshunoslik asoslarini o‘qitish va
o‘rganishning yagona konsepsiyasi. – T.: ToshdSHI nashriyoti, 1999.

Islоmdagi mazhablar va yo‘nalishlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish