Ismoil somoniy-yirik davlat arbobi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Ismoil somoniy-yirik davlat arbobi

Купить

ISMOIL SOMONIY-YIRIK DAVLAT ARBOBI
MUNDARIJA
KIRISH................................................................................................................3
I BOB.MANARON VA XUROSONDA MAHALLIY FEODALLARNING
TA’SIRINI KUCHAYTIRISH..........................................................................6
1.1. Tohiriylar va Safforiylar
davlati.....................................................................6
1.2. Somoniylar sulolasining kuchayishi. Somoniylar davlatining tashkil topishi.
Ismoil Somoniy va uning
xizmatlari......................................................................8
II BOB. MOVAROUNNAHRDA SOMONIYARNING SIYOSIY
HAYOTGA KIRIB
KELISHI...............................................................................................15
2.1. Ismoil Somoniy – yirik davlat arbobi. Uning davlatni boshqarish va harbiy
sohadagi islohotlari.............................................................................................15
2.2. Somoniylar davlatida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy hayot..........................20
XULOSA............................................................................................................30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..........................................................34
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Har bir xalqning davlatchilik va madaniyati tarixini
o‘rganish nafaqat ilmiy yoki nazariy, balki chuqur ma'naviy-ruhiy ahamiyatga ega
bo‘lib, har birimizda o‘zimiz tug‘ilgan va yashayotgan ona zamin bilan mustahkam
aloqadorlik hissini rivojlantiradi. Mustaqillik yillarida xalqimizning o‘z o‘tmishiga
qiziqishi kuchaydi. O‘zligimizni anglash, tariximizni o‘rganish davlat siyosati
darajasiga ko‘tarildi. Chunki, xalqimizning madaniy-ma'rifiy an'analari va
merosini o‘rganishda, milliy g‘oyaning shakllanishida tarix fanining ahamiyati
beqiyosdir. Qadimgi va boy tariximizni o‘rganish, uni keng ommaga yetkazish har
bir tarixchi oldida turgan dolzarb vazifadir.
O‘zbekiston tarixini xolisona va haqqoniy o‘rganish masalasi Birinchi
Prezidentimiz I.A.Karimovning asarlarida alohida tahlilini topib, o‘zbek xalqi
davlatchiligi tarixidagi boy an'analarni tadqiq etish dolzarb muammo tarzida
maxsus ta'kidlandi. Prezidentimiz belgilab bergan muhim vazifalar va tarixchi
olimlar oldiga qo‘yilgan masalalar shundan iboratki, asl manbalarga tayangan
holda Vatan tarixiga yangicha yondoshib, qadimgi davrdan to bizning
zamonimizgacha bo‘lgan tarixiy jarayonlarni va voqyealarni o‘rganishimiz zarur.
Tarixchilarimiz zimmasiga o‘lkamiz tarixini xolisona va
haqqoniy yoritish, unga adolat nuqtai nazaridan yondoshish va baho berish kabi
ulkan vazifalar qo‘yildi. O‘zbekistonning qadimgi tarixi va madaniyati, qadimgi
madaniy aloqalar mavzulariga katta e'tibor berilayotganligi ahamiyatga molikdir.
Zero, O‘zbekiston tarixidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlarni aks
ettiruvchi yozma manbalar va hujjatlarni yangi asoslarda tahlil etib umumlashtirish
muhimdir. O’zbekiaston Respublikas Prezidenti ta'kidlaganlaridek “Mustaqillik
yillari o‘z o‘tmishimizni, o‘z madaniyatimizni xolisona bilib olish davridir. Bu
jahon hamjamiyati, tarix oldidagi vazifamizni anglab olish davridir” 1
. Xalqimiz
tarixini o‘rganish va uni targ‘ib etishda, o‘zbek davlatchiligi tarixida, uning
madaniy rivojlanishida hukmdor sulolalar boshqaruvi, ularning ayrim vakillari
alohida o‘rin tutadi. O‘zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida Somoniylar
1
Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ, -Т.: Шарқ, 1998. 4-б
2

sulolasining hukmronligi katta ahamiyat kasb etadi. Odatda sulolalar biron-bir
o‘zlariga mansub yirik namoyanda faoliyati orqali mashhurlikka erishadilar
(masalan, eftaliylar, anushteginiylar, temuriylar). Somoniylar ham shunday, ular
aslida Somon qishlog‘i oqsoqoli Somonxudotning avlodlaridir.
Mavzuning
o‘rganilganilish darajasi . (bu masala birinchi bobda – mavzuning tarixshunosligi
qismida batafsil yoritilgan) Somoniylar davriga oid manbalar ichida Abu Bakr
Muhammad ibn Ja'far Narshaxiyning (899-959) “Buxoro tarixi” (944), Abu
Rayhon Beruniyning (973-1048) “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar yoki
“Osor ul-boqiya” (1000), Abu Ali Hasan ibn Ali Tusiy – Nizomulmulkning (1018-
1092) “Siyosatnoma” yoki “Siyar ulmuluk” (1091), asarlari o‘sha davrning siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy tarixini o‘rganishda alhida o‘rin tutadi3 .
Shuningdek, Abul-Fazl Bayhaqiyning “Tarixi Ma'sudiy” (1030-1041), Abu Jafar
Muhammad at-Tabariyning “Tarixi Tabariy”, Abu Nasr Forobiyning “Fozil
odamlar shahri”, Abulqosim Firdavsiyning “Shohnoma”, Mahmud Qashg‘ariyning
“Devonu lug‘at at-turk” kabi asarlarida ham o‘sha davrning tarixi bayon qilinadi.
Somoniylar davlati tarixiga oid
batafsil ma'lumotlar tarixchi olimlar N.N.Negmatov, G.A.Hidoyatovning asarlarida
batafsil yoritilgan. Shuningdek, N.Ya.Bichurin (Otets Iakinf), V.V.Bartold,
A.Yu.Yakubovskiy, S.A.Ahadjanov, B.Axmedov, K.Shoniyozov kabi olimlarning
asarlarida ham somoniylar davriga oid ma'lumotlar berilgan. Manba va adabiyotlar
bilan bir qatorda mustaqillik yillarida mavzuga oid to‘plamlar nashr qilindi hamda
gazeta va jurnallarda bir qator maqolalar chop etildi.
Mavzuning maqsad va vazifalari. Tarixiy
manba va ilmiy adabiyotlarda aks ettirilgan Somoniylar davlatining paydo bo‘lishi
va rivojlanishiga bag‘ishlangan masalalarni chuqur o‘rganish va qiyosiy tahlil
asosida, Somoniylar davlatining taraqqiyoti va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning
sabablarini yoritish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- Somoniylar davlatining tashkil topishi
jarayoni o’rganish - Mavorounnahr va Xurosonda
3

Somoniylar hokimiyatining o‘rnatilishi va siyosiy hayotini manbalar asosida tahlil
qilish; - Somoniylar davlatining
ijtimoiy – iqtisodiy hayotini tadqiq qilish va xulosalar berish;
- Somoniylar davlatida madaniy
hayotning rivojlanish sabablarini o‘rganish, ilm-fan taraqqiyotining sabablarini
ochib berish; - O‘zbek davlatchiligi
taraqqiyotida Somoniylar davlatining o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatish.
Kurs ishining tuzilishi:
Kirish,2 ta bob, 4 ta paragrif, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat
4

I BOB.MANARON VA XUROSONDA MAHALLIY
FEODALLARNING TA’SIRINI KUCHAYTIRISH.
8-asr oxiri — 9-asr boshlarida. Ajam yerlarining keng hududida
(Monaron va Xurosonda) xalifalikning arab hukmdorlari bir necha bor
qo zg olon ko tarib, o z tilini joriy etishga urinishlaridan so ng o zʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
hukmronligini oliy ma lumot va boshqaruvga ega bo lgan mahalliy feodallar
ʼ ʻ
bilan bo lishishga majbur bo ldilar. tajriba. Shunday qilib, abbosiylar
ʻ ʻ
mustaqillik istagini to‘xtatib, ayni paytda xalq qo‘zg‘olonlariga qarshi kurashda
mahalliy zodagonlarga tayanmoqchi bo‘ldilar. 806-810 yillardagi so nggi
ʻ
qo zg olon Samarqandda Rofe ibni Lays boshchiligida bo lib, unga Farg ona,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Buxoro, Ustrushona, Xorazm, Chag anyan va Xuttalyon aholisi qo shildi.
ʻ ʻ
Qo‘zg‘olon qiyinchilik bilan bostirildi.
Shuning uchun ham xalifalar Mansur, Mahdiy va Horun ar-Rashidlar
(754-809) davrida barmakiylar va somoniylar oilasidan mahalliy forszabon
feodallar jalb qilingan, ular xalifa saroyida vazir sifatida xizmat qilgan va
xalifaning Xuroson va Movaronoron viloyatlariga hokimlarni tayinlagan. Bu
vaqtda aholi orasida shuubiylar (arablarga qarshi, eronofillar) harakati keng
tarqalib, arablardan madaniy ustunligini ta’kidlagan forszabon zodagonlar
orasida ham keng tarqalgan edi.
Biroq xalifa Horun ar-Rashidning buyrug‘i bilan tez orada Barmakiylar
oilasi qoralandi va oilaning barcha a’zolari, jumladan, bosh vazir Xolid
Barmakid ham qatl etildi.
1.1. Tohiriylar va Safforiylar davlati
Tohiriylar davlati. Fors feodallarining yana bir sulolasi Tohiriylar sulolasi
edi. Tohir ibn Husayn Hirot viloyatining Fushanj hukmdori edi . Xorun ar-
Rashidning o‘g‘illari bo‘lmish aka-uka o‘rtasidagi urushda xalifalik taxti uchun
5

kurashda qatnashgan. 813-yilda Tohir Bag‘dodni egallab, Ma’munni xalifalik
taxtiga ko‘tardi. 821 yilda Ma’mun ibn Horun Tohirni Xurosonga hokim etib
tayinlaydi.
Tohir mustaqil hukmdor sifatida Xurosonning poytaxti Nishopur
(Eronning Mashhad) shahridan barcha hududlar ustidan hukmronlik qilgan.
822-yilda hatto juma namozlarida xalifani tilga olmaslikni buyurgan.
Tohir o z hukmronligi davrida Sosoniylar Eroniga fors odatlari vaʻ
boshqaruv usullarini joriy qila boshladi. U saroydagi hujjatlarni fors tilida
yuritishga ruxsat berdi, bu xalifaga yoqmadi. Tohir bor-yo‘g‘i 2 yil hukmronlik
qildi va xalifaning buyrug‘i bilan zaharlanadi.
830 yildan beri Yana bir Tohirid Abdulla Xuroson hukmdori bo lib, u 844
ʻ
yilgacha hukmronlik qilgan. U otasining ishini davom ettirib, boshqaruvga
mahalliy feodallarni jalb qilgan. Abdulla suvdan foydalanish to g risidagi qonun
ʻ ʻ
6

hujjatlarini kiritdi, yerlarni sug orish uchun yangi kanallar qurdi. Eronningʻ
davlatchilik an’analarini qayta tiklagan Tohiriylar 873 yilgacha hukmronlik
qildilar. 2
Safariylar davlati. IX-X asrlarda. Arab xalifaligi Mavarindon
chegaralarini ko'chmanchi turklar hujumidan himoya qilish uchun g'oziylar
qo'shinlaridan - e'tiqod uchun kurashuvchilardan foydalangan. G‘oziylar
otryadida misgarlik (arabcha — saffor) bo‘lgan aka-uka Yoqub va Amru ibni
Layslar xizmat qilgan.
861 yilda Yoqub va Amru Siston aholisining Tohiriylarga qarshi
qo zg olonida qatnashib, g alaba qozonadi. Yoqub viloyat hukmdori bo ldi va
ʻ ʻ ʻ ʻ
o n yil ichida xalifalikning bir qancha sharqiy rayonlarini bosib oldi.
ʻ
Keyinchalik 873 yilda Yoqub qo‘shini so‘nggi Tohiriylar qo‘shinini mag‘lub
etib, Nishopur shahrini egalladi. Shunday qilib, Safforiylar Xurosonda 900
yilgacha davom etgan yangi fors davlatini yaratdilar.
1.2. Somoniylar sulolasining yuksalishi. Somoniylar davlatining
tashkil topishi. Ismoil Somoniy va uning xizmatlari
Somoniylar sulolasining asoschisi 8-asr oxirida xizmat qilgan balxlik
Samon Xudot-dehqon (zamindor-feodal) bo lgan. Xuroson hokimi saroyida.
ʻ
Uning o g li Asad va nabiralari Nuh, Ahmad, Ilyos va Yoqub 819-yilda xalifaga
ʻ ʻ
sodiq xizmat qilgani uchun. M.V. M.V.V. viloyatlariga hokim etib tayinlandilar.
Shuning uchun bu yil 999 yilgacha davom etgan Somoniylar hukmronligining
boshlanishi hisoblanadi. Dastlab sulola boshlig i Nuh ibni Asad (819—841),
ʻ
keyin Ahmad ibni Asad (841—964) bo lib, hokimiyatni o g li Nasrga (864—
ʻ ʻ ʻ
892) o tkazgan.
ʻ
Nasr ibn Ahmad 874 yil akasi Ismoil ibn Ahmadni Buxoro viloyatiga
hukmdor etib tayinlaydi, bu yerda yosh Ismoil (849-907) aholini yirtqich
2
O‘zbekiston tarixi. Mualliflar jamoasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2003.
7

bosqinlar bilan ta’qib qilayotgan qaroqchilarga qarshi kurash boshlaydi. Buxoro
aholisi oldidagi xizmatlari uchun ("Komipir devori" Buxoro devorini ta'mirlash
bo'yicha mehnat majburiyatini bekor qilgan va uni vaqtincha soliqlardan ozod
qilgan) xalq tomonidan qo'llab-quvvatlangan. Ismoilning ukasi bilan qarama-
qarshiliklari u daromadning bir qismini (taxminan 700 ming dirham) jo‘natishni
to‘xtatganidan keyin boshlangan. Aka-uka o‘rtasida ikkita harbiy to‘qnashuv
bo‘lib, birinchisi 886-yilda Ismoilning vaqtincha hokimiyatdan chetlatilishi
bilan, ikkinchisi 888-yilda Ismoilning g‘alabasi bilan yakun topdi, biroq u
Nasrdan taxtni olmagan, iqtisodiy mustaqillikka erishgan. Ismoilning harakatiga
Nasr akaning hurmati ortdi.
892 yilda Nasr Ismoilga Movaronaron taxtini vasiyat qildi.
Ismoil Movaronunaron amiriga aylanib, xalifalikdan mustaqil siyosat
yurita boshlaydi. Davlat apparatida va armiyada islohotlar o'tkazdi. Bu arab
xalifasiga yoqmadi. Ismoilga qarshi kurashda xalifa Xurosonning boshqa bir
tojik hukmdori Amr ibn Laysni ishlatib, uni 898-yilda Movaronunaron amiri
etib tayinladi. Amr Ismoil bilan urush boshladi. 3
900 yilda Buxoro devorlari yaqinidagi hal qiluvchi jangda Ismoil
Somoniy Amr Safforidni mag‘lub etdi. Tarixchilar Tabariy va Narshaxiylarning
yozishicha, Somoniylar qo‘shinida oddiy Buxoro xalqi jangda qahramonlik
ko‘rsatgan. Shundan so ng Xuroson yerlari Somoniylar davlatiga qo shib olindi.ʻ ʻ
Moveronnahr va Xuroson, Shimoliy-Sharqiy Eron 10-asr boshlarida Somoniylar
davlati tarkibiga kirdi. Bu tojik xalqining ajdodlari yashagan yerlar edi va
Ismoilning tarixiy xizmatlari shundaki, u barcha tojiklarni bir davlatga
birlashtira oldi.
892-907 yillarda Ismoil Somoniylar davlatining amiri edi. Uning
xizmatlari: 1) mamlakatdagi tartibsizliklar va talonchiliklarni to‘xtatdi, 2) turkiy
ko‘chmanchilarning yirtqich bosqinlarini to‘xtatdi, 3) mamlakatning davlat
mustaqilligini o‘rnatdi, 4) Moverannahr va Xuroson tojiklarini yagona davlatga
3
Eshov B. sivilizatsiya tizimida ilk shaharlar. – Toshkent: Zar qalam, 2004.
8

birlashtirdi.
Somoniylar davlati 16 viloyatni birlashtirgan:
1. Moverannahr: So g d, Kesh, Farg ona, Ustrushona, Chag anyan,ʻ ʻ ʻ ʻ
Vashgird (Fayzobod), Xuttal, Badaxshon, Kumed (Rasht), Karan.
2. Xuroson: Nishopur, Marv, Balx, Hirot, Siston, G‘azna, Tabariston
(Eron shimoli-sharqida).
Somoniyning davlat tuzilishi va boshqaruv apparati
Somoniylar sulolasi davrida davlat boshqaruv apparati 2 asosiy davlat
idorasiga bo lingan:
ʻ
1. Dargoh (amir saroyi)
2. Devonlar (harbiy-fuqarolik vazirliklari)
Xo‘jalik va xo‘jalik faoliyati bilan asosan 10 devon shug‘ullangan bo‘lib,
ulardan asosiysi vazir devoni – hukumat boshlig‘i hisoblangan.
Bosh vazir “Hojibi buzurg” (buyuk hojib) deb atalgan.
Nasr II (914-943) davrida mamlakatni ma’rifatparvar vazirlar –
A.Jayxoniy (ilmiy geograf, astronom va faylasuf), Abdulfazl Balomiy (ilmiy
qomusiy) va Utbiy (shoir, faylasuf) boshqargan. amirlar Ismoil va Nasr II
Somoniylar davlatchiligi, tojik madaniyati va ilm-fani rivojiga o‘z hissalarini
qo‘shdilar.
Shtatda hududlarga Somoniylar sulolasidan bo'lgan qarindoshlar yoki
yirik dehqonlar rahbarlik qilgan. Ular bilan bir qatorda har bir shaharda
mahalliy feodallar orasidan shaharlarning “raislari” (boshliqlari) tayinlangan.
Islom ruhoniylari boshliqlari “ustod”, keyinchalik “shayxulislom” deb atalgan.
Somoniylar davlati aholisi islom dinining sunniy mazhabi (trend) ning hanafiy
talqinini targ ib qilgan.
ʻ
Iqtisodiyot, hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi
9

IX-X yillarda Somoniylar iqtisodiyoti rivojlangan dehqonchilikka
asoslangan bo lib, bu yerda davlat dehqonlardan “xaraj” (yer solig i) undirardi.ʻ ʻ
Sug‘orma dehqonchilikda keng qo‘llanilgan sug‘orish kanallari va inshootlari
tarmog‘i qurilishi yuksak taraqqiyot bosqichiga ko‘tarildi. Marv vohasi va
Zaravshon vodiysida yetishtiriladigan g alla va paxta ekinlari salmoqli o rinni
ʻ ʻ
egalladi. Katta maydonlarni bog lar, uzumzorlar, poliz ekinlari egallagan. Meva
ʻ
va poliz ekinlarining ayrim navlari xorijda mashhur edi. Cho l va tog li
ʻ ʻ
rayonlarda chorvachilik rivojlangan. Konchilik ham rivojlangan. Farg'onada
temir, qalay, kumush, mis, simob, qo'rg'oshin, firuza qazib olindi... Zarafshon,
Darvoz, Badaxshonning yuqori oqimidagi hududlar tog' jinslarini qazib olish
markazlari sifatida tanilgan bo'lib, ularda oltin, kumush, yoqut va lapis lazuli
qazib olinib, ular Sharqning qo'shni mamlakatlarida sotilgan. Nissa shaharlari
yaqinida, Samarqand, Varaxsha, Dushanbe (Shishaxona)da shisha ishlab
chiqarish sexlari topilgan bo lib, ularda ko p miqdorda atir va maishiy idishlar -
ʻ ʻ
siyoh idishlari, tuvaki, parfyum va deraza oynalari va boshqalar mavjud edi.
10

Shaharlarda hunarmandchilik va savdo rivojlangan. Hunarmandchilik
ishlab chiqarishda sir ostidagi rasm va bezakli sopol buyumlar soni ortib
bormoqda. Uy-ro'zg'or buyumlarida "ishtaha yaxshi", "buning egasiga
farovonlik" kabi yozuvlar - katiba mavjud. 8-10-asrlarda xalifalikning barcha
shaharlarini qog oz bilan ta minlagan yagona shahar. Samarqand edi. Xalifalarʻ ʼ
buyurib, Samarqand qog‘oziga yozgan. Faqat 10-asrda. qog'oz yasash siri
xalifalik bo'ylab tarqaldi.
Arab xalifaligi, Xitoy va Yevropa mamlakatlari o rtasida savdo aloqalari
ʻ
tiklanishi bilan Somoniylar mol-mulk oldi-sotdisi orqali daromadlarni
oshirdilar. Buxoro va boshqa yirik shaharlarda 10-20 kun davomida
yarmarkalar, bozorlar o tkazildi. Bir qancha shaharlarda tangalar zarb qilinishi
ʻ
pul muomalasining oshishiga olib keldi. Ismoil davrida quyidagi tangalar
moliyaviy muomalada bo lgan:
ʻ 4
“Dinor” deb atalgan va og‘irligiga qarab belgilanadigan oltin tangalar,
asosan, yirik feodallar va savdogarlarga tegishli bo‘lib, jamg‘arma vositasi
hisoblangan.
Kumush dirham tangalar. “Dirhamlar” “Musayabi”, “Muhammadiy”,
“Gitrifiy”, “Xorazmiy”lar asosiy muomala vositasi bo lib, to lov va soliq
ʻ ʻ
yig ish vositasi bo lgan. Ular turli shaharlarda zarb qilinganligi va kumush
ʻ ʻ
tarkibidagi farqlari bilan ajralib turardi. Muomalada qora mis tangalar ham
bo'lgan - "fulus" - 24 tanga bozorlarda sarroflar tomonidan bir "dirham"ga
almashtirilgan.
Ismoil kumush miqdori yuqori bo'lgan kumush tangalar - "dirhamlar" ni
zarb qilishni buyurdi - bu tangalar "ismoiliy" dirhamlari deb ataldi. Ular Sharq
va Yevropaning xorijiy mamlakatlarida xalqaro konvertatsiya qilinadigan
valyuta sifatida ishlatilgan, buni arxeologik topilmalar tasdiqlaydi.
4
Abaev V.I. Mif i istoriya V Gatax Zoroastra. Istoriko-filologicheskie
issledovaniya. – M.: Nauka, 1974.
11

IX-X asrlarda. Sharqiy Eron tillari o rnida Xuroson va Moverannahrdaʻ
tojik (so g d, toxar, xo tan-sakiy va boshqalar)ning ajdodlari o rnida ular gapira
ʻ ʻ ʻ ʻ
boshlagan arab alifbosiga asoslangan forsi-dori tili tarqaldi. Somoniylarda
davlat hujjatlarini tuzdilar. Somoniylar davrida yozma manbalarda forsi-dariy
(saroy) deb atalgan o sha davrdagi tojik tili asosan davlat tili sifatida qabul
ʻ
qilingan. Dari tili she'riy va nasriy adabiyot sohalariga kirish imkoniyatiga ega
bo'ldi. Arab tilidagi asarlar bilan bir qatorda dari tilida ham ko proq asarlar
ʻ
paydo bo la boshladi. Ko pgina yozma asarlar bugungi kungacha yetib
ʻ ʻ
kelmaganiga qaramay, IX-X asrlarda tojik-fors adabiyoti sohasida erishilgan
yutuqlar haqida bahslashish mumkin. buyuk bo'lgan va arab Sharqining barcha
burchaklarida tan olingan.
Tojik-fors adabiyoti sohasida 10-asrda shoirlar A.Rudakiy, Abumansur
Dakikiy, A.Firdavsiy, Abulhasan Shohid Balxiy, Abushakkuri Balxiy, Robiya
va boshqalar o z ijodlari bilan mashhur bo ldilar.
ʻ ʻ
Ilm-fan sohasida bilimdon qomusiy olimlar Zakariya ar Roziy (tibbiyot va
kimyo sohasida “Al Haviy” (Tib bo yicha to liq kitob – 30 jild), “Mansur
ʻ ʻ
tabobati” – 10 jildlik va b. ensiklopediya kitoblari muallifi. Abuali ibn Sino
(falsafa sohasida) mashhur bo'ldi , tibbiyot va boshqalar, "Tibbiyot fanlari
kanoni" (5 jild), "Bilimlar kitobi", "Shifolar kitobi" va boshqalar), Abunasr
Forobiy (falsafa sohasida, “Komil shahar aholisi qarashlari haqida” risolasining
muallifi va boshqalar .), Abubakr Narxashiy, “Tarixi Buxoro” (Buxoro tarixi)
kitobi muallifi, Ibn Qutayba. , adabiyotshunoslik va tarix fanlari bo yicha
ʻ
“Kitob ul-maorif” (Bilimlar kitobi) kitobining muallifi va boshqalar.
Abuabdullo Rudakiy 858-941, tojik-fors mumtoz adabiyotining asoschisi.
Respublikamiz viloyatlaridan biriga uning nomi berildi va Davlat mukofoti
ta’sis etildi. 2008 yilda Shoir tavalludining 1150 yilligi munosabati bilan
Dushanbe shahrida A. Rudakiy bog‘i va haykali ochildi.
Abuali ibn Sino (Avitsenna), 980-1030. “Tibbiyot ilmi kanoni” (5 jild),
“Bilimlar kitobi”, “Shifo kitobi” va hokazo kitoblarning muallifi. Bir tuman va
12

Dushanbe shahridagi Tibbiyot universiteti uning nomi bilan atalgan va bir
davlat. mukofoti ta’sis etildi.
Abubakr Zakariyo ar-Roziy (Razes — lotin) (865—925) — olim —
qomusiy, «Al Xaviy» (Tibbiyot bo yicha 30 jild to liq kitob), «Mansurʻ ʻ
tabobati» — 10 jildlik kitoblar muallifi.
Abulqosim Firdavsiy (934-1020) “Shohnoma” she’ri muallifi.
Abubakr Narshaxiy (899-959) - tarixchi olim, “Buxoro tarixi” kitobi
muallifi.
II Somoniy saroyida vazirlik qilgan yillari ), mashhur geograf, “Ashkol
ul-olam” (Yer shakli) kitobi muallifi.
II Somoniy davrida vazirlik qilgan yillar , - davrning mashhur pedagogi,
Abuali Muhammad Bal’amiy (noma’lum — 974) — Abulfazl
Bal amiyning o g li, amirlar Abdumalik I (954—961) va Mansur I (961—976)
ʼ ʻ ʻ
somoniylar davridagi vazir, asarning fors-doriy tarjimasi muallifi. Muhammad
Jarir Tabariyning "Tarixi Tabariy" kitobi.
Tojik xalqining maorif jarayonining tugallanishi
Tojik xalqining shakllanishi Sosoniylar davlati (224-651) davrida
boshlanib, Somoniylar davlati (819-999) davrida tugadi.
Somoniylar davlati mavjud bo lgan yillarda tojik xalqi tarbiyasining
ʻ
asosiy tarkibiy qismlari:
1. Yagona hudud - Somoniylar davlati tojiklarning ajdodlari Moveronnahr
va Xurosonning tarixiy yerlarini birlashtirgan.
. Yagona milliy til - 9—10-asrlarda. Moverannahr va Xuroson hududida
so g dlar, toxaristonliklar, farg onlar va boshqa xalqlarni birlashtirgan rasmiy til
ʻ ʻ ʻ
forsi-dori tili bo lgan.
ʻ
. Somoniylar davlati hududida yagona iqtisodiy makon - yagona iqtisodiy
hayot, savdo-iqtisodiy munosabatlar, valyuta, soliqlar rivojlangan.
13

. Yagona madaniyat va din - sunniylik “hanafiyya” mazhabidagi islom
dini va tojik-fors adabiyoti va ilm-fanining davlatda tarqalishi. 5
II BOB. MOVAROUNNAHRDA SOMONIYARNING SIYOSIY
HAYOTGA KIRIB KELISHI
2.1. Ismoil Somoniy – yirik davlat arbobi. Uning davlatni boshqarish va
harbiy sohadagi islohotlari
Siyosiy tarix. IX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Movarounnahr va
Xurosonda Somoniylar sulolasi paydo bo‘ladi. Bu sulolaga Somon qishlog‘i
(manbalarda – Balx yaqinida, Samarqand atroflarida, Termiz yaqinida) oqsoqoli
Somonxudotning avlodlari asos soladilar. Yirik yer egasi bo‘lgan Somonxudot
Ma’mun Xuroson noibligi davrida uning xizmatiga o‘tib tez orada e’tiborga
to‘shadi. Somonxudotning o‘g‘li Asad hamda nabiralari ham Ma’mun saroyida
xizmat qilishgan. Shaxsan Ma’munning buyrug‘i bilan Xuroson noibi Asadning
o‘g‘illarini 820 yilda turli viloyatlarga noib etib tayinlaydi. Xususan, Nuh
Samarqandni, Ahmad Farg‘onani, Yahyo Shosh va Ustrushonani, Ilyos Hirotni
boshqara boshlaydilar.
Dastavval, Asadning katta o‘g‘li Nuh ukalari mulklarini birlashtirib,
xalifalikdan mustaqil davlat barpo etish harakatini boshladi. Chunki Nuhning
nomidan tanganlar zarb etilgani ma’lum. Nuh vafotidan so‘ng ukasi Ahmad
uning ishlarini davom ettirib asta-sekin Mavorounnahrni Somoniylar sulolasi
boshchiligida birlashtirishga kirishadi. Tohiriylar Ahmadning bu harakatlariga
qarshilik ko‘rsata olmadilar. 865 yilda Ahmad vafot etgach ko‘pchilik
Somoniylar tomonidan sulola boshlig‘i sifatida Ahmadning o‘g‘li Nasrni tan
olinadi.
5
Avesto. Izbrannыe gimnы. Per. V.A, Livshitsa. – Dushanbe: Irfon, 1990. 6.
Avesto. «San’at». 1991. - № 5-12, 1992. - № 1.
14

873 yilda Buxoro shahri va uning atroflarini Toxiriylarning so‘nggi vakili
Muhammad ibn Tohir bosib oldi va hududlarga soliqlar soldi. Bundan
g‘azablangan xalq Muhammadga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardilar. 874 yilda
Muhammad ibn Tohir Xorazm shaharlarini talayotgan bir paytda Buxoro
zodagonlari Nasrdan Buxoroga noib yuborishni iltimos qiladilar. Nasr Buxoroga
Ismoil ibn Ahmadni hokim qilib jo‘natadi. Nasr Ismoilni o‘z noibi deb hisoblar
edi. Ismoil ibn Ahmad Buxoroda o‘z hokimiyatini mustahkamlab olgach,
Samarqandga yuboriladigan soliqni yubormay qo‘ydi hamda akasiga tobe’
bo‘lishni istamadi. Natijada 886 yilda aka-ukalar o‘rtasida birinchi to‘qnashuv
bo‘lib, Ismoil yengildi va u vaqtincha Buxoro noibligidan tushirildi. 888 yildagi
ikkinchi jangda Ismoil Nasr qo‘shinlarini tor-mor etishga muvaffaq bo‘ldi. 892
yilda Nasr vafot etgach Ismoil Movarounnahrning yagona hukmdori bo‘lib
qoldi. Poytaxt Samarqanddan Buxoroga ko‘chirildi. Ismoil Somoniy 893 yilda
ko‘chmanchilarga qarshi qo‘shin tortib dastlab Tarozni, keyin esa Ustrushonani
egallashga muvaffaq bo‘ldi.
Bag‘dod xalifasi al-Mutadis (892-902 yy.) Ismoilning qudrati oshib
ketayotganidan sarosimaga tushib 898 yilda Movarounnahr noibligidan Ismoilni
tushirib uning o‘rniga safforiy Amr ibn Laysni hokim etib tayinlash haqida
yorliq jo‘natadi. Mavorounnahr noibligi to‘g‘risidagi yorliqni olgach Amr ibn
Lays Ismoilga qarshi qo‘shin tortdi. 900 yilda Balx atroflarida Ismoil Safforiylar
qo‘shinlarini tor-mor etdi. Manbalar ma’lumotlariga ko‘ra Ismoilni nafaqat
Buxorodan, balki Xorazm va Farg‘onadan ham kelgan harbiy kuchlar qo‘llab-
quvvatlagan edilar. Narshaxiyning ma’lumot berishicha, Ismoil bu jangda
Buxoro hunarmandlari va oddiy xalqning qo‘liga qurol berib o‘z ozodligini
saqlab qolishga chaqirgan. Keng xalq ommasining qo‘llab-quvvatlashi
natijasida Ismoil Somoniy arab bosqinidan keyin birinchi bo‘lib o‘zaro
janjallarga botgan, bosqinchilar tomonidan talangan o‘lkani qudratli va mustaqil
davlatga aylantirishga erishdi. Shu tariqa Ismoil Movarounnahr va Xuroson,
15

Eronning qator sharqiy va shimoliy viloyatlarini o‘z ichiga oluvchi yirik
davlatga asos soldi va bu hududlarda Arab xalifaligi hukmronligiga barham
berildi.
16

Shunday qilib, Farg‘ona, Isfijob (Sayram), Shosh, Samarqand, Buxoro
Xorazm, Chag‘aniyon, Xuttalon, Kesh, Xuroson, Seyiston, G‘azna kabi qator
viloyatlar Somoniylarga bo‘ysundirildi. Ularning hammasi ham mutlaqo tobe’
bo‘lmasada, Somoniylar xokimiyatini tan olishga majbur bo‘lgan edilar. Ismoil
Somoniy yirik yer egasi bo‘lib, mahalliy zodagonlar va savdogarlarga tayanib
davlatni idora qilgan. Lekin Ismoil ham, boshqa Somoniylar ham ichki ijtimoiy
ziddiyatlarni yo‘qota olmadilar. Natijada dehqonlarning yer egalariga qarshi
chiqishlari bo‘lib turgan. Bundan tashqari ayrim chekka viloyatlar hokimlari
markazlashtirish siyosatiga qarshilik qilib turganlar.
907 yilda Ismoil Somoniy vafot etib taxtni uning o‘g‘li Ahmad ibn Ismoil
egalladi. Ahmad uzoq vaqt hukmronlik qilmadi (907-914 yy.). Uning davrida
davlatni idora etishda arab tilini qayta tiklanishi ko‘pgina mahalliy zodagonlar
va turk g‘ulomlarining noroziligini o‘yg‘otdi. Natijada u 914 yilda turk
g‘ulomlari tomonidan o‘ldirilib, taxtga uning 8 yoshli o‘g‘li Nasr ibn Ahmad
o‘tirdi va u balog‘atga yetguncha davlat ishlarini vazir Abdullo Jayhoniy
boshqarib turdi.
914 yil oxirida Samarqandda yana qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Davlatning
janubiy hududlarida bo‘lgan Husayn ibn Ali Marvoziy rahbarligidagi
qo‘zg‘olon ayniqsa keskin tus oldi. Bu qo‘zg‘olon karmatlar g‘oyasi bayrog‘i
ostida bo‘lib o‘tdi. Bu qo‘zg‘olon 918 yilda bostirilib Marvoziy asir olindi.
Ko‘p o‘tmay Nasrning qarindoshi Ahmad ibn Nuh hokimiyatga qarshi bosh
ko‘tardi. 922 yilda esa Ilyos ibn Is’hoh qo‘zg‘olon ko‘tardi. Tinmay davom
etgan qo‘zg‘olon va isyonlar Somoniylar davlatining qudratiga ta’sir ko‘rsatib, u
asta-sekinlik bilan inqirozga yuz tuta boshladi. 6
6
Avesto. Tarixiy-adabiy yodgorlik. Asqar Mahkam tarjimasi.-Toshkent, Sharq,
2001.
17

Ta’kidlash lozimki, Nasr ibn Ahmad hukmronligi davrida Somoniylar
davlati hududlarida karmatlar harakati ancha keskin tus oldi. Karmatlar islomni
yoyilishiga, yer egaligi munosabatlarini kuchayishiga qarshi chiqdilar va ilgarigi
an’analarni, qishloq jamoalarini qayta tiklashni yoqlab chiqqan edilar. Shuning
uchun ham bu harakatni keng xalq ommasi qo‘llab quvvatladi. 943 yilda taxtga
o‘tirgan Nasrning o‘g‘li Nuh karmatlarga qarshi shafqatsiz kurash olib bordi.
Ularning mol-mulklarini musodara qildi.
Nuh hukmronligi davrida Somoniylar davlatining inqirozi yaqqol ko‘zga
tashlana boshladi. Bo‘shab qolgan xazinani to‘ldirish maqsadida Nuh soliqlar
miqdorini ko‘paytirdi. Bu xalq noroziligini yanada oshirdi. Xalq noroziligidan
foydalangan Nuhning amakisi Ibrohim ibn Ahmad Xuroson noibi Abu Ali
Chag‘oniy yordamida vaqtincha Buxoro taxtini egallab olishga muvaffaq bo‘ldi.
Abu Ali Chag‘oniy Xurosonga qaytgach Nuh yana Buxoro taxtiga qaytdi va
isyonkor qarindoshlarini qattiq jazoladi. Lekin Somoniylarning Abu Ali
Chag‘oniy bilan kurashi keyingi yillarda ham davom etdi.
Bu kurashlar ayniqsa Amir Mansur ibn Nuh II (976-997 yy.) hukmronligi
davrida keskin tus oldi. Ichki nizolar oqibatida Nuh II Yettisuv va Qoshg‘arda
vujudga kelgan Qoraxoniylar davlatining Mavarounnahrga qilgan yurishlariga
keskin qarshilik qilolmadi. Somoniylar davlatidagi beqarorlikdan foydalangan
Qoraxoniy Horun Bug‘roxon 990 yilda G‘arb tomon qo‘shin tortdi va ikki yil
davomida Somoniylarga qarashli bir qancha viloyatlarni bosib oldi. Shundan
so‘ng Somoniylar davlati o‘zini tiklay olmadi. 13-15 yil davomida Somoniylar
hukmdorlari asosan Qoraxoniylar va qisman Saljuqiylar bilan kurash olib borib
nihoyatda holdan toydilar. Somoniylarning so‘nggi hukmdori Abu Ibrohim
Muntasir 1005 yilda o‘ldiriladi hamda Mavarounnahr va Xurosondagi
Somoniylarga tegishli bo‘lgan hududlar Qoraxoniylar va G‘aznaviylar
tomonidan bo‘lib olinadi.
18

Somoniylar shajarasi 819-1005
19 Исмоил ибн Аҳмад
874-892
Бухоро 892-900
Мовароуннаҳр
900-907
Аҳмад ибн Исмоил
907-914 Наср ибн Аҳмад
(Наср II) 914-943
Нуҳ ибн Наср
(Нуҳ II) 943-
954
Абдумалик ибн Нуҳ
954-961 Мансур ибн Нуҳ
961-975
Наср ибн Абдумалик
(Наср III) 961 йилда 6
кун ҳукмронлик Нуҳ ибн Мансур
(Нуҳ III) 975-997Наср ибн Аҳмад 864-
875
Самарқанд 875-892
Мовароуннаҳр Сомон
Асад
Нуҳ ибн
Асад Асад Аҳмад ибн
Асад Яҳё ибн
Асад Илёс
ибн
819-841 819-864 819-855 819-866

Мансур ибн Нуҳ Абдумалик ибн
Нуҳ Абуиброҳим
ибн
Нуҳ 997-999 (Мансур II) (Мунтасир)
999-1000 1000-1005
2.2. SOMONIYLAR DAVLATIDA IJTIMOIY-SIYOSIY VA IQTISODIY
HAYOT
Davlat tizimi va boshqaruvi. Somoniylar Movarounnahr va Xurosonda
mustaqil davlat tuzish uchun avvalambor, kuchli markazlashgan hokimiyat
tuzish kerakligini yaxshi tushunishgan. Bu ayniqsa Ismoil Somoniy davrida
kunning dolzarb masalasiga aylangan edi. Yirik yer egasi bo‘lgan Ismoil
birinchi navbatda mahalliy zodagonlar va savdogarlarning manfaatlarini ko‘zlab
ish tutdi. Davlatning iqtisodiy kuch qudratini oshirish, qishloq xo‘jaligini,
hunarmandchilikni va savdoni rivojlanishi uchun keng shart- sharoitlar tug‘dirib
berish lozim edi. Shu maqsadda Ismoil katta va yaxshi qurollangan, saralangan
qurolli kuchlarni tashkil qilishga kirishdi. U ayniqsa, turk g‘ulomlaridan iborat
qismlarni tuzishga katta e’tibor berdi. Natijada Somoniylar davlati tez orada
musulmon Sharqidagi markazlashgan kuchli davlatga aylandi. Mamlakatning
qudratini mustahkamlash maqsadida Ismoil Somoniy bir qancha islohatlar
o‘tkazdi. Manashunday islohatlardan biri davlatni boshqarish ma’muriyatini
joriy qilish bo‘ldi. Bu ma’muriyat dargoh – amir saroyi va devon – davlat
idorasi, vazirliklardan iborat bo‘lgan.
Davlatni boshqaruvchi oliy hukmdor amir unvoniga ega edi. Ismoil
Somoniy o‘z davrida markazlashgan davlat boshqaruvi tizimini joriy etgan edi.
20

Somoniylar davlati majmuini mustahkamlashda Nuh II Somoniyning ma’rifatli
vazirlari Abuabdullo Muhammad Jayhoniy va Abufazl Muhammad
Balamiylarning xizmatlari katta bo‘lgan. Somoniylar hukmronligi davrida bosh
vazir lavozimiga asosan shu ikki sulola vakillari tayinlangan. Davlat majmui
dargoh (amir saroyi) va devonga (vazirliklar, davlat idorasi) bo‘lingan.
Saroyda siyosiy hokimiyat sohibi xoras qo‘l ostida bo‘lib, u oliy hukmdor
farmonlari ijrosini nazorat qilgan. Dargoh hamda boshqa muhim davlat
idoralarining xavfsizligini amalga oshirish xizmatini bosh hojib va uning
xodimlari olib borgan. Saroyda sharbatdorlar, dasturxonchilar, tashtadorlar, ot
boqarlar, xo‘jalik bekalari kabi turli xizmatchilar bo‘lgan. Saroydagi barcha
xo‘jalik ishlarini vakil boshqargan. Vakil saroydagi eng e’tiborli kishilardan biri
hisoblangan. Narshaxiyning ma’lumot berishicha, Nasr II Somoniy davrida
Buxoro registonida davlatdagi 10 ta devonga atab maxsus 10 ta bino qurilgan.
Davlatda quyidagi devonlar faoliyat ko‘rsatgan:
Devoni vazir (bosh vazir devoni). Bu devonga qolgan barcha devonlar
bo‘ysungan. Bosh vazir devoni barcha ma’muriy, siyosiy, xo‘jalik va harbiy
mahkamalarni nazorat qilgan.
21

Devoni mustaufi (moliyaviy ishlar devoni). Bu devon davlatning barcha
moliyaviy ishlarini bajargan va nazorat qilgan. Devon xazinador tomonidan
boshqarilib, uning ixtiyorida hisobchilar, munshiy va kotiblar, daftardorlar
bo‘lgan.
Devoni amid al-mulk, yoki al-rasail (rasmiy hujjatlar devoni). Bu devon
davlat ahamiyatiga molik bo‘lgan barcha hujjatlarni tuzish va ishlab chiqish
bilan shug‘ullangan. Shuningdek, bu devon chet davlatlar bilan bo‘lgan
diplomatik munosabatlarni ham nazorat qilgan.
Devoni sohib-ash-shurot (harbiy ishlar devoni). Bu devon davlatning butun
harbiy ishlarini nazorat qilgan, jumladan, amirning shaxsiy qo‘shinini
(gvardiyasini) boshqargan. Ushbu devonboshining maxsus yordamchisi – ariz
bo‘lgan. U mahkama va uning boshlig‘i amir qo‘shini xazinasi bilan
shug‘ullangan. Qo‘shinga bir yilda to‘rt marta maosh to‘langan. Bu devon
harbiy intizomni ta’minlab turgan.
Devoni sohib al-borid (xat-xabarlar nazoratchisi devoni). Ushbu devon
markazda qabul qilingan muhim qarorlar, hujjatlar, xabarnomalarni viloyat va
shaharlarga yetkazish bilan shug‘ullangan. Bu devonning viloyatlardagi
boshlig‘i faqat markazga bo‘ysungan. Bu devon xodimlari viloyat va
shaharlarda bo‘lib turadigan, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahamiyatga ega
bo‘lgan voqealarni markazga yetkazib turgan. Shuningdek bu devon davlat
elchilari, viloyat va shaharlar hokimlari ustidan maxfiy nazorat o‘tkazgan.
Devoni muxtasib (bozorlar va ko‘chalar, shariat qonun qoidalariga rioya
qilishni nazorat qiluvchi devon). Bu devon xizmatchilari qiladigan asosiy ish
shahar va qishloqlarda, ko‘cha va bozorlarda tartib-intizomni, tosh-tarozini
nazorat qilganlar. Aholi tomonidan shariat qonun-qoidalariga rioya qilishning
nazorati ham shu devon zimmasida bo‘lgan. Ushbu devonboshi o‘z mirg‘azab
(xodim) lari bilan barcha shaharlarda faoliyat ko‘rsatgan.
22

Devoni mamlakai xos (davlat ish boqaruvchisi devoni). Bu devon saroy
ta’minoti bilan bog‘liq sarf-xarajatlarni nazorat qilgan. Muhim davlat ishlari va
ayniqsa, xazina kirim-chiqimini nazorat qilish ham shu devon zimmasida
bo‘lgan.
Devoni vakf (vakf yerlari devoni). Machitlar, madrasalar, umuman diniy
muassasalar ixtiyorida bo‘lgan yer-suv, mol-mulk kabilarni boshqargan.
Devoni qozi az-ziyo (qozilik ishlari devoni). Bu devonni davlatning bosh
qozisi boshqargan.
Devon barcha viloyatlar va shaharlardagi qozilar faoliyatini nazorat qilib
turgan. 7
Yuqorida sanab o‘tilgan devonlarning barchasi (soxib al-borid devonidan
boshqa) mahalliy hokimlar va oliy markaziy hokimiyatga bo‘ysungan.
Ta’kidlash lozimki, Somoniylar davrida mahalliy boshqaruv tizimi ham
samarali faoliyat yuritgan. Viloyatlar boshqaruvchilari – hokim, shaharlar
boshqaruvchilari esa – rais deb yuritilgan. Viloyatlar hokimlari ko‘p hollarda
hukmron sulola vakillaridan va katta ta’sirga ega bo‘lgan yirik zodagonlardan
tayinlangan.
Somoniylar davrida amaldorlarni davlat xizmatiga qabul qilishda ma’lum
bir talablar: davlat tili hisoblangan arab tilini mukammal bilish, islomiy huquq-
fiqx me’yorlaridan to‘liq xabardorlik, tarix, adabiyot kabi ilmlardan boxabarlik,
hisob-kitob ishlarida bilimdonlik va boshqalar mavjud bo‘lib, bu markaziy va
mahalliy davlat boshqaruvi samaradorligini oshirishga xizmat qilardi. Davlat
boshqaruvida harbiy-ma’muriy amaldorlarning mavqelari nihoyatda katta edi.
Shuningdek, X asrda musulmon ruhoniylari ham katta obro‘ga ega edilar.
Movarounnahrda asosan islom dinining xanifiylik mazhabi tarqalgan bo‘lib,
7
G‘ofurov B.G. tojiklar. 1 va 2 kitoblar. - Dushanbe, 1989.
23

dindorlar boshlig‘i ustod (keyinchalik shayx-ul-islom) Somoniylar davlatida
katta mavqega ega bo‘lgan.
Somoniylar davlatida sud ishlari shariat qonun-qoidalariga asoslangan
bo‘lib, ular qozilik devoni tomonidan boshqarilgan. Sud jarayonidagi ishlar
qozikalon, qozilar, mufti, raislar tomonidan amalga oshirilgan. Viloyat va shahar
qozilari qozikalonga bo‘ysungan.
Davlatda har bir viloyatlar va shaharlar hukmdorlari ko‘ngillilaridan iborat
qo‘shin saqlagan. Ko‘ngillilar odatda ozod va boy dehqonlarning o‘g‘illaridan
iborat bo‘lgan. Ko‘ngillilar harbiy holat vujudga kelgan vaqtda albatta yig‘ilgan.
Ular viloyat va davlat daromadi hisobiga saqlangan. Davlat hududlari viloyat
qo‘shinlari va g‘oziylarning qismlari bilan qo‘riqlangan.
Iqtisodiy va madaniy hayot. Somoniylar davrida kuchli va mustaqil
davlatning paydo bo‘lishi dehqonchilik, hunarmandchilikning rivojlanishi,
shaharlarning taraqqiyoti – o‘z navbatida ichki va tashqi savdoni yanada
o‘zviylashuviga va taraqqiyotiga olib keldi. Avvalo, shahar va qishloqlar
o‘rtasidagi savdo kengaydi. Ikkinchi tomonidan, shahar va qishloqlarni qo‘shni
ko‘chmanchi xalqlar va boshqa davlatlar bilan aloqasi rivojlandi.
Yozma manbalarda qayd qilinishicha, bozorlar katta-kichik shaharlarda va
hatto qishloqlarda ham bo‘lgan. Ayniqsa karvon yo‘llari bo‘yida joylashgan
shaharlarda bir nechtadan bozorlar bo‘lgan. Buxoro, Xo‘jand, Nasaf, Kesh,
Termiz, Hirot, Marv, Nishopur shaharlaridagi bozorlar katta va gavjum bo‘lgan.
Istaxriyning ma’lumot berishicha, Samarqandda Movarounnahrning bosh bozori
joylashgan bo‘lib, bu yerga ko‘pgina shaharlardan savdogarlar kelgan.
Movarounnahrda tayyorlangan mahsulotlarning katta qismi Samarqandga
keltirilgan va undan keyin boshqa o‘lkalarga tarqatilgan. Ichki va tashqi
savdoda ayrim kichik shaharlarning ham o‘rni katta bo‘lgan.
24

Bu borada Poykand shahri muhim ahamiyat kasb etadi. Manbalarda qayd
etilishicha, bu shaharda Somoniylardan oldin ham savdogarlar Xorazm, Kaspiy
bo‘yidagi o‘lkalar va Xitoy bilan oldi-sotti ishlari olib borishgan. Shahar raislari
savdogarlar uchun barcha sharoitlar yaratib berishga harakat qilganlar. Shaharda
o‘nlab karvonsaroylar mavjud bo‘lgan, ular bozorga yaqin joyda joylashgan.
Savdo rastalari karvonsaroyning o‘zida ham bo‘lgan. Karvonsaroylar yo‘llarda
ham qurilgan.
Bozorlarda sotiladigan mahsulotlar avvalo, mahalliy aholining ehtiyojini
qondirishga qaratilgan. Hunarmandlar o‘z mollarini sotib, oziq-ovqat
mahsulotlarini xarid qilganlar, o‘z navbatida hunarmandchilik mahsulotlariga
dehqonlarning talabi katta bo‘lgan. IX-X asrlarda O‘rta Osiyoning iqtisodiy
hayotida savdo-sotiq katta ahamiyatga ega edi. Bu borada ko‘chmanchilar bilan
chegaradosh bo‘lgan shaharlarning ahamiyati katta bo‘lgan. Ko‘chmanchilar
shaharlarga kelib dehqonchilik va hunarmandchilik mahsulotlarini xarid
qilganlar, teri va boshqa chorvachilik mahsulotlarini sotganlar.
O‘rta Osiyolik savdogarlar o‘z mollarini arab xalifaligi tarkibiga kirgan
davlatlarga, Kavkazga, Xazar va Bulg‘oriyaga, Xitoy va Hindistonga olib borib
sotganlar. O‘rta Osiyodan Xitoy bilan O‘rta yer dengizini birlashtiruvchi va
Janubi-Sharqiy Yevropaga olib boruvchi karvon yo‘llari o‘tgan. Ayniqsa, O‘rta
yer dengizi bilan bog‘lovchi karvon yo‘li ancha gavjum bo‘lgan. Bu yo‘l
Bag‘dod, Hamadon, Nishopur, Marv, Amul, Buxoro, Nasaf, Kesh, Samarqand,
Ustrushona, Choch, Balasog‘un orqali Xitoyga olib borgan. Xitoyga O‘rta
Osiyodan otlar va shisha buyumlar olib borilgan. Xitoydan esa turli-tuman ipak
gazlamalar keltirilgan. Xazar, Bulg‘or va Rus yerlariga O‘rta Osiyodan quruq
mevalar, turli-tuman gazlamalar, guruch va kumush chiqarilgan. O‘z navbatida
Janubi-Sharqiy Yevropadan O‘rta Osiyoga mo‘yna, mis, teri, qoramol, qo‘llar
25

keltirilgan. Janubi-Sharqiy Yevropa bilan bo‘lgan savdo aloqalarida xorazmlik
savdogarlarning o‘rni katta bo‘lgan. 8
IX-X asrlarda madaniy hayot ham o‘zining yuqori darajasiga ko‘tarildi.
Avvalo, me’morchilik san’ati va qurilish uslublari rivojlandi. Turar-joylar, yirik
binolar, amirlar saroylari ham xom g‘ishtdan qurila boshlandi. Ma’muriy
binolar, yirik boylar va amaldorlarning uylari ustunlar va o‘yma naqshlar bilan
bezatilgan. Somoniylar davrida Movarounnahr va Xuroson me’morchilik
san’atining yuqori taraqqiyotidan.
8
Avesto «Guliston», 1999. - № 1-5.
26

yorqin dalolat beruvchi yodgorlik bu Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasidir.
Maqbara o‘ta oddiylik va mahobatli shaklga xos bo‘lib u 892-943 yillar orasida
qurilgan va o‘zining bag‘oyat chiroyli qilib ishlangan tashqi ko‘rinishi bilan
ajralib turadi. Ushbu maqbara o‘rta asrlar me’morchilik san’atining noyob
durdonalaridan biri hisoblanadi.
Somoniylar davri me’morchiligining yana bir noyob durdonasi
Kattaqo‘rg‘ondan 60 km janubdagi Tim qishlog‘ida joylashgan Arab ota
maqbarasidir. Bu maqbara Ismoil Somoniy maqbarasi bilan o‘xshashlik topadi.
Bu o‘xshashlik maqbaraning umumiy ko‘rinishida, inshootning tuzilishida,
umumiy bezatilishida o‘z ifodasini topgan. Shu bilan birga Arab ota maqbarasi
misolida Somoniylar davridagi me’morchilik taraqqiyoti va rivojlanish
yo‘llarini ko‘ramiz. Somoniylar davri me’morchiligining nodir namunalarini
shuningdek, Karki (Turkmaniston) yaqinidagi Alambardor, O‘zun
(Surxondaryo) yaqinidagi Xo‘ja Naxshron, Karmanadagi Mir Said Bahrom
maqbaralarida ham uchratish mumkin.
IX-X asr me’morchiligining rivojlanish yo‘llarining saqlanib qolganligini
ko‘plab masjidlar misolida ham ko‘zitishimiz mumkin. Bu davrga oid masjidlar
to‘g‘risida so‘z yuritilganda Buxorodagi Mag‘oki Attoron, Poykand masjidi,
Termizdagi Chorustun, Shaxristondagi Childuxtaron masjidlarini qayd qilish
mumkin. Bu yodgorliklar O‘rta Osiyoda diniy me’morchilikning rivojlanish
yo‘llarini ko‘zatish imkonini beradi.
Narshaxiyning ma’lumot berishicha, amir Nasr ibn Ahmad Buxoro
registonida o‘zi uchun katta saroy qurdirgan va uning qurilishida katta mablag‘
sarflagan. Bu saroy g‘oyatda go‘zal bo‘lgan. Saroyning oldida esa devonlar
uchun binolar qurilgan. Amir va hokimlar saroyi Nishopur, Marv, Samarqand va
boshqa shaharlarda ham bo‘lgan. Bu saroylar o‘zlarining kattaligi va go‘zalligi
bilan ajralib turgan. Ko‘p hollarda bunday saroylar xushmanzara joylarda,
bog‘lar ichida bunyod etilgan.
28

O‘rta Osiyo xalqlarining asrlar davomida erishgan madaniy yutuqlari va
bilimlari IX-X asrlarda yashagan va ijod qilgan olimlarga katta ilmiy poydevor
vazifasini o‘tadi. Agarda bu ilmiy poydevor yuqori darajada bo‘lmaganda edi,
Somoniylar davridagi ilmiy taraqqiyot haqida gapirish qiyin bo‘lar edi. Buxoro,
Marv, Samarqand, Nishopur, Balx, Binkent, Kesh, Nasaf, Termez, Xo‘jand,
Urganch kabi shaharlar bu davr ichida yirik madaniyat va fan markazlariga
aylandilar. Somoniylar o‘z davlatlari hududida joylashgan o‘lkalardan chiqqan
zamonasining yetuk ma’rifiy va fan sohiblarini Buxoroga taklif etdilar. Ular
amir saroylarida o‘tkaziladigan ilmiy munozaralar va adabiyot uchrashuvlariga
taklif qilinib turdilar. O‘z bilimlarini yanada chuqurlashtirish aqsadida amir
kutubxonalarida saqlanadigan qo‘lyozmalarni o‘rgandilar. 9
Somoniylar davrida O‘rta Osiyoning qo‘shni davlatlar va xalqlar bilan
madaniy va savdo aloqlari yanada kengaydi va o‘zviylashdi. Movarounnahr va
xurosonlik olimlar – Abdullo Ro‘dakiy, Abumansur Daqiqiy, Abulqosum
Firdavsiy, Muso al-Xorazmiy, Abu Nars Farobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abulabbos
al- Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Muhammad Narshaxiy kabilar o‘zlarining
buyuk ixtirolari va tadqiqotlari bilan nafaqt o‘z o‘lkalaridagina emas, balki
butun mashriqu mag‘ribda mashhur bo‘ldilar. E’tiborli tomoni shundaki, bu
olimlar qomusiy bilimlar sohiblari bo‘lishgan. Ular fanning turli sohalarida ijod
etib, dunyo madaniyati va fanining rivojlanishiga o‘zlarining salmoqli
hissalarini qo‘shdilar. Ular ixtiro etgan kashfiyotlar faqatgina ularning
nomlariga boqiyliq baxsh etmay, balki butun xalqimizning obro‘-e’tiborini
dunyoga taratdi. Bu davrga oid moddiy topilmalar, me’moriy yodgorliklar
xalqimizning yuksak madaniyatidan, nozik dididan, chuqur bilimidan va ijodiy
parvozidan guvohlik berib kelmoqda.
9
Fry R.N. Heritage of Central Asia. - Dushanbe, 2000 yil.
29

XULOSA
O‘zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida Somoniylar sulolasining
hukmronligi katta ahamiyat kasb etadi. Arablarga qarshi olib borilgan kurashlar
natijasida 1X asrning ikkinchi yarmidan boshlab Markaziy Osiyoda mustaqil
davlatlar tashkil topdi. Bunday davlatlarning eng kattasi Somoniylar davlati edi. U
Movarounnahr va Xurosondan Ray va Kavzingacha bo‘lgan yerlarni o‘z ichiga
olgan. Ismoil ibn Ahmad (892-907) davrida mazkur
sulolaning ko‘zga ko‘ringan namoyandalari, Somoniylar markaziy davlat
apparatini mustahkamlashdan manfaatdor bo‘lgan feodal zodagonlar, din
peshvolari, barcha badavlat dehqon tabaqalarining qo‘llab-quvvatlashlari bilan
xorijiylarning yetakchilaridan Amir Husaynni ag‘darib tashlashga, Buxoroning
Barnod va Romiton tumanlarida boshlangan dehqonlar harakatini bostirishga
hamda teskarichi boyonlarni davlat ishlaridan chetlashtirib tashlashga muvaffaq
bo‘ldilar. 893 yili qadimiy Usrushonaning mahalliy hokimiyatini ag‘darib
tashladilar hamda iqtisodiy va siyosiy jihatdan ahamiyatga molik bo‘lgan bu
hududni o‘z tasarruflariga olishga muvaffaq bo‘ldilar. Turk-qorluqlarning Sirdaryo
bo‘yidagi yerlarga qilib turgan bosqinini to‘xtatib, Tarozni bosib oldilar (893)
hamda u yerdagi aholini musulmon diniga kirgizdilar. Abbosiylar xalifaligi davrida
bir butun bo‘lgan mazkur shahar va viloyatlar X asrning biriichi choragida undan
ajralib chiqdi. Bu bo‘linish to 935 yillargacha davom etdi. Natijada Mesopotamiya
hamdoniylar (905-1004), Misr bilan Suriya ixshidiylar (935-969) qul ostiga,
G‘arbiy Eron buvayxiylarga, Tabariston bilan Gurgon mahalliy daylimiylar sulolasi
bo‘lmish ziyoriylarga, Movarounnahr bilan Xuroson somoniylar qo‘liga utib qoldi.
Tarixchilar o‘xshatib aytganlaridek, xalifaga Bag‘dod
bilan Vaviloniyaning bir qismigina qoldi, xulos. To‘g‘ri, maxalliy hukmdorlar
(mulk at-tavoif) hali ham xalifa hokimiyatini tan olar, uning nomini xutbaga
qo‘shib uqitar, tangalarda uning nomini o‘z nomlari bilan bir qatorda zarb etar,
vaqt-vaqti bilan xalifaga hadyalar yuborib turar edilar. Ammo ular Bardodga
shunchaki qaram edilar, xolos. Xalifa nomigagina davlat boshlig‘i bo‘lib, hyech
30

kanday real hokimiyatga ega emas edi. Somoniylar Movarounnaxr va Xurosonda
mustakil davlat tuzish uchun avvalambor, kuchli markazlashgan xokimiyat tuzish
kerakligini yaxshi tushunishgan. Bu ayniqsa Ismoil Somoniy xukmronligi davrida
kunning dolzarb masalasiga aylandi. Chunki Ismoil Somoniy Movarounnaxr va
Xurosonni birlashtirishga va yagona markazlashgan davlat tuzishga muvaffak
buldi. Endi bu davlatni idora kilish lozim edi.
Ismoil Somoniy davlatning majmuini
tashkil etishda Sosoniylar Eroni va Arab xalifaligida kabul qilingan tajribalardan
foydalandi va uni zamon talabiga karab mukammallashtirdi. Xokimiyatning eng
yuqori pogonasida somoniylar turib, ular amir unvoni bilan idora qilganlar. Davlat
majmuini mustaxkamlashda, Nasr II Somoniyning ma'rifatli vazirlari Abuabdullo
Muxammad Jayxoniy va Abufazl Muxammad Balamiylarning xizmatlari katta
bulgan. Umuman, Somoniylar xukmdorligi davrida vazirlik mansabiga asosan shu
ikki sulola vakillari tayinlanganlar. Umuman somoniylar davrida Xuroson va
Movarounnaxr qishloq xujaligini turli tarmoklari xususan, dexonchilik yaxshi
rivojlangan. Somoniylar davrida dexkonchilik bilan bir katorda xunarmandchilik
xam keng sur'atlar bilan taraqqiy qildi.
Shaxar axolisining ko’p kismi xunarmandchilikning turli
soxalari bilan mashg’ul bo’lishgan. Manbalarda qayd qilinishicha
Movarounnahrda, ayniqsa, to’qimachilik yaxshi taraqqiy qilgan. Bu yerda ipak va
jundan tayyorlangan turli-tuman gazlamalar o’zining yuqori sifatliligi, bejirim va
nafis naqshlari bilan ajralib turgan. Buxoroning Zandana, Samarqanddagi Vedar va
Surxon daryodagi Darzangi tukimachilarining maxsulotlari faqatgina
Movarounnaxr va Xurosondagina emas, balki Iroq, Eron va Hindistonlarda xam
ma'lum bulgan. Xususan, Narshaxiyning yozishicha, Zandanada tayyorlangan
gazlamalarga Shark bozorida extiyoj juda katta bulgan. Ibn Xavkal va
Mukaddasiyning qayd etishicha Vedarda tayyorlangan yuqori sifatli gazlamalar
axolining yuqori tabakalari orasida juda kadrlangan. Bu gazlamalardan asosan
amirlar, vazirlar, turli amaldorlar, qozilar uzlariga liboslar tiktirganlar. Vedar
gazlamasi xatto Xuroson parchasi xam deb atalgan. Gazlamalarning turli navlari
31

bundan tashkari Keshda, Nasafda, Binketda, Dabusiyada va ko’pgina boshka
shaxarlarda xam tayyorlangan. Somoniylar davrida kuchli va mustakil davlatning
paydo bulishi dexonchilik, xunarmandchilikning rivojlanishi, shaxarlarning
taraqqiyoti uz navbatida ichki va tashki savdoni yanada uzviylashuviga va
taraqqiyotiga olib keldi. Avvalo shaxar va qishloqlar o’rtasidagi savdo kengaydi.
Ikkinchi tomondan shaxar va qishloqlarni kuchmanchi xalklar va boshka davlatlar
bilan alokasi rivojlandi. Markaziy Osiyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy rivojlanishida ham Somoniylar davlati (1X-X asrlar) katta ahamiyatga
ega bo‘ldi. Bu davr ilmfan va ma'rifatning rivojlangan davri bo‘ldi hamda Al-
Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ismoil Buxoriy, Imom at-Termiziy, Ahmad
Yassaviy, Bahovuddin Naqshband kabi ulug‘ mutafakkir olimlar va allomalar
yetishib chiqishida muhim bosqich bo‘ldi.
Somoniylar davlatida IX asrning oxirlarida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
sohalarda muhim o‘zgarishlar yuz bergani va bir necha yillar davomida tinch
siyosat va sharoitlar hukmron bo‘lib turgani Movarounnahrning asosiy ilmiy
markazlaridan hisoblangan Buxoro va Samarqand shahrida ilmiy jarayonlarning
jonlanishiga zamin yaratdi. Samarqandning buyuk ipak yo‘lida joylashgani tijorat,
san'at va ilm markazlaridan biriga aylanishiga sabab bo‘lgan. Shuni alohida
ta'kidlash mumkinki, somoniylar davrida Samarqandda nafaqat islom dinining,
balki boshqa dinlarning ham ta'lim markazlari faoliyat olib borgan. Mazkur
tadqiqot ishida qariyb bir yarim asr davomida Movarounnahrda mustahkam
imperiya sifatida hukmronlik qilgan somoniylar davridagi shu barqarorlik tarixi
haqida ma'lumot berishga harakat qildim.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston tarixi. Mualliflar jamoasi. – Toshkent: Yangi asr avlodi,
2003.
2. Eshov B. sivilizatsiya tizimida ilk shaharlar. – Toshkent: Zar qalam, 2004.
3. Avesto. Tarixiy-adabiy yodgorlik. Asqar Mahkam tarjimasi.-Toshkent,
Sharq, 2001.
4. Boboev H., Do‘stjonov T., Hasanov S., Ollamov Ya. Avesto va uning
insoniyattaraqqiyotidagi o‘rni. – Urganch, 2002.
5. Avesto. Izbrannыe gimnы. Per. V.A, Livshitsa. – Dushanbe: Irfon, 1990.
6. Avesto. «San’at». 1991. - № 5-12, 1992. - № 1.
6. Avesto «Guliston», 1999. - № 1-5.
7. Abaev V.I. Mif i istoriya V Gatax Zoroastra. Istoriko-filologicheskie
issledovaniya. – M.: Nauka, 1974.
8. G‘ofurov B.G. tojiklar. 1 va 2 kitoblar. - Dushanbe, 1989.
9. Fry R.N. Heritage of Central Asia. - Dushanbe, 2000 yil.
10. A.S. Sagdullayev – O’zbekiston tarixi. Birinchi kitob., Toshkent.,
“Donishmand ziyosi”., 2021
11. Vamberi Xerman. Buxoro yoki Movarounnahr tarixi. T.: 1990.
12. Rtveladze E.V., Saidov A.X., Abdullaev E.V. Qadimgi O‘zbekiston
sivilizatsiyasi: davlatchilik va huquq tarixidan lavhalar. T.: “Adolat”, 2001.
13. Sagdullaev A.S., Mavlonov O‘- O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi. –
T.: Akademiya, 2006.
14. Eshov B.J. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi
asr avlodi, 2012.
15. Shamsutdinov. R, Karimov. Sh, Ubaydullayev. O’ – Vatan tarixi. I – kitob.
Toshkent, “Sharq”., 2010.
16. Sultonov. F, Bozorboyev. F – O’rta asrlar tarixi., Toshkent., 2007.
17. Негматов Н. Государство Саманидов, Душанбе.: Дониш, 1997
33

18. Ahmadali Asqarov. “O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi”.T.,
“Universitet”, 2007
19. Равшанов Поён. Ватан тарихидан Турон V II - I X асрларда. Қарши,
“Насаф” 2003
34

Ismoil somoniy-yirik davlat arbobi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish