Ismoil somoniyning harbiy yurishlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	74.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Ismoil somoniyning harbiy yurishlari

Купить

ISMOIL SOMONIYNING HARBIY YURISHLARI
MUNDARIJA
Kirish…………………………………………………………………..………….2
I BOB MOVARAUNNAHR VA XUROSON …………………………………..5
1.1. Movaraunnahr va Xurosonda Somoniylar davlatining tashkil topishi ……..5
1.2. Ismoil Somoniyning harbiy yurishlari ………….....
……………….............14
1.3. I bob bo’yicha xulosa…………...
………………………………………….15
II BOB. SOMONIYLAR DAVLATI ……………………………………………
17
2.1. Somoniylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va xo’jalik hayoti
………………..17
2.2. Somoniylar davlatida ilm-fan, madaniy hayot va din …………………......…
23
Xulosa ……...………………………………...………...…………………….…...43
Foydalanilgan adabiyotlar ………......………………………………………….47
1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Har bir xalqning davlatchilik va madaniyati tarixini
o‘rganish nafaqat ilmiy yoki nazariy, balki chuqur ma'naviy-ruhiy ahamiyatga ega
bo‘lib, har birimizda o‘zimiz tug‘ilgan va yashayotgan ona zamin bilan mustahkam
aloqadorlik hissini rivojlantiradi. Mustaqillik yillarida xalqimizning o‘z o‘tmishiga
qiziqishi kuchaydi. O‘zligimizni anglash, tariximizni o‘rganish davlat siyosati
darajasiga ko‘tarildi. Chunki, xalqimizning madaniy-ma'rifiy an'analari va
merosini o‘rganishda, milliy g‘oyaning shakllanishida tarix fanining ahamiyati
beqiyosdir. Qadimgi va boy tariximizni o‘rganish, uni keng ommaga yetkazish har
bir tarixchi oldida turgan dolzarb vazifadir.
O‘zbekiston tarixini xolisona va haqqoniy o‘rganish masalasi Birinchi
Prezidentimiz I.A.Karimovning asarlarida alohida tahlilini topib, o‘zbek xalqi
davlatchiligi tarixidagi boy an'analarni tadqiq etish dolzarb muammo tarzida
maxsus ta'kidlandi. Prezidentimiz belgilab bergan muhim vazifalar va tarixchi
olimlar oldiga qo‘yilgan masalalar shundan iboratki, asl manbalarga tayangan
holda Vatan tarixiga yangicha yondoshib, qadimgi davrdan to bizning
zamonimizgacha bo‘lgan tarixiy jarayonlarni va voqyealarni o‘rganishimiz zarur.
Tarixchilarimiz zimmasiga o‘lkamiz tarixini xolisona va
haqqoniy yoritish, unga adolat nuqtai nazaridan yondoshish va baho berish kabi
ulkan vazifalar qo‘yildi. O‘zbekistonning qadimgi tarixi va madaniyati, qadimgi
madaniy aloqalar mavzulariga katta e'tibor berilayotganligi ahamiyatga molikdir.
Zero, O‘zbekiston tarixidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlarni aks
ettiruvchi yozma manbalar va hujjatlarni yangi asoslarda tahlil etib umumlashtirish
2

muhimdir. O’zbekiaston Respublikas Prezidenti ta'kidlaganlaridek “Mustaqillik
yillari o‘z o‘tmishimizni, o‘z madaniyatimizni xolisona bilib olish davridir. Bu
jahon hamjamiyati, tarix oldidagi vazifamizni anglab olish davridir” 1
. Xalqimiz
tarixini o‘rganish va uni targ‘ib etishda, o‘zbek davlatchiligi tarixida, uning
madaniy rivojlanishida hukmdor sulolalar boshqaruvi, ularning ayrim vakillari
alohida o‘rin tutadi. O‘zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida Somoniylar
sulolasining hukmronligi katta ahamiyat kasb etadi. Odatda sulolalar biron-bir
o‘zlariga mansub yirik namoyanda faoliyati orqali mashhurlikka erishadilar
(masalan, eftaliylar, anushteginiylar, temuriylar). Somoniylar ham shunday, ular
aslida Somon qishlog‘i oqsoqoli Somonxudotning avlodlaridir.
Mavzuning
o‘rganilganilish darajasi . (bu masala birinchi bobda – mavzuning tarixshunosligi
qismida batafsil yoritilgan) Somoniylar davriga oid manbalar ichida Abu Bakr
Muhammad ibn Ja'far Narshaxiyning (899-959) “Buxoro tarixi” (944), Abu
Rayhon Beruniyning (973-1048) “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar yoki
“Osor ul-boqiya” (1000), Abu Ali Hasan ibn Ali Tusiy – Nizomulmulkning (1018-
1092) “Siyosatnoma” yoki “Siyar ulmuluk” (1091), asarlari o‘sha davrning
siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy tarixini o‘rganishda alhida o‘rin tutadi3 .
Shuningdek, Abul-Fazl Bayhaqiyning “Tarixi Ma'sudiy” (1030-1041), Abu Jafar
Muhammad at-Tabariyning “Tarixi Tabariy”, Abu Nasr Forobiyning “Fozil
odamlar shahri”, Abulqosim Firdavsiyning “Shohnoma”, Mahmud Qashg‘ariyning
“Devonu lug‘at at-turk” kabi asarlarida ham o‘sha davrning tarixi bayon qilinadi.
Somoniylar davlati tarixiga oid
batafsil ma'lumotlar tarixchi olimlar N.N.Negmatov, G.A.Hidoyatovning asarlarida
batafsil yoritilgan. Shuningdek, N.Ya.Bichurin (Otets Iakinf), V.V.Bartold,
A.Yu.Yakubovskiy, S.A.Ahadjanov, B.Axmedov, K.Shoniyozov kabi olimlarning
asarlarida ham somoniylar davriga oid ma'lumotlar berilgan. Manba va adabiyotlar
bilan bir qatorda mustaqillik yillarida mavzuga oid to‘plamlar nashr qilindi hamda
gazeta va jurnallarda bir qator maqolalar chop etildi.
1
Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ, -Т.: Шарқ, 1998. 4-б
3

Mavzuning maqsad va vazifalari. Tarixiy
manba va ilmiy adabiyotlarda aks ettirilgan Somoniylar davlatining paydo bo‘lishi
va rivojlanishiga bag‘ishlangan masalalarni chuqur o‘rganish va qiyosiy tahlil
asosida, Somoniylar davlatining taraqqiyoti va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning
sabablarini yoritish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi:
- Somoniylar davlatining tashkil topishi
jarayoni o’rganish - Mavorounnahr va Xurosonda
Somoniylar hokimiyatining o‘rnatilishi va siyosiy hayotini manbalar asosida tahlil
qilish; - Somoniylar davlatining
ijtimoiy – iqtisodiy hayotini tadqiq qilish va xulosalar berish;
- Somoniylar davlatida madaniy
hayotning rivojlanish sabablarini o‘rganish, ilm-fan taraqqiyotining sabablarini
ochib berish; - O‘zbek davlatchiligi
taraqqiyotida Somoniylar davlatining o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatish.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish,
uchta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat
4

I BOB MOVARAUNNAHR VA XUROSON
1.1. Movaraunnahr va Xurosonda Somoniylar davlatining tashkil
topishi
Yurtimiz tarixida ajralmas sahifa sifatida e'tirof etiladigan Somoniylar davri
shunisi bilan ajralib turadiki, bu davrda o‘lkada tinchlik siyosati hukmron bo‘lgan
va ilm-fan, madaniyat gullab yashnagan. Ushbu davrda o‘lkamizdan mashhur
mutafakkir olim Ibn Sino, islom ilmlarida katta shuhrat qozongan ilohiyotchi olim
Abu Mansur Moturidiy kabi o‘nlab allomalar yashab ijod qilgan. Shuningdek,
ushbu davrda o‘lkamizda islomiy ilmlar taraqqiy etgan va ko‘plab ilm markazlari,
jumladan “Dor al-juzjoniya”, “Dor al-iyodiya”, “Buxoro fiqh maktabi” kabi
maktablar faoliyat olib borgan. Ushbu davr yana shunisi bilan ajralib turadiki, bu
davrda o‘lkada millatlararo o‘zaro totuvlik, e'tiqodiy xurlik va diniy bag‘rikenglik
barqaror bo‘lgan 1
.
Mazkur kurs ishida qariyb bir yarim asr davomida Movarounnahrda
mustahkam imperiya sifatida hukmronlik qilgan somoniylar davridagi shu
barqarorlik tarixi haqida ma'lumot berishni maqsad qildik. Somoniylar davlatida
IX asrning oxirlarida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy sohalarda muhim o‘zgarishlar
yuz bergani va bir necha yillar davomida tinch siyosat va sharoitlar hukmron bo‘lib
turgani Movarounnahrning asosiy ilmiy markazlaridan hisoblangan Samarqand
shahrida ilmiy jarayonlarning jonlanishiga zamin yaratdi 2
. Samarqandning buyuk
ipak yo‘lida joylashgani tijorat, san'at va ilm markazlaridan biriga aylanishiga
sabab bo‘lgan. Shuni alohida ta'kidlash mumkinki, somoniylar davrida
Samarqandda nafaqat islom dinining, balki boshqa dinlarning ham ta'lim
markazlari faoliyat olib borgan. Movarounnahr mintaqasining Somoniylar
davridagi tarixi haqida birinchilardan bo‘lib Muhammad Narshaxiy batafsil
ma'lumot beradi. Muhammad Narshaxiyning “Buxoro tarixi” kitobi
Somoniylar davlatining poytaxti – Buxoro tarixiga bag‘ishlagan o‘ziga xos
1
Rtveladze E . V ., Saidov A . X ., Abdullaev E . V . Qadimgi O ‘ zbekiston sivilizatsiyasi : davlatchilik va huquq tarixidan
lavhalar . T.: “Adolat”, 2001., B-85
2
Axmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. T., «O‘qituvchi», 2001., B-63
6

qomusiy asardir. XIII asr muallifi Sam'oniyning “Kitob-ul-ansob” asarida
keltirilgan qisqagina ma'lumotga qaraganda, uning to‘liq ismi Abu Bakr
Muhammad ibn Ja'far ibn Zakiriyo ibn Xattob ibn Sharik bo‘lgan. Naslu nasabi
Buxoro ahlidan, 899 yilda shahar yaqinidagi Narshax qishlog‘ida duyoga kelgan.
959 yilda 60 yoshida vafot etgan. “Buxoro tarixi” asarini u 943-944 mobaynida
arab tilida yozadi. Kitobni Samoniylar davlatning hukmdori Abu Muhammad Nuh
ibn Nasr ibn Ahmad ibn Ismoil as-Somoniy (943-954 yy.) ga bag‘ishlaydi.
Afsuski, “Buxoro tarixi”ning arab tilidagi asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan.
Uning faqat ancha-muncha qisqartirilib, fors-tojik tiliga ag‘darilgan tarjimasigina
yetib kelgan 1
. “Buxoro tirixi”
kitobida yozishda Muhammad Narshaxiy o‘z kuzatishlari, mahaliy aholidan
eshitgan va bilganlari bizgacha yetib kelmagan tarixiy hujjatlarga asoslanish bilan
birga ko‘pchilik tadqiqotchilar nazari tushmagan arabnavis mualliflarning
asarlaridan ham keng foydalangan. Kitobda Madoiniy, Balazuriy va Tabariy
asarlariga bo‘lgan havolalar buning yorqin dalilidir. Bulardan tashqari, Muhammad
Narshaxiy o‘z asarida islomiyatga qadarli Buxoro tarixi va arablar bosqini bilan
bog‘liq bir qancha rivoyatlarni keltiradi. “Siyovush marsiyasi” va “Poykand
fojiyasi” kabi axborotlar mana shunday xalq og‘zaki rivoyatlari namunalaridandir.
Buxoro va
Poykandning islomiyaga qadarli bo‘lgan hokimlari, Poykand ravotlari, arablarning
Buxoroga tomon dastlabki yurishlari, shuningdek Muqanna to‘g‘risidagi
axborotlarning bir qismi Muhammad Narshaxiyga mansub bo‘lib, ular ma'lum
darajada yozma manbalar hamda og‘zaki rivoyatlar asosida bayon etilgan. Sharg‘
va Iskijkat bozorning ta'rifi; Ismoil Somoniy tomonidan Sharg‘ qishlog‘i
yerlarining xaridi; yiliga ikki marta Buxoroda bo‘ladigan mohrshz iyd bozori;
Ko‘shki Mug‘on yerlarining X asrdagi bahosi; shahar atrofi ko‘shklarining
o‘ymakor sanamlar bilan bezatilgan eshiklari; “kashkashon”- savdogarlar bilan
arablar o‘rtasida bo‘lib o‘tgan mojaralar; nihoyat, “oqkiyimliklar”ning rahnamosi –
Muqannaning fojiali qismati to‘g‘risida cho‘rilaridan birining nabirasi og‘zidan
1
Shamsutdinov. R, Karimov. Sh, Ubaydullayev. O’ – Vatan tarixi. I – kitob. Toshkent, “Sharq”., 2010., B-176
7

eshitgan hikoyasi ayniqsa antiqa axborotlardan hisoblanadi. Abu Nasr Ahmad
Quboviyning yozishicha, Muhammad Narshaxiy o‘z kitobini Nuh ibn Nasr as-
Samoniy davrigacha bo‘lgan Samoniylar sulolasining hukmronligi to‘g‘risidagi
axborotlar bilan tugatadi.
“Buxoro tarixi”ning fors tiliga tarjimasi 1128 yilda Abu Nasr Ahmad ibn
Muhammad ibn Nasr al-Quboviy tomonidan amalga oshirilgan. Asar matnining
tahlili shuni ko‘rsatadiki, Abu Nasr Ahmad Quboviy asarni tarjima qilishda uni
faqat qisqartiribgina qolmay, balki IX asr mualliflaridan Abu Ja'far Muhammad
ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabari”, Abulhasan Abdurahmon ibn Muxammad
Nishopuriyning “Xazoinul-ulum” hamda Abu isxoq Ibrohim ibn alAbbos as-
Suliyning “Ahbori Muqanna” nomli asarlaridan olingan qimmatli ma'lumotlar
bilan to‘ldiradi. “Buxoro tarixi”da keltirilgan xadislardan ma'lum bo‘lishicha, Abu
Nasr Ahmad Quboviy hadis ilmining ulomalaridan biri mashhur muxaddis
Muhammad Shamsudin Abu Bakr Zaranjariying biz uchun noma'lum bo‘lgan
asaridan ham foydalangan. Masalan, Buxoro shahrining paydo bo‘lishi, “Bozoro
moh”, Arkning barpo etilishi, “Kampirok devor”, Buxoro va unga tobi joylarning
dehqonchilik xo‘jaligi tafsilotlari hamda shaharning tarixiy topografiyasi
(shahristondan tashqari) bayoniga bag‘ishlangan sahifalar Abu Nasr Ahmad
Quboviyning Abulhasan Nishopuriy nomidan “Buxoro tarixiga” kiritgan
qo‘shimchalaridan hisoblanadi. Shu bilan birga “Buxoro tarixi”ning
tarjimoni va muharriri Narshaxiydek mahalliy mualliflardan bo‘lgani uchun asarni
o‘z kuzatishlaridan to‘plagan hamda bilgan va eshitgan axborotlar bilan ham
to‘ldirgan. Mana shunday ma'lumot va axborotlar asosida asarga bir butun
sahifalar, ayrim hollarda esa butunlay yangi qism yoki boblar kiritilgan. Masalan,
“Buxoro tarixi”ning “Shamsobodning bino etilishi” va “Iyd nomozgohi” kabi
boblarning xotima sahifalari va boshqalar Abu Nasr Ahmad Quboviy qalamiga
mansubdir. Quboviy tarjimasidan rosa yarim asr o‘tgach, 1178-1179 yillar
mobaynida Buxoro hukmdori sadr Abdulaziz ibn Burxonuddin uchun “Buxoro
tarixi”ning fors-tojik matni ham yangitan tahrir qilinib, Mhammad ibn Zufar ibn
Umar tomonidan ikkinchi marta qisqartirilib.qayta bayon etiladi. O.I. Smirovning
8

fikricha, ayrim qo‘shimchalar bilan bir qatorda “Buxoro tarixi”ni nomma-nom
boblarga ajratish asarning mana shu ikkinchi muharriri qalamiga mansubdir. XIII
asrdan boshlab “Buxoro tarixi” noma'lum ko‘chiruvchi muharrirlari tomonidan
muttasil to‘ldirib borilgan. Jumladan, “Buxoro arkining bino etilishi haqida” va
“Buxoro shahrining devori” kabi boblarda Xorazmshoh Muhammad ibn Sulton
Takash (1200-1220 yy.) farmoni bilan Buxoro arki devorining tiklanishi, 1165
yilda qurilgan shahar tashqi devorining ta'mir etilib, uning sirtidan Buxoroning
ikkinchi qatordan tashqi devor bilan o‘rab olinishi, shuningdek 1220 yilda
Chingizxon boshliq mo‘g‘il lashkarlarining Buxoroga bostirib kirib, o‘n ikki kun
davomida arkni qamal qilib, olib borilgan jang oqibatida qal'a va shahar devorlari
vayron etilib, Buxoroning bosqinchilar tomonidan olinishga bag‘ishlagan sahifalar
XIII asrning 20-yillaridan keyin “Buxoro tarixi”ga kiritilgan muhim
qo‘shimchalardir.
Bu qo‘shimchalar asarning tarjimoni Abu Nasr Ahmad Quboviy yoki uning
ikkinchi muharriri Muhammad ibn Zufarlarga tegishli bo‘lmay, balki yana bir
noma'lum muharir qalamiga mansubdir. Yuqorida qayd etilgan juz'iy
qo‘shimchalar nazarda tutiladigan bo‘lsa, bizgacha yetib kelgan “Buxoro
tarixi”ning fors-tojik tilidagi nusxasi bir necha bor qisqartirilib, tahrir etilgan va
aslidan tubdan farq qiladigan tarjimasidan ko‘ra uning arabcha matni asosida
ko‘plab qo‘shimchalar kiritilgan yana bir yangi asarga aylangan, deb tushinish
mumkin. U vaqtda “Buxoro tarixi”ning tarjimoni va asosiy muhariri Abu Nasr
Ahmad Quboviyni Narshaxiyning ham muallifi yoki asarning ommabop yangi
variantini yaratgan o‘z davrining o‘tkir muarrixi deb hisoblashga to‘g‘ri keladi.
Somoniylar o‘z davlatida juda yaxshi yulga quyilgan hukmronlik tizimini
urnatdilar. Turk g‘ulomining xizmat
pog‘onasidan ko‘tarilish jarayoni muarrix va davlat arbobi Nizomulmulk (1018—
1092) ning mashhur «Siyosatnoma» (Siyar ul-muluk) asarida bayon etilgan.
Manbalarda o‘zlaridan keyin o‘lmas noyob asarlar qoldir gan ko‘plab yetuk olimu
fozillarning muborak ismu shariflari saqlanib qolgan. Chunonchi, keyinchalik
Gardiziy, ibn al-Asir hamda Juvayniy kitoblariga manba bo‘lgan «Kitob fi-axbor
9

vuloti Xuroson» asarining muallifi Abu Ali Husaya ibn Ahmad as-Salomiy,
shuningdek, «Tarixi Buxoro»ning muallifi Abu Abdulloy Muxammad ibn Ahmad
ibn Sulaymon al-Buxoriy (924 yilda vafot qilgan) hamda yuqorida nomi zikr
etilgan Abu Bakr Muxammad ibn Ja'far al-Narshaxiy (959 yilda vafot etgan),
Samarqand shazfi tarixiga oid «Kitob al-ikmal li ma'rifat ar-rijol» kitobining
muallifi Abu Said ibn Abdurahmon ibn Muxammad al-Idrisiy (1014 yilda vafot
etgan), sakkiz jildlik biografik asar «Kitob ahvoli Nishopur»ning muallifi Abu
Abdulloy Muxammad ibn Abdulloy al-Bayyi al-hakim an-Naysaburiy (1014 yilda
vafot etgan), «Kitob almufoxarat ahli Kesh va-n-Nasaf»ning muallifi Abulxaris
Asad ibn Xamduyi al-Versiy (927 yilda vafot etgan), va nihoyat, «Tavarixi
Xorazm minxa al-kofi» nomli Xorazmning qadimiy tarixi to‘g‘risidagi kitob
muallifi Abu Ahmad ibn Muxammad ibn Sa'd ibn al-Kofiy (957 yilda vafot etgan)
shular jumlasidan.
Shu o‘rinda Tabariyning mashhur asari «Tarix ar-rasul va-l-muluk va-l-
xulafo»ning amir Abdulmalik I (954—961) va Mansur I (961—976) ning vaziri
Abu Ali Muxammad Bal'amiy tomonidan 974 yili amalga oshirilgan forscha
tarjimasini ko‘rsatish mumkin. Mazkur asar va uning tarjimasi bir necha marta
nashr etilgan. Rofiya bilimdonlaridan fors klassik jug‘rofiya maktabining
asoschisi, falakiyot va jug‘rofiyaga oid 60 dan ortiq asarlar muallifi (bu asarlardan
ikkitasining: «Taqvim al-buldon» hamda «Kitob al-badi' va-t-tarix»ning nomi
saqlanib qolgan) Abu Zayd Ahmad ibn Saxl al-Balxiy (850—934) ni aloxida
ta'kidlab utish mumkin. Somoniylar davridagi jug‘rofiyaga oid adabiyotlar ichida
Abu Zayd Balxiyning hozirgacha topilmagan asari muhim o‘rinni egallashi
mumkin edi 1
. Vazir Jayhoiiy Buxoroga yuli tushgan ibn Fadlanni
qizg‘in kutib olgani ham ma'lum. Jayxoniy asari o‘sha davrda odat bo‘lgan
an'anaga ko‘ra «G‘aroyib ad-dunyo», «Ajoyib al-buldon» deb atalgan bo‘lishi
mumkin. Mas'udiyning tubandagi so‘zlari fikrimizni tasdiqlaydi: «Al-Jayhoniy
dunyoni tavsiflab hamda u haqda hikoya qiluvchi, chunonchi, quidagi ajoyibotlar,
shaharlar, poytaxtlar, dunyo va dengizlar, xalqlar va ularning yashash makonlari va
1
Sultonov. F, Bozorboyev. F – O’rta asrlar tarixi., Toshkent., 2007., B-118
10

boshqa g‘aroyib voqyea-hodisalar to‘g‘risida asar yaratdi». Tarixchi manbashunos
olimlar B.A.Ahmedov, A.A.Madrimov, D.Yu.Yusupova, G.S.Fuzailovalarning
asarlariga qaraganda Movarounnahrning somoniylar davridagi tarixi haqida xorijiy
tarixchilardan dastlab Astaxoriy (Ibrohim ibn Muhammad al-Forsiy al-Karxiy al-
Astaxoriy Abu Is’hoq. U geograf olim bo‘lgan. Kelib chiqishi Eronning Astaxor
vohasidan. Ko‘plab ilmiy safarlar qilgan. Uning “Suvar al-aqolim val masolik val
mamolik” asari o‘z davrining mashhur asarlaridan hisoblangan.
958 yili vafot etgan). “Suvar al-aqolim val masolik
val mamolik”, Ibn Havqal (Muhammad ibn Ali ibn Havqal an-Nasibiy al-
Bag‘dodiy al-Mavsiliy. Bu olim ham geograf bo‘lgan va ko‘plab safarlar qilgan.
978 yil atrofida vafot etgan) “Surat al-arz”, Maqdisiy ( Muhammad ibn Ahmad ibn
Abu Bakr al-Banno al-Maqdisiy al-Bashshor Shamsiddin Abu Abdulloh. Tarixchi
va geograf olim bo‘lgan. 947 yili Maqdisda tug‘ilgan. Tijorat bilan shug‘ullangan
va ko‘p shaharlarga safar qilgan. 1000 yili vafot etgan) “Ahsan at-taqosim” nomli
asarlarida batafsil ma'lumot berib o‘tganlar. Movarounnahr o‘lkasi Damashqdan
so‘ng Ma'mun davriga qadar Bag‘doddagi xalifalikka bog‘liq bo‘lgan. Ma'mun
xalifa bo‘lgach, As'ad ibn Somonning farzandlarini o‘ziga yaqin kishilardan bilib,
Movarounnahrga boshliq qilib tayinlagan. Shu bilan Movarounnahr somoniylar
qo‘liga o‘tgan. Lekin 875 yilga qadar ular markaziy xalifalikka bo‘ysunar edilar.
875 yildan boshlab ular mustaqil imperiya sifatida somoniylar davlatini barpo
qildilar. Mashhur tarixchi olim Ibn al-Asir: “Somoniylar davlati
yer yuzida keng yoyilib, ko‘p joylarni egallagan hamda siyrat va adolat jihatidan
eng yaxshi davlatlardan edi”, deb e'tirof etgan. Yana bir ensiklopedik olim Ibn
Hallikon somoniylar davlati amirlarini shunday sifatlagan: “Somoniylar
podshohlari Movarounnahr va Xuroson sultonlarining siyrat jihatidan eng
yaxshilari edi. Ulardan kim podshohlikka o‘tirsa, “sultonlar sultoni”, deb atalar va
shu nom bilangina tanilar edi. Bu nom unga go‘yo belgi bo‘lib qolar edi. Odatda
ular adolatli, zakovatli va ilmli kishilar bo‘lganlar”.
Ibn al-Asir somoniylar davlatining sultonlaridan
Ahmad ibn Asadni shunday tariflagan: “Ahmad ibn Asad tama qilmaydigan,
11

hamma yaxshi ko‘radigan kishi bo‘lib, uning odamlari pora olmas edi”. Ushbu
sultonning o‘g‘li Ismoil haqida ham shunday fikrlarni bildirgan: “Ismoil oqil,
adolatli, xalqiga yaxshi munosabatda bo‘ladigan, yumshoq odam edi”. Somoniylar
podshohlari ilmga va uning ahliga katta e'tibor bergan edilar. Buning tasdig‘i
o‘laroq o‘lkada ko‘plab umumiy va xos kutubxonalar barpo etilgan edi.
Ibn al-Asir somoniylar podshohi
Ismoil ibn Ahmad ibn Asad( Amir Abu Ibrohim Ismoil ibn Ahmad ibn Asad ibn
Somon fozil, olim, mohir chavandoz, shijoatli, ulamolarni hurmat qiladigan
podshoh bo‘lgan. Muhammad ibn Nasrdan uning barcha kitoblarini tinglagan.
Undan Ibn Xuzayma va boshqalar dars olgan. U 908 yili Buxoroda vafot etgan)ni
shunday tariflagan: “Ismoil yaxshi inson bo‘lib, ilm va din ahlini yaxshi ko‘rar va
ularni hurmat qilar edi”. Manbalarda Ismoilning o‘zi haqida shunday rivoyat
qilinadi: “Samarqandda yashayotgan edim. Bir kuni zulm bilan olingan narsalar
xususida o‘ylanib o‘tirgan edim. Shunda, Abu Abdulloh Muhammad ibn Nasr al-
Faqih ash-Shofiiy kirib qoldi. Men u zotning ilmi va dinini ulug‘lab darhol
o‘rnimdan turdim”. O‘z davrida somoniy sulton huzurida ilmiy munozaralar
tashkil qilinar va sultonning o‘zi turib biron bir masalani so‘rar edi. So‘ng hozir
bo‘lgan ulamolar bunga javob berar edilar. Sultonlikdagi
har bir jome masjidda kutubxona mavjud bo‘lib, eng kattasi Marv shahrida
joylashgan edi. Mazkur kutubxona turli lug‘atlardagi nafis kitoblarni qamrab
olgan. Shuningdek, sultonning maxsus kutubxonasi ham bo‘lgan. Somoniylar
davrida Movarounnahr o‘lkasi hadis, fiqh, lug‘at va boshqa islomiy ilmlar bo‘yicha
yetuk olimlarni yetishtirib chiqargan. Ular o‘zlarining jiddu jahdlari, ilm yo‘lidagi
qiyinchiliklarga sabr qilishlari bilan katta matonat ko‘rsatganlar. Ular har qancha
uzoq bo‘lmasin, olis shaharlarga borib, mashaqqat bilan ilm olgan edilar. Bunday
olimlardan mashhur muhaddis Muhammad ibn Hibbon va “Al-Ishrof” kitobining
muallifi Abu Bakr ibn Muhammad ibn al-Munzir va “At-Tahzib” kitobining
muallifi al-Azhariy kabi ulamolarni misol keltirish mumkin.
Shuningdek, somoniylar davrida Movarounnahr va Xuroson o‘lkalarida turli
islomiy aqidaviy oqimlar bilan bir qatorda g‘ayriislomiy oqimlarni ham uchratish
12

mumkin edi. Maqdisiy o‘sha davrlarda Movarounnahr va Xuroson o‘lkalarida o‘zi
shohid bo‘lgan turli oqimlar haqida shunday yozgan: “Ushbu o‘lkada ko‘p sonli
yahudiylar va oz sonli nasroniylar yashaydi. Bu o‘lka turli ilmlar, jumladan, fiqh
eng ko‘p tarqalgan maskandir. Movarounnahr va Xurosonda asosan ahli sunna val
jamoa mazhablari faoliyat olib borgan. Lekin Seiston va Xirot kabi ayrim
shaharlarda xorijiylar, Naysaburda mu'taziliylar ham uchrab turardi 1
.
Yangi musulmon uning fikriga raddiya berib deydi: “Men bu e'tiqodni
tanlamayman. Chunki bu e'tiqod orqali Allohning xohish va qudrati chetga chiqib
qolmoqda”. Shunda qadariymu'taziliy: “Agar mening fikrimni qabul qilmasang,
ahli sunna val jamoa mazhabiga borib qo‘shil”, deb javob beradi. Shundan so‘ng
yangi musulmon o‘zi yashayotgan joydagi jamiki firqalar vakillaridan inson fe'li
haqida so‘rab chiqadi va birontasining aqidasini qabul qilmaydi. U murojaat qilgan
firqalarning barchasi: “Agar bizning aqidamizni qabul qilmasang, ahli sunna val
jamoa mazhabiga borib qo‘shil”, degan fikrni aytishadi. U firqalar vakillaridan ahli
sunna val jamoa kimlar ekanini so‘raganida, ular quyidagicha javob beradilar:
“Ular har yerda ahli sunna val jamoa nomi bilan tanilganlar.
Samarqandda “Dor al-juzjoniya” va “Dor al-iyodiya” a'zolari, Buxoroda
“As’hobi Abu Hafs” (Abu Hafs al-Kabir tarafdorlari), Balxda Nusayr ibn Yahyo
tarafdorlaridir. Ular ahli sunna val jamoa qarashlarini tarqatayotgan ilm ahli
hisoblanadilar”. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, somoniylar davrida faoliyat olib
borgan sultonlarning barchasi ilm-ma'rifatga xayrixoh bo‘lganlar. Ular o‘lkada
yashab ijod qilgan barcha ulamolarning ilmiy meroslariga befarq bo‘lmaganlar.
Shuningdek, o‘lkada islomiy firqa va oqimlar bilan bir qatorda boshqa din
vakillarining ham faoliyatlari kuzatilgan. Ayniqsa, o‘lkada nasroniylar va
yahudiylarning uchrab turishi ham somoniylar davrida diniy bag‘rikenglikka katta
e'tibor berilganidan dalolat beradi. Yuqoridagi ma'lumotlar hozirgi kunda ham
yurtimizda boshqa din vakillariga nisbatan hurmat-ehtirom bilan muomalada
bo‘lish, o‘zaro tinchlik ostida yashashga undashi tabiiy holdir.
Ibn Xolliqon, Istahriy, ibn Havqal va Muqaddasiy keltirgan ma'lumotlarga
1
Agadjanov S.A. Gosudarstvo Seljukidov i Srednaya Aziya. (XI-XII v.v.) M.: 1991., B-48
13

qaraganda, Movarounnahrning asosiy viloyatlarida, ayniqsa Zarafshon, Farg‘ona
vodiylarida, Ilaqda, Xorazmda qishloq xujaligi rivojlangan. O‘rta Osiyo shaharlari
qadimdan Yaqin va O‘rta Sharq, Volga buyi va Xitoy bilan karvoi yo‘llari orqali
bog‘lanib kelganlar. Bu haqda ibn Xurdodbeh, ibn Fadlan, Gardiziy asarlarida,
shuningdek Xorazm va Volga buyida olib borilgan arxeologik qazilmalardan
topilgan faktik materiallar mavjud. X—XII asrlarda Movarounnahrda tarix va
geografiyaga qiziqish ortib, bu ilmlarga e'tibor kuchayadi. Chunki bu davrda
mahalliy aholining ma'naviy hayotida o‘z ona tili va unda yozilgan tarixiy va
adabiy asarlarga bo‘lgan ehtiyoj ham tobora ortib bormoqsa edi. Ayni shu davrda
Gardiziyning «Zaynulaxbor» («Xabarlar ko‘rki»), Bayxaqiyning 30 jildlik tarixiy
asari, Majiduddin Adnoniyning «Tarixiy mulki Turkiston», Muhammad
Narshaxiyning «Tarixi Buxoro» kabi asarlari fors tiliga tarjima qilinadi.
1.2 . Somoniylarning harbiy yurishlari
Somoniylarning harbiy yurishlari, hukmron sulolaning ichki nizolari,
mahalliy hokimlarning boshboshdoqlik harakatlari borgan sari avj olib bordi.
Oqibatda mamlakatda iqtisodiy tanglik sodir bo‘ldi. Hatto harbiylar, shu jumladan,
amirning muntazam turk sarbozlari qo‘shiniga maosh to‘lash uchun mablag‘
topilmaydi. Bunday og‘ir ahvoldan chiqish uchun 942-yilda aholidan ikki marta
soliq undirib olinadi. Behad tartibsizlik mamlakatda vaziyatni yanada
keskinlashtirib, aholi turli tabaqalarining hokimiyatga qarshi qo‘zg‘alishiga sabab
bo‘ladi. Siyosiy vaziyat Nuh (943–954) va uning nabirasi Nuh II (976–997)
hukmronlik qilgan davrda nihoyatda keskin tus oladi. 947-yilda Nuh ibn Nasrning
amakisi Ibrohim isyon ko‘taradi. Saroy sarbozlari va Chag‘oniyonning yirik yer-
mulk egasi Abu Ali Chag‘oniy yordamida Ibrohim Buxoro taxtini egallab oladi.
Ko‘p vaqt o‘tmay Abu Ali Chag‘oniyning o‘zi ham hukmdorga qarshi isyon
ko‘taradi. Nuh qo‘zg‘olonni kuch bilan bostira olmaydi. 952-yilda Abu Ali
Chag‘oniyni u avval Chag‘oniyonga, so‘ngra Xurosonga hokim qilib tayinlashga
majbur bo‘ladi. 961-yilda Buxoro harbiy askarlarining g‘alayoni ko‘tariladi.
Qo‘zg‘olonchilar amir saroyini talaydilar va unga o‘t qo‘yib yuboradilar. Bunday
14

voqealarning tez-tez qaytarilib turishi, shubhasiz, markaziy hokimiyatning
zaiflashib qolganidan dalolat berardi.
I BOB BO’YICHA XULOSA
Shuningdek, ayrim hududlarda shialar va karromiylarni ham uchratishimiz
mumkin edi. Lekin bu o‘lkada Abu Hanifa mazhabi asosiy mazhab hisoblangan.
Shosh, Tus, Naso shaharlarida shofiiy mazhabiga e'tiqod qiluvchilar ham ko‘p edi.
Ta'kidlash joizki, o‘lkada shialar bilan karromiylar, shofiiylar bilan hanafiylar
o‘rtasida o‘zaro bahslar yuzaga kelsa, sultonning o‘zi aralashib, ularning orasini
isloh qilishiga to‘g‘ri kelar edi”. Demak, somoniy sultonlarning o‘zlari o‘lkada
e'tiqodiy va diny bag‘rikenglikni mustahkam turgan holda o‘z nazoratlarida
saqlaganlar. Ibn an-Nadim somoniylar davrida manoniya firqasi a'zolaridan besh
yuzga yaqini Samarqandda yashaganini, ularning boshliqlari bu yerga Bobildan
ko‘chib kelganini ta'kidlab o‘tgan. Shuningdek, olim Movarounnahrda sumaniya
firqasi tarqalganini, yahudiy va nasroniylar ham ko‘pligini zikr qilgan. Somoniylar
davrida Samarqand tarixidagi geografik va ijtimoiy-madaniy omillar ta'lim
jarayonlari, ayniqsa hanafiylikning mintaqada taraqqiy etishiga turtki bo‘ldi.
Hanafiya olimi Abul Muin an-Nasafiy “Tabsirat al-adilla” asarida ta'kidlashicha,
Movarounnahr va Xurosonning Marv va Balx kabi shaharlarida mu'taziliya
ta'limotini qabul qilganlardan tashqari Abu Hanifa izdoshlarining asosiy qismi usul
va furu' mavzularida islom kirib kelgan davrning dastlabki kunlaridanoq hanafiya
ta'limotini qabul qilgan edilar 1
.
Nasafiyning mazkur asaridagi “Movarounnahrda mu'taziliya ta'limotini
qabul qilmagan hanafiylar” degan iborasidan, bu o‘lkada hanafiya olimlari ikki
guruhga bo‘lingani ma'lum bo‘ladi: 1.Hanafiy mu'taziliylar. 2.Abu Mansur al-
Moturidiy tomonidan rivojlantirilib tizimga solingan va mu'taziliya fikrlarini rad
qilgan hanafiy moturidiylar. Ibn Zakariyo Yahyo ibn Is’hoqning “Sharh jumal usul
ad-din” asarida bir rivoyat e'tiborga molikdir: Somoniylar davrida
Movarounnahrda islom diniga yangi kirgan bir kishi musulmonlarning yetmish uch
1
Abu Jafar Muhammad at-Tabariy. Istoriya at-Tabariy. T. “Fan” 1987., B-33
15

firqaga ajralib ketganini eshitadi. Shunda u qadariy-mu'taziliydan insonning fe'llari
haqida so‘raydi. Mu'taziliy quyidagicha javob beradi: “Men istaganimni qila
olaman va o‘zim xohlagan har narsaga kuchim yetadi”.
16

II BOB. SOMONIYLAR DAVLATI
2.1. Somoniylar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy va xo’jalik hayoti
Somoniylar davrida ijtimoiy-iqtisodiy hayotda Movarounnahr, Huroson va
Xorazmning shahar va qishloqlarida hunarmandchilikning ko’pgina sohalari
rivojlangan edi. Somoniylar davlati aholisining asosiy qismi dehqonchilik va
chorvachilik bilan shug’ullangan. Dehqonchilik solig’i (xiroj)dan xazinaga
kattagina daromad tushgani uchun Somoniylar xo’jalikning shu tarmog’iga
ko’proq, e’tibor bergan. Viloyatlarda suv taqsimoti tartibga solinib, ekin
maydonlari imkoni boricha kengaytirilgan. Bir qancha yangi sug’orish kanali
qazilib, ularning dahanalariga miftoxlar (shlyuz) va suv tashlagich novalar qurildi.
Oqar suv tanqis bo’lgan tog’ oldilarida bandlar bino qilinib, suv omborlari barpo
etiladi. Yer osti suvlaridan dehqonchilikda foydalanish uchun murakkab
gidrotexnika inshooti - korizlar qazilib ishga tushiriladi. Charxparrak chig’irlardan
keng foydalaniladi 1
. X asr arab geograflarining ta’riflashicha,
Samarqand va Buxoro rustoklari Zarafshon daryosidan chiqarilgan shoh ariqlardan
sug’orilgan. Masalan, Varksar, Maymurg’, Sanjarfagon va Darg’om rustoqlarining
dehqonchilik maydonlari Darg’om anhoridan sug’orilgan. Fay kanalidan
sug’orilgan yerlar Sug’dning eng obod qismi bo’lgan. Ibn Xavqalning yozishicha,
Sug’d daryosi Buxoro chegarasigacha obod qishloqlar orqali oqqan. Buxoro vohasi
keng va obod bo’lgan, u 17 ta sug’orish shoh ariqlar orqali sug’orilgan. Sirdaryo
havzasida Iloq (Ohangaron) va Parak (Chirchiq) vodiylari ham nihoyatda obod va
istehkomli qishloqlari ko’p bo’lganligidan, bu joyni o’rta asr tarixchilari «1000
qal’ali mamlakat» deb ataganlar 2
.
Sug’orish tarmoqlarini loyqadan tozalash, turli hil suv inshootlarini
ta’mirlash uchun har yili bahorda yuz minglab hasharchilar ishlagan. Mirob,
juybon va poykorlar yoz bo’yi gidrotexnika inshootlari rejimi va suv taqsimotini
nazorat qilib turgan. IX asrdan Buxoro vohasining suv taqsimoti bilan shaxsan
1
Rtveladze E.V., Saidov A.X., Abdullaev E.V. Qadimgi O‘zbekiston sivilizatsiyasi: davlatchilik va huquq tarixidan
lavhalar. T.: “Adolat”, 2001., B-64
2
Sultonov. F, Bozorboyev. F – O’rta asrlar tarixi., Toshkent., 2007., B-121
17

shahar qozisining o’zi shug’ullangan. Narshaxiyning yozishicha, Sa’id ibn Xalaf
Balxiy Buxoroga qozi bo’lgach, «yaxshi qonun-qoidalar o’rnatgan... toki kuchli
kishi zaif kishiga zulm o’tkazmasin uchun (shahar) to’g’onlarini qurdirib, Buxoro
suvini adolat va insof yuzasidan taqsim qilishni» joriy etgan 1
. IX-X asrlarda
Movarounnahrda yaylov chorvachiligi rivoj topgan. Ko’chmanchi chorvador
qabilalar o’troq aholini chor vachilik mahsulotlari bilan ta’min etib turgan. O’troq
aholi, o’z navbatida, dashtliklarga hunarmandchilik mahsulotlarini yetkazib berib
turganlar. IX-X asrlarda aholining xo’jalik hayotida hunarmandchilik katta o’rin
tutadi. Movarounnahr va Xorazm shaharlarida to’qimachilik, kulolchilik,
degrezlik, chilangarlik, misgarlik, zargarlik, shishagarlik va duradgorlik ancha
rivoj topadi. Ayni vaqtda shaharlarning me’moriy qiyofasi ham o’zgara bordi.
Mahobatli saroy, masjid, mad rasa, namozgoh, xonaqoh va karvonsa roylar hamda
ustaxonalar qad ko’tardi.
Shaharlar kengayib ilk o’rta asrlarda vujudga kelgan ark (o’rda),
shaxriston (ichki shahar) va rabod (tashqi shahar) yagona devor bilan o’rab olindi,
shahar darvozalarining soni ham ko’paydi. Shaharning do’nglik yerida joylashgan
arkida odatdagidek podshoh yoki hoqimning qarorgohi (dargoh), xazina, chaqa-
tangalar so’qiladigan zarbxona va qamoqxona bo’lardi. Shahar markazida Registon
maydoni, devonlar, mahkama saroyi, shuningdek amirzodalar, saroy a’yonlari,
ruhoniylar, mulkdor dehqonzodalar va davlatmand savdogarlarning hashamatli
qasrlari, podsholikning qurol-yarog’, asbob, egar-jabduq yasaydigan ustaxonalari,
hunarmandchilik do’konlari va savdo rastalari joylashgan edi. Shaharlar kengayib,
ularning girdi bo’ylab kosib va hunarmandlarning yangi-yangi mahalla-kuylari,
bozor va rastalar vu judga keladi.
Mahalla-kuylarda zargar, sarrof, to’quvchi, kulol, misgar, temirchi, duradgor
va boshqa hunarmandlarning uy-joylari va do’konlari bo’lardi. Ayni shu davrda
Buxoro, Samarqand, Ko’hna Gur ganj, Marv, Binkat, Kesh, Nasaf, Ax-sikat kabi
shaharlar o’rta asr hunarmandchiligining rivoj topgan yirik markaziga aylanadi.
Narshaxiyning yozishicha, IX asrda Buxoro arki yonida podsholikka qarashli
1
A.S. Sagdullayev – O’zbekiston tarixi. Birinchi kitob., Toshkent., “Donishmand ziyosi”., 2021., B-327
18

«Bayt ut-tiroz» katta to’qimachilik korxonasi bo’lgan. Unda qimmatbaho rangli
mato, palos, darparda, yostiq jildi, joynamoz va ust kiyimliklar to’qilgan.
Samarqandda ko’proq, misgarlik zargarlik va sarrojlik rivojlangan edi. Turli
matolar, kimxob, shoyi va rumollar to’qilar, yuqori navli qog’oz ishlab chiqarilar
edi. Shosh o’zining kunchilik mahsulotlari va charm buyumlari bilan, Iloq esa
kumush va qo’rg’oshin konlari hamda kumush tanga chiqaradigan zarbxonasi bilan
mashhur edi. Movarounnahrning xo’jalik hayotida Xorazm ham katta rol o’ynaydi.
Bu yerda hunarmandchilikning boshqa sohalari qatorida qayiqsozlik taraqqiy
qiladi. Xorazm va Termizda yasalgan qayiklarda Amudaryo bo’ylab muttasil
yuk tashilgan. Bu davrda hunarmandchilikning ayrim sohalari yirik qishloqlarda
ham ri voj topdi. Buxoroning Zandana kishlog’ida to’qilgan «zandanacha» malla
rang bo’z, Samarqandning Vador qishlog’ida tayyorlangan «vadoriy» matosi
Sharqda mashxur va manzur edi 1
. IX-X asrlarga oid kulolchilik sirlangan idishlari
va shishasozlik buyumla ri bilan alohida mavqeni egallagan. Bu davrda tog’li
mintaqalarda konchilik ham jadal rivojlandi. Shosh viloyati, Farg’ona vodiysi,
Nurota, Ustrushona, Xo’jand atroflari va Zarafshon tog’larida temir, mis,
qo’rg’oshin, oltin, kumush rudalari, feruza va boshqa qimmatbaho toshlar,
Badaxshondan la’l va lojuvard qazib olinardi. Iloq viloyati kumush va
qo’rg’oshin olinadigan yirik markazlardan edi. Undagi Qoramozor tog’idan bu ikki
tur ma’dandan tashqari oltin, mis, temir rudalari va fe ruza kazib olinardi. Farg’ona
vodiysi tog’laridan temir, qo’rg’oshin, kumush, simob, mis, qalay, feruza,
novshadil qazib chiqarilardi. Farg’onada o’sha vaqtlardayoq toshko’mir va neft
qazib olinib ishlatilganligi ma’lum. Neftdan qamal qilingan shaharga o’t otishda
foydalanilgan. Konchilik va temirchilik davlat tasarrufida bo’lgan. Kon qazish
ishlari o’z zamonasi uchun ancha takomillashgan edi. Qazilma boyliklar
hozirgidek ochiq usulda hamda yer osti konlaridan qazib olinardi. Qazilgan rudalar
yer ostidan sixg’altaklar vositasida yuqoriga chiqarilgan. Konlarda, asosan qul,
mahbus va qishloq, jamoalari zo’rlik bilan ishlatilardi. Konchilarning mehnati
nihoyatda mashaqqatli va xavfli bo’lganligini arxeologik topilmalar (qorachirog’,
1
Karim Shoniyozov. “O’zbek xalqining shakllanish jarayoni”. T., “Sharq”, 2001, B-266
19

bolta, cho’kich va hokazo)dan bilish mumkin. Somoniylar davrida (IX—X) islom
dinini qabul qilganlar Movarounnahr hududida, uning vodiy va vohalariga kelib
yashayverganlar. Somoniylarning harbiy qismlarida, ma’muriy lavozimlarida
turklardan qanchalari hizmat qilganlar. Movarounnahrga Sirdaryoning quyi
oqimidagi cho’llardan, Sharqiy Turkistondan va Yettisuvdan juda ko’p turkiy
qullar olib kelingan. Bo’larning soni ko’payib Movarounnahr aholisining talabidan
bir muncha oshib ketgan. Turkiy qullar
boshqa mamlakatlarga savdoga chiqarilgan. Turkiy qullar (o’zining aql idroki
yaxshi xizmati bilan) yer yuzidagi boshqa qullardan ustun turganligi Istaxriy
asarida qayd qilingan. Sug’diyona o’lkasining taraqqiy etishida uning geo grafik
jihatdan qulay o’rnashgan joyi ham benihoyat katta ahamiyatga ega edi. Zarafshon
vohasidagi yirik shahar va qishloqlar katta tijorat yo’lida — Buyuk ipak yo’lida
joylashganligidan bu o’lka aholisi bir qancha mamlakatlar, xalqlar va elatlar bilan
savdo-sotiq va madaniy aloqalar olib borish imkoniyatiga ega edi. Bu muhim aloqa
yo’li orqali Movarounnahrga turli mamlakat va o’lkalardan xilma-xil tovarlar
keltirilgan, o’lkadan ham chetga dehqonchilik va hunarmandchilik mahsulotlari
chiqarilgan. Sug’diyonani o’troq aholisining (sug’diylar) ma’lum qismi tijorat bi -
lan shug’ullanib karvon bilan Afg’oniston, Hindiston, Eron va boshqa Old Osiyo
mamlakatlariga, Yettisuv va Sharqiy Turkiston orqali sharqda, to Xitoygacha
borganlar.
Mahalliy tijoratchilar o’lkalarining taraqqiyoti yo’lida bevosita xizmat qilib,
uning iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlanib borishiga katta hissa qo’shganlar.
Sug’diyonani shartli ravishda ikki viloyatga bo’lish mumkin: 1)Zarafshon
vohasining o’rta va yuqori qismlari — Samarqand viloyati, manbalarda Samarqand
Sug’di deyilgan. 2) Shu daryoning quyi (Karmana va undan keyingi) oqimlari —
Buxoro viloyati (yoki Buxoro vohasi), Nurota ham shuning tarkibida bo’lgan.
Albatta, bu shartli bo’linish. Sug’diyonaning markaziy shahri Samarqand bo’lib,
Buyuk Ipak yo’lining chorrahasida joylashgan edi. Man balarda qayd etilishicha
shahar bir necha dahalarga va mahallalarga bo’lingan. Samarqand o’z davrining
ko’p nufuzli shaharlaridan hisoblangan. X asrda unda taxminan 100—110 ming
20

kishi yashagan. Samarqand shahrining IX—X asrlarda Movarounnahr tarixiga,
iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga qo’shgan hissasi arab geograflarining asarlarida
va ilmiy tadqiqotlarida kerakli darajada yoritilgan. Samarqand shaxrining
atroflarida va umuman viloyat ichida ekin ekiladigan obod yerlar, mevali bog’-
rog’lar, kanal va ariqlar hamda qishloqlar, qo’rg’onlar juda ko’p bo’lgan.
Qishloqlarning aksariy ko’pchiligi kanal va ariq bo’ylab joylashgan edi. «So’g’dda
kanal bo’ylarida joylashmagan, ekin ekilmaydigan, dehqonchilik bilan
shug’ullanilmaydigan, aholi zich yashamaydigan, ulug’zor qasrlari va mustahkam
obod qishloqlari bo’lmagan bironta ham kanal yuq», deb yozadi Ibn Havqal 1
.
V.V.Bartold yirik tadqiqotlaridan birida Somoniy va
Yakut asarlarida qayd etilgan Zarafshon vohasida mavjud 223 ta qishloq nomlarini
keltiradi. Shulardan 101 tasi Samarqand viloyatida bo’lgan. Shu o’rinda ta’kidlab
o’tish joizki, arab geograflari faqat yirik qishloqlarni (asosan qaysi qishloqda jome
machit va bozor bo’lgan bo’lsa) tilga olganlar. Viloyatda aholining tig’iz yashashi
hisobga olinsa, Sirdaryoning o’rta oqimida yana yuzdan ortiq kichik (50—100
kishi) yashaydigan kichik qishloqlar ham bo’lganligi ehtimoldan holi bo’lmasa
kerak. Zarafshon vohasining quyi oqimlaridagi shahar lar ichida eng yirigi va
nufuzlisi IX—X asrlarda Buxoro shaxri edi.
Buxoroda «bir korxona bor edi; unda paloslar, zarpardalar,
yozgi kiyimlar, yostiq jildlari, funduqiy (jigarrang — Q Sh.) joynomozlar va ust
kiyimlarni xalifa uchun to’qir edilar: bitta zarpardaga (butun) Buxoro xiroji sarf
bo’lardi. Bog’doddan har yili alohida bir omil (amaldor, soliq yiguvchi — Q Sh.)
kelib Buxoro xirojining evaziga shu kiyimlardan olib ketar edi, deb yozgan edi 2
.
Narshaxiy. Hunarmandlarning ishini yuqori baholab, tarixchi quyidagilarni bayon
etadi: «Buxoro shahrida shunday ishga tayin qilingan ustalar bo’lar edilar;
viloyatlardan savdogarlar kelib, odamlar zandonachini (Zandonachi qishloqda
to’qiladigan mato — Q Sh.) olib ketganlaridek, u kiyimlardan Shom va Misrga,
Rum shaharlariga olib ketar edilar. Xurosonning hech bir shahrida bunday (mato)
1
Ahmadali Asqarov. “O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi”.T., “Universitet”, 2007, B-165
2
Axmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. T., «O‘qituvchi», 2001., B-67
21

to’qiy olmas edilar». Buxoro IX—X asrlardagi rabot (qishloqlarni) o’z ichiga olib
birmuncha kengaygan, aholisi soni ko’paygan. Shu asrlardagi Buxoroni tilga olib
Istaxriy uni (Buxoroni) Movarounnahr va Xurosonda eng ko’p aholi yashaydigan
shahar, deb ta’riflaydi. Afsuski, aholi sonini aniq belgilab beradigan boshqa aniq
ma’lumotlarga ega emasmiz. O.G.Bolshakovning taxminiy hisobiga ko’ra,
Buxoroda X asrda 40—50 ming kishi bo’lgan. Uning atroflarida va rabotlarida
yana 48 ming kishi yashagan. Demak, Bu xoro va uning atroflarida yashovchi aholi
soni 100 ming kishiga yaqinlashgan 1
.
Somoniylar davrida ko’plab yirik hunarmandchilik markazlari mavjud
bo’lgan. Jumladan, Buxoroning Zandona va Iskijkat qishloqlarida to’qilgan bo’z
matolar, Samarqandning Vadori qishlog’ida yaratilgan mato buyumlar Eron, Iroq
va Hindistondan tashqari joylarga ham olib ketilgan va mashhur bo’lgan.
Buxorodan chetga qo’y terisi, yog’, soch moyi, mayin gazlamalar, joynamoz
gilamlar, gilamlar, mehmonxonalarga yoziladigan matolar, egarlar, Taboristondan
matolar, go’sht va qovunlar, har xil shoyilar, ro’mollar, uzangilar, suvluqlar,
qayishlar, qozonlar, yong’oqlar, Jizzaxdan jun gazlamalar va kiyimlar, Shoshdan
a’lo sifatli charm va charm mahsulotlari, o’qdonlar, egarlar, chodirlar, chakmonlar,
namoz gilamchalar, yelkapushtlar, kamonlar, ignalar, bo’z, g’alla va qaychilar
chiqarilgan. Arab geograflari Eloq viloyatini Shosh bilan Farg’ona oralig’ida
joylashganligini qayd etadilar. Eloq X asrda kumush—qo’rg’oshin qazib
chiqarishning markazlaridan biri bo’lgan. Eloqda Movarounnahrning uchinchi
kumush zarbxonasi ochilgan. Biri Samarqandda, yana boshqasi Buxoroda bo’lgan.
Eloq chekani — «Shosh koni» deb o’sha davrda shuhrat topgan. O’z vaqtida
Xuroson noibi Ma’mun ibn Xorun ar-Rashid nomidan zarb qilingan kumush
dirhamlarning birida «Shosh konida» 189-hijriy yilida (805-yil) zarb qilindi», yana
boshqa birida esa «190-(805-806) yilda» degan so’zlar bor 2
.
1
Bahodir Eshov. “O’zbekiston davlatchiligi tarixi”. T., “Ma’rifat”, 2009,
2
Р.Шамсутдинов, Ш.Каримов. “Ватан тарихи”. 1-қисм. Т., “Шарқ”, 2010, 322-бет.
22

2.2. Somoniylar davlatida ilm-fan, madaniy hayot va me’morchilik
IX-XI asr boshlaridan Movarounnahr va Xurosonda sodir bo‘lgan o‘ta
murakkab siyosiy vaziyatning tadrijiy rivoji va u bilan chambarchas bog‘liq
ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar mamlakat aholisining madaniy hayotiga ham
kuchli ta'sir etdi. Ma'lumki, Movarounnahr istilo etilib, xalifalikka qo‘shib
olingach, zabt etilgan o‘zga mamlakatlar qatorida, bu o‘lkada ham faqat islomgana
emas, balki arab tili va uning imlosi ham joriy etildi. Chunki arab tili xalifalikning
davlat hamda mafkurasi bo‘lgan islom dini tili edi 1
.
Shuningdek, hududlari kengayib jahondagi eng yirik davlatga
aylangan Arab xalifaligida davlat tili fan tili ham edi. Shu boisdan kadimiy
madaniy an'analarga boy Ajam va Movarounnahrda qo‘p jihatdan arab tilining
mohiyati oshib, uni o‘zlashgirishta bo‘lgan intilish kuchli bo‘ldi. Islomni qabul
qilgan aholining qo‘pchilikka yod arab tili bilan muloqoti, garchi faqat ibodat
vaqtlarida Kur'oni Karimning qisqa suralarini tilovat qilishdan iborat bo‘lsa-da,
ammo mahalliy zodagonlar arab tilini xalifalik ma'murlari bilan yaqinlashish va
mamlakatda o‘z siyosiy faoliyatini tiklab, uni mustahkamlashning garovi deb
hisoblaydilar, uni o‘zlashtirishga astoydil kirishadilar. Arab tiliga bo‘lgan bunday
ehtiyoj va intilish tufayli ko‘p vaqt o‘tmay Movarounnahrda ham hatto o‘z ona
tilidan ko‘ra arab tili va yozuvini yaxshiroq o‘zlashtirib olgan bilimdonlar paydo
bo‘ladi. O‘z navbatida, chegaralari borgan sari kengayib
ulkanlashib borayotgan xalifalik uchun ham ilm va ilm ahli suv va havodek zarur
edi. Davlatni boshqarishda abbosiylar ma'muriyati ayniqsa ko‘plab bilimdon
siymolarga muhtoj edi. Chunki arablar orasida bu paytda davlat ishiga yaroqli
bo‘lgan bilimdonlar hali oz, bori ham zaif edi 2
. Shu boisdan Movarounnahr,
Xorazm va Xurosonda mahalliy tillarda yozilgan asarlar yo‘q etilib, yerli
bilimdonlar quvg‘in ostiga olib turilgan bir paytda bu mamlakatning ko‘pgina
tolibi ilmlari xalifalikning markaziy shaharlari — Damashq, Qohira, Bag‘dod,
Kufa va Basraga borib bilim olishga va arab tilida ijod qilishga majbur bo‘ladilar.
1
Shamsutdinov. R, Karimov. Sh, Ubaydullayev. O’ – Vatan tarixi. I – kitob. Toshkent, “Sharq”., 2010., B-179
2
Ahmadali Asqarov. “O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi”.T., “Universitet”, 2007, B- 1 71
23

Bu davrda ayniqsa Bag‘dod shahri Sharqning yirik ilm va madaniyat markazi edi.
IX asrda bu shaharda Sharqning o‘ziga xos Fanlar Akademiyasi «Bayt ul-hikma»
(«Donishmandlar uyi») tashkil etilgan edi. «Bayt ul-hikma» da katta kutubxona
hamda Bag‘dodda va Damashqsa astronomik kuzatishlar olib boriladigan
rasadhonalar mavjud edi. Bu ilm dargohiga jalb etilgan tolibi ilmlar tadqiqotlar
bilan bir qatorda qadimgi yunon, fors va hind olimlarining ulkan merosini to‘plash,
asrash va ularni arab tiliga tarjima qilish bilan shug‘ullanadilar. Qariyb ikki asr
mobaynida faoliyat ko‘rsatgan jahonga mashhur bu ilmiy dargohning ko‘p sonli
olimu fuzalolari orasida Masarjavayh, Muhammad Fazoriy, Fazl Navbaxt, Yoqub
Kindiy va ko‘pgina boshqalar kabi bir nechta chet tillarni mukammal biladigan
yetuk tarjimonlar faoliyat ko‘rsatganlar. Bu davrda «Bayt ul-hikma»da Muso
Xorazmiy, Yahyo ibn Abu Mansur, Xolid Marvarudiy, Ahmad Farg‘oniy,
Abdulloh at-Turk, Abu Xolid Sog‘uniy, Qaffol Shoshiy kabi Movarounnahr va
xurosonlik olimlar ijod qilib, o‘rta asrlar ilmu fani, xususan, matematika,
astronomiya, geografiya, tibbiyot, kimyo va huquqshunoslik fanlarining
taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shadilar 1
.
Muha mm ad Ibn Muso Xorazmiy (783—850) qadimgi Xorazm diyorida
tug‘ilib voyaga yetadi. Dastlabki savod va turli sohadagi bilimlarni u o‘z ona yurti
Xorazm va Movarounnahr shaharlarida ko‘pgina ustozlardan oladi. So‘ngra u
xalifa Xorun ar-Rashidning Xuroson va Movarounnahrdagi noibi, keyinchalik
Xalif Abdulloh ibn Xorun ar-Rashid Ma'mun zamonida (813—833) «Bayt ul-
hikma» nomi bilan shuhrat topgan Ma'mun Akademiyasida mudir sifatida fao-liyat
ko‘rsatadi. Bag‘dodda u Suriya, Iroq, Eron, Xuroson va movarounnahrlik olimlar
bilan ijod qiladi. Ular orasida Xorazmiy bilan bir qatorda Yahyo ibn Mansur
Marvaziy, Ahmad Farg‘oniy, Xabash al-Marvaziy, Xolid ibn Abdumalik al-
Marvarrudiy, Abul Abbos al-Javhariy va boshqalarbor edi. Xorazmiy zamondosh
olimlar bilan birgalikda yer aylanasini, uzunligi va radiusini aniqlash hamda
geografik xaritalar tuzish kabi masalalar bilan mashg‘ul bo‘ladi.
Zamonasining mashhur matematigi, astronomi va geografi sifatida fanga
1
Негматов Н. Государство Саманидов, Душанбе.: Дониш, 1997, B -167
24

ulkan hissa qo‘shadi. Xorazmiy 20 dan ortiq asarlar yozadi. Ulardan faqat 10
tasigina bizgacha yetib kelgan. Bu kitoblar «Aljabr va al-muqobala» hisobi hakida
qisqacha kitob, «Hind hisobi haqida» yoki «Ko‘shish va ayirish haqida kitob»,
ya'ni arifmetik asar; «Kitob surat ul-arz» — «er surati» haqida geografiyaga oid
kitob; «Zij», «Usturlob bilan ishlash haqida kitob», «Usturlob yasash haqida
kitob», «Usturlob yordamida azimutni aniqlash haqida» kabi astronomiyaga oid
asarlar; shuningdek, «Kitob ar-ruhoma», «Kitob at-tarix», «Yahudiylarning
taqvimi va bayramlarini aniqlash haqida risola» nomlari bilan atalgan.
Xorazmiy merosidan, ayniqsa, «Aljabr va al-muqobala» kitobi-ning ilmiy
ahamiyati nihoyatda buyukdir. U bu kitobi bilan matematika tarixida birinchi
bo‘lib algebra faniga asos sodsi. Hatto «al-gebra» atamasi ushbu kitobning
qisqacha «al-jabr» deb yuritilgan qisqacha nomining aynan ifodasidir. Xorazmiy
nomi esa matematika faniga «algaritm» atamasi shaklida o‘z ifodasini topdi. Uning
«Aljabr» asari asrlar davomida avlodlar qo‘lida yer o‘lchash, ariq chiqarish, bino
qurish, merosni taqsimlash va boshqa turli hisob va o‘lchov ishlarida dasturilamal
bo‘lib xizmat qildi.
Xorazmiyning bu risolasi XII asrdayoq Ispaniyada lotin tiliga tarjima qilinadi
va qayta ishlanadi. Keyinchalik esa asrlar davomida yevropa olimlari Xorazmiy
asarini qayta-qayta ishlab, uning asosida darsliklar yozadilar. Xorazmiyning
arifmetik risolasi hind raqamlariga asoslangan o‘nlik pozitsion hisoblash
sistemasining yevropada, qolaversa butun dunyoda tarqalishida buyuk ahamiyat
kasb etadi. Shunday kilib, buyuk vatandoshimiz Xorazmiy matematika faniga asos
sol-di, tarixda o‘zidan o‘chmas iz qoldirdi.
IX asr boshlarida «Bayt ul-hikma» da ijod qilgan olimlardan yana biri marvlik
Yahyo ibn Abu Mansur edi. U 828 yilda xalifa Ma'mun farmoni bilan Bag‘dodning
Ash-sha-mosiya mahallasida rasadxona qurilishida boshchilik kiladi. Rasadxona
ishlari va unda olib borilayotgan quzatishlar na-tijalari haqida «Bayt ul-hikma»
ning mudiri Xorazmiygahisobot berib turadi. Yahyo ibn Abu Mansur «Az-Zij al-
Ma'muni al-mumtaxan» («Sinalgan zich») nomli astronomik asar yozib qodsirgan.
U 831 yilda Bag‘dodda vafot etgan. «Bayt ul-hikma» ning olimlaridan Xolid ibn
25

Abdumalik al-Marvaziy esa 831 yidda Damashq yaqinidagi Qisiyon tog‘ida barpo
etilgan rasadxonani boshqargan. U ham o‘z «Zij» ini tuzadi. yer meridianining
uzunligini o‘lchash ishlariga boshchilik qiladi.
Bag‘dodda Xorazmiy bilan hamkorlikda ishlagan matematik Ahmad ibn
Adbulloh al-Marvaziy zamondosh olimlar o‘rtasida Habash al-Hosib («Hisobchi
habash») laqabi bilan mashhur edi. U ikkita «Zij» tuzadi. Uning zijlaridan o‘rta asr
astronomlari keng foydalanganlar. Tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, Habash al-
Marvaziy handasa fani (geometriya)ga tangens, kotangens, kosekans funksiyalarini
kiritib, ularning jadvallarini keltirgan.
«Bayt ul-hikma»da faoliyat ko‘rsatgan olimlardan yana biri buyuk astronom,
matematik va geograf Ahmad Farg‘oniy (taxminan 797—8-b5)dir. Uning to‘liq
ismi Abul Abbos Ahmad ibn Muha mm ad ibn Kasir al-Farg‘oniydir. U Farg‘o-nada
tavallud topgani uchun Sharqsa al-Farg‘oniy, yevropada esa Alfraganus taxallusi
bilan shuhrat topgan. Ahmad Farg‘oniy xalifa Ma'mun (813—833), Mu'tasim (833
—842) va Mutavakkil (846-861) hukmronlik qilgan davrda yashadi. U avval
Marvda, so‘ngra Bag‘dod, Damashq va Qohira shaharlarida astronomiya,
matematika va geografiya fanlari bilan shug‘ullandi va qator ilmiy va amaliy
asarlar yozib qoldirdi. U asosan Damashqsaga rasadxonada osmon jismlari hara-
katini va o‘rnini aniqlashning yangicha «Zij»ini yaratish ishlariga rahbarlik qiladi.
832—833 yillarda Suriyaning shimolidagi Sanjar dashtida va Ar-Raqqa oralig‘ida
yer meridianining bir darajasining uzunligini o‘lchashda qatnashadi. 861 yilda
uning rahbarligida Fustat (Qohira) shahri yaqinida joylashgan Ravzo orolida Nil
daryosi sohilida qurilgan qadimgi Nilometr — daryo oqimi sathini o‘lchagich
inshooti Miqyos an-Nil va uning darajoti tiklanadi. Ahmad Farg‘oniy tarixda
birinchilardan bo‘lib yerning yumaloqligini isbotlab bergan olimdir.
Bizning davrimizgacha Ahmad Farg‘oniyning 8 ta asari saqla nib, ularning
birortasi ham hozirgi zamon tillarigatarjima qilinmagan edi. Ahmad Farg‘oniy
tavalludining 1200 yilligi munosabati bilan uning ayrim risolalari o‘zbek va rus
tillarida nashr ztildi. Ularning orasida uning «Kitob ul-harakat as-samoviya va
javomi' ilm an-nujum» («Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum —
26

astronomiya asoslari kitobi») ham bordir. Bu kitob XII asrdayoq lotin tiliga tarjima
qilinib, nafaqat musulmon Sharqidagi, balki Ispaniya orqali yevropa
mamlakatlaridagi astrono-miya ilmining rivojini boshlab berdi. Shundan so‘ng
Ahmad Farg‘oniy nomi lotinlashtirilib, «Alfraganus» shaklida G‘arbda shuhrat
topdi. Uning «Astronomiya asoslari» nomli kitobi bir necha asrlar davomida
yevropa universitetlarida astronomiya fani bo‘yicha asosiy darslik sifatida
foydalanibkelindi 1
.
Dunyoviy fan olimlari bilan bir qatorda bu davrda Islom ta'limoti va
mafkurasining takomili yo‘lida movarounnahrlik muhaddis ulamolarning ham
xizmati katta bo‘ldi. Bu borada ayniqsa Ismoil a l-Buxoriy va uning zamondoshi
va shogirdi Iso at-Termiziylarning hissasi nihoyatda buyuqdir. Ismoil al-
Buxoriyning to‘liq ismi Imom Abu Abdulloh Muha mm ad ibn Ismoil al-
Buxoriydir. U 810 yilda Buxoroda tug‘ilgan, kuchli qobiliyat va xotiraga ega
bo‘lgan. Yoshligidanoq hadislarni o‘rganishga kirishib, butun umrini hadis ilmiga
bag‘ishlagan. U hadis va tafsir olimi, tarixchi bo‘lib yetishgan. Hijoz, Misr, Iroq,
Xuroson va boshqa o‘lkalarda yashab 600 mingdan ortiq hadis to‘plagan. Ulardan
eng ishonchlilarini saralab, 4 jildli «Al-jome as-sahih» («Sahihi Buxoriy»)
to‘plamini tuzgan. Bu asar islom dunyosida Kur'ondan keyin ikkinchi manba
sanaladi va islom dorilfununlarida asosiy darslik sifatida o‘rganiladi.
Bu bebaho asarga kiritilgan 7275 hadis va ularga berilgan ko‘pdan-ko‘p
sharhlarda faqat shariat ahkomlariga oid qoidalargina ifodalanmaydi, balki inson
ma'naviy kamolotining ramzi hisoblangan mehr-muhabbat, hurmatu izzat,
muruvvatu himmat, halolligu mehnatsevarlik, saxiyligu ochiqko‘ngillik hamda
o‘zaro tinch-totuvlik kabi insoniy fazilatlar haqida bayon etilgan 2
.
Imom al-Buxoriy «Al-adab ul-mufrad» («Adab durdo-nalari»), «Tarix al-
Buxoro» («Buxoro tarixi»), «Al Jo-mi' al-sag‘ir» («Muxtasar to‘plam») nomli
asarlar yozgan. Uatrofiga ko‘plab shogird va izdoshlarini to‘plagan. Uning eng
mas hh ur shogirdlaridan biri Imom at-Termiziy edi. Imom at-Termiziy 824 yilda
1
Shamsutdinov. R, Karimov. Sh, Ubaydullayev. O’ – Vatan tarixi. I – kitob. Toshkent, “Sharq”., 2010., B-177
2
Мухаммаджонов А . Р . Узбекистон тарихи . - Т .: F афур F улом нашриёти , 204, B-138.
27

Termiz shahridan 6 farsax (36 km ) shimolda joylashgan Bug‘ qishlog‘ida dunyoga
kelgan. Islom olamida mashhur bu muhaddis olimning to‘liq ismi Abu Iso
Muhammad bin Iso bin Savra bin Muso bin az-Zahhok az-Zarir at-Termiziy al-
Bug‘iydir. Samarqand, Buxoro, Marv va boshqa shaharlarda mashhur muhaddislar
asarlarini o‘rganib, islom dunyosining turli shahar va mamlakatlariga safar qilib,
Xuroson, Iroq, Hijozning mashhur muhaddis ulamolari bilan muloqotda bo‘lgan.
Imom at-Termiziy hadislar to‘plab, bir qancha asarlar yozgan, «Jome as -
Sahih» yoki «Sunani Termiziy», «Kitob Ilal», «Kitob at-Tarix», «Kitob at-
Shamoil an-Naboviya», «Kitob az-Zuhd» va boshqalar shular jumlasidandir. Bu
davrda islomning nazariy asoslari mustahkamlandi. Bu borada ham Movarounnahr
olimlari ulkan hissa qo‘shdilar. Bu dawning islom nazariyachilaridan biri Hakim
Ter-miziy edi. Uning to‘liq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn
Bashir al-Hakim at-Termiziydir. U 820 yidda Termiz shahrida dunyoga keladi.
Umr bo‘yi ilm bilan shug‘ullanib, tasavvufni targ‘ib qiladi. 80 dan ortiq muhim
asarlar yozadi: «Kitob an-nahi» («Yo‘riqnoma kitobi»), «Kitob al-Furuh»
(«Ollohdan qo‘rquvchilar haqida kitob») shular jumlasidandir. Ayniqsa uning «Ilal
ash-Shariat va hatm ul- avliyotun» nomli kitobi islom nazariyachi-lari tomonidan
eng ko‘p qayd etiladigan asardir. Asarlari va ularda berilgan teran fikr-
mulohazalar, g‘oyalar bilan at-Termiziy o‘z zamonining ma'naviy hayotiga katta
hissa qo‘shadi. Shu boisdan zamondoshlari uni «Al-hakim» degan nom bilan
ulug‘lashgan 1
.
Bu davrda kalom ilmiga asos solib, islom ta'limoti va mafkurasi takomiliga
katta hissa qushgan. buyuk allomalardan yana biri Abu Mansur al- Moturidiydir.
Uning to‘liq ismi Abu Mansur ibn Muha mm ad ibn Mahmud al- Hanafiy al-
Moturidiy as-Samarqandiydir. U taxminan 870 yilda Samarqand yaqinidagi
Moturid qishlog‘ida dunyoga keladi. Uning hayoti haqida ma'lumotlar juda oz. U
944 yilda Samarqand shahrida vafot etgan va Chokardiza qabristoniga dafn etilgan.
Yoshligida otasidan turli ilmlardan saboq olgan. So‘ngra Samarqanddagi Raboti
G‘oziyon masjidi qoshidaga madrasada tahsil ko‘rib, ustozlari Abu Bakr Ahmad
1
Уватов У. Донолардан сабоклар. -Т.: А.К o дирий, 1994, B -21
28

al-Juzjoniy va Abu Nasr Ahmad al-Ibodiylardan faqih va kalom ilmlaridan dars
olgan.
O‘rta asrlarning mashhur ilohiyotshunos olimi bo‘lib yetishgan Abu Mansur
al- Moturidiy islomiy odob qoidalari, shariat qonunlari, ma'naviy-axloqiy kamolot
sirlaridan ta'lim berishga mo‘ljallangan qator asarlar yozgan. Ammo uning
ko‘pgina kitoblari bizning zamonimizgacha saqlanib qolmagan. Uning bizgacha
yetib kelgan m uhim asarlarvdan biri «Kitob at-Tavhid» («Ollohning yakka-
yagonaligi haqidagi kitob»), ikkinchisi «Ta'viylot al Kur'on» («Qur'oni Karimning
sharhlari») nomi bilan ataladi. Bu kitoblar ilohiyat ta'limotiga bag‘ishlangan eng
qadimiy asarlardan bo‘lib, islomshunoslikda ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyatga
ega muhim manbalardan birvdir. Ularda diniy ta'limot va islomiy urf-odatlar
insonning ruhiy kamoloti, uning dunyoqarashining shakllanishvdagi mohiyati
talqin etiladi. Abu Mansur al-Moturvdiy asos solgan talimot kishilarni yaxshilikka,
rostgo‘ylikka, sabru-qanoatga, sharm-hayoga, oliyhimmatlikka, Vatanni
sevmoqlikka chorlaydi 73
.
Bu davrda Movarounnahr, Xuroson va Xorazmdan xalifalikning markaziy
shaharlariga borib fanning turli sohalarida ijod qilgan olimlardan tashqari
madaniyatning deyarli barcha sohalari bo‘yicha ham yetuk ustozu shogirdlarning
soni Bag‘dod shahrvda oz emas edi. Bu yerda ular o‘z Vatanlaridagi ilmiy va
madaniy an'analarni arab tilida islom mafkurasiga moslashtirilgan holda taraqkiy
ettirishga va ularni jahon ilmu madaniyatiga qo‘shishga muyassar bo‘ladilar. IX
asrning ikkinchi yarmvda Movarounnahrning madaniy haetvda yangi davr
boshlanadi. Xalifalik hukmronligi tugab, mustaqil Somoniylar davlatining qaror
topishi bilan madaniy hayotning jonlanishi uchun keng yo‘l ochiladi. Buxoro,
Samarqand, Urganch, Marv va Nishopur kabi shaharlar ilmiy va madaniy markaz
sifatida taraqkiy qila boshlaydi.
Bu davrda qishloq aholisining aksariyati sug‘diy yoki xorazmiycha
so‘zlashsa-da, markaziy shaharlarda forsiy — dariy deb yuntilgan xalqning adabiy
tili vujudga keladi. Bu til davlat tili sifatida qabul qilinadi. Dariyda nazm, nasr va
ilmiy asarlar yozila boshlaydi. Bu davrda dariy ti-lida yozilgan nasriy asarlarning
29

ayrim nusxalari bizgacha saqlanib qolgan. Abu Mansurning nasriy
«P1ohnoma»siga yozilgan muqaddima, noma'lum muallifning «Hudud al-olam»
nomli asari hamda Abu Ja'far Tabariyning «Tarixi Tabariy», «Kur'oni Karim»ning
14 jildli «Tafsiri»ning arabchadan dariy tiliga tarjimalari shular jumlasidandir. IX-
X asrlarda ayniqsa Buxoro shahri madaniy jihatdan yuksaladi. Poytaxtda — amir
saroyida turli sohalarga oid qo‘lyozma kitoblar saqlanadigan kattagina kutubona
barpo etiladi. Somoniy amirlarning aksariyati adabiyot, she'riyat, ilm-fan, san'at va
me'morchilikka homiylik kiladilar. Bu davrda Buxoroda ayniqsa she'riyat ravnaq
topadi. Uning rivojiga fors klassik poeziyasining buyuk vakillari Abu Abdulloh
Ja'far Rudakiy, Abu Mansur Daqiqiy, Abulhasan Balxiy va ko‘pgina boshqa
shoirlar g‘oyatda katta hissa qo‘ shadilar.
Rudakiy IX asr oxirida Panjikent yaqinidagi Panjrudak qishlog‘ida tug‘ilgan.
Yoshlik chog‘idayoq u rud (chang) chalishni yaxshi o‘rgangan. She'r yozib, kuy
bastalagan va hofizlik kilgan. Xalqo‘rtasidagi dong‘i tufayli u Nasr ibn Ahmad
(914~943) tomonidan sozanda va shoir sifatida Buxoroga chaqirtirilib olingan.
Rudakiy «Kalila va Dimna», «Sind-badnoma», «Arois un-nafois» va «Davroni
oftob» asarlarini yozgan. U she'riyatda ayniqsa qasida bitishning mohir ustasi
bo‘lgan. Uning «Jo‘yi Muliyon», «Mayning onasi» va «Qarilik» kabi qasidalari
xalq o‘rtasida g‘oyat shuhrat top-gan. Rudakiyning ulkan she'riy merosidan hozirgi
vaqtgacha saqlanib qolgan ozgina qismi ham (2 ming misraga yaqin) shoirning
zo‘r va yorqin iste'dodidan, poetik tilining ta'sirchanligidan, obrazlarining
teranligidan dalolat beradi. Rudakiy o‘z she'rlarida ona- Vatanni, uning tabiati va
aholisini, insoniy his-tuyg‘ularini tarannum etadi. Shoir haqsizlik va adolatsizlikka
dadil qarshi chiqadi, o‘sha vaqtlarda hukm surgan tartibsizliklarni ayamay fosh
etadi. Umr bo‘yi ta'qib etilgan, oxiri Buxorodan quvilgan Rudakiy 941 yilda ona
qishlog‘ida vafot etadi 1
.
Bu dawning zakovatli shoirlaridan yana biri Daqiqiy edi. Avval u
Chag‘oniyon hukmdorlari, so‘ngra somoniylar saroyiga taklif etiladi. Daqiqiy
an'anaviy saroy poeziyasidan farqli o‘laroq, xalq rivoyatlari va epik dostonlar
1
Негматов Н. Государство Саманидов, -Душанбе,: “Дониш”, 1997, B -20.
30

asosida yangi poetik yo‘nalishda ijod qiladi. Umrining oxirida u «Shohnoma»
nomli poetik asarini yozishga kirishadi. Biroq shoirning fojiali o‘limi oqibatida
asar boshlanganicha qoladi. Bu buyuk ish keyinchalik Abulqosim Firdavsiy
tomonidan davom ettiriladi. Abulqosim Firdavsiy (934-1012) fors adabiyotining
klassik shoiri. U dunyoga mashhur she'riy «Shohnoma» asarini yaratadi. Bu doston
Eron va Turon xalqlarining qahramono na o‘tmishiga bag‘ishlangan. U ashaddiy
vatanparvarlik ruhida yozilgan asar. «Shohnoma» jahon adabiyoti xazinasining
noyob durdonalaridan hisoblanadi. Asar juda ko‘p tillarga, shu jumladan, o‘zbek
tiliga ham tarjima qilingan.
IX-X asrlarda fors adabiy tili ancha rivoj topgan bo‘lsa-' da, ammo ilm- fan va
adabiyotda hali arab tili muhim o‘ringa ega edi. Saolabiyning «Yatimat ul-bahr»
nomli asarida qayd etilishicha, Buxoro, Xorazm va Xurosonda 119 arabiy zabon
shoirlar ijod qilgan. Ularning deyarli barchasi saroy ahli, hukmron xonadon a'zolari
va boshqa oliy tabaqa vakillaridan iborat bo‘lgan. Tilshunoslik, fiqh, musiqa,
falsafa, matematika, tabobat, astronomiya, tarix va boshqa fanlar bo‘yicha ilmiy
asarlar asosan arab tilida yozilgan 1
.
Buxoro va boshqa markaziy shaharlarda islom dini ta'limotining asosiy
manbalari va shariat bilimlarini o‘qitish uchun madrasalar ochilgan edi. Bunday
ilmgohlardan yetishib chiqadigan ilm ahlining hammasi ham qozi yoki a'lam
bo‘lavermay, ular orasidan dunyoviy ilmlar: tabobat, handasa, matematika, kimyo,
falakiyot, falsafa, mantiq, tarix va boshqa sohalar bo‘yicha puxtagina bilim
orttirgan olimlar ham yetishib chiqar edi. Bunday bilim egalari xalq o‘rtasida
baobro‘ va e'tiborli bo‘lib, ular atrofida, shubhasiz, shogirdlar to‘planar edi.
Shogirdpeshalariga ular ma'lum soha bo‘yicha o‘z bilganlaridan ta'lim berar edilar.
Buxoro, Samarqand, Urganch, Marv, Balx, Nishopur kabi markaziy shahar
bozorlarida alohida kitobfurushlik rastalari bo‘lgan. Ularda diniy va dunyoviy
ilmlarning turli sohalari bo‘yicha turli tillardagi qo‘lyozma kitoblar sotilgan. Ibn
Sinoning yozishicha, u Buxoro bozoridan Abu Nasr Forobiyning «Aristotel
metafizikasiga sharh»lar nomli kitobini uc h dirhamga sotib olgan. Bu kitobni
1
Абу Мансур ас-Саолибий. Йатимат ад-дахр. -Т.: 1976, B -18.
31

o‘qib chiqqach Ibn Sino qadimgi yunon faylasufi Aristotel ta'limoti va
falsafasining mohiyatiga tushunib yetgan.
Shahar madaniyatining ravnaqi, o‘rta asrlar jamiyati, ziyolilari davrasining
kengayib borishi shubhasiz somoniy hukmdorlarni ilm ahli bilan yaqinlashtirdi.
Mamlakatni boshqarishda ularning bilimi va maslahatlaridan foydalandilar.
Hukmdorlarning aksariyati bu davrda o‘z saroylarida olim, shoir va usta
san'atkorlarni va turli sohalar bo‘yicha qimmatbaho kitoblarni to‘plashga
odatlandilar. Saroyga jalb etilgan olim va shoirlar kutubxonalardagi nodir
ko‘lyozma asarlar bilan mag‘rurlanardilar.
Mustaqil Somoniylar davlatining tashkil topishi, siyosiy barkarorlik va
iqtisodiy ko‘tarilish madaniy hayotning ravnakiga imkon berdi. Bu davr Abu Nasr
Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Beruniy, Abu Abdulloh Xorazmiy va Abu Bakr
Muhammad Narshaxiy kabi jahon fani taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk
siymolarni o‘z bag‘rida tarbiyalab kamolotga yetkazdi.
Abu Nasr Forobiy 873 yilda Aris suvining Sirdaryoga quyilishida joylashgan
Forob (O‘tror) shahrida tug‘ilgan. U avval ona shahrida, so‘ngra Samarqand,
Buxoro va Bag‘dodda bilim olgan. Umrining oxirida Xalab va Damashq
shaharlarida yashagan, 950 yilda vafot etgan. Forobiy riyoziyot, fa- lakiyot,
tabobat, musiqa, mantiq, falsafa, tilshunoslik va adabiyot sohalarida ijod etgan. U
160 dan ortiq asar yozib, o‘rta asr fan va madaniyatiga ulkan hissa qo‘shdi. Bular
orasida <Aristotel (Arastu)ning «Metofizika» asari maqsad-lari haqida», «Musiqa
kitobi», «Baxt-saodatga erishuv haqida», «Tirik mavjudot a'zolari haqida»,
«Siyosati al-madaniya» («Shaharlar ustida siyosat yurgizish») va boshqa ko‘pgina
asarlari bo‘lgan. Forobiy bilimi, ma'rifati, fikr- mulohazalarining kengligi va
mantigining teranligi tufayli Sharqda Aristotel (Arastu) dan keyingi yirik
mutafakkir — «Muallimus-soniy» («Ikkinchi muallim») nomi bilan shuhrat topdi.
Forobiy ilk o‘rta asr sharoitidaaql va ilm tantanasi, ma'naviy ozodlik, inson
takomili va adolatli jamiyat uchun kurashgan buyuk siymo edi.
Bu davrning ulug‘ mutafakkirlaridan yana biri Abu Ali ibn Sino edi. U 980
yidda Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog‘ida mahalliy amaldor oilasida dunyoga
32

keladi. Besh, o‘n yoshlarida maktabda ta'lim oladi. Maktabni bitirgach, ustozi Abu
Abdulloh an-Natiliydan mantiq, falsafa, riyoziyot va fiqh ilmlarini o‘rganadi. O‘n
olti yoshidan boshlab turli fanlar bo‘yicha Sharq va G‘arb olimlarining ilmiy
asarlarini mustaqil o‘rganadi. Ayniqsa u tabobat ilmining qadimgi allomalari
Gippokrat va Golen hamda o‘rta asr Sharqining buyuk hakimi va mutafakkiri Abu
Bakr ar-Roziy (864—925) ning asarlarini puxta o‘rganadi. Ibn Sino o‘n yetti
yoshidayoq e'tiborli hakim va olim bo‘lib yetishadi. U amir Nuh ibn Mansurni
davolab tuzatgach, somoniylarning saroy kutubxonasidan foydalanishga ruxsat
oladi. Kutubxonada u bir yil davomida turli sohalardagi ilmiy asarlarni mutolaa
qilib, bilimini chuqurlashtiradi.
IX asr oxiri — XI asr boshlarida Movarounnahr va Xurosondagi murakkab
siyosiy vaziyat oqibatida yuzaga kelgan og‘ir sharoitda Ibn Sino o‘z ona shahri
Buxoroni tark etib, avvalo Xorazmshoh Ma'mun saroyidagi olimlar qatoridan joy
oladi. So‘ngra Mahmud G‘aznaviyning tazyiqi tufayli Xorazmdan ham chiqib
ketadi. U umrining oxirigacha Obivard, Gurgon, Ray, Kazvin, Isfaxon va
Hamadon shaharla-rida hukmdorlar qo‘l ostida tabiblik va vazirlik qiladi. 1037
yilda Hamadonda vafot etadi 1
.
Ibn Sino arab va fors tillarida fanning turli sohalari bo‘yicha 300 dan ortiq
asarlar yozadi. Nazm va nasrda qalam yuritadi. Uning besh jildlik «Al-Qonun fit-
tib», «Kitob ush-shifo», «Donishnoma», «Salamon va Ibsol», «Risolat at- tayr» va
ko‘pgina boshqa asarlari shular jumlasidandir. Uning tabobatga doir asarlarida
kasalliklarning kelib chiqish sabablari va manbalari, diagnostika, muolaja usullari,
dorivor o‘simliklar va dorivor o‘simliklar xususiyatlari, parhyez, inson salomatligi
uchun jismoniy tarbiyaning ahamiyati kabi tabobatning ko‘pgina g‘oyat muhim
masalalariga alohida e'tibor berilgan. Uning «Al-Qonun fit-tib» asari XII asrdayoq
lotinchaga tarjima qilinib, to XVII asrgacha yevropa tabobatida asosiy qo‘llanma
sifatida foydalanilgan. O‘rta asrning bu buyuk allomasi Sharqda «Shayxur-rais»,
G‘arbda «Avitsenna» nomlari bilan shuhrat topdi.
Bu davrda Xorazm poytaxti Urganch ham obod va madaniy shahar edi.
1
Беруний билан Ибн Синонинг савол-жавоблари. -Т.: Фан, 1950. -14б.
33

Xora zm shoh Abul Abbos Ma'mun ancha bilimli hu km dor bo‘lib, olim, shoir,
san'atkor, naqqosh va musavvirlarga homiylik qilar edi. Urganchda xorazmshohlar
saroyida zamonasining yirik mutafakkirlari Ibn Sino va Beruniydan tashqari,
tarixchi Miskavayx, matematik Abu Nasr Arroq, faylasuf Abu Sahl Masihiy, tabib
Ibn Hammorlar to‘plangan edilar. Bu yerda «Bilimdonlar uyi» — «Ma'mun
akademiyasi» tashkil etilib, u yerda Xorazmshoh homiyligida falsafa, matematika,
tib ilmiga oid masalalar muhokama qilinar edi. Ammo Urganchdagi bu ilmiy muhit
uzoq yashamadi.
Mahmud G‘aznaviyning tazyiqi ostida u tezda tarqalib ketdi. O‘sha zamonda
Urganchda yashab ijod qilgan ulug‘ mutafakkirlardan biri Abu Rayhon Beruniy
(973-1048) edi. U Xorazmda tug‘iddi, dastlab Urganchda ta'lim oldi. Uzoq yillar
Gurgonda yashadi. So‘ngra Xorazmshoh Ma'mun saroyida ijod qildi. 1017 yilda
Mahmud G‘aznaviyning talabi bilan G‘azna shahriga bordi va umrining oxirigacha
shu yerda ijod qildi. Beruniy 1048 yilda G‘aznada vafot etdi. U falakiyot,
geografiya, matematika va tarix fanlari bo‘yicha 154 ta ilmiy asar yozdi.
Beruniyning «O‘tmish avlodlardan qolgan yodgorliklar», «Hindiston»,
«Geodeziya» kabi yirik asarlari shular jumlasidandir. U o‘zining falakiyotga oid
asarlarida n Koperniqdan qariyb 5 asr muqaddam yerning quyosh atrofida
aylanishi haqidagi fikrni o‘rta asrlarda birinchi bo‘lib ilgari surdi. yerning dumaloq
shaklda ekanligini asoslab berdi. U dunyoning geografik xaritasini tuzdi.
Beruniyning fan olamida shuhrat qozontirgan katta asarlari «Hindiston»
hamda «O‘tmish avlodlardan qolgan yodgorliklar» nomli kitoblaridir. Ulardan
birinchisida u Hindistonning geografiyasi, aholisining mifologik tasavvurlari
haqida ma'lumot beradi. Ikkinchi kitobida esa yunonlar, rumoliklar, sug‘dlar,
xorazmliklar, nasorolar, yahudiylar, arablarning islomgacha bo‘lgan urf-odatlari,
diniy e'tiqodlari, matematik va geografik tushunchalari to‘g‘risida qimmatli tarixiy
ma'lumotlarni bayon qiladi. Beruniyning ilmiy va falsafiy merosi, shubhasiz, jahon
fani va madaniyati xazinasiga qo‘shilgan katta hissa bo‘ldi. IX-XI asrlarning
qomusiy olimlaridan ikkinchisi Abu Abdulloh al- Xorazmiy edi. Xorazmlik bu
olimning hayoti haqida juda oz ma'lumot bizgacha yetib kelgan, hatto uning na
34

tavallud topgan, na vafot etgan sanasi ma'lum. Olimning to‘liq ismi Abu Abdulloh
ibn Ahmad ibn Yusuf al-Xorazmiydir. Uning yoshligi Xiva, Zamahshar va kindik
qoni to‘kilgan Kat shahrida o‘tgan. Bu shaharda Abu Abdulloh al-Xorazmiy
yashadi, savod chiqardi va fanning turli sohalari bo‘yicha bilimlarga ega bo‘ddi.
Ma'lum bir vaqt u Xurosonda istiqomat qiladi. Nishopur shahrida kotiblik,
Somoniylar davlati poytaxti Buxoroda Nuh ibn Mansur (976- 997) saroyida hatto
vazirlik lavozimida faoliyat ko‘rsata-i. Saroydagi hayot unga Buxoro shahridagi
nihoyatda boy amir kutubxonasidan foydalanish imkonini beradi.
Abu Abdulloh Xorazmiydan bizgacha arab tilida yozilgan yagona asar —
«Mafotih ul-ulum» («Fanlar kalitlari») yetib kelgan. Bu kitob fanlarning rivoji
tarixi va ularnint tasnifiga bashshlangan. Unda o‘rta asrlardagi fanlar borasida
ma'lumotlar qomusiy uslubda berilgan. Aruz, arifmetika, geometriya, kimyo kabi
fanlarning asoslari bayon etilgan. Abu Abdulloh al-Xorazmiy o‘z asarida aniq
fanlar to‘g‘risida tushunchalar beribgina qolmay, balki ularning taraqqiyot
darajasini ham aniqlagan. Uning bu asari o‘rta asrlarda O‘rta Osiyoda aniq
fanlarning rivojida muhim o‘rin tutgan.
Bu davrda Xorazm diyorida yetishib chiqqan
buyuk allomalardan yana biri M ahm ud Zamahshariydir. Uning to‘liq ismi Abul
Qosim Mahmud ibn Umar az-Zamahshariy bo‘lib, u 1074 yidda Xorazmning
Zamahshar qasabasida dunyoga keldi. Dastlab bilimni u avval otasidan oladi,
so‘ngra madrasada tahsil ko‘radi. Ilmga bo‘lgan chanqoqlik uni Buxoro, Marv,
Nishopur, Isfaxon, Shom, Bag‘dod, Hijoz va Makkada hayot kechirib kelgan arab
tili grammatikasi va lug‘ati, arab qabilalarining lahjalari, maqollari, urf-odatlarini
chuqur o‘rganishiga sabab bo‘ladi. Mintaqa geografiyasiga doir ma'lumotlar
to‘playdi.
Mahmud Zamahshariy arab tili grammatikasi, lug‘atshunoslik, adabiyot, aruz
ilmi, jug‘rofiya, tafsir, hadis vafiqh ilmiga oid 50 dan ortiq asarlar yozib qoldiradi.
Ayniqsa uning arab tili fonetikasi va morfologiyasiga bag‘ishlangan «Al-
Mufassal», Xorazmshoh Otsizga bag‘ishlangan «Muqaddimat ul-adab», «Kitob al-
Jibol va-lamkina val-miyoh» («Tog‘lar, joylar va suvlar haqidagi kitob») kabi
35

asarlari nihoyatda ahamiyatlidir. Uning «Asos al-balog‘a» («Notiqlik asoslari»),
«Al-Kustos fil-aruz» («Aruzda o‘lchov (mezon)») asarlari qimmatli manbalardan
hisoblanadi. Az-Zamahshariyning Qur'on tafsiriga oid «Al- Kashshof» asari
musulmon olamida ayniqsa mashhurdir. Qohiradagi dunyoga dong‘i ketgan Al-
Azxar diniy dorulfunining talabalari «Al-Kashshof» asosida Qur'oni Karimni
o‘rganadilar.
XII asrda fiqh ilmining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk allomaning to‘liq
ismi Abul Hasan Ali ibn Abu Bakr ibn Abdul Jalil ar-Rishtoniy al- Marg‘inoniydir.
U1118 yil-da Farg‘ona vodiysining Rishton qasabasida tavallud topdi, 1197 yili
vafot etdi. U yoshligidayoq Rishton, Marg‘inon, Samarqand, Buxoro hamda
Movarounnahrning boshqa shaharlarida Qur'on, hadis ilmlarini mukammal egallab,
islom huquqshunoslish borasida yuksak yutuqlarga erishgan. X-XII asrlarda
Movarounnahrda tarix va geografiyaga qiziqish ortib, bu ilmlarga e'tibor
kuchayadi. Chunki bu davrda mahalliy aholining ma'naviy hayotida o‘z ona tili va
unda yozilgan tarixiy va adabiy asarlarga bo‘lgan ehtiyoj ham tobora ortib
bormoqsa edi. Ayni shu davrda Gardiziyning «Zaynulaxbor» («Xabarlar ko‘rki»),
Bayxaqiyning 30 jildlik tarixiy asari, Majiduddin Adnoniyning «Tari-xiy mulki
Turkiston», Muha mm ad Narshaxiyning «Tarixi Buxoro» kabi asarlari fors tiliga
tarjima qilinadi.
Bu davrda Movarounnahr, Shosh, Fargona, yettisuv va Sharqiy Turkistonda
turkiy xalqyaarning qadimdan davom etib kelayotgan og‘zaki adabiyoti yuzaga
keladi. Qator didaktik poemalari bitiladi. Ammo ularning juda oz nusxalarigina
bizgacha saqlangan. Ulardan eng nodiri Yusuf Xos Hojib Bolasog‘uniyning
«Kutadg‘u bilik» («Saodatga boshlovchi asar») nomli asaridir. Asarda mavzular
qamrovi juda keng. Ularda inson va uning ijtimoiy mohiyati, hayotidagi o‘rni va
vazifasi har tomonlama tahlil qilinadi. «Qutadg‘u bilik»da oddiy xalq, mehnatkash
inson alohida ehtirom bilan tasvirlanadi. Yusuf Xos Hojib ayniqsa dehqonlar,
chorvadorlar, hunarmand va savdogarlarni iliq mehr bilan tilga oladi. Dehqonlarni
u hammadan ham yuqori qo‘yadi. Turli tabaqalar bilan hokimiyatning qanday
munosabatda bo‘lishi kerakligini uqtiradi. Dehqonlar «zarur kishilardir... bular
36

bilan sen aloqada bo‘l va aralashgin.... hammajonliylarga ulardan oziq yetadi,
hamma o‘z yeyim-ichimini ulardan oladi» 1
, deb ta'kidlanadi kitobda.
IX-XII asrlarda Movarounnahr va Xorazmda me'morchilik va san'at yangi
taraqkiyot bosqichiga ko‘chdi. Avvalambor, o‘rta asr jamiyatining ijtimoiy-siyosiy
tuzumi va bu davrda to‘la g‘alaba qozongan islom dini mafkurasi madaniy
hayotning bu sohasiga ham kuchli ta'sir qildi. Uning tashqi qiyofasi va mazmuni
tubdan o‘zgardi. Qolaversa, mamlakatning iqtisodiy qo‘tarilishi natijasida uning
yangi yo‘nalishda ravnaq topishi uchun qulay sharoit yuzaga keldi. VIII asrda yuz
bergan tushkunlikdan keyin shaharlar kengayib, obodonlashadi. Asrlar davomida
to‘plangan va avloddan-avlodga ananaviy ravishda o‘gib, tobora boyib kelgan
me'morchilik yuqori darajada rivojlanadi.
Shaharlarda hashamatli binolar qad ko‘taradi. Binokorlikda xom g‘isht va
paxsa bilan bir qatorda, pishiq g‘isht va turli xil ganch hamda ohakli qurilish
qorishmalari keng ishlatilib, binolarning shakli ham, ko‘rinishi ham
ko‘rkamlashadi. Baland peshtoqli yoki chortoqpi, tomi gumbazli hashamatli
binolar hamda o‘ymakor g‘ishtlardan qurilgan qo‘rkam minoralar har bir
shaharning ko‘rki bo‘lib, uning husniga husn qo‘shar va manzarasini bezab turar
edi. Samarqand, Buxoro, Urganch, Termiz, O‘zgan va Marv kabi shaharlarda bu
davrda ko‘plab saroy, masjid, madrasa, minora, xonaqoh, maqbara, tim va
karvonsaroylar quriladi. Buxoro shahridagi Ismoil Somoniy, Zirabuloq yaqinida -
Tim qishlog‘idagi Arabota, Karmanadagi Mirsaid Bahrom maqbaralari,
Buxorodagi namozgoh, Minorai Kalon, Vobkent va Jarqo‘rg‘on minoralari va
boshqa ko‘pgina binolar o‘sha davr me'morchiligining namunalaridandir. Bu
yodgorliklar X-XII asrlarda Movarounnahrda o‘ziga xos me'morchilikning g‘oyat
rivoj topganligidan dalolat beradi.
Bu davrda monumental me'moriy binolardan tashqari, yo‘nilgan tosh, pishiq
g‘isht va suvga chidamli qurilish qorishmalaridan turli xil suv inshootlari: suv
omborlari - bandlar, novalar, ko‘priklar, sardobalar va korizlar barpo etiladi.
Qizig‘i shundaki, bunday inshootlarning o‘lchamlari matematik jihatdan yuyat
1
Уватов У. Донолардан сабоклар. -Т.: А.К o дирий, 1994
37

puxta ishlangan. Shunga qaraganda, mahalliy gidrotexniklar bunday suv
inshootlarini qurishda o‘sha davrda rivoj topgan handasa va riyoziyot ilmlari
hamda asriy mirobchilik muhandisligi tajribalaridan keng foydalanganlar.
Masalan, X asr Nurota tog‘ tizmalarining Pasttog‘ darasi to‘silib, barpo
etilgan Xonbandi nomli suv omboriga 1,5 mln metr kub suv to‘plangan. To‘g‘ on
granit toshi va suvga chidamli qurilish qorishmasidan qurilgan. Xonbandining
matematika yechimlaridan ma'lum bo‘lishicha, uni bino qilishda X asr
muhandislari hovuzga to‘planadigan suvning vertikal hamda ag‘daruvchi
kuchlarigina emas, balki bu hududlarda tez-tez sodir bo‘ladigan zilzilalarning
silkinish kuchlarini ham hisobga olganlar. Bu, shubhasiz, XVII asr mashhur
fransuz fizigi Blez Paskal tomonidan suvning bosim kuchi to‘g‘risida yaratilgan
qonun kashfiyotchisidan qariyb VII asr muqaddam movarounnahrlik
muhandislarga ma'lum ekanligidan dalolat beradi 1
.
IX asrdan boshlab binokorliqsa sinchkori imoratlar keng tarqaladi.
Yakkasinch va qo‘shsinchli binolarning tagsinchlaridan tortib, ustunlariyu
sarrovlari va to‘sinlarigacha yog‘ochlarni payvandlash uslubida qurilib,
sinchlarning orasi xom g‘isht yoki guvalalar bilan urib chiqilgan. Bu tuzilishdagi
imoratlarni qurish uslubi hozirgacha saqlanib keladi. Afrosiyob, Varaxsha, Buxoro
va Poykand shahar xarobalarida kovlab ochilgan turarjoy qoldiqlaridan ma'lum
bo‘lishicha, X—XI asrlarda ham paxsa va xom g‘ishtdan qurilgan imoratlar shahar
me'morchiligida asosiy o‘rinni tutgan. Xona, yo‘lak, ayvon va hovlilardan iborat
bunday turarjoylar va saroylar odatda mustahkam qalin paxsa devor bilan o‘ralib
suvalgan, xona devorlari ganchkori naqshli panellar bilan bezatilgan. Turarjoy
sahni ko‘pincha naqshli qilib to‘shalgan pishiq g‘yshtlar bilan qoplanar edi 87
.
IX—XII asrlarda me'morchilik bilan birga naqqoshlik va o‘ymakorlik san'ati
ham ancha rivoj topadi. Imoratni o‘ymakor ustun va to‘sinlar, devorlarini bo‘yoqli
yoki ganchkorli naqshlar bilan bezash keng ta rqaladi. Bu davrga kelib naqqoshlik
va tasviriy san'at o‘zgacha tus oladi. Endiliqsa jonli mavjudotlarni tasvirlashdan
murakkab geometrik va islimiy gulli naqshlar ishlashga o‘tiladi. Islom dini
1
Мухаммаджонов А. Узбекистоннинг кадимги гидротехника иншоотлари. Т.: Узбекистон, 1997, -32б.
38

mafkurasiga asosan, garchi tirik jonzodlarni tasvirlash majusiylik va butparastlik
deb qagiy man qilinganiga qaramay, xalq san'atining bu sohadagi asriy an'analari
butunlay yo‘qolib ketmaydi. Bu davrda yog‘och, ganch va sopoldan turli
jonzodlarning haykalchalarini yasash va ularning tasvirlarini sirli sopol
buyumlariga tushirish keng tarqaladi.
Naqqoshlik san'atining taraqqiyoti o‘z navbatida kulolchilik, misgarlik va
zargarlikning ravnaqiga yordam beradi. Samarqand, Buxoro, Toshkent va boshqa
shaharlar kulolchilik, misgarlik va zargarlik rivoj topgan markazga aylanadi. IX—
XII asrlarda ayniqsa sirli sopol buyumlar ishlab chiqarish keng yo‘lga qo‘yiladi.
Rango-rang sopol idishlarga nimsariq, ko‘kimtir, yashil, qizil, jigarrang va qora
bo‘yoqli naqshlar tortilib, sirti yupqa sir bilan qoplangan. Idish-tovoqlarni
epigrafik naqsh — arabcha «xatti kufiy»da bitilgan maqollar, hikmatli so‘z va
tilaklar bilan bezash katta o‘rin tutgan. Bunday sopol buyumlar nihoyatda sifatli
bo‘lib, chet mamlakatlarga ham olib chiqilgan.
Bu davrda xattotlik xalq san'atining muhim va keng tarqalgan sohalaridan biri
edi. Hali kitob bosish kashf etilmaganligi, qo‘lyozma kitoblardan nusxalar xattotlar
tomonidan faqat qo‘lda ko‘chirilishi tufayli xattotlik san'ati ancha rivoj topadi.
Turli uslubda husnixat bilan bitilgan xattotlik namunalari me'moriy naqshlarda
ham hayotiy mazmun va estetik zavq beruvchi bezak sifatida ishlatiladi. Odatda,
imoratlarning peshtoqi, eshigi va devorlarining ayrim qismlari turli mazmundagi
bitiklar bilan qoplanar edi. Shu jumladan, masjid, xonaqoh va madrasalarga ayrim
oyatlar, saroylarga turli madhiyalar, oddiy bino va buyumlarga esa hikmatli so‘zlar
bitilar edi. Shuningdek, imoratning qurilgan yili, binokor ustaning ismini yozish
ham odatga aylangan. Bu odat, shubhasiz, kulolchilik, misgarlik va zargarlik
buyumlarida ham namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, IX—XII asr me'morchiligi va
unda ishlangan me'moriy naqsh uslublari o‘z navbatida mexnatkash aholining did-
nafosat va binokorlik g‘oyalari bilan chambarchas bog‘langan xalq me'mor-
bannolarining sermazmun ijodini namoyish etadi 1
.
IX—XII asrlarda musiqa san'ati xam g‘oyat taraqqiy qiladi. Bayramlar,
1
Муродоа А. Урта Осиё хаттотлик санъатининг тарихи. Т.: Фан, 1971, -28б.
39

to‘ylar, xalq sayillari va boshqa marosimlar, shubhasiz, kuy va qo‘shiqsiz o‘tmas
edi. Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu lug‘atit turk» kitobida keltirilgan
ma'lumotlarga qaraganda, xalq orasida ayniqsa qo‘shiq janri keng tarqalgan. Bu
davrda sozandalar rud, tanbur, qo‘buz, rubob, nay, surnay, karnay, qo‘shnay, tabl,
barbat, daf, ko‘s, taburok, zir, chag‘ona, shaynur, arg‘unun va qonun kabi g‘oyat
xilma-xil torli, zarbli va puflab chalinadigan cholg‘u asboblaridan keng
foydalanganlar.
Bu davrda hatto yangi sozlar ixtiro etilgan. Masalan, Rudakiyning
zamondoshi Abu Hifz Sug‘diy nayga monand «shohrud» nomli torli asbob
yaratgan edi. Manbalarda Abu Bakr Rubobiy, Bunasr, Buamir, changchi Lo‘kariy
kabi sozandalar hamda hofizlarning nomlari saq-lanib qolgan. Rudakiy rud va
tanbur kabi sozlarni yaxshigina chaladigan sozanda va xushovoz hofiz bo‘lgan,
uning mashhur «Bo‘yi jo‘yi Mo‘liyon» she'ri ushshoq kuyida aytilib, nihoyatda
shuhrat qozongan. Rudakiyning zamondoshlaridan shoir Abu Tayib Tohir
«Xusravoniy» kuyini ijod qilgan edi.
Bu davrda xalq kuylari asosida keyinchalik tojik va o‘zbek xalqlarining
klassik kuyi «Shashmaqom» uchun poy devor bo‘lgan «Rost», «Xusravoniy»,
«Boda», «Ushshoq», «Zerafkanda», «Buslik», «Sipohon», «Navo», «Basta»,
«Tarona» kabi yangi-yangi quylar ijod etiladi. Bu soz va kuylarning ko‘pi o‘zbek
va qardosh xalkdarning madaniy merosi tarzida hozirgi kungacha sakdanib
kelmoqsa. Musiqa san'ati, shubhasiz, poeziya hamda musiqashunoslik ilmi bilan
uzviy bog‘langan holda taraqqiy etadi. Forobiy va Abu Ali ibn Sino kabi ulug‘
olimlar musiqa va musiqashunoslikka katta e'tibor beradilar va nodir asarlar
yaratadilar.
Somoniylar davrida mamlakat ma’naviy xayotining asosi islom mafkurasi edi.
Somoniylar islom mafkurasining rivojiga katta ahamiyat berdilar. Buxoro Sharqda
islom dinining eng nufuzli markaziga aylandi. Masjid, madrasa va xonaqolar
qurish uchun maxsus joylar ajratildi. Arab tili va utning imlosi joriy etildi.
Movarounnahrda ko’p o’tmay hatto ona tilidan ko’ra arab tili va yozuvini
40

yaxshiroq bilgan bilimdonlar paydo bo’ldi 1
.. Mahalliy bilimdonlar o’z vatanida
quvg’in ostiga olinib, kupgina tolibi ilmlar xalifalikning markaziy shaharlari
Damashq, Kohira, Bog’dod, Kufa va Basraga borib bilim olishga va arab tilida ijod
qilishga majbur bo’ladilar. Davlatni boshharishda abbosiylar ma’muriyati ko’plab
bilimdon siymolarga muhtoj edi, chunki arablar orasida shu davrda davlat ishiga
yaroqli bo’lgan bilimdonlar hali oz, borlari ham zaif edi .
Eng mashhur madaniyat markazi shu davrda
Bag’dod shahri edi. Bag’dodda «Bayt ul hikma» (donishmaidlar uyi) tashkil
etilgan edi. “Baytul xikma”da Ahmad Farg’oniy, Muhammad ibn Muso Xorazmiy,
Ahmad ibi Abdulloh Marvaziylar ta’lim olganlar. IX-X asrlarda O’rta Osiyoda fan
ilmiy asoslarga ega edi 2
. Uning ildizlari O’rta Osiyo, ayniq, Xorazm, shuningdek
Bobil, Eron, Hindostonning antik dunyosiga va kadimgi madaniyatiga borib
taqalar edi. IX-XII asrlarda arab tilida asarlar yozgan eng mashhur olimlar Ahmad
Farg’oniy, Muhammad ibn Muso Xorazmiy, Abu Nasr Farobiy, Abu Ali ibn Sino,
Abu Rayhon Beruniy, Abusalx Masihiy, Abulhayr Xammar, Abunosir Arron va
boshqalar edi.Sharq dunyosining buyuk daho olimi Abu Ali al-Husayn ibn
Abdulloh ibn al-Hasan ibn Ali ibn Sino Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog'ida
tug'il-gan. Uning otasi Abdulloh asli Balxdan bo'lib, Ibn Sino besh yoshga to'l-
ganda oilasi bilan Buxoroga ko'chib keladi. Turk yozuvchisi Ibrohim Ogoh
Chubukchining ma'lumotiga qaraganda, asli turk oilasidan bo'lgan ibn Sinoning
otasi nihoyatda o'qimishli kishi edi. U «Ihvon as-Safo» risolalarini va Ismoiliya
mazhabining dunyoqarashlarini sevardi. Xorazm madaniyati xorazmlik
ulug’ olim Abu Rayhon Beruniyning nomi bugan bog’langan. Abu Rayhon
Beruniy 150 dan ortiq ilmiy asar yozgan bo’lib, «O’tmish avlodlardan qolgan
yodgorlmklar», «Hindiston», «Meteorologiya» kabi yirik asarlari shular
jumlasidandir. Beruniy ilm-fanning hamma sohalarini yaxshi bilgan qomusiy olim
edi. U astronomiya, geologiya, gidrostatika, geografiya, tarix fanlarga katga hissa
qushdi.
1
Равшанов Поён. Ватан тарихидан Турон V II - I X асрларда. Қарши, “Насаф” 2003 ., B -39
2
Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихиТ., Фан, 1992, B - 102
41

Bu davr O’rta Osiyoda me’morchilik san’ati ham gurkirab rivojlandi. Buxoroda
Dehgaron, Masjidi kalon, Namozgoh, Maqoki Attoriy masjidlari, Surxondaryodagi
Jarqo’ton minorasi, Ko’hna Urganchda Faxriddin Roziy maqbarasi, Marvdagi
Sulton Sanjar maqbarasi, Talxojanbobo masjidi va boshqa yodgorliklar
me’morchilik san’atining yorqin namunalari hisoblanadi.
42

Xulosa
O‘zbek xalqi davlatchiligi taraqqiyotida Somoniylar sulolasining
hukmronligi katta ahamiyat kasb etadi. Arablarga qarshi olib borilgan kurashlar
natijasida 1X asrning ikkinchi yarmidan boshlab Markaziy Osiyoda mustaqil
davlatlar tashkil topdi. Bunday davlatlarning eng kattasi Somoniylar davlati edi. U
Movarounnahr va Xurosondan Ray va Kavzingacha bo‘lgan yerlarni o‘z ichiga
olgan. Ismoil ibn Ahmad (892-907) davrida mazkur
sulolaning ko‘zga ko‘ringan namoyandalari, Somoniylar markaziy davlat
apparatini mustahkamlashdan manfaatdor bo‘lgan feodal zodagonlar, din
peshvolari, barcha badavlat dehqon tabaqalarining qo‘llab-quvvatlashlari bilan
xorijiylarning yetakchilaridan Amir Husaynni ag‘darib tashlashga, Buxoroning
Barnod va Romiton tumanlarida boshlangan dehqonlar harakatini bostirishga
hamda teskarichi boyonlarni davlat ishlaridan chetlashtirib tashlashga muvaffaq
bo‘ldilar. 893 yili qadimiy Usrushonaning mahalliy hokimiyatini ag‘darib
tashladilar hamda iqtisodiy va siyosiy jihatdan ahamiyatga molik bo‘lgan bu
hududni o‘z tasarruflariga olishga muvaffaq bo‘ldilar. Turk-qorluqlarning Sirdaryo
bo‘yidagi yerlarga qilib turgan bosqinini to‘xtatib, Tarozni bosib oldilar (893)
hamda u yerdagi aholini musulmon diniga kirgizdilar. Abbosiylar xalifaligi davrida
bir butun bo‘lgan mazkur shahar va viloyatlar X asrning biriichi choragida undan
ajralib chiqdi. Bu bo‘linish to 935 yillargacha davom etdi. Natijada Mesopotamiya
hamdoniylar (905-1004), Misr bilan Suriya ixshidiylar (935-969) qul ostiga,
G‘arbiy Eron buvayxiylarga, Tabariston bilan Gurgon mahalliy daylimiylar
sulolasi bo‘lmish ziyoriylarga, Movarounnahr bilan Xuroson somoniylar qo‘liga
utib qoldi. Tarixchilar o‘xshatib aytganlaridek, xalifaga
Bag‘dod bilan Vaviloniyaning bir qismigina qoldi, xulos. To‘g‘ri, maxalliy
hukmdorlar (mulk at-tavoif) hali ham xalifa hokimiyatini tan olar, uning nomini
xutbaga qo‘shib uqitar, tangalarda uning nomini o‘z nomlari bilan bir qatorda zarb
etar, vaqt-vaqti bilan xalifaga hadyalar yuborib turar edilar. Ammo ular Bardodga
shunchaki qaram edilar, xolos. Xalifa nomigagina davlat boshlig‘i bo‘lib, hyech
43

kanday real hokimiyatga ega emas edi. Somoniylar Movarounnaxr va Xurosonda
mustakil davlat tuzish uchun avvalambor, kuchli markazlashgan xokimiyat tuzish
kerakligini yaxshi tushunishgan. Bu ayniqsa Ismoil Somoniy xukmronligi davrida
kunning dolzarb masalasiga aylandi. Chunki Ismoil Somoniy Movarounnaxr va
Xurosonni birlashtirishga va yagona markazlashgan davlat tuzishga muvaffak
buldi. Endi bu davlatni idora kilish lozim edi.
Ismoil Somoniy davlatning majmuini
tashkil etishda Sosoniylar Eroni va Arab xalifaligida kabul qilingan tajribalardan
foydalandi va uni zamon talabiga karab mukammallashtirdi. Xokimiyatning eng
yuqori pogonasida somoniylar turib, ular amir unvoni bilan idora qilganlar. Davlat
majmuini mustaxkamlashda, Nasr II Somoniyning ma'rifatli vazirlari Abuabdullo
Muxammad Jayxoniy va Abufazl Muxammad Balamiylarning xizmatlari katta
bulgan. Umuman, Somoniylar xukmdorligi davrida vazirlik mansabiga asosan shu
ikki sulola vakillari tayinlanganlar. Umuman somoniylar davrida Xuroson va
Movarounnaxr qishloq xujaligini turli tarmoklari xususan, dexonchilik yaxshi
rivojlangan. Somoniylar davrida dexkonchilik bilan bir katorda xunarmandchilik
xam keng sur'atlar bilan taraqqiy qildi.
Shaxar axolisining ko’p kismi xunarmandchilikning turli
soxalari bilan mashg’ul bo’lishgan. Manbalarda qayd qilinishicha
Movarounnahrda, ayniqsa, to’qimachilik yaxshi taraqqiy qilgan. Bu yerda ipak va
jundan tayyorlangan turli-tuman gazlamalar o’zining yuqori sifatliligi, bejirim va
nafis naqshlari bilan ajralib turgan. Buxoroning Zandana, Samarqanddagi Vedar va
Surxon daryodagi Darzangi tukimachilarining maxsulotlari faqatgina
Movarounnaxr va Xurosondagina emas, balki Iroq, Eron va Hindistonlarda xam
ma'lum bulgan. Xususan, Narshaxiyning yozishicha, Zandanada tayyorlangan
gazlamalarga Shark bozorida extiyoj juda katta bulgan. Ibn Xavkal va
Mukaddasiyning qayd etishicha Vedarda tayyorlangan yuqori sifatli gazlamalar
axolining yuqori tabakalari orasida juda kadrlangan. Bu gazlamalardan asosan
amirlar, vazirlar, turli amaldorlar, qozilar uzlariga liboslar tiktirganlar. Vedar
gazlamasi xatto Xuroson parchasi xam deb atalgan. Gazlamalarning turli navlari
44

bundan tashkari Keshda, Nasafda, Binketda, Dabusiyada va ko’pgina boshka
shaxarlarda xam tayyorlangan. Somoniylar davrida kuchli va mustakil davlatning
paydo bulishi dexonchilik, xunarmandchilikning rivojlanishi, shaxarlarning
taraqqiyoti uz navbatida ichki va tashki savdoni yanada uzviylashuviga va
taraqqiyotiga olib keldi. Avvalo shaxar va qishloqlar o’rtasidagi savdo kengaydi.
Ikkinchi tomondan shaxar va qishloqlarni kuchmanchi xalklar va boshka davlatlar
bilan alokasi rivojlandi. Markaziy Osiyo xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy va
madaniy rivojlanishida ham Somoniylar davlati (1X-X asrlar) katta ahamiyatga ega
bo‘ldi. Bu davr ilmfan va ma'rifatning rivojlangan davri bo‘ldi hamda Al-
Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ismoil Buxoriy, Imom at-Termiziy, Ahmad
Yassaviy, Bahovuddin Naqshband kabi ulug‘ mutafakkir olimlar va allomalar
yetishib chiqishida muhim bosqich bo‘ldi.
Somoniylar davlatida IX asrning oxirlarida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
sohalarda muhim o‘zgarishlar yuz bergani va bir necha yillar davomida tinch
siyosat va sharoitlar hukmron bo‘lib turgani Movarounnahrning asosiy ilmiy
markazlaridan hisoblangan Buxoro va Samarqand shahrida ilmiy jarayonlarning
jonlanishiga zamin yaratdi. Samarqandning buyuk ipak yo‘lida joylashgani tijorat,
san'at va ilm markazlaridan biriga aylanishiga sabab bo‘lgan. Shuni alohida
ta'kidlash mumkinki, somoniylar davrida Samarqandda nafaqat islom dinining,
balki boshqa dinlarning ham ta'lim markazlari faoliyat olib borgan. Mazkur
tadqiqot ishida qariyb bir yarim asr davomida Movarounnahrda mustahkam
imperiya sifatida hukmronlik qilgan somoniylar davridagi shu barqarorlik tarixi
haqida ma'lumot berishga harakat qildim.
45

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ, -Т.: Шарқ, 1998.
2. Azamat Ziyo . O ‘ zbek davlatchiligi tarixi . T.: Sharq, 2000.
3. Abu Bakr ibn Jafar Narshaxiy. Buxoro tarixi. T. “Kamalak” 1995
4. Abu Jafar Muhammad at-Tabariy. Istoriya at-Tabariy. T. “Fan” 1987
5. Abulqosim Firdavsiy. Shohnoma. Uch jildlik. T.: G‘afur G‘ulom nashriyoti,
1984.
6. Karim Shoniyozov. “O’zbek xalqining shakllanish jarayoni”. T., “Sharq”,
2001,
7. Axmedov B. O‘zbekiston tarixi manbalari. T., «O‘qituvchi», 2001.
8. Buryakov Yu.F., Gritsina A. Maverannaxr na Velikom shelkovom puti.
Samarqand-Bishkek, 2006.
9. A.S. Sagdullayev – O’zbekiston tarixi. Birinchi kitob., Toshkent.,
“Donishmand ziyosi”., 2021
10. Vamberi Xerman. Buxoro yoki Movarounnahr tarixi. T.: 1990.
11. Rtveladze E.V., Saidov A.X., Abdullaev E.V. Qadimgi O‘zbekiston
sivilizatsiyasi: davlatchilik va huquq tarixidan lavhalar. T.: “Adolat”, 2001.
12. Sagdullaev A.S., Mavlonov O‘- O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi. –
T.: Akademiya, 2006.
13. Eshov B.J. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. – T.: Yangi
asr avlodi, 2012.
14. Shamsutdinov. R, Karimov. Sh, Ubaydullayev. O’ – Vatan tarixi. I – kitob.
Toshkent, “Sharq”., 2010.
15. Sultonov. F, Bozorboyev. F – O’rta asrlar tarixi., Toshkent., 2007 .
16. Негматов Н. Государство Саманидов, Душанбе.: Дониш, 1997
17. Ahmadali Asqarov. “O’zbek xalqining etnogenezi va etnik tarixi”.T.,
“Universitet”, 2007
18. Равшанов Поён. Ватан тарихидан Турон V II - I X асрларда. Қарши,
“Насаф” 2003
46

Ismoil somoniyning harbiy yurishlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish