Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 800.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Issiqxonalarda kuzgi-qishgi mavsumda shirin qalampir ekinining o‘sish, rivojlanishi va hosildorlikka ekish sxemasining ta’siri

Купить
1 « Issiqxonalarda kuzgi-qishgi mavsumda shirin qalampir ekinining o’sish, rivojlanishi va hosildorlikka ekish sxemasining ta’siri » mavzusidagi КIRISH……………………………………………………… 3 I. B OB ADABIYOTLAR S H ARHI 6 1.1 Shirin qalampirni xalq xo’jaligidagi ahamiyati 6 1.2 Shirin qalampirni botanik, morfologik tarifi biologik xususiyatlari 7 1.3 Shirin qalampirni O’zbekistonda rayonlashtirilgan navlari 29 II. BOB Shirin qalampir yetishtirish texnologiyasi 33 2.1 Shirin qalampirni ekish sxemasini hosildorligka ta’siri 37 2.2 Shirin qalampir zararkunadalari, kasalliklari va ularga qarshi uyg’unlashgan kurash usullari . 39 III. BOB Eng qulay ekish oraliqlarini issiqxonalarda aniqlash ekish sxemasi, o’g’itlash, sug’orishning shirin qalampirga o`sishi va rivojlanishiga ta`siri 46 IV. BOB Ekish sxemasi, o’g’itlash, sug’orishning shirin qalampirga hosildorligi va hosil sifatiga ta`siri 50 V. B OB Shirin qalampir yetishtirishdagi iqtisodiy samaradorligi 52 Xulosalar 55 Foydalanilgan adabiyotlar 56 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Butun yer shar ida bugungi kunda oziq – ovqat xavfsizligi muammosi turgan bir vaqtda, sabzavot ekinlarining ahamiyati ham ortib bormoqda. Ularining ko`p miqdorda yetishtirilishi sabzavot ekinning iste`molboplik va shifobaxshlik xususiyatlari bilan uzviy bog`liqdir. Malumki, s abzavot ekinlari hosili tarkibidagi uglevodlar, oqsillar va yog`lar inson hayoti uchun asosiy ozuqa manbaidan biri bo`lib xizmat qiladi. Hozirgi rivojlanish davrida aholi o`rtasida jismoniy mehnat va harakat kam bo`lganligi, ya`ni gipodinamiya holati yuqori bo`lishi, har kungi energiya sarfi kam bo`layotganligi tufayli inson ovqatlanish rasionida sabzavotlarning ahamiyati yanada oshib bormoqda. Bundan tashqari, so`nggi davrda havo, suv, oziq- ovqatlarning zaharli moddalar bilan ifloslanishi inson organizmini toksik zaharlanish havfiga olib kelmoqda. Sabzavotlarni iste`mol qilish esa insonlarda moddalar almashuvini boshqarib, kishi organizmini sog`lomlashtiradi, uni tiklanishiga yordam qiladi. Shu tufayli aholini sabzavot mahsulotlari bilan ta`minlashni keskin yaxshilash hamda uzluksizligini yaratish,sifatini taminlash hozirgi davrning dolzarb masalalaridan hisoblanadi. Tibbiy malumotlarga ko`ra, insonning vitamin, uglevod, oqsil, kislotalar, tuzlarga bo`lgan talabini qondirish uchun har kecha-kunduzda 70 g (37%) chorva maxsulotlaridan va 1200 g (63%) dan ko`proq o`simlik, shu jumladan 500 g sabzavot mahsulotlaridan iste`mol qilishi zarur. Bu esa, tibbiy me`yorlarga asosan har bir kishi yil davomida kamida 108 kg sabzavot, 19 kg poliz, 54 kg kartoshka mahsulotlari iste`mol qilishi talab etiladi deganidir. 3 So’nggi yillarda O’zbekiston qishloq xo’jaligini isloh qilish, xususan sohada davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirish, bozor munosabatlarini keng joriy qilish, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini yetishtiruvchi, qayta ishlovchi va sotuvchi subyektlar o’rtasidagi munosabatlarning huquqiy asosini mustahkamlash, sohaga investisiyalarni jalb qilish, resurstejamkor texnologiyalarni joriy etish hamda qishloq ho’jaligi mahsulotlari ishlab chiqaruvchilarni zamonaviy texnikalar bilan ta’minlash borasida muayyan ishlar amalga oshirilmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 3 fevraldagi “Qishloq xo’jaligida bilim va innovasiyalar tizimi hamda zamonaviy xizmatlar ko’rsatishni yanada rivojlantirish to’g’risidagi”gi PF-6159-son Farmoni bilan tasdiqlangan “2021-2025 yillarda qishloq xo’jaligida bilim va innovasiyalar tizimini ustuvor rivojlantirish konsepsiyasi”da “Yer va suv resurslaridan samarali foydalanish, qishloq xo’jaligi ekinlari hosildorligini oshirish, yangi navlarni yaratish, seleksiya, urug’chilik va ko’chatchilikni rivojlantirish, ilm-fan yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etish, respublika hududlarini muayyan qishloq xo’jaligi ekinlari va oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirishga ixtisoslashtirish kabi konseptual yo’nalishlarga asoslangan ilm-fanni rivojlantirish dolzarb vazifa” ekanligi belgilab berilgan. O’zbekiston qishloq xo’jaligida 20 mln gektardan ortiq, shu jumladan 3,2 mln gektar sug’oriladigan ekin yer maydonlaridan foydalanib, aholining ehtiyoji uchun oziq-ovqat mahsulotlari, iqtisodiyot tarmoqlari uchun zarur xom ashyo yetishtirilmoqda. Bugungi kunda respublikada yetishtirilayotgan 80 turdan ortiq qishloq xo’jaligi mahsulotlari dunyoning 66 ta mamlakatiga eksport qilinmoqda. Respublikada qishloq xo’jaligi mahsulotlarini yetishtirishda ishlab chiqaruvchilarga ilmiy asoslangan suv va resurs tejamkor agrotexnologiyalarni joriy etish borasida muayyan ishlar amalga oshirildi. 4 Bugungi kunda mamlakatimizda sabzavot ekinlari orasida ekin maydoni va ishlab chiqarish hajmi jihatidan tobora oshirib borayotgan ekinlardan biri bu — shirin qalampir ekinidir. Bu o’simlik oziqaligi jihatidan qimmatbaho ekindir. Shirin qalampir mevasi sabzavot sifatida yangi uzilgan, tuzlangan, ziravorlab sirkalangan, konserva qilingan va dimlab pishirilgan holda iste’mol qilinadi. Mevasidan turli salatlar, souslar, pasta va shiralar tayyorlanadi. Shirin qalampirni ochiq maydonda asosiy va takroriy muddatda hamda issiqxonalarda yetishtirish mumkin. Bu borada mamlakatimiz ilm-fani va ishlab chiqarishida katta tajriba mavjud. 5 I. BOB ADABIYOTLAR TAHLILI 1.1 Shirin qalampirni xalq xo’jaligidagi ahamiyati Shirin qalampir ituzumdoshlar oilasi – Solanaceae Pers., Capsicum Tourn. turkumiga mansub bir yillik ekin sifatida yetishtiriladi. Ammo, u tropik mamlakatlarda va himoyalangan maydonlarda ko’p yillik ekin sifatida yetishtirilishi mumkin. Uning vatani Meksika va Gvatemala mamlakatlaridir. Madaniy turlardan C.annuum L. juda polimorf bo’lib eng keng tarqalgan hisoblanadi. Bizning mamlakatimiz sabzavotchiligida ham u amaliy ahamiyatga ega bo’lgan yagona tur hisoblanadi. Shirin qalampir tarkibida C vitamini boshqa sabzavotlarga nisbatan ko’p bo’lib, texnik pishganda uning miqdori 150-170 mg-%, biologik pishganda yoki qizil mevalarida esa 480 mg-% gacha bo’ladi. Karotin miqdori (9-12 mg-%) jihatidan u sabziga tenglashtiriladi. V guruhga kiruvchi vitaminlar miqdori jihatidan sabzavot ekinlarilar orasida yetakchi o’rinni egallaydi. Tarkibidagi Vitamin - antioksidantlar A, C, E va boshqalar inson immun tizimini shakllantirishda juda katta yordam beradi. Dunyo bo’yicha 2020-yilda shirin qalampir yetishtirish bo’yicha Xitoy 16,65 mln tonna (53 %) bilan birinchi o’rinda turadi, Meksika 2,82 mln tonna (9 %), Indoneziya 2,77 mln tonna (8,8 %, Turkiya 2,64 (8,4%) 5 talikda o’rin egallaydi. Respublikamizda 2021 yilda jami 9629 ga asosiy ekin sifatida, 1799 ga maydonga takroriy ekin sifatida, bog’ va uzumzor qator oralariga esa 1272 ga maydonga ekilgan. Sabzavot ekinlaridan, jumladan shirin qalampirdan yuqori va sifatli hosil yetishtirishda mineral o’g’itlarning ahamiyati juda katta. Shirin qalampirning oziqlanishida fosfor, oltingugurt saqlovchi o’g’itlarni turli tuproq iqlim 6 sharoitlarida qo’llash muddatlari va me’yorlarni o’rganish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shirin qalampir o’simligi fosforni qiyin o’zlashtiriluvchi shakllaridan umuman o’zlashtira olmaydi. Bir qarashda shirin qalampir uncha ko’p fosforni o’zlashtirmasada, butun o’suv davrida fosforning ta’minoti bir xil darajada bo’lishi lozim. Shuning uchun o’tloqi – bo’z tuproqlar sharoitida fosfor saqlovchi o’g’itlarni muddat va me’yorlarini o’rganish ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 29 -dekabrdagi “2020-ʻ 2025 yillarda qishloq xo jaligini yanada isloh qilish va rivojlantirish chora - ʻ tadbirlari” to g risidagi qarorida keyingi 5 yil davomida mamlakatimizda tuproq ʻ ʻ unumdorligi past, past rentabellikka ega paxta maydonlardan 170,5 ming gektarga va g alla maydonlaridan 50 ming gektar qisqartirib, ushbu maydonlarga tuproq ʻ unumdorligini oshiradigan, aholini oziq-ovqat va chorvani yem -xashak mahsulotlariga bo lgan talabni qondiradigan dukkakli -don, yem - xashak, ʻ sabzavot, poliz va kartoshka ekinlarini bosqichma-bosqich ekishni tashkil etish belgilangan. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, aholini bunday mahsulotlarga, xususan sabzavot mahsulotlarig bo lgan ehtiyojini qondirish maqsadida ularni ʻ yetishtirish hajmini oshirish, uzoq muddat sifatini tushirmasdan saqlash va qayta ishlash masalalarini hal etish dolzarb bo lib qolmoqda. Bu sabzavot ekinining ʻ navlari tarkibidagi achchiq modda (kapsiatsin - S^NgvOz) miqdoriga qarab ikki guruxga: achchiq va shirin (chuchuk) qalampirga bo’linadi. 1.2 - Shirin qalampirni botanik, morfologik tarifi biologik xususiyatlari Shirin qalampir mevasi yirik, etli, tarkibida kapsiatsinni juda kam (0,015 % gacha) saqlaydi. U ovqatga yangiligicha, bundan tashqari turli xil konservalar tayyorlashda ishlatiladi. Tarkibida vitamin C (askorbin kislota) saqlashi bo yicha ‟ sabzavotlar ichida qalampirlar birinchi o rinda turadi. Shirin qalampirlar ‟ mevasining biokimyoviy tarkibi 14,5 % quruq modda, 1,5 % oqsil, 5,4 % shakar, 0,95 % moy, 1,8 % kletchatka, 0,69 % kuldan iborat. O„zbekistonda yetishtirilgan shirin qalampir texnik pishgan mevasi 54-118 mg.%, qizargan, ya ni fiziologik ‟ pishgan mevasida esa 368-535 mg.% vitamin C bo ladi. Qalampirning vatani ‟ Janubiy Amerika shu yerdan u Yevropaga, Afrika va Janubiy Osiyoga tarqalgan. 7 Shirin qalampir asosan Ukrainada va Rossiyaning janubida, O rta Osiyo,‟ shuningdek, Markaziy Yevropa mamlakatlarida va qisman Amerikada ekiladi. Xozirgi vaqtda qalampir dunyoda 1,7 mln. gektar maydonda ekilib, 25 mln. tonna yalpi xosil olinadi. Asosan Xitoy, Meksika, Turkiya, AQSH, Ispaniyada 70 % dan ziyod xosil yetishtiriladi. Shirin qalampir tomatdoshlar {Solanaceae) oilasiga mansub bo’lib, madaniy holda Capsicum appiit L. turi ekiladi. Poyasi o’tsimon, tik o’sadi bo’yi 25-30 sm dan 80 sm gacha, shoxlanuvchan buladi. barglari bandli, usti silliq yoki tukli, uzunchoq shaklda. Achchiq qalampir barglari mayda va ingichka, shirin qalampirda esa aksincha, yirik va enli barg. Gullari ikki jinsli, mayda oq, sariq yoki och binafsha rangda bo’lib, 9 ta tojbargi bor. Ekilgandan 80-90 kun o’tgach, iyun-iyul oyida gullaydi va kuzgi sovuq tushguncha davom etadi. Qalampirlar fakultativ o’zidan changlanuvchi o simlik. Chunki, shirin qalampirda ‟ 15 % gacha, achchik qalampirda 25 % gacha mevalar chetdan changlanish evaziga xosil bo’lishi mumkin. Chetdan changlanishda xasharotlar (chumolilar, tripslar va qisman asalarilar) changlatuvchi bo lib xizmat qiladi. Ayniqsa, achchiq va shirin ‟ qalampirlar bir-biridan uzoq ekilishi shart. Mevasi 2, 4, 6 kamerali, ko’p urug’li rezavor. Achchiq qalampir mevasi yirik emas, shakli cho’ziq (shoxsimon, xartumsimon, bigizsimon) bo’lib, po’sti yupqa etli. Shirin qalampirlar mevalari nisbatan yirik, etli, silindrsimon, kvadratsimon yoki yumaloq shaklda. Pishgan mevalari qizil, sariq yoki to’q sariq rangda bo’ladi. Urug’lari och sariq, yassi yumaloq, 1000 tasi 4-8 g. Birinchi klass urug’larining unuvchanligi 80 %. Ildiz sistemasi yuza, asosiy qismi 20-30 sm chuqurlikda joylashgan. Tropik sharoitda qalampir ko p yillik, mo’tadil va subtropik sharoitlarda bir yillik o’simlik. Shirin ‟ qalampir- issiqsevar, o’suv davri (o’simlik ko’kargandan mevalari pishguncha) - 120-160 kun. Qulay harorat 18-25°S bo’lib, 11-13°S haroratda o simliklar ‟ o’sishdan to’xtaydi va -0,5- 1°S sovuqdan nobud bo’ladi. Ko’chat yetishtirish odatda ko’chatxonalarda amalga oshirilib, urug’i gektariga 800-1000 gramm hisobida fevral oxiri martning birinchi yarmida sepiladi. Ko’chat parvarishi boshqa ko chat ekinlaridan farqlanmaydi. Ko’chatlar 40-60 kundan so’ng 4-5 chinbarg ‟ chiqarganda aprel oyi oxirida dalaga o’tqazish uchun tayyor bo’ladi. 8 Ota onadan olingan duragay avlod shirin qalampir (bolgarskiy) urug’larini har xil rejimda sug’orib, tayyor bo’lgan ko’chatlarni qurg’oqchil bo’lgan joylarga implantatsiya qilib, yuqori natija qayd etgan variantlar ishlab chiqarishga tavsiya qilinadi. Shuningdek, tezpishar duragaylar yangi navlarni yaratish uchun seleksionerlarga tavsiya etiladi. Natijada qalampirning yangi tezpishar, qurg’oqchilikka chidamli, va hosildor navlarini yaratilishi bilan ilmiy-amaliy ahamiyatga ega bo’ladi. Bu o‘simlik oziqaligi jixatidan qimmatbaho ekindir. Shirin qalampir mevasi sabzavot sifatida yangi uzilgan, tuzlangan, ziravorlab sirkalangan, konserva qilingan va dimlab pishirilgan holda iste’mol qilinadi. Mevasidan turli salatlar, souslar, pasta va shiralar tayyorlanadi. Mevasining yaxshiligi, parxezbopligi va tarkibining hayotiy qimmatli moddalar bilan boyligi uning keng tarqalishi va ko’plab iste’mol qilinishiga sabab bo’lmoqda. Shirin qalampirning mevasi shakliga qarab 14 turdagi mevalarga ajratiladi: ovalsimon, tuxumsimon, yassi-yumaloq, sharsimon, prizmasimon, konussimon, silindrsimon va boshqalar. Mevasi 2, 4 ,6 kamerali, ko’p urug’li rezavor. Mevasining uzunligi 2-20 sm, diametri 4-10 sm, meva devorining qalinligi 2-8 mm. Mevasining rangi to’liq yetilganda och, to’q ko’k, biologik yetilganda esa sariqdan to’q qizilgacha bo’ladi. Meva vazni o’rtacha 25 g dan 130 g gacha yetadi. Shirin qalampir tabiiy polivitamin konsentrat hisoblanadi. Shirin qalampir mevasi vitaminlar, mineral tuzlar va quruq moddaga boy. Uning mevasi askorbin kislota (vitamin S) hosil qilishi jixatidan barcha sabzavotlardan ustun turadi. Mevasi texnik yetilgan davrda 100 g hosil massasi tarkibida 54-118 mg%, to‘liq biologik yetilganda esa 368-535 mg% gacha askorbin kislotasi bo‘ladi. S vitaminidan tashqari A (karotin) - 4,60 mg, V1 (tiamin) - 0,06 mg, V2 (riboflavin) - 0,01 mg vitaminlari ham mavjud. Karotin (provitamin A) miqdori(9-12%) jihatidan u sabziga tenglashtiriladi. V guruhga kiruvchi vitaminlar miqdori jihatidan sabzavotlar orasida yetakchi o’rinni egallaydi. Inson immun tizimini shakllantirishda vitamin-antioksidantlar A, C, E va boshqalar juda katta yordam beradi. Ularning inson umrini uzaytirishi, immunitetni kuchaytirishi, qarishni susaytirishi va stress omillarga chidamliligini oshirish ko’pgina 9 tadqiqotlarda o’z tasdig’ini topgan. Ushbu ekin mevasi tarkibida 85,5-91,0% suv, 14,4% quruq modda, 1,3- 1,5% oqsil, 5,4-5,7% uglevodlar, 1,4-1,8 % kletchatka singari moddalar mavjud. Shirin qalampir mevasi turli ko‘rinishdagi minerallarga ham juda boy bo‘lib, uning 100 mg ho‘l mevasi tarkibida kul elementlarining mikdori 0,7%, natriy 19%, kaliy 163%, kalsiy 8%, magniy 11%, fosfor 16% ni tashkil etadi. Shirin qalampirda 0,01-0,15% kapsaitsin alkaloidi bo‘lib, unga o‘tkir ta’m, maza bag‘ishlaydi. Shuningdek, tiamin ham mevada ko’p miqdorda uchraydi. 100 gramm Shirin qalampirda quyidagi vitaminlar va minerallar mavjud: C – vitamini 250 mg; A – vitamini 333mkg; V6 – vitamini 50 mkg; V9 – vitamini 17 mg; E – vitamini 67 mkg; kaliy – 163 mg; marganes – 16 mg; fosfor – 16 mg; magniy – 7 mg; temir – 60 mg. Polivitamin mahsulot sifatida singa, kamqonlik, kamquvvatlilik, gipo va avitaminozda yaxshi samara beradi. Tarkibidagi C vitamini va karotin organizmni yuqumli kasalliklarga himoya reaksiyasini kuchaytiradi, oshqozon-ichak traktidagi noxushliklarni bartaraf etadi. Qalampir qon aylanishdagi buzilishlarni bartaraf etadigan tabiiy dori vositasi – u qon quyulishining oldini oladi, kapillyarlarni mustahkamlaydi, tromboflebit, anemiya, burundan qon ketishini, qon tomirlarini zararlaydigan yuqumli kasalliklarni (revmatizm, tuberkulyoz) oldini oladi. Bundan tashqari, u jigar va o’t pufagi ishini yaxshilaydi, ovqat hazm qilish tizmiga davolovchi sifatida ta’sir etadi. Qorin og’rig’ida, damlaganda, meteorizmda yaxshi yordam beradi, og’iz bo’shlig’ini dizenfeksiya qiladi. U qondan xolesterinni chiqarib yuborishga ham yordam beradi. Shirin qalampir sharbati soch va tirnoqlarni mustahkamlaydi, yog’ bezlarining ishini yaxshilaydi, sabzi sharbati bilan qo’shib ishlatganda terini pigmentli dog’lardan tozalaydi va ajinlarni tekislashga yordam beradi. Mineral moddalardan kaliy, temir, magniy, fosfor anchagina miqdorda rux, kremniy mavjud. Hozirgi paytda muzlatilgan mevalarini keyingi mavsumgacha saqlab iste’mol qilish mumkin. Saqlanganda va transportda tashilganda mevalari deyarli zararlanmaydi. Mevalarida ko’plab kletchatka va pektin moddalari, makro va mikroelementlar, C va R vitaminlari bo’lishi bu sabzavotni qon tomir vositasi deb hisoblashga sabab 10 bo’ladi va ular arteriya, kapillyar va venalarni sog’lomlashtiradi. C vitamini esa rux bilan hamkorlikda sellulyutga qarshi juda yaxshi vosita hisoblanadi. Kaliy, magniy va kaltsiy minerallari miya neyronlarini tiklaydi, asab tizimini stressdan himoya qiladi, diqqat va aqliy faollikni oshiradi. Shirin qalampirni iste'mol qilish orqali biz temir, fosfor, rux va yod etishmasligini ham to'ldiramiz. Meva tarkibidagi moddalar ishtahani qo'llab-quvvatlaydi, oshqozonni oziq- ovqatni faol qayta ishlashga majbur qiladi va tanani toksinlar va parchalanish mahsulotlaridan xalos qiladi. Shirin qalampir tarkibidagi S vitamini bo'yicha hatto limon bilan ham raqobatlasha oladi, bu qon tomirlarini dori-darmonlarsiz mustahkamlashni istaganlar uchun juda muhimdir. Bundan tashqari, shirin qalampir tarkibida "askorbin kislotasi" 227 ta'sirini kuchaytiruvchi P vitamini mavjud. Bulg’or qalampirining ko'plab foydali xususiyatlariga qaramay, ba'zi odamlar uchun u qat'iyan ta’qiqlangandir. Uning bir qismi bo'lgan tolalar yara, gastrit bilan og'rigan bemorning ahvolini yomonlashtirishi mumkin. Qalampir ham qon bosimini pasaytirishga yordam beradi, shuning uchun bu sabzavot gipotenziya bilan og'rigan odamlar uchun taqiqlangandir. Allergiya bilan og'rigan bemorlar ham C vitamini va efir moylarining ortiqcha miqdori tufayli uni iste’mol qilmasliglari kerak. Mahsulotni yangi iste'mol qilish yaxshidir. Xom bulg’or qalampiri eng ko'p foyda keltiradi va ovqatni to'liq hazm qilishga yordam beradi. Shirin qalampirni qaynatish, pishirish, qovurish, konservalash mumkin. Ommabop taom "to'ldirilgan qalampir" hech kimni befarq qoldirmaydi. Biroq, Shuni hisobga olish kerakki, issiqlik bilan ishlov berish jarayonida sabzavotning qimmatli mikroelementlari 70% gacha yo'qoladi. Qalampirda juda ko'p foydali moddalar mavjud, ammo issiqlik bilan ishlov berish paytida ularning ko'pchiligi o'z xususiyatlarini yo'qotadi. Shuning uchun, sabzavotdan maksimal foyda olish uchun uni xom holda iste'mol qilish kerak. Oshqozonida muammo bo'lganlar uchun avval qalampir ustiga qaynoq suv quyib, keyin duxovkada yoki bug'da pishirish tavsiya etiladi. Shirin qalampir bu organizmga zarur bo’lgan vitaminlar manbai hisoblanadi. Shirin qalampir bir qancha kasalliklarga davo bo’ladigan tabiiy dori vositasidir. Shirin qalampir qimmatli oziq-ovqat mahsuloti ekanligi va uning dorivor xususiyatlari haqida 11 ma’lumot ko’rsatildi. Shirin qalampir vitaminlarga boy mahsulot bo’lib, inson organizmiga foydali ta’sirlari juda ko’p. Bu esa shirin qalampir ekiladigan maydonlarni ko’paytirish va sifatli navlarni yetishtirish lozimligini ko’rsatadi. Sabzavot ekinlarini yetishtirish bo`yicha Markaziy Osiyoda O`zbekiston yetakchi o`rinni egallaydi. Sabzavotchilikning O`zbekistondagi o`ziga xos hususiyati ekin turlarini to`g`ri tanlash orqali bir yilda bir yerdan ikki marta hatto uch martagacha ortiq hosil olish hamda ko`p ekinlar hosilini juda barvaqt yetishtirish imkoniyatlarining mavjudligidir. Sabzavot ekinlari jumladan chuchuk qalampirning o`suv davri oziqlanishiga ko`ra 3 bosqichga bo`linadi: 1.ekishdan ko`chatni dalaga o`tqazishgacha bo`lgan davr Bu davrda oqsil sintezi dominantlik qiladi. 2.bosqich ikki o`zi ham davrga bo`linadi -gullash boshlanishidan tuguncha hosil bo`lgancha - tugunchadan meva yetila boshlaguncha. 3 bosqich meva pishishi boshlangandan hosilni yig`ishtirishgacha bo`lgan davr. Sabzavot ekinlarida oziqa moddalarining o`zlashtirilish maksimumi ikkinchi va uchinchi bosqichga to`g`ri keladi [88; 16-17 b.]. Sabzavot ekinlarining oziq moddalariga bo`lgan talabini to`liq qoplovchi mineral o`g`itlar me`yorini o`rganish, ishlab chiqarishga joriy etish bo`yicha ko`pchilik tadqiqotchilar tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. O`zbekiston sabzavotchiligi almashlab ekish tizimida oqbosh karam va kartoshka bilan bir qatorda keyingi yillarda chuchuk qalampir va bosh piyozning ekilish maydonlari kengayib bormoqda, ayniqsa bu xolat ushbu ekinlarni qayta ishlash hamda chetga eksport qilish hissasi ortishi bilan ularning hosildorligini oshirish va hosil sifatini yaxshilashga qaratilgan tadbirlarni keng o`rganish masalasini qo`ymoqda. 12 O`zbekistonda yetishtirilayotgan shirin qalampirning mahalliy va chetdan keltirilgan bir qancha nav va duragaylari mavjud. O`zbekistonda shirin qalampir yetishtirishda nav assortimentini kengaytirishda Butun dunyo sabzavotchilik markazida to`plangan 408 dan ortiq sabzavot ekinlarining 154 ta davlatdan to`plangan 57 mingdan ziyod nav namunalari yangi navlarni yaratishda asosiy manba bo`lib xizmat qilmoqda [13; 139 – 140 b.]. 2007 – 2013 yillarda Butunjahon sabzavotchilik markazi bilan hamkorlikda Armaniston Sabzavot-poliz va texnika ekinlari ilmiy markazi 17 turdagi sabzavot ekinlarining 397 dan ortiq namanalarini o`rganib o`zlarining sharoiti uchun maqbul pomidor, qalampir, boyimjon, bodring kabi ekinlarning eng yuqori va sifatli hosil beradigan namunalari va navlarini ajratishdilar. G.S.Martirosyan, G.J.Sargsyan, Ye.F.Gevorgyan, R.F.Mavlanova [55; 62 – 66 b.] ma`lumotlariga ko`ra, Armaniston sharoitida standart Ani naviga nisbatan o`rganilgan har to`rtta navdan 3 tasi yuqori hosil berishi, eng yuqori samaradorlik Loshtak navidan (34,75 ming dollar/ga) olinishi kuzatilgan. Chuchuk qalampir ekini tuproq unumdorligi va uning oziqa rejimiga talabchan. O`zbekistonning sug`oriladigan bo`z tuproqlari sharoitida chuchuk qalampir yetishtirishda gektariga 120 – 200 azot, 140 – 150 kg fosfor, 90 – 100 kg kaliy beriladi. Chuchuk qalampirning oziqa moddalariga bo`lgan talabini aniqlash bo`yicha o`tkazilgan tadqiqotlarda o`g`itlash me`yorlariga nisbatan 0,8 ; 0,6 nisbatda mineral o`g`itlar me`yorining kamaytirilishi hosildorlikni o`rtacha 5 - 6 tonna gektargacha, nisbiy miqdorda 11,2 % kamayishi kuzatilishi aniqlangan. Chuchuk qalampir o`simligi fosforni qiyin o`zlashtiriluvchi shakllaridan umuman o`zlashtira olmaydi. Bir qarashda chuchuk qalampir uncha ko`p fosforni o`zlashtirmasada, butun o`suv davrida fosforning ta`minoti bir xil darajada bo`lishi lozim. Bu esa chuchuk qalampir o`simligining fosforli oziqlanishining o`ziga xosligini ko`rsatuvchi xarakterli xususiyatlaridan biridir. 13 Rivojlanish ko`rsatkichlaridan biri bo`lgan chuchuk qalampir barg sathi yuzasining ham ortib borish dinamikasi eng yuqori ko`rsatkichi 42,0 ming m 2 /ga meva tugish – texnik yetilish fazasiga to`g`ri kelishi, keyingi fazalarda uning pasayib borib, biologik yetilish fazasida 28,4 ming m 2 /ga bo`lishi Ye.A.Bolshakova [18; 24 b.] ma`lumotlarida keltirilgan. Sabzavot almashlab ekish tizimida karam, kartoshka, chuchuk qalampir va piyoz ekinlarini turli tuproq iqlim sharoitlarida oziqlanishi, mineral va mahalliy o`g`itlarni qo`llash muddati, me`yorlari va qo`llash chuqurliklari bo`yicha o`tkazilgan dala tajribalarini tahlili shuni ko`rsatadiki, fosfor saqlovchi o`g`itlarning me`yorlari bo`yicha ma`lumotlar ancha keng diapazonda o`zgarib turadi. Bundan tashqari fosfor o`g`iti ishlab chiqarish uchun Qizilqum fosforitlari ishlatilishi bu sohada ilmiy ishlanishlarning olib borilmaganligini tasdiqlaydi. Shu jihatdan olib qaralganda Qizilqum fosforitlari asosida olingan yangi tipdagi fosfor saqlovchi o`g`itlarning tuproqdagi harakatchan fosfor bilan ta`minlanish darajasiga ko`ra samaradorligini o`rganish dolzarb masalalardan hisoblanadi. A lmashlab ekish tizimida eng ko`p ekiladigan sabzavot ekin lardan biri chuchuk qalampir hisoblanadi. Fosfor o`simliklarda o`ta muhim biokimyoviy jarayonlar o`tishini ta`minlovchi elementlardan biridir. H ujayra metabolizmida energiyaning asosiy manbai bo`lgan ATF tarkibiga kiradi, irsiyatni tashuvchi nuklein kislotalar va boshqa organik moddalar tarkibiga kiradi. F osfor o` simlik tarkibida organik va mineral birikmalar tarkibiga kiradi. Organik va mineral fosforning o`simlikdagi nisbati ekin turi biologik xususiyati, yoshi, fosfor bilan ta`minlanganlik darajasiga bog`liq. Yosh maysa va nihollar tarkibida organik fosfor ko`p (90-95 %) keyingi muddatlarda uning kamayishi mineral fosforning ortishi kuzatiladi [95; 639 b., 63; 130-234 b., 99; 159-162 b.]. F osforning sabzavot ekinlari uchun asosiy manbai bo`lib, ortofosfat kislotasining tuzlari hisoblanadi. O`zlashtirilish darajasiga ko`ra ortofosfat kislotasining bir valentli anioni eng yaxshi o`zlashtiriladi. 14 Chuchuk qalampird an yuqori va sifatli hosil olishni ta`minlashda fosfor bilan bir paytda azot, kaliy, kalsiy kabi elementlar ham zarurdir. Ko`plab ilmiy izlanishlar natijasida har bir tonna asosiy va unga to`g`ri keladigan qo`shimcha mahsuloti bilan tuproqdan vegetativ massasi (poya, barg, ildiz) bilan birgalikda 1 tonna hosili bilan oziqa moddalarni quyidagi miqdorda olib chiqadi: kg/t. Shirin qalampir N – 4,0 ,P 2 O 5 – 2,2 ,K 2 O – 5,2 Ammo bu ko`rsatkichlar nisbiy xarakterga ega, uning kattaligiga juda ko`p tashqi omillar ta`sir ko`rsatadi [15;.433 b., 88; 16-17 b.]. Ekinlarni navbatlanishi va almashlab ekish tizimida maqbul o`g`itlash tizimini ishlab chiqish va uni joriy etish muhim masala hisoblanadi. Almashlab ekish dalasida o`g`itlash tizimiga kiritilgan o`g`it me`yori har bir ekindan mo`l va ekologik sof mahsulot olishni ta`minlashi hamda tuproq unumdorligini oshirishga qaratilgan bo`lishi kerak. Almashlab ekishda ekinlarning to`g`ri navbatlashuvi va o`g`itlash tizimi tuproq unumdorligini saqlash va oshirishga ekinlar hosilini oshirishi, sifatli mahsulot olishni ta`minlashi lozim. B.A.Borisov va S.S.Litvinovlar [19; 5 - 11 b.] sabzavot ekinlarini yengil qumoqli, 2,5-3,0 % gumusni 35-50 sm qatlamda saqlaydigan, harakatchan fosforni 200 mg/kg dan, almashinuvchan kaliyni 250 mg/kg ko`p saqlovchi tuproqlarda yetishtirishda asosiy o`g`itlashni o`tkazmasdan ekish bilan birga o`g`itlash va oziqlantirishda qo`llash bilan chegaralansa ham yetarli ekanligini ta`kidlashmoqda. Bunda ekishda ozroq «standart» me`yor N30P30K30 ni ekish bilan yoki R30 ekishda, o`suv davrida N 45-60 oziqlantirishda (vegetativ massa hosil qilish davrida) hamda o`stirish stimulyatorlarini K60-90 bilan birga hosil to`plash (pishish fazasida)da berish 2-3 marta o`g`itni tejash imkoniyatini berishini xabar qilishgan. Yuqori oziqlanish fonida N120P120K240 Rossiya sabzavot ekinlari navlari mutadil oziqlanishga nisbatan N20P60K120 hosildorlik o`sishi kamayishi aniqlangan.N150P150K100 o`g`itlash me`yorini tavsiya etadilar. Tadqiqotchilar 8 dalali almashlab ekishning 7-dalasida 70-75 tonna go`ng solish maqsadga muvofiqligini tajribalar natijasida aniqlaganlar. 15 Tuproqning namlanishi yaxshi va issiqlik bilan yetarli ta`minlanish sharoitida ekinlar hosildorligi tuproqdagi oziqa moddalarining jadal mobilizasiyasi hisobiga oshadi. O`g`itlar bilan tuproqqa solingan u yoki bu oziqa elementining samaradorligi ularning nafaqat miqdori balki nisbati buzilganida ham yaqqol ko`zga tashlanadi [38; 176 b., 40; 72 - 74 b., 9 0 ; 124 b.,44; 33 - 36 b.]. Organik o`g`itlar gektariga 20 – 30 tonna me`yorda, mineral o`g`itlardan fosfor va kaliy ning 50 %i asosiy o`g`itlash (shudgor osti)da, fosfor va azotning 25 % i egat olishda beriladi, qolgan mineral o`g`itlar qo`shimcha oziqlantirishda beriladi. To`liq o`g`itlash me`yorida sug`orish tejimining kamaytirilishi chuchuk qalampir hosilini 9,9 t/ga, uning nisbiy miqdorini 19,9 % ga kamaytirishi aniqlangan. Ham o`g`itlash, ham sug`orish rejimini 0,6 nisbatda tutish chuchuk qalampir hosildorligini summar miqdorda 14,1 t/ga yoki 28,3 % ga kamaytirar ekan. Bu chuchuk qalampirning sug`orish va o`g`itlashga bo`lgan yuqori talabini yana bir marta tasdiqlaydi. Bo`z tuproqlarda gektariga azot 120-200, fosfor - 140-150, kaliy 90-100 kg; o`tlok va o`tlok- botkok tuproklarda azot 140-150, fosfor 140-150, kaliy 100 kg xisobida solinadi. Go`ng gektariga 20-30 tonna, fosfor va kaliyning yillik me`yorining 50 % i shudgor ostiga, fosforning 25 % i bilan azotning 15-20 % i egat olishda beriladi. Qolgan azot va kaliy me`yorlari aralashtirilib, teng yarmi ko`chatlar tutib olganda, qolgan ikkinchi yarmi esa meva tugish davrida beriladi. [71; 354 – 355 b.]. O`suv davrida egat va o`simlik oraliqlariga 2 marotaba ishlov berib, 2 marotaba mineral o`g`it bilan oziqlantiriladi. Birinchi oziqlantirishda sof modda hisobida gektariga 150 kg superfosfat, 50 kg kaliy xlor va 150 kg azotli o`g`itlar, ikkinchi marotaba 100 kg superfosfat, 200 kg azotli o`g`itlar sarflanadi 5 . O`tloqi va o`tloqi botqoq tuproqlarda gektariga 15 tonna go`ng, N160P120 K80 kg solish tavsiya etiladi. Azot karbamid yoki sulfat ammoniy, fosfor esa ammofos, kaliy esa kaliy xlor ko`rinishida berish kerak. 16 Mineral o`g`itlar fizik tuk xolatida quyidagicha solinadi: karbamid - gektariga 330 kg, ammofos - 261 kg, kaliy xlor-160 kg. Agar azot ammoniy sulfati shaklida berilsa, u holda bu o`g`itning miqdori gektariga 760 kg bo`ladi. O`g`itlar quyidagi muddatlarda beriladi: Kuzgi xaydovdan oldin: ammofos- gektariga 196 kg, kaliy xlor – 120 kg. Birinchi oziqlantirishda – ko`chatlar tutib olgandan so`ng ular tez o`sa boshlagan davrda: ammofos - gektariga 64,8 kg, kaliy xlor - 40 kg, karbamid - 165 kg yoki sulfat ammoniy - gektariga 380 kg beriladi. Ikkinchi oziqlantirishda o`simlikning yalpi gullash va meva tugishining boshlanish davrida: karbamid gektariga - 235 kg yoki ammoniy sulfatini 380 kg berish kerak. Bo`z tuproqlarda shirin qalampirni yetishtirishda gektariga 20 tonna go`ng berilganda tuproqqa N 200 P 150 K 100 solinishi tavsiya etiladi. Maqbul sug`orish va oziqlantirish rejimlariga nisbatan 0,8; 0,6 nisbatlarda sug`orish va mineral o`g`itlar qo`llash chuchuk qalampir o`sishi va rivojlanishi hamda hosildorlik ko`rsatkichlariga turlicha ta`sir ko`rsatadi. To`liq o`g`itlash me`yorlariga nisbatan 0,8 ; 0,6 nisbatda me`yorning kamaytirilishi hosildorlikni o`rtacha 5,6 tonna/gektargacha, nisbiy miqdorda 11,2 % kamayishi kuzatilar ekan. To`liq o`g`itlash me`yorida sug`orish tejimining kamaytirilishi chuchuk qalampir hosilini 9,9 t/ga, uning nisbiy miqdorini 19,9 % ga kamaytirishi aniqlangan. Ham o`g`itlash, ham sug`orish rejimini 0,6 nisbatda tutish chuchuk qalampir hosildorligini summar miqdorda 14,1 t/ga yoki 28,3 % ga kamaytirar ekan. Bu chuchuk qalampirning sug`orish va o`g`itlashga bo`lgan yuqori talabini yana bir marta tasdiqlaydi [42; 24 b.].Shirin qalampir ildizi o’simlikning jami vaznining taxminan 20% ini tashkil qi- ladi. Ildizi o’q ildiz, ko’cha- tini ko’chirib o’tqazish hiso- biga yon ildizlar hosil qila- di va ular asosan tuproqning 5-40 sm chuqurligiga tarqala- di, ildizlari yengil va ozuqa moddalariga boy tuproqlar- da 60-80 sm chuqurga kirib bora oladi, suv yetishmovchili- gi mavjud maydonlarda ildizlar 1,2-1,3 m ga chuqurlashishi 17 mumkin, og’ir tuproqlarda ildizlarning o’sishini 35-50 sm chuqurlikda cheklaydi, lekin asosiy hajm tuproq yuzasidan 15-30 sm darajasida bo’lib qoladi. Shirin qalampir ildizi shikastlansa, uni qayta tiklanish xususiyati juda sust bo’ladi. Masalan, pikirovka qilingan nihollar pikirovka qilingunicha mavjud bo’lgan ildizini birinchi hosil berish davrigacha tiklaydi. Ildizining tiklanish tezligi o’simlik yoshi kattalashgan sari susayadi. Qalampir yetishtirilayotganida uning bu xususiyatini hisobga olish kerak. Nihollar ildizlarini, agar urug’barg davrida yoki 1- 2 dona chinbarg hosil qilganida pikirovka qilinsa, ildizining qayta tiklanishi tezlashadi. Guli Qalampir guli rangi oq , 5-7 gultojibargli , ikki jinsli bo ’ lib , barg qo ’ ltig ’ i va poyaning yon shoxchalari paydo bo ’ lgan yerlarida hosil bo ’ ladi . G’uncha hosil bo’lganidan 18-22 kundan so’ng gullaydi. Gullari tungi davrda yopiladi. Changlanmagan gullari, ertasi kuni ham ochiladi. Bir o’simlikda bir davr- da 7-10 dona gul ochilishi mumkin. O’simlikning qiyg’os gullashiga havoning yuqori harorati va tuproqning namligi ijobiy ta’sir etadi. Yangi ochilgan gullari changi yaxshi changlanish xususiyatiga ega bo’ladi. Gul ochilganidan 2 kun mobaynida og’izchasi changlanish xususiyatini, changlari esa 3 kun mobaynida hayotchanligini saqlaydi. Poyasi Shirin qalampir bizning mamlakatimizda bir yillik , o ’ z vatanida ko ’ p yillik o ’ simlik . O’simlikning balandligi navi va yetishtirish texnologiyasiga ko’ra 30-125 sm ni tashkil etadi. Barglari – tekis, usti silliq, shakli tuxumsimon, uchi o’tkir, rangi yashil va to’q yashil. Ildi- zi o’q ildiz, ko’chatini ko’chirib o’tqizish hisobiga yon ildizlar hosil qiladi va ular asosan tup- roqning 5-40 sm chuqurligiga tarqaladi. Ildiz va yer ustki qismlari massasi 18 o’sish davri mobaynida muntazam ravishda ko’payib boradi, ammo rivojlanish davrining ayrim bosqichlarida ka- mayishi mumkin. O’simlikda beshinchi juft barglar ho- sil bo’lgunicha, ular juda sekin o’sadi. Poyasining shoxlanishiga qarab 3 xil shaklga ajrati- ladi: shtambsimonlar – poya yuqori qismidan shoxlaydi; yarim shtambsimonlar – poyaning pastki qismidan 2-3 ta novda hosil qiladi; ko’p novdalaydigan – poyaning eng pastki qismidan juda ko’plab novdalar hosil qiladi. O’zbekistonda yetishtirilayotgan navlar shtambsimonlar guruhiga kiradi. Naviga ko’ra nihollar yoppasiga o’sib chiqqandan gul- lash bosqichigacha 60-70 kun, birinchi hosili terilguni- cha esa 90-126 kun talab etadi. O’sish davri 8- 9 oy davom etadi. hosil qiladi. O’zbekistonda yetishtirilayotgan navlar shtambsimonlar guruhiga kiradi. Naviga ko’ra nihollar yoppasiga o’sib chiqqandan gul- lash bosqichigacha 60-70 kun, birinchi hosili terilguni- cha esa 90-126 kun talab etadi. O’sish davri 8- 9 oy davom etadi Mevasi Mevalari shakliga qarab 14 turdagi mevalarga ajrati - ladi : sharsimon , ovalsimon , tuxumsimon , yassi - yumaloq , priz - masimon , konussimon , xartumsimon , silindrsimon va h . k . Mamlakatimizda mevalari asosan konussimon va qis- man prizmasimon shaklga ega bo’lgan navlar yetishtiriladi. Qalampir mevasi ikki–to’rt va besh kamerali ko’p urug’li bo’lib, mevasining shakli pomidorsimondan xartumsimon- gacha, ammo madaniy navlarda esa konussimondan prizmasi monga o’xshash bo’ladi. Mevasining uzunligi 2-20 sm, diametri 4-10 sm Meva devorining qalinligi 2-8 mm Mevasining rangi texnik yetilganda och, to’q ko’k, biologik yetilganda esa sariqdan to’q qi- zilgacha bo’ladi. Meva vazni o’rtacha 25 g dan 130 g gacha yetadi. Shirin qalampirning ko‘pchilikka ma’lum bo‘lmagan foydali xususiyatlari. O’zbekiston sharoitida ochiq yerda shirin qalampir bir yillik o’simlik bo’lib, u juda 19 issiqsevar hisoblanadi. O’sish davrida maysalar yoppasiga paydo bo’lgandan to hosil berishi davomiyligi (agar sovuq urmasa) 180 kungacha boradi. Harorat +25+28°S bo’lganda o’simlik jadal o’sadi, hapopat +18+20°S da o’sish jarayoni pasaymaydi, ammo generativ organlari rivojlanishi sekinlashadi. Hapopat +11+13°S bo’lganda o’simliklar o’sishdan to’xtaydi va -0,5-1°S sovuqda nobud bo’ladi. Past haroratda shirin qalampirdagi xlorofill parchalanishi hisobiga barglari sarg’ayadi. Havo va tuproq namligi yetishmasa va harorat +30°S dan yuqori va +15°S dan past bo’lsa o’simlikning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Natijada ko’p gullari va mayda tuganaklari to’kilib ketadi. O’rtacha sutkalik harorat +15°S dan pasayganda o’simlik hosil berishdan to’xtaydi. Shirin qalampir urug’lari juda sekin o’sadi va u ekilgandan 10-12 kundan keyin tuproq harorati 13-14°S bo’lganda unib chiqadi. Qalampir yorug’sevar, qisqa kun o’simligi. Ko’chat zich ekilganda yorug’likning yetishmasligi kam meva tugishiga va hosildorlikniig keskin pasayib ketishiga sabab bo’ladi. Shirin qalampir yengil, qumoq, strukturali organik va mineral moddalarga boy tuproqlarda yaxshi o’sib, rivojlanadi. Unga kam kislotali tuproqlar 5,4-6,8 pH ko’rsatkichi maqbul hisoblanadi. Ushbu ekin tuproqdan ko’p miqdori oziqa moddalarni oladi. Hosildorlik gektariga 10 t bo’lganda shirin qalampir tuproqdan 35 kg azot, 10 kg fosfor va 45 kg kaliyni oladi. Tuproqdagi oziqa moddalardan foydalanish koeffisiyenti qalampir uchun 25% azot, 10% fosfor va kaliyniki 29% ga teng. O’g’itlardagi oziqa moddalardan foydalanish koeffisiyenti: azot – 55%, fosfor – 18% va kaliy – 65% teng. Mevalarni shakllantirguncha o’rtacha sutkalik suv sarfi shirin qalampir uchun 40-55 m 3 , yoppasiga meva tugayotganda 60-65 m 3 va mevalashning oxirida 40-45 m 3 ga ni tashkil qiladi. O’sish davrida 0-50 sm tuproq qatlamidagi sug’orishdan oldingi tuproq namligi to’yingan dala nam sig’imiga nisbatan 80% bo’lganda u maqbul hisoblanadi. Ko’chat o’sayotgan davrida va meva tuga boshlagunga qadar havodagi nisbiy namlik shirin qalampir uchun 70% va meva tugayotganda 60-65% bo’lishi kerak. Yerni ekishga tayyorlash 20 Shirin qalampir ekish rejalashtirilgan yerlarni tayyorlash ishlari kuz oylaridan boshlanib , hosildan bo ’ shagan maydondagi yirik o ’ simliklar qoldiqlarini New Holland T 7060 (213 o . k .), New Holland T 6070 (140 o . k ), MTZ -80,1, TTZ -80.10 rusumli traktoriga osilgan SI -1,8 bilan maydalab sochish , so ’ ng traktorga ROU -6 rusumli mahalliy o ’ g ’ it sochg ’ ich yordamida go ’ ng sochib chiqiladi . Berilishi lozim bo ’ lgan madaniy o ’ g ’ itlar miqdorini bir qismi traktorga osilgan RMU -0,75 moslamada sochib chiqilib , keyin maydon 28-35 sm chuqurlikda haydaladi . Ekishga tayyorlashning keyingi tadbirlari ekishdan oldin bajarilib , maydonlar 14-16 sm chuqurlikda chizellab chiqiladi va mola bosiladi . Molalashdan keyin traktorga kultivatorlar bilan nishabli maydonlarga 70 sm qator oralig ’ ida , tekis yer osti suvi yaqin bo ’ lgan maydonlarga esa 90 sm qator oralig ’ ida ekish egatlari tortib chiqiladi . Ko’chat yetishtirish Shirin qalampir urug ’ ini ekishning maqbul muddati fev - ralning ikkinchi - uchinchi o ’ n kunligi , isitiladigan shaffof plyonkali issiqxonalarga urug ’ lar 1 m 2 maydonga 6-7 g hisobidan ivitilgan holda ekiladi va ustiga 2-3 sm qalinlikda chirigan go ’ ng sepiladi . Bunda tuproq harorati +14+16°S dan, havo harorati esa +28+30 °S dan past bo’lmasligi lozim. Tuproq namligi 80-85% bo’- lishi kerak. Ko’chatlarni olib o’tkazmasdan joyida yetishtirish mumkin. Buning uchun issiqxonalarni shamollatib turish va ko’chatlarni chiniqtirish kerak. Ekish muddatlari va ekish sxemasi Shirin qalampir sernam va og’ir tuproqlarda yaxshi rivojlanmaydi. Shuning uchun yalpi mevasi tuga boshlaganda qator oralatib iloji boricha chuqur ariqlar olib sug’orish zarur. Ildiz bo’g’zi namlanib ketmasligi kerak, aks holda o’simlik ildizi chirish bilan kasallanadi. O’sish davri mobaynida 21tuproq namligi 75-80% bo’lishini ta’minlash uchun sug’orishni har 6-10 kunda olib borish kerak. Hosilni har 6-8 kunda terish mumkin. Shirin qalampir va baqlajon ko ’ chatlarini janubiy viloyatlarda martning uchinchi o ’ n kunligi , markaziy viloyatlarda aprelning ikkinchi - uchinchi o ’ n kunligida va shimoliy viloyatlarda aprelning uchinchi va mayning birinchi o ’ n kunligida ekish tavsiya etiladi . O’g’itlash O ’ tloqi va o ’ tloqi – botqoq tuproqlarda gektariga N 160 P 120 K 80 kg solinishi tavsiya etiladi . Azot ammiak selitra yoki sulfat ammoniy , fosfor esa ammofos , kaliy esa kaliy xlor ko ’ rinishida berilishi kerak . Mineral o ’ g ’ itlar quyidagicha holatda solinadi : ammiak selitrasi – gektariga 470 kg , ammofos – 261 kg , kaliy xlor – 160 kg . Agar azot sulfat ammoniy ko ’ rinishda berilsa , u holda bu o ’ g ’ itning miqdori gektariga 760 kg bo ’ ladi . O ’ g ’ itlar quyidagi muddatlarda beriladi : Haydovdan oldin : ammofos – gektariga 196 kg , kaliy xlor – 120 kg . Birinchi oziqlantirishda – ko ’ chatlar o ’ zini tutib olganidan so ’ ng ular tez o ’ sa boshlagan davrda : ammofos – gektariga 64,8 kg , kaliy xlor – 40 kg , ammiak selitrasi – 235 kg yoki sulfat ammoniy – gektariga 380 kg beriladi . Ikkinchi oziqlantirishda o ’ simlikning yalpi gullash va meva tugishining boshlanish davrida : ammiak selitrasi gektariga – 235 kg yoki sulfat ammoniy – 380 kg berish kerak . Ekologik toza mahsulot olish va azot o’g’itlarini 50% ga kamaytirish uchun ko’k massa beradigan ekinlar (siderat) qo’llash mumkin. Shuningdek, organik o’g’it 22 turlaridan biogumus – gektariga 8 tonna, vermigum – 8 tonna, organik mikrobiologik o’g’it – 20 kg, bioazot – 2 l qo’llash samarali hisoblanadi. Biogumus, vermigum va organik mikrobiologik o’g’itlarni birinchi oziqlantirishda egatlarga mineral o’g’itlar bilan birgalikda, bioazotni esa sug’orish suvi bilan berish mumkin. Sho’rxok tuproqlar. Turli darajada sho’rlangan sho’rxok tuproqlarda tuproqni yuvish ishlari olib borilgandan so’ng gektariga 25- 30 tonna go’ng va P 180 K 120 o’g’itlarini 75% solinib haydaladi. Sho’rlanganlik holatiga, tipi va darajasiga qarab tuproqlarga solinadigan mineral o’g’itlarning tukdagi miqdorlariga aniqliklar kiritiladi. Chunonchi, sulfatli sho’rlangan tuproqlarga azotli o’g’itni – ammiak selitrasi, fosfor o’g’iti – ammofos, kaliy o’g’iti kaliy xlor ko’rinishida berish tavsiya etiladi. Xlorli – sho’rlangan tuproqlarda – azotli o’g’itlar sulfat ammoniy yoki ammiak selitra, fosforli o’g’it – ammofos yoki murakkab fosfor o’g’iti ko’rinishida, kaliy o’g’iti – kaliy nitrat tuzlarini berish tavsiya etiladi. O’g’itlarni quyidagi muddatda solish tavsiya etiladi. Haydovdan oldin gektariga 25-30 tonna go’ng, fosforning 75% i, kaliyning 75% i beriladi. Birinchi oziqlantirishda ko’chatlar o’zini tutib olgandan so’ng va tez o’sa boshlagan davrda azotning 50% i, fosforning 25% i, kaliyning 25% i beriladi. Ikkinchi oziqlantirishda o’simlikning yalpi gullashi va meva tugishining boshlanish davrida qolgan azotning 50% i beriladi: Azotli o’g’itlar qo’llanishini 50% ga kamaytirish maqsadida sho’rlangan tuproqlarda yaxshi o’sadigan, ko’k massa beradigan ekinlar (siderat) ekish, gektariga 12 t biogumus, gektariga 12 tonna vermigum, gektariga 30 kg organik mikrobiologik o’g’it, gektariga 2,5 l bioazot ishlatish mumkin. 23 Biogumus, vermigum va organik mikrobiologik o’g’itlarni birinchi oziqlantirishda egatlarga mineral o’g’itlar bilan birgalikda, bioazotni esa sug’orish suvi bilan berish mumkin. Bo’z tuproqlar. Shirin qalampir yetishtirishda sug’oriladigan bo’z tuproqlarga gektariga 20 tonna go’ng berilganda tuproqqa N 200 P 150 K 100 mineral o’g’itlar solinishi tavsiya etiladi. Bunda azotni ammiak selitrasi yoki sulfat ammoniy ko’rinishida, fosforni ammofos yoki murakkab fosfor o’g’iti ko’rinishida, kaliyni kaliy xlor ko’rinishida berish tavsiya etiladi. Ushbu mineral o’g’itlar tukda quyidagicha solinadi: ammiak selitrasi gektariga – 588 kg, ammofos – 326 kg, kaliy xlor – 200 kg. Agar azot sulfat ammoniy ko’rinishida berilsa, u holda mazkur o’g’it miqdori gektariga 950 kg bo’lishi kerak. O’g’itlar quyidagi muddatlarda berilishi lozim. Haydovdan oldin gektariga 20 tonna go’ng, 245 kg ammofos va 150 kg kaliy xlor solinadi. Birinchi oziqlantirishda o’simlik ko’chatlari o’zini tutib olgandan so’ng va tez o’sa boshlagan davrda gektariga: ammofos – 81 kg, kaliy xlor – 50 kg, ammiak selitrasi – 294 kg solinadi. Ikkinchi oziqlantirishda o’simlikning yalpi gullash va meva tugishining boshlanish davrida gektariga: ammiak selitrasi – 294 kg yoki sulfat ammoniy – 475 kg beriladi. Azotli o’g’itlar qo’llashni 50% ga kamaytirish maqsadida ko’k massa beradigan ekinlarni (siderat) qo’llash mumkin. Shuningdek, organik o’g’it turlaridan gektariga: biogumus – 10 tonna, vermigum – 10 tonna, organik mikrobiologik o’g’it – 25 kg va bioazotni – 2 l berish samarali hisoblanadi. Biogumus, vermigum va organik mikrobiologik o’g’itlarni birinchi oziqlantirishda egatlarga mineral o’g’itlar bilan birgalikda, bioazotni esa sug’orish suvi bilan berish mumkin. Taqirsimon tuproqlar. Taqirsimon tuproqlarda gumus miqdori past bo’lganligi bois sho’r yuvish ishlari o’tkazilga- nidan so’ng ularni madaniylashtirish lozim. Bunday tuproqlar organik o’g’itlarga muxtoj. Shu munosabat 24 bilan sho’r yuvilgani- dan so’ng shirin qalampir o’stiris uchun mazkur tuproqlar gek- tariga – 40 tonna go’ng va N 220 P 165 K 110 solish tavsiya etiladi. O’g’itlarni quyidagi muddatlarda solish tavsiya etiladi. Haydovdan oldin gektariga 25-30 tonna go’ng, fosforning 75% i, kaliyning 75% i beriladi. Birinchi oziqlantirishda ko’chatlar o’zini tutib olgandan so’ng va tez o’sa boshlagan davrda azotning 50% i, fosforni 25% i, kaliyning 25% i beriladi. Ikkinchi oziqlantirishda o’simlikning yalpi gullash va meva tugishining boshlanish davrida azotning qolgan 50% i beriladi. Azotli o’g’itlar qo’llanishini 50% ga kamaytirish maqsadi- da sho’rlangan tuproqlarda yaxshi o’sadigan ko’k massa beradigan ekinlar (siderat) ekish, gektariga: 12 tonna biogumus, 12 tonna vermigum, 30 kg organik mikrobiologik o’g’it yoki 2,5 l bioazot ishlatish mumkin. Sug’orish Shirin qalampir o ’ simligi qisqa vaqt ichida o ’ sib , ko ’ p meva tugadi . Ildiz tizimi zaif rivojlangan bo ’ lib , 30 sm chuqurlikkacha kira oladi . Shuning uchun namga o ’ ta talabchan . Tuproqda nam yetishmasa guli to ’ kiladi . Ayniqsa meva tugish davrida namga bo ’ lgan extiyoji oshadi . Meva tugish davrigacha mo’tadil namlik ildiz tizimining chuqur taralishiga yordam beradi. Biroq ildiz tizimi va poyasining umumiy rivojlanish sur’ati pasayadi. Tuproqda namning yetarli bo’lmasligi barg poyalari rivojlanishiga, meva tugishi to’xtab qolishiga va mevasining maydalashib, hosilning kamayishiga sabab bo’ladi. Mevalar yoppasiga yetila boshlagan davrida ekinning suvga talabchanligi yanada oshadi, bu paytda tuproq namligi (70-80%) yuqori bo’lishi zarur. Issiq va quruq iqlim sharoitimizda ekiladigan shirin qalampir tuproqni tez-tez namiqtirilishini talab qiladi. Bunda o’simlikning rivoji tezlashadi, gullar to’kilishi kamayadi, mevalari yirik bo’lib, hosildorlik oshadi. Sug’orishlar orasidagi davr yer osti 25 suvlarining joylashish chuqurligiga, tuproqning mexanik tarkibi, iqlim sharoiti, yetishtirish usuli, rivojlanishi va boshqa omillarga bog’liq. Shirin qalampir yer osti suvlari chuqur joylashgan bo’z tuproqli yerlarga ekilganda gektariga 500-600 m 3 hisobidan 18-20 marta sug’oriladi. O’tloqi va o’tloqi-botqoq yerlarga ekilganda 12-15 marta sug’oriladi. Bunday tuproqlarda suv miqdori bir oz oshirilib, gektariga 600-800 m 3 ni tashkil qiladi. Ko’chat o’tkazilganidan so’ng tutib ketishi uchun suv beriladi. Keyin o’sish davrida sug’orish boshlanadi. Parvarishlash davrida sug’orish bir tekis o’tkaziladi. Qalampir mevasi yetila boshlashiga qadar yer osti suvlari chuqur joylashgan yerlarda 10-12 kunda, yoppasiga meva tugib yetila boshlaganda esa har 6-7 kunda sug’oriladi. Parvarishlash oxirida, salqin kuz kunlari boshlanganda sug’orishlar soni kamaytiriladi. Parvarishlash O’simliklarga birinchi ishlov berish ko’chatlar o’zini tutib olgach, ya’ni ekilgach 10-12 kundan keyin boshlanadi. Bunda egat ichi, pushta va qatordagi ko’chatlar orasining tuprog’i yumshatiladi. Birinchi parvarishlashdan 12-15 kun o’tgach, ikkinchi suv beriladi. Tuproq yetilgach, ikkinchi ishlovga, kultivasiyalashga kirishiladi. Kultivasiyadan so’ng chopiq qilinadi. Bunda yer begona o’tlardan tozalanadi, yumshatiladi, tuproq shirin qalampir ko’chatining atrofiga bosiladi. Bu ishlarni mexanizasiya yordamida o’tkazish uchun o’g’itlash paytida ariq ochgich yerga chuqur solinadi. Shirin qalampir o’simligi yaxshi rivojlanib, mo’l hosil berishi uchun uning ildizi joylashgan qatlam havo bilan ta’minlangan bo’lishi kerak. Buning uchun suv egat oralatib quyiladi.Hosilni yig’ib olish Shirin qalampir, odatda, meva tukkandan keyin 35-45 kunda texnik yetiladi va yetilgandan so’ng 23-25 kun ichida biologik pishib yetiladi. Mevalarning 26 normal yirikligida va yashil rangda bo’lishi uning texnik jihatdan yetilish belgisidir. Bu davrda u xushbo’y hid va o’ziga xos chuchuk mazaga ega bo’ladi. Taom tayyorlash uchun to’la pishgan (qip-qizil) mevalari ham ishlatiladi. Bu davrda mevasining mazasi nordon- shirin bo’lib, po’sti bir oz dag’allashib qoladi. Yetilgan mevalar har 5-7 kunda terib turilsa, tugunchalari kam to’kilib, hosildorlik oshadi Shirin qalampir mevalari bandi bilan uzib olinadi, mevalarini uzoq saqlab bo’lmaydi, terilganidan so’ng tezda iste’molchiga yetkaziladi. Saqlash Shirin qalampir yozda saqlanganda 15-20 kunda tovar va oziqlik sifatini butunlay yo’qotadi, natijada S vitamini parchalanib ketadi. Sovuqxonalarda foydali past haroratda saqlanganda meva tarkibidagi S vitamini juda sekin parchalanadi va mevalarni 60-70 kungacha saqlash mumkin. Shuning uchun shirin qalampir terib olingandan keyin 2-3 kundan kechiktirmasdan iste’molchilarga jo’natish yoki sovuqxonalarda past (+2+3 °S) haroratda saqlash zarur. Qalampir mevalarini og’zi bog’lanmagan shaffof qoplarda saqlash ham yaxshi natija beradi. Shirin qalampir nafaqat yoqimli, shirin ta’mga ega, balki inson organizmi uchun foydali bo‘lgan sabzavot hisoblanadi. Biologik ta’siriga ko‘ra farq qiluvchi qizil, sariq, yashil navlari mavjud. Shirin qalampirning asl vatani Amerika. U yerda qalampir ekish va sug‘orishni talab qilmaydigan ko‘p yillik butalarda o‘sadi. Amerikadan XVI asrda Kolumb dengizchilari Ispaniyaga olib kelgan, keyin Yevropa va Kichik Osiyoga tarqalgan. Birinchi shirin qalampir navlari Venger va Bulg‘or seleksionerlari tomonidan XX asr boshlarida yaratilgan. Hamma sevib qolgan birinchi shirin qalampir navlari shu tarzda paydo bo‘lgan . Rossiyaga esa XIX asrda bulg‘or 27 ko‘chmanchilari bilan birga kirib kelgan va juda sevimli sabzovotga aylangan. Shundan buyon u bulg‘or qalampiri, deb yuritiladi, aytmoqchi, Rossiya va MDH davlatlarida shunday nom bilan tanilgan, Yevropa va boshqa mamlakatlarda esa shirin qalampir, deb nomlanadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bulg‘or qalampiridan muntazam iste’mol qilish yurak-qon tomir kasalliklarini bartaraf etadi, ovqat hazm qilish tizimlarini yaxshilaydi, saraton, anemiya va ko‘rish kassaliklarining oldini oladi. Hatto ba’zi dorilar uning asosida ishlab chiqariladi. Mahsulotning foydali xususiyati 100 gramm bulg‘or qalampirida quyidagi vitamin va minerallar mavjud: C vitamini – 250 mg; A vitamini – 333 mkg; V 6 vitamini – 50 mkg; V 9 vitamini – 17 mg; E vitamini – 67 mkg; kaliy – 163 mg; marganets – 16 mg; fosfor − 16 mg; magniy − 7 mg; temir − 60 mg. C vitamini immunitet tizimini mustahkamlaydi va tana vaznini kamaytirishga yordam beradi. V 6 vitamini qonning yetarli darajada hosil bo‘lishi uchun juda muhimdir. V 9 vitamini homiladorlik paytida homila to‘qimasini shakllantirishda juda foydali. Kaliy qon bosimi va yurak faoliyati uchun mas’uldir. A vitamini ko‘rish faoliyatini normallashtiradi. Bulg‘or qalampirining 92 foizi suvdan iborat va juda kam kaloriyaga ega. Antioksidantlarning mavjudligi Antioksidant moddalar xavfli o‘sma kasalliklari , shuningdek yurak-qon tomir va endokrin tizim kasaliklarini rivojlanish xavfini kamaytiradi. Ko‘rish faoliyatini yaxshilash xususiyati 28 Ko‘z kasalliklari orasida yoshga bog‘liq ko‘z pardasi degeneratsiyasi va katarakta eng ko‘p uchraydigan kasallik hisoblanadi. Kanada va amerikalik olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra, qalampir tarkibidagi lyutein va zeaksantin moddalari ko‘zdagi degenerativ va patologik o‘zgarishlarini oldini oladi va katarakta kasalligi rivojlanish xavfini xam 42 foizga kamaytiradi. Anemiya profilaktikasi Anemiya qonda eritrotsitlar yoki gemoglobin darajasining pasayishi bilan tavsiflanadigan holatdir. Anemiya odatda homiladorlik paytida, surunkali buyrak kasalligi yoki tez-tez qon yo‘qotish fonida, noto‘g‘ri ovqatlanish sababli yuzaga keladi. Qizil bulg‘ori qalampiri temir manbayi bo‘libgina qolmay, balki C vitaminiga ham boy, bu temir moddasining ichaklarda so‘rilishini yaxshilaydi. Fransiyalik mutaxassilarning ta’kidlashicha, C vitaminiga boy bo‘lgan har qanday meva yoki sabzovotlar anemiyaning oldini olish va davolash uchun foydalidir. Ovqat hazm qilish tizimi Argentinada olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, shirin qalampir oshqozon-ichak trakti faoliyatini normallashtiradi, diareya va ich qotishining oldini oladi.Tarkibida juda ko‘p miqdorda tola bo‘lganligi sababli, qalampir ichak mikroflorasini qo‘llab-quvvatlaydi: u foydali mikroorganizmlarning ko‘payishini rag‘batlantiradi. Patogen bakteriyalarning hayotiy faoliyatini so‘ndiradi. Bulg‘or qalampirini doimiy iste’mol qilish yo‘g‘on hamda to‘g‘ri ichakda xavfli o‘sma paydo bo‘lishining oldini oladi. Yurak-qon tomir kasalliklari Fransiya olimlarining fikriga ko‘ra, qalampirda tola va C vitamini borligi sababli qon sifati yaxshilanadi va arterial tomirlar ichki qoplama hujayralarining shikastlanishiga yo‘l qo‘ymaydi. Kapsaitsin qondagi yomon xolesterin miqdorini kamaytiradi, shuningdek, hujayralar yallig‘lanishining oldini oladi. Natijada ateraskleroz va unga bog‘liq kasaliklar: yurak, qon tomirlari kasalligi, miokard 29 infarktining oldini oladi. Kaliy qon bosimini pasaytiradi va yurak urishini normallashtiradi, bu nafaqat gipertoniya kasalligini rivojlanishining oldini oladi, balki uning asoratini ham bartaraf etadi. Shuningdek, yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanishining oldini olish uchun doimo shirin qalampir iste’mol qilish tavsiya etiladi. 1 . 3 -§ Shirin qalampirni O’zbekistonda rayonlashtirilgan navlari O’zbekiston sharoitida shirin qalampirdan yuqori sifatli hosil olish uchun nav va duragaylarni to’g’ri tanlash mo’l hosil yetishtirish garovidir. O’zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo’jaligi ekinlari Davlat reyestriga shirin qalampirni mahalliy 8 ta navi kiritilgan, quyida ushbu navlarning tasnifi keltirilgan. Ochiq maydonga ekishga tavsiya etilgan navlar Nargiza. Ertapishar nav, texnik pishguniga qadar o’sish davri 110-120 kun. Tupi shtamb- li, o’rta bo’yli 45-55 sm, ixcham, ya’ni novdalari yon tomonga yotib qolmaydi, barg bilan yaxshi qoplanadi. Meva vazni: texnik yetilganda- 50-60 g, biologik yetilganda 85-100 g. Eti qalinligi: texnik yetil- ganda 4,0-4,5 mm, biologik yetilganda 5,0-5,5 mm Meva rangi: texnik yetilganda och limon rang, biologik yetilganda tiniq qizil rang. Hosildorligi 50-60 t/ga Sabo . Ertapishar nav, texnik pishguniga qadar o’sish davri 110-120 kun. Tupi shtamb- li, o’rta bo’yli 45-50 sm, ixcham, ya’ni novdalari yon tomon- ga yotib qolmaydi. Meva vaz- ni: texnik yetilganda 55- 60 g, biologik yetilganda 75- 90 g. Meva rangi: texnik yetilganda och sarg’ish rang, biologik yetilganda to’q limon rang. Hosildorligi 50-60 t/ga Zarya Vostoka. O’rta- ertapishar nav, texnik pishguniga qadar o’sish davri 116-120 kun. Tupi ixcham, past bo’yli 44-52 sm Mevasi konussimon, 30 yuzasi tekis, kam seziluvchan qabariqli, vazni 64-70 g, t exnik yetilganda qaymoq rang, biologik yetilganda qizil, eti sersuv, qalinligi 5,0 mm, degustasion bahosi 5,0 ball. Hosildorligi 25-30 t/ga. Ro’zg’orda ishlatishga va qayta ishlashga yaroqli, issiqqa chidamli. Dar Tashkenta. O’rtapishar nav, o’sish davri: texnik pishguncha 120-125 kun, biologik pishgunicha 140-145 kun. Tupi shtambli, serbarg. Mevasi konussimon, o’rtacha vazni 110-115 g, texnik yetilganda sarg’ish, biologik yetilganda qizil, yuzasi notekis, bir oz qabariqli, ayrim joylari botgan, eti sersuv, degustasion bahosi 4,5 ball. Hosildorligi 40-45 t/ga. Turli maqsadlarda ishlatishga yaroqli, issiqqa chidamli. Tong. O’rtapishar nav, texnik pishguniga qadar o’sish davri 128 kun. Tupi yig’iq, o’rtacha hajmda, uzunligi 50 sm, bargi o’rtacha, to’q yashil. Mevasi piramidasimon, o’rtacha, yuzasi silliq, bir oz qabariqli, ayrim joylari botgan, texnik pishganda och yashil, biologik pishganda och qizil, uzunligi 6,5 sm, eni 4,3 sm, vazni 45 g, shirin, degustasion bahosi 4,7 ball. Hosildorligi 25 t/ga. Zumrad. Kechpishar nav, o’sish davri 130 kun. Tupi shtambli, ixcham, serbarg. Mevasi prizmasimon, bir oz pigmentlashgan, yirik, vazni 150 g, yuzasi tekis, o’yiqli, indeksi 1,2, texnik yetilganda to’q yashil, biologik yetilganda qizil, eti qalinligi 6,5-8,5 mm, degustasion bahosi 4,5 ball. Hosildorligi 35-40 t/ga. Qayta ishlash uchun yaroqli, issiqqa chidamli. Shodlik. Ertapishar nav, texnik pishguniga qadar o’sish davri 100-110 kun. Tupi shtambli, o’rta bo’yli 50-55 sm, ixcham. Mevalari o’rtacha kattalikda, konussimon shaklda, rangi to’q qizil, eti qalin, meva yuzi silliq, vazni texnik yetilganda 50-55 g, biologik yetilganda 65-70 g. Hosildorligi 29-30 t/ga. 31 Marjona. Erta-o’rtapi- shar nav, o’rta bo’yli 42-45 sm, , texnik pishguniga qadar o’sish davri 100-105 kun. Me- valari pastga qaragan, priz- masimon shaklda, o’rtacha kat- talikda, rangi to’q qizil, eti o’rtacha qalinlikda, meva yuzi silliq, vazni texnik yetilganda 60-70 g, biologik yetilganda 75-85 g. Hosildorligi 34,8 t/ga. Meva tarkibida quruq modda 8,6%. Qand, 4,2%, vitamin S 125,2 mg% Degustasion bahosi,4,5 ball. Issiqxonada ekishga tavsiya etilgan navlar Flamingo F 1 . Fransiya davlatining «Kloz» urug’chilik kompaniyasining duragayi. Ertapishar. Venger tipidagi shirin qalampir. Tupi yirik, o’rtacha kattalikda, uzunligi 8x12 sm, bargi o’rtacha kattalikda, rangi och yashil, pishganda rangi qizil. Meva vazni 145 g ta’mi 5,0 ball. Hosildor, mevasi yangiligicha iste’mol qilishga va qayta ishlashga mo’ljallangan, kasalliklarga chidamli, a’lo darajada ta’mga ega, transportda tashishga qulay va fermer xo’jaliklarida ekishga tavsiya etiladi. Hosildorligi o’rtacha 18,5 t/ga ni tashkil etadi. Djemini F 1 . Gollandiya davla- tining Nunems» firmasining du ragayi. O’rtapishar. Tupi yirik, o’rtacha kattalikda, uzunligi 45-50 sm, bar- gi o’rtacha kattalikda. Meva shakli uzunchoq, o’rtacha kattalikda, tex- nik pishganda rangi yashildan to’q sariq rangga o’tib pishadi. Meva yuzasi silliq. Uzunligi o’rtacha 7- 8- 9-10 sm, qalinligi 6,8 sm Meva vazni 250 g, ta’mi 4,5 ball. Meva tarkibida vitamin S 86,2%, nitratlar 120 mg/kg, qu- ruq modda 6,8%, qand miqdori 2,6%. Yangiligicha iste’mol qilishga mo’ljallangan, kasalliklarga chidamli, trans- portda tashishga qulay va fermer xo’jaliklarida ekishga tavsiya etiladi. Hosildorligi o’rtacha 45,0 t/ga ni tashkil etgan. 32 Reyna F 1 . Gollandiya davla- tining «Nunems» firmasining duragayi. Ertapishar. Tupi yirik, o’rtacha kattalikda, uzunligi 45-50 sm, bargi o’rtacha kattalik- da. Meva shakli kubiksimon-cho’- ziq, 3-4 ta kamerali, o’rtacha kat- talikda, rangi to’q qizil, eti qa- lin. Meva yuzasi silliq. Uzunli gi o’rtacha 7-8-9-10 sm, qalinligi 6,8 sm, vazni 200 g, ta’mi 4,5 ball. O’sish davri 79 kun. Meva tarkibida vitamin S 18,3%, nitratlar /110 mg/kg, quruq modda 6,0%, qand miqdori 3,1%. Yuqori hosildor, yangiligicha iste’mol qilishga va qayta ishlashga mo’ljallangan, kasalliklarga chidamli, transportda tashishga qulay. Ushbu dura- gay ochiq dalada hamda issiqxonalarda ekishga tavsiya etiladi. Ho- sildorligi o’rtacha 52.0 t/ga ni tashkil etadi. Derbi F 1. Gollandiya dav- latining «De Reyter Side» firmasining duragayi. O’r- tapishar. Mevalari o’ziga xos qaymoq rangga ega, pishganda rangi qizil, kubiksimon sha- klda, eti qalin. Meva yuzasi silliq. Meva vazni 157 g, ta’- mi 5 ball. O’sish davri 97 kun. Yangiligicha iste’mol qilish- ga va qayta ishlashga mo’ljallangan, kasalliklarga chidamli. Ushbu duragay ochiq dalada hamda issiqxonalarda ekishga tav- siya etiladi. Hosildorligi o’rtacha 29,8 t/ga ni tashkil etadi. II. BOB Shirin qalampir yetishtirish texnologiyasi Respublikamizda so’nggi yillarda issiqxona xo’jaliklarini tashkil etish va ularda sabzavot hamda meva е tishtirish hajmini tubdan oshirish bo’yicha qator chora- tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda respublikamizda issiqxonalarning umumiy maydoni 50,5 ming gektardan oshmaydi va ularda asosan pomidor va bodring е tishtirilmoqda. Shirin qalampir esa faqatgina ochiq maydonlarda 2,3 ming gektar atrofidagi maydonda е tishtirilmoqda. Resurstejamkor isitilmaydigan issiqxonalar tashkil etish va ularda shirin qalampir kabi eng ko’p talab qilinadigan sabzavot ekinlarini ko’paytirish mamlakatimizda sog’lom ovqatlanish asosi bo’lgan sabzavot ekinlari xajmi va ularning turini ko’paytirish imkonini beradi. O’simliklarni isitilmaydigan issiqxona sharoitida joylashtirishda yorug’likdan maksimal 33 foydalanish maqbul issiqlik, suv, havo, oziqa rejimini yaratishda muhim omil bo’lib xizmat qiladi. Bunda ushbu ekinlarni biologik xususiyatlarini inobatga olgan holda bajariladi. Sabzavot ekinlarini joylashtirishda, albatta ularni ekish sxemasini, ya’ni o’simlikni oziqlanish maydonini to’g’ri tanlash lozim. Bo’lmasa ekilgan sabzavot ekinlari bir paytda o’sib-rivojlanmaydi, hosil ko’zlangan vaqtda pishib е tilmay tovarboplik darajasi ham pasayib ketadi. Ko chat yetishtirish. Odatda ko chatxonalarda amalga oshirilib, urug iʼ ʼ ʼ gektariga 800-1000 gramm hisobida fevral oxiri mart birinchi yarmida sepiladi. Ko chat parvarishi boshqa ko chat ekinlaridan farqlanmaydi. Ko chatlar 40-60 ʼ ʼ ʼ kundan so ng 4-5 chinbarg chiqarganda aprel oyi oxirida dalaga o tqazish uchun ʼ ʼ tayyor bo ladi. ʼ Er tanlash. Tuproq unumdorligiga talabchan. Shuning uchun oziq moddalarga boy, mexanik tarkibi engil qumoq, sho'rlanmagan barcha tuproqlar yaroqli. Almashlab ekishdagi o'rni. Ildizmevali ekinlar, piyoz, poliz ekinlari, karam eng yaxshi o'tmishdosh. O'g'itlash. Chuchuk qalampir ekini tuproq unumdorligi va uning oziqa rejimiga talabchan. O`zbekistonning sug`oriladigan bo`z tuproqlari sharoitida chuchuk qalampir yetishtirishda gektariga 120 – 200 azot, 140 – 150 kg fosfor, 90 – 100 kg kaliy beriladi. Organik o`g`itlar gektariga 20 – 30 tonna me`yorda, mineral o`g`itlardan fosfor va kaliy ning 50 %i asosiy o`g`itlash (shudgor osti)da, fosfor va azotning 25 % i egat olishda beriladi, qolgan mineral o`g`itlar qo`shimcha oziqlantirishda beriladi. Chuchuk qalampirning oziqa moddalariga bo`lgan talabini aniqlash bo`yicha o`tkazilgan tadqiqotlarda o`g`itlash me`yorlariga nisbatan 0,8 ; 0,6 nisbatda mineral o`g`itlar me`yorining kamaytirilishi hosildorlikni o`rtacha 5 - 6 tonna gektargacha, nisbiy miqdorda 11,2 % kamayishi kuzatilishi aniqlangan. To`liq o`g`itlash me`yorida sug`orish tejimining kamaytirilishi chuchuk qalampir hosilini 9,9 t/ga, uning nisbiy miqdorini 19,9 % ga kamaytirishi aniqlangan. Ham o`g`itlash, ham sug`orish rejimini 0,6 nisbatda tutish chuchuk 34 qalampir hosildorligini summar miqdorda 14,1 t/ga yoki 28,3 % ga kamaytirar ekan. Bu chuchuk qalampirning sug`orish va o`g`itlashga bo`lgan yuqori talabini yana bir marta tasdiqlaydi. Rivojlanish ko`rsatkichlaridan biri bo`lgan chuchuk qalampir barg sathi yuzasining ham ortib borish dinamikasi eng yuqori ko`rsatkichi 42,0 ming m 2 /ga meva tugish – texnik yetilish fazasiga to`g`ri kelishi, keyingi fazalarda uning pasayib borib, biologik yetilish fazasida 28,4 ming m 2 /ga bo`lishi Ye.A.Bolshakova [18; 24 b.] ma`lumotlarida keltirilgan. Chuchuk qalampir o`simligi fosforni qiyin o`zlashtiriluvchi shakllaridan umuman o`zlashtira olmaydi. Bir qarashda chuchuk qalampir uncha ko`p fosforni o`zlashtirmasada, butun o`suv davrida fosforning ta`minoti bir xil darajada bo`lishi lozim. Bu esa chuchuk qalampir o`simligining fosforli oziqlanishining o`ziga xosligini ko`rsatuvchi xarakterli xususiyatlaridan biridir [70; 17-19 b.]. Bo`z tuproqlarda gektariga azot 120-200, fosfor - 140-150, kaliy 90-100 kg; o`tlok va o`tlok- botkok tuproklarda azot 140-150, fosfor 140-150, kaliy 100 kg xisobida solinadi. Go`ng gektariga 20-30 tonna, fosfor va kaliyning yillik me`yorining 50 % i shudgor ostiga, fosforning 25 % i bilan azotning 15-20 % i egat olishda beriladi. Qolgan azot va kaliy me`yorlari aralashtirilib, teng yarmi ko`chatlar tutib olganda, qolgan ikkinchi yarmi esa meva tugish davrida beriladi. [71; 354 – 355 b.]. Toshkent viloyati sharoitida sabzavot almashlab ekish tizimida chuchuk qalampirni o`g`itlashning maqbul N200P150K100 me`yori tavsiya etiladi [6; 34- 35 b.]. Ushbu o`g`itlash me`yorida ChDNS nisbatan 80-80 va 80-90 % bo`lganda 16- 18 marta sug`orish iqtisodiy jihatdan eng maqbul hisoblanadi. O`suv davrida egat va o`simlik oraliqlariga 2 marotaba ishlov berib, 2 marotaba mineral o`g`it bilan oziqlantiriladi. Birinchi oziqlantirishda sof modda hisobida gektariga 150 kg superfosfat, 50 kg kaliy xlor va 150 kg azotli o`g`itlar, ikkinchi marotaba 100 kg superfosfat, 200 kg azotli o`g`itlar sarflanadi 5 . 35 O`tloqi va o`tloqi botqoq tuproqlarda gektariga 15 tonna go`ng, N160P120 K80 kg solish tavsiya etiladi. Azot karbamid yoki sulfat ammoniy, fosfor esa ammofos, kaliy esa kaliy xlor ko`rinishida berish kerak. Mineral o`g`itlar fizik tuk xolatida quyidagicha solinadi: karbamid - gektariga 330 kg, ammofos - 261 kg, kaliy xlor-160 kg. Agar azot ammoniy sulfati shaklida berilsa, u holda bu o`g`itning miqdori gektariga 760 kg bo`ladi. O`g`itlar quyidagi muddatlarda beriladi: Kuzgi xaydovdan oldin: ammofos- gektariga 196 kg, kaliy xlor – 120 kg. Birinchi oziqlantirishda – ko`chatlar tutib olgandan so`ng ular tez o`sa boshlagan davrda: ammofos - gektariga 64,8 kg, kaliy xlor - 40 kg, karbamid - 165 kg yoki sulfat ammoniy - gektariga 380 kg beriladi. Ikkinchi oziqlantirishda o`simlikning yalpi gullash va meva tugishining boshlanish davrida: karbamid gektariga - 235 kg yoki ammoniy sulfatini 380 kg berish kerak. Bo`z tuproqlarda shirin qalampirni yetishtirishda gektariga 20 tonna go`ng berilganda tuproqqa N 200 P 150 K 100 solinishi tavsiya etiladi. Maqbul sug`orish va oziqlantirish rejimlariga nisbatan 0,8; 0,6 nisbatlarda sug`orish va mineral o`g`itlar qo`llash chuchuk qalampir o`sishi va rivojlanishi hamda hosildorlik ko`rsatkichlariga turlicha ta`sir ko`rsatadi. To`liq o`g`itlash me`yorlariga nisbatan 0,8 ; 0,6 nisbatda me`yorning kamaytirilishi hosildorlikni o`rtacha 5,6 tonna/gektargacha, nisbiy miqdorda 11,2 % kamayishi kuzatilar ekan. To`liq o`g`itlash me`yorida sug`orish tejimining kamaytirilishi chuchuk qalampir hosilini 9,9 t/ga, uning nisbiy miqdorini 19,9 % ga kamaytirishi aniqlangan. Ham o`g`itlash, ham sug`orish rejimini 0,6 nisbatda tutish chuchuk qalampir hosildorligini summar miqdorda 14,1 t/ga yoki 28,3 % ga kamaytirar ekan. Bu chuchuk qalampirning sug`orish va o`g`itlashga bo`lgan yuqori talabini yana bir marta tasdiqlaydi . 36 Erni ekishga tayyorlash. Pomidor bilan bir xil bo'lib, xuddi shunday mashina va qurollar yordamida amalga oshiriladi. Ko'chatlar oldindan olib qo'yilgan, sug'orilgan jo'yaklarga ekiladi. Ekish muddati va usuli. 4-5 bargli ko'chatlar aprel ikkinchi yarmidan 10 maygacha qator orasi 60, 70 va 90 sm qilib, o'simliklar orasi 25-40 sm qilib o'tkaziladi. Sug'orish. Shirin qalampir salqin talab issiq sevar o’simlik bo’lganligi uchun nisbiy namlik va sug’orish muhim ahamiyatga ega. Shirin qalampir uch xil yo’l bilan sug’oriladi. 1. Tomchilatib 2. Egatlab 3. Yomg’irlatib sug’orish Surxondaryo sharoitida asosan tomchilatib va egatlab sug’orish qo’llaniladi. Ekilgan ko’chatlarda o’suv davri vaqtining dastlabki kunidan tuproq tarkibi yer osti suvining chuqurligiga muvofiq har 1 gektar maydon hisobiga 600-700 m³, meyyor jihatidan 8-10 kun oralatib sug’oriladi, keyin hosili tugishi bilan 5-8 kun oralatib sug’oriladi, butun o’suv davri davomiyligida 14-16 marotaba sug’orishni tashkil qiladi. Sug’orish quyosh botganidan so’ng yarim soatdan keyin va quyosh chiqishiga 1-1,5 soat qolganida amalga oshiriladi. Mevalarda yorilish hollari kuzatilganida kechki va kechqurungi sug’orilishidan to’xtaladi, tez-tez kam miqdorda sug’orilsa o’simlikning vegetativ, aksincha kam-kamdan ko’p miqdorlar sug’orish generativ o’sishiga olib keladi. Shirin qalampir hosil tugishi davrida maydonni sug’orishda juda ehtiyot bo’lish lozim. Zahlatib yubormaslik talab etiladi. Shuning uchun ushbu davrda sug’orish egat chuqur olinib, suvni kamroq me’yor bilan tez tez 5-6 kunda oralatib qo’yish tavsiya etiladi. O’suv davrida o’simlik har galgi sug’orishda ozroq-ozroqdan selitra, sulfat, ammoniy kabi o’g’itlardan solish mumkin. Maxalliy o’g’itlardan sharbat usulida sug’orish bilan quyib amalga oshirish mumkin. Parvarishlash. Ko'chatlar dalaga o'tqazilgach, tutib olgach, darhol birinchi kul`tivatsiya va chopiq qilinadi. Oradan bir oy o'tgach, ekin qator oralariga ikkinchi marta ishlov berish va chopiq o'tkaziladi. O'suv davrida tuproq namligi dala nam sig'imiga nisbatan 75-80 % dan kam bo'lmasligi shart. Respublikada tuproq sharoitlariga qarab har 7-12 kunda bir marta, jami chuchuk qalampirni 14-15, achchiq qalampirni – 12-13 marta, har safar 600-700 m3 ga normada sug'orish zarur. Shirin 37 qalampirning bo’yi 20-25 sm ga yetganda o’simlik shohlanishini rivojlantirish nuqtasi olib tashlanadi(chikanka qilinadi). O’simlikka shakl beriladi, shakl berilganidan so’ng uning baquvvat bo’lishi uchun 2-3 ta yon shohidan qoldiriladi. Bulg’or qalampiri tuproqning sharoyiti hamda ob-havoni hisobga olib har 5-7 kunda sug’orib turiladi. Sug’orishdan keyin tuproq yetilishi bilan chopiq qilinib, begona o'tlardan tozalanib turiladi. Hosili dastlabki ko’chat ekilgandan 40-45 kun o’tib yetiladi. Keyingilarida esa tezroq 20-25 kun davomida yetiladi. Hosili 4-5 kundan so'ng yig’ib olinadi va o’g’itlanib sug’oriladi. Bulg’or qalampiridan kuzning oktyabr oyigacha hosil olishingiz mumkin. Hosilni yig'ish. Meva tukkach, chuchuk qalampir hosili 35-45 kunda texnik etiladi. Bunda u normal yiriklikda va yashil rangda bo'lib, xushbo'y hid va mazaga ega bo'ladi, hosil har 4-5 kunda teriladi. Achchiq qalampir esa, mevasi to'la qizarib pishganda 2-3 marta terib olinadi. Shirin qalampir har gektardan 100-120 ts, achchiq qalampir esa 20-30 t sentnerdan (quritilgan) hosildorlikni taъminlaydi. Ilg'or xo'jaliklarda 1,5-2 marta ziyod hosil olinmoqda. 2 .1 - Shirin qalampirni ekish sxemasini hosildorligka tasiri Issiqxonalarda sabzavotlarni turlarini yetishtirishni ko‘paytirish, ularni sifatini yaxshilish, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining muhim vazifalaridan hisoblanadi. Issiqxonalarning maydonlarini ortishi, bozor iqtisodiyoti sharoitlari, sabzavotlar turlarini ko‘paytirishga turtki bo‘lmoqda. Shirin qalampir inson salomatligi uchun zarur bo‘lgan vitaminlarga boy qimmatli sabzavotlardan hisoblanadi. Ushbu sabzavot turiga aholining talabi yilning hamma fasllarida ortib bormoqda. Biroq, issiqxonalarda chuchuk qalampirni yetishtirish bo‘yicha ilmiy tavsiyanomalar yetarli bo‘lmaganligi uchun olinayotgan hosil va daromad shaxsiy tamorqa fermer xo‘jaliklarini talablarini qoniqtirmayapti. mintaqalarida O‘zining shifobaxshlik xususiyatiga ko‘ra, shirin qalampir yer yuzining ko‘pgina mavsumdan tashqari vaqtlarda issiqxonalarda yetishtirilmoqda.jumladan, Nedirlandiyada ushbu ekin hozirda 360 ga, Italiyada 2400 ga, Chexiyada 100 ga plyonkali hamda oynavand issiqxonalarda yetishtirilmoqda. 38 Issiqxonalarda shirin qalampirning joylashtirish qalinliklari bo‘yicha ko‘pgina tadqiqotchilar o‘z fikrlarini bildirishgan. A.L.Nosova Moskva viloyatida joylashgan issiqxonalarda o‘tkazgan tajriba natijalariga ko‘ra, o‘simliklarni 80+40×25 sm oraliqlarda joylashtirish yuqori hosil berganligini ta’kidlaydi. G‘arbiy Sibirda o‘tkazilgan tajribalarda esa M.A.Varonina, M.V.Loskutov o‘simliklarni 90+50×30 sm oraliqlarda joylashtirilganda yuqori hosil olinishini xabar qiladi. Yuqoridagi adabiyotlar sharhidan ko‘rinadiki, ko‘chatlarni joylashtirish qalinliklari bo‘yicha olimlarning fikrlari turlichadir. Shunga ko‘ra o‘simliklarning joylashtirish qalinligi har bir mintaqalar uchun tajriba natijasida belgilanishi lozim. Yuqorida bayon etilganlarni hisobga olib biz qishki issiqxonalarda shirin qalampirni ekish oraliqlari ularning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligiga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha dala tajribalarini o‘tkazdik. Tajribalar Toshkent Davlat agrar universiteti O‘quv tajriba xo‘jaligi issiqxonalarida olib borildi. Shirin qalampirning 60 kunlik ko‘chatlarini turli oraliqlarda ekildi va natijalar shuni kursatdiki kuchat oralig’i qancha uzoq bo’lsa kasallika chalinishi kam bulishi isbotlandi. Xashoratlardan oq – qanot va minyur pashshasi kup zararlashi isbotlandi. Fenologik kuzatishlarda ko‘chatlarning qalinliklari ekinlarning o‘sishi va rivojlanish bosqichlarining o‘tashiga o‘z ta’sirini o‘tkazishi aniqlandi. Qiyg‘os gullash (70×50 sm) oraliqlarida joylashtirilgan o‘simliklarda 86-88 kunda zich joylashtirilgan (70×20 sm) maydonlarda esa 72-82 kunda sodir bo‘ldi. Hosil tugish davrida o‘tkazilgan biometrik kuzatishlar siyrak joylashtirilgan (70×50 sm) o‘simliklar zich ekilgan (70×20 sm) o‘simliklarga nisbatan 14-16 donaga ortiq barg hosil qilishligi aniqlandi. Turli ekish oraliqlarida joylashtirilgan chuchuk qalampirning hosildorligi. Eng yuqori erta va umumiy hosildorlik o‘simliklarni qalin joylashtirilgan maydonlardan, ya’ni taqqoslovchi usulga nisbatan (0,4-0,9 kg/m2) hosil olindi. Ta’kidlash lozimki, o‘simliklar qalinliklarini ortishi 1 m2 dan ko‘chat sonini ortishi hisobiga erta va yuqori hosil berdi. Lekin sifatli mahsulot miqdori o‘simliklarni siyrak joylashtirilgan 70×50 sm sxemadagi maydonlardan olindi. 39 II.2 Shirin qalampir zararkunadalari, kasalliklari va ularga qarshi uyg’unlashgan kurash usullari . Shirin qalampir ekinla- rida kasalliklarni asosan zamburug’lar, bakteriyalar va viruslar qo’zg’atadi. Qalampir ekinlariga asosan qora ildiz chirish, fuzarioz, fitoftoroz, kladosporioz, kulrang va oq chirish, qora bakterial dog’la- nish va tamaki mozaikasi ka- salliklari zarar yetkazadi. Qora ildiz chirishi kasalligi. Bu kasallik po- midor ekinlaridagi singari shirin qalampir poyasining pastki qismini zararlaydi. Kasallangan joyi qorayadi, chiriydi va qurib qoladi. Ko’- chat qalin bo’lganda, sovuq iq- lim va zaxlatib sug’orish ushbu kasallikning rivojlanishiga qulay sharoit yaratadi.Fuzarioz kasalligi. Shi rin qalampirning pastki barglari, ko’pincha bir tomo- nidan sarg’ayishi va o’simlik lar so’lg’in bo’lib qolishi kuzatiladi. So’lgan barglar quriydi, biroq tushmasdan, novdalarda osilib qoladi. Novdalar ham o’simlikning bir tomonida so’lishi mumkin, keyinchalik butun o’simlik so’liydi. Ildiz qismida qora dog’lar rivojlanadi. Zararlangan o’simliklar so’lishdan oldin zaiflashadi va bo’yi juda past bo’lib qoladi, zararlangan qalampir o’simliklarining ildiz bo’g’zida pushti mog’or ko’rinishi mumkin. Kurash choralari. Agrotexnik: almashlab ekish, qator oralariga sifatli ishlov berish, ko’llatib sug’ormaslik. Biologik kurash sifatida Trixodermin preparatini 1 g/kg urug’ga qo’llash yaxshi natija beradi. Profilaktik: urug’larini ekishdan 25-30 kun oldin 2,5% Maksim – 0,4 l/t, 31,2% Seles Top – 0,4-0,6 l/t, 50% Fundozol – 2,0 kg/t bilan dorilab ekish. Kimyoviy kurash choralari: o’simliklarni rivojlanish davrida 20% Kvadris – 0,6 l/ga, 69% Akrobat MS – 2,0 kg/ga, 68% Ridamil Gold – 2,5 kg/ga, mis kuporosi – 6,0-8,0 kg/ga, 72% Previkur – 1,5 l/ga, 45% Proksanil – 2,0 l/ga, Kurzat R – 2,5 kg/ga fungisidlarni birontasi bilan almashlab purkash tavsiya etiladi. Kladosporioz yoki barglarni qo’ng’ir dog’lanishi kasalligi 40 Kasallik shirin qalampirning gullash-meva tugish paytlarida boshlanib barglarini zararlaydi. Uning bi- rinchi belgilari – pastki barglar ustida sariq yoki och-ya- shil dog’lar, barglar ostida esa (o’sha dog’larning tagida) rangsiz, sarg’ish yoki och-qo’ng’ir dog’lar paydo bo’lishidir. Barg ostidagi dog’lar yashil-qo’ng’ir (yoki kulrang-qo’ng’ir) tusli mayin mog’or bilan qoplanadi. Kasallik tezda tepa yarus barglariga o’tadi. Kuchli zararlangan barglar olachi- por tus oladi va quriydi Kurash choralari. O’simliklarni rivojlanish davrida Bayleton, 25% n.kuk. (0,5-1,0 kg/ga), Topsin- M, 70% n.kuk. (1,0 kg/ga), Folikur BT, 22,5% em.k. (0,3-0,5 l/ga), 1% li Bordo suyuqligi yoki boshqa fungisidlar bilan purkash tavsiya qilinadi. Kasallik kuchli rivojlanganida qalampirning gul va meva bandlari, gulkosa barglari va tugunchalari ham za- rarlanadi, ular keyinchalik to’kilib ketadi. Kasallikning eng kuchaygan davri meva pishish paytiga to’g’ri keladi. Kulrang chirish kasalligi. Kasallik bilan asosan qalampir mevalari kasallanadi. Meva rivojlanishining hamma bosqichlarida chirish ko’rinishidagi dog’lar va kulrang g’ubor qoplangan bo’ladi. Kasallikning rivojlanishi uchun nam va yomg’irli havo juda qulay hisoblana di. Kurash choralari Kimyoviy kurash choralari – kasallikning dastlabki belgilari paydo bo’lganda fungisidlardan Entoxlorok 85% n.kuk. (1,2-4,0 kg/ga), Ridomil gold MS 68% s.d.g. (2,5 kg/ga) va Topsin-M, 70% n.kuk. (1,0 kg/ga) miqdorlarida yoki boshqa ekinlarda yuqoridagi kasalliklarga qarshi ishlatishga ruxsat etilgan fungisidlarni purkash tavsiya etish mumkin. Sklerotinioz (oq chirish) kasalligi. Qalampir novdalari ildiz bo’g’zi qismidan oq g’uborlar bilan qoplanadi. Zamburug’ o’simlik poyalari ichida rivojlanadi va kasallik rivojlangan joyda novdalar 41 ustida qora dog’lar hosil bo’ladi. Kasallik bilan zararlangan qalampir poyalari yumshaydi, suvli bo’lib qoladi va namlik ko’payganda, vaqti bilan oq g’uborlar bilan qoplanadi. Mevalarning yuqori qismidan chirish kasalligi Kasallangan qalampir mevalarining ustki qismida dastlab qora dog’lar paydo bo’ladi va mevaning yuqori qismini zararlaydi. Chirish kasalligi mevaning ko’p qismini zararlaydi. Kasallikning rivojlanishiga sabab namlik, azotning tuproqda ko’payib ketishi va kalsiyning tuproqda yetishmasligi hisoblanadi. Kurash choralari. Sug’o- rishni to’g’ri tashkil qilish; azotli o’g’itlarni me’yori- dan ortiq bermaslik; kasal- langan qalampir mevalari- ni daladan yig’ib olish va tarkibida kalsiy moddasi ko’p bo’lgan ozuqalar bilan oziqlantirish (entokalkuim, kalbit, kalsiy nitrat va boshqalar). Qora bakterial dog’la- nish kasalligi. Kasallik bi- lan o’simlikning barcha a’zo- lari zararlanadi. Dastlab barglarda mayda dog’lar pay- do bo’ladi va ular kun sayin kattalashib qora rangga kira- di, barg chetlari esa sarg’ayadi. Mevalarda g’adir-budur dog’lar paydo bo’ladi, to’qimala- ri atrofi esa suvli bo’lib qoladi va yaralar hosil qila- di. Kasallangan o’simlik quriydi. Kasallikning oldi- ni olish uchun almashlab ekish, urug’likni ekishdan oldin urug’dorilagichlar bilan dorilash tavsiya etiladi. Shirin qalampirning zararkunandalari Poliz shirasi. Teng qanotlilar (Homoptera) turkumi- ning Aphidinea kenja turkumiga mansub. Sabzavot ekiniga shiralardan bir necha turi zarar yetkazadi. Bular orasida beda yoki akasiya shirasi, g’o’za yoki 42 poliz shirasi qalampir- ning ashaddiy zararkunanda- laridan biridir. Shiralar barg hujayralari shirasini so’radi, buning oqibatida poya va ildizlardagi uglevodlar miqdori keskin kamayib ketadi. Qattiq zararlangan barglarning shakli o’zgaradi va buralib qoladi. Mavsum davomida zararkunanda 20-26 ta avlod beradi, 150 tagacha lichinka tug’adi. Kurash choralari Agrotexnik: almashlab ekish, qator oralariga sifatli ishlov berish, ko’llatib sug’ormaslik. Biologik: oltinko’zni 3-4 kunlik tuxumini zararkunanda miqdoriga qarab 1:10, 1:5 nisbatda chiqarish. Kimyoviy usul: (asetamiprid) mospilan 20% n.kuk, kamilot 20% n.kuk. nestor 20%n.kuk – 0,15 l/ga; (malation) karbofos 57% em.k. fufanon – 1,2 l/ga preparatlarni birontasi bilan ishlov berish tavsiya etiladi. Kimyoviy ishlov berilgan dalalarga 2-3 kun o’tkazib o’simlikni stressdan chiqarish va rivojlanishini tezlashtirish uchun tarkibida gumin, fulvo, gibberell va oziqa moddalar kompleksi (N,P,K), mikroelementlar tarkibida bor o’simliklarning o’sishini boshqaruvchi preparatlardan birontasi bilan ishlov berish tavsiya etiladi. Tripslar. Hoshiya qanotlilar yoki tripslar (Thysanoptera) turkumiga, tuxum qo’ygichlilar (Terebrantia) kenja turkumiga, Thripidae oilasiga mansub. Tamaki tripsi – Thrips tabaci Lind .U qalampir, tamaki, piyoz, karam, ko’kat va gullarga kuchli shikast yetkazadi. Trips qalampir maysalarining yosh barglari va o’sish nuqtalariga joylashib oladi va sanchib-so’rib shikastlaydi. Zararlangan barglarning ostki tomoni o’ziga xos ravishda kumushsimon yaltirab qoladi, shikastlangan kurtaklardan esa bujmaygan barglar yoziladi. O’sish nuqtasi o’lgach o’simlikning rivojlanishi izdan chiqadi, ba’zan yosh o’simlik nobud bo’ladi. Tamaki tripsi mayda hasharot, uning bo’yi 0,8-0,9 mm keladi. Tanasi cho’ziq, urg’ochisida uzun, yirik, arrali tuxum qo’ygichi mavjud. Yetilgan hasharotning ikki 43 juft (chekkalari hoshiyali) tor qanotlari bor. Og’iz apparati sanchib-so’rishga moslashgan. Qarshi kurashish: dalani o’simlik qoldiqlaridan tozalash, kuzda shudgorlash, qishlab qoluvchi lichinkalar sonini kamaytirishdan iborat. Bahorda shirin qalampirda zararlayotganligi kuzatilishi bilan ularga qarshi (asetamiprid) mospilan 20% n.kuk, kamilot 20% n.kuk. nestor 20 %n.kuk., 0,15 l/ga; (malation ) karbofos 57% em.k. fufanon – 1,2 l/ga. (abamektin), vertimek 1,8% em.k., preparatlarning birontasi bilan ishlov berish tavsiya etiladi. Oqqanotlar. Teng qanotli hasharotlar (Homoptera) tur- kumining oqqanotlar (Aleyrodidae) oilasiga kiradi. Bu ekin- larni har ikkala keng tarqalgan turlar: issiqxona va g’o’za (tamaki) zararlay boshlaganiga bog’liq bo’ladi. Ya’ni, o’simlik qancha- lik erta zararlansa, shuncha ko’p hosilni yo’qotishi mum- kin. Oqqanotlar yil mobay- nida to’xtovsiz rivojlanishga odatlangan hasharot bo’lgani tufayli, bir yilda 10-12 ta avlod qoldiradi. Kurash choralari Agrotexnik: almashlab ekish, qator oralariga sifatli ishlov berish, ko’llatib sug’ormaslik. Mexanik: oqqanot sonini kamaytirish maqsadida sariq ekranlardan foydalanish. Biologik: enkarziya parazitini 1:20, 1:10, 1:5 nisbatda qo’llash. Kimyoviy: agarda oqqanotlarning miqdori ko’p bo’lsa quyidagi preparatlardan birini qo’llash tavsiya etila- di: (Buprofezin) (applovud, safflaud, applaud 25% n.kuk. – 0,5 kg/ga; (piriproksifen) admiral 10% em.k. – 0,5 l/ga; (ase- tamiprid) komilot, nester, entospilan, mospilan 20% n.k. – 0,3 kg/ga; (imidakloprid) bagira, vulkan, komandor, kon- fidor 20% em.k. – 0,3 – 0,4 l/ga; preparatlarning birortasi bilan ishlov berish tavsiya etiladi. 44 O’rgimchakkana. O’rgimchakkana (Tetranychus urticae Koch.) o’r- gimchaksimonlilar (Arachnoidea) sinfiga, Acariphormes turku- miga, o’rgimchakkanalar (Tetranychidae) oilasiga mansub. qishlab chiqadiganlari esa to’q sariq-qizil bo’ladi. Tanasi- ning yon tomonlaridagi ikkita qoramtir dog’lari yaqqol ko’rinib turadi. Urg’ochisi rivojlanishi- da tuxum, lichinka, pronimfa, deytonimfa va yetuklik (imago) davrlarini kechiradi. Kana barglarining orqa tomoniga joy- lashib, unga shikast yetkazadi, o’simlik qattiq zararlanishi na- tijasida barglari to’kilib, keyinchalik qurib qolish holati kuzatiladi. O’rgimchakkana o’simlikning o’sish davrining bosh- lang’ich davrida zararlaganda hosildorlik 50% gacha nobud bo’lishi mumkin. Kanalar havo haroratiga qarab bitta avlo- dining rivojlanishi bahor oylarida 19 kun, yozda 8-12 kunga- cha davom etadi. Bir yilda 12-20 marta avlod beradi. Urg’ochi zotlari 100-160 tagacha tuxum qo’yib, 10-15 kun yashaydi. Urg’ochi kanalar o’simlik qoldiqlarida yakka-yakka holda yoki to’p-to’p bo’lib qishlaydi. Kimyoviy kurash choralari: Ta’sir etuvchi moddasi propargit (oltin vodiy, uzmayt entomayt , omayt, 57% k.em. – 1,5 l/ga) bromopropilat (mitron neoron, 50% em.k. – 1,0-1,2 l/ ga) abamektin (vertimek, akarinsekt, algamek, torpedo gol- mektin, dalamektin), 1,8% em.k. – 0,3-0,4 l/ga geksitiazoks (xek sorum), nissoran 5% -0.6 l/ga, nissoran, eltosoran, tetrosan 10% – 0.3 l/ga, sarf miqdorida qo’llash tavsiya etiladi. et Schiff ), undov tunlami ( A. exlamationis Den. et Schiff.) va boshqalar. Bir yilda 2-5 bo’g’in beruvchi bu zararkunandalar qalampir, ekinlarni zararlaydi. Kuzgi tunlam Markaziy Osiyo sharoitida issiqxonalardan boshlab, erta bahorda ertagi ekinlar, avgust-sentyabr oylarida esa kechki ekinlarni zararlaydi. Ayrim yillari ildiz kemiruvchi tunlamlar zarari oqibatida hosildorlik 7-12% ga kamayadi. Kurash choralari. kuzgi shudgor va o’simlikning o’sish davrida yuqori agrotexnika ishlarini amalga oshirish. Biologik kurash: kuzgi tunlamining jinsiy feromonidan foydalanib, har bir paykalda uning rivojlanish darajasini belgilab trixogramma kushandasi tarqatiladi. 45 Kiyoviy kurash: sabzavot ekinlari har bir m 2 da 1-2 tadan ortiq kuzgi tunlam lichinkasi aniqlanganda amalga oshiriladi. Buning uchun piretiroid insektisidlar, ayniqsa desis (0,7 l/ga) traktor yordamida purkab, ketidan kultivasiya o’tkazish yoki suv berish yaxshi natija beradi. Issiqxonalarda ko’chat ostiga tayyor eritmani 100-150 ml quyib chiqish zarur.Kolorado qo’ng’izi Leptinotarsa decemlineata Say. Kolorado qo’ng’izi yovvoyi ituzumsimon o’simliklar bilan oziqlanadi. Lichinkaning kattaligi odatda 0,9 sm gacha boradi, ba’zan 1 sm dan oshadi. Lichinkalari 15-25 kunda rivojlanib, shu davrda 3 marta tullaydi. Oziqlanishni tamomlagan shuning ichida g’umbakka aylanadi. Hozirgi vaqtda kolorado qo’ng’izi tarqalgan joylarning har xil iqlim sharoitida bu hasharot bir mavsumda bittadan to’rttagacha avlod beradi. Kurash choralari Agrotexnik: almashlab ekish, qo’ng’iz miqdori kam bo’lganda qo’l kuchi bilan terib yo’qotish. Kimyoviy kurash: o’simlikni rivojlanish davrida (Asetamiprid) Mospilan, protektor, nestor,20 % n.kuk. – 0,02-0,03 l/ga, (Deltometrin) delsis 2,5%, desis 2,5 % – 0,15l/ga, tadj 10%, desis 10% – 0,035l/ga, (imidoakloprid) konfidor, bagira, koginor, komprador, 20% k.e. – 0,05 l/ga; (xlorantraniliprol) koragen, 20% sus.k. – 0,04 – 0,05 l/ga preparatlardan biri bilan suvda yaxshilab aralashtirib purkash, takroriy ishlov zarur bo’lsa, boshqa preparatni qo’llash tavsiya qilinadi. III. BOB Eng qulay ekish oraliqlarini issiqxonalarda aniqlash ekish sxemasi, o’g’itlash, sug’orishning shirin qalampirga o`sishi va rivojlanishiga ta`siri Issiqxonalarda sabzavotlarni turlarini yetishtirishni ko‘paytirish, ularni sifatini yaxshilish, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining muhim vazifalaridan hisoblanadi. Issiqxonalarning maydonlarini ortishi, bozor iqtisodiyoti sharoitlari, sabzavotlar 46 turlarini ko‘paytirishga turtki bo‘lmoqda. Shirin qalampir inson salomatligi uchun zarur bo‘lgan vitaminlarga boy qimmatli sabzavotlardan hisoblanadi. Ushbu sabzavot turiga aholining talabi yilning hamma fasllarida ortib bormoqda. Biroq, issiqxonalarda chuchuk qalampirni yetishtirish bo‘yicha ilmiy tavsiyanomalar yetarli bo‘lmaganligi uchun olinayotgan hosil va daromad shaxsiy tamorqa fermer xo‘jaliklarini talablarini qoniqtirmayapti. mintaqalarida O‘zining shifobaxshlik xususiyatiga ko‘ra, shirin qalampir yer yuzining ko‘pgina mavsumdan tashqari vaqtlarda issiqxonalarda yetishtirilmoqda.jumladan, Nedirlandiyada ushbu ekin hozirda 360 ga, Italiyada 2400 ga, Chexiyada 100 ga plyonkali hamda oynavand issiqxonalarda yetishtirilmoqda. Issiqxonalarda shirin qalampirning joylashtirish qalinliklari bo‘yicha ko‘pgina tadqiqotchilar o‘z fikrlarini bildirishgan. A.L.Nosova Moskva viloyatida joylashgan issiqxonalarda o‘tkazgan tajriba natijalariga ko‘ra, o‘simliklarni 80+40×25 sm oraliqlarda joylashtirish yuqori hosil berganligini ta’kidlaydi. G‘arbiy Sibirda o‘tkazilgan tajribalarda esa M.A.Varonina, M.V.Loskutov o‘simliklarni 90+50×30 sm oraliqlarda joylashtirilganda yuqori hosil olinishini xabar qiladi. Yuqoridagi adabiyotlar sharhidan ko‘rinadiki, ko‘chatlarni joylashtirish qalinliklari bo‘yicha olimlarning fikrlari turlichadir. Shunga ko‘ra o‘simliklarning joylashtirish qalinligi har bir mintaqalar uchun tajriba natijasida belgilanishi lozim. Yuqorida bayon etilganlarni hisobga olib biz qishki issiqxonalarda shirin qalampirni ekish oraliqlari ularning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligiga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha dala tajribalarini o‘tkazdik. Tajribalar Toshkent Davlat agrar universiteti O‘quv tajriba xo‘jaligi issiqxonalarida olib borildi. Shirin qalampirning 60 kunlik ko‘chatlarini turli oraliqlarda ekildi va natijalar shuni kursatdiki kuchat oralig’i qancha uzoq bo’lsa kasallika chalinishi kam bulishi isbotlandi. Xashoratlardan oq – qanot va minyur pashshasi kup zararlashi isbotlandi. 1-Jadval Issiqxonalarda shirin qalampirni joylashtirish qalinliklari. Ekish oraliqlari, sm 1 m2 dagi ko‘chatlar soni, dona 1 tup o‘simlikning oziqlanish maydoni 47 70x20 7,1 0,14 70x 3 0 4,1 0,21 70x 4 0 3,5 0,28 70x 5 0 2,8 0,35 Fenologik kuzatishlarda ko ‘ chatlarning qalinliklari ekinlarning o ‘ sishi va rivojlanish bosqichlarining o ‘ tashiga o ‘ z ta ’ sirini o ‘ tkazishi aniqlandi . Qiyg ‘ os gullash (70×50 sm ) oraliqlarida joylashtirilgan o ‘ simliklarda 86-88 kunda zich joylashtirilgan (70×20 sm ) maydonlarda esa 72-82 kunda sodir bo ‘ ldi . Hosil tugish davrida o ‘ tkazilgan biometrik kuzatishlar siyrak joylashtirilgan (70×50 sm ) o ‘ simliklar zich ekilgan (70×20 sm ) o ‘ simliklarga nisbatan 14-16 donaga ortiq barg hosil qilishligi aniqlandi . 2-Jadval Turli ekish oraliqlarida joylashtirilgan chuchuk qalampirning hosildorligi. Ekish oraliqlariH osildorlik kg/m 2 Ertangi hosil 10.V-20.V H osilga tovarbop m ahsulot m iqdori, % 70x20 9,6 1,6 89,0 70x 3 0 8,7 1,2 93,6 70x 4 0 7,6 1,0 94,0 70x 5 0 5,8 0,8 95,2 Eng yuqori erta va umumiy hosildorlik o ‘ simliklarni qalin joylashtirilgan maydonlardan , ya ’ ni taqqoslovchi usulga nisbatan (0,4-0,9 kg / m 2) hosil olindi . Ta ’ kidlash lozimki , o ‘ simliklar qalinliklarini ortishi 1 m 2 dan ko ‘ chat sonini ortishi hisobiga erta va yuqori hosil berdi . Lekin sifatli mahsulot miqdori o ‘ simliklarni siyrak joylashtirilgan 70×50 sm sxemadagi maydonlardan olindi . ( Abdiyev Zafarali maqolasidan ma ’ lumotlar ) Quyidagi ma ’ lumotlar Pirnazarova M ning dissertatsiya ma ’ lumotlarida keltirishicha 2022 yil t adqiqot natijalariga ko`ra qo`llanilgan o`g`itlar shirin qalampirning o`sishi va rivojlanishiga ijobiy ta`sir ko`rsatar e kan. 48 O`g`isiz – nazorat variantida g`unchalash fazasida o`simlik bo`yi 12,9 sm, barglar soni 29,0 dona bo`lgan bo`lsa, texnik yetilish fazasida ushbu ko`rsatkich 59,6 va 122,0 donani tashkil qildi. Azot (N) 200 va kaliy (K) 90 kg/ga qo`llanilgan variantda gullash fazasida o`simlik bo`yi 31,7 sm, barglar soni 75, donani tashkil etgan bo`lsa, texnik yetilish fazasida ushbu ko`rsatkich mos ravishda 82,2 va 130,0 ni tashkil qildi. NKFU o`g`iti me`yorini oshib borish o`simlik bo`yi va barglar sonini oshishiga olib keldi. Texnik yetilish fazasida NKFU 60 variantida o`simlik bo`yi 87,1 sm bo`lgan bo`lsa, NKFU 180 variantida 91,9 sm bo`lganligi aniqlandi (3.2 - jadval). Fosfor saqlovchi A mmofos, NKFU va PS - agro o`g`itlari bir xil 100 kg/ga qo`llanilgan variantlarda gullash fazasida o`simlik bo`yi 38,8; 37,9 va 38,5 sm bo`lgan bo`lsa, texnik yetilish fazasiga kelib ushbu ko`rsatkich mos ravishda 90,5; 89,7 va 89,8 sm ni tashkil qildi. Barglar soni ham shu tendensiya bo`yicha oshib bordi. Shunday qilib, fosforli o`g`itlar shirin qalampir ning o`sishi va rivojlanishiga ijobiy ta`sir ko`rsatdi. O`simlik bo`yi va barglar soni bo`yicha fosfor saqlovchi ammofos, NKFU va PS - agro o`g`itlari bir xil me`yorda (100 kg/ga) qo`llanilganda teng ahamiyatli bo`ldi. 49 3- jadval Turli fosfor saqlovachi o`g`itlarning shirin qalampirning o`sishi va rivojlanishiga ta`siri. (2022-2023 yil o`rtacha) № Variantlar O`suv fazalari g`unchalash gullash meva tugish texnik yetilish o`simlik bo`yi, sm barg soni, dona o`simlik bo`yi, sm barg soni, dona o`simlik bo`yi, sm barg soni, dona o`simlik bo`yi, sm barg soni, dona 1 O`g`isiz - nazorat 1 2 ,9 2 9 28 ,7 90 4 7 ,4 140 79,6 199 2 N 200 K 90 – fon 15,7 35 36,7 100 52,3 148 105 211 3 Fon + P100 ( Ammofos ) 18, 6 4 7 43, 8 11 9 61,6 175 111 249 4 Fon + P60 ( NKFU ) 17,6 39 41,3 112 58,9 167 107 238 5 Fon + P100 (PS - agro) 18, 5 4 4 43, 4 120 61, 5 175 111 249 50 IV. BOB Ekish sxemasi, o’g’itlash, sug’orishning shirin qalampirga hosildorligi va hosil sifatiga ta`siri Quyidagi ma’lumotlar Pirnazarova M ning dissertatsiya ma’lumotlarida keltirishicha 2022 yil tipik bo`z tuproqlari sharoitida shirin qalampirning « Dar – Tashkenta » navi hosildorligiga Qizilqum fosforitlari asosida olingan fosfor saqlovchi o`g`itlarning yillik me`yorlari oshirib borilgan, hamda turli shaklda qo`llanilganda ta`siri turlicha bo`lganligi aniqlandi. O`g`isiz - nazorat variantida shirin qalampir hosildorligi gektaridan 146,5 s/ga olingan bo`lsa, azot (N) 200 va kaliy (K) 90 kg qo`llanilgan variantda nazoratga nisbatan 113,9 s/ga qo`shimcha hosil olindi. Ammofos, NKFU va PS-agro o`g`itlari bir xil (100 kg/ga) qo`llanilgan variantlarda deyarli bir xil 318,1; 316,4 va 317,4 s/ga hosil olindi. Qo`llanilgan fosfor saqlovchi o`g`itlar shirin qalampir hosildorligiga ijobiy ta`sir qilar ekan. 4- jadval Turli fosfor saqlovchi o`g`itlarni sabzavot va kartoshka ekinlarining hosildorligiga ta`siri, s/ga № Variantlar Ekin turlari shirin qalampir 1. O`g`itsiz - nazorat 216,5 2. N 200 K 90 – fon 259,4 3. Fon + P100 ( Ammofos ) 318,1 4. Fon + P100 ( NKFU ) 316,4 5. Fon + P100 ( PS-agro ) 317,4 Sd , % EKIF 05 , s/ga 3,3 6,5 Sabzavot ekinlarining hosili shakllanishida qo`llanilgan o`g`itlar me`yorlarining hissasi o`g`it me`yori ekin turiga bog`liq ekan. Hosildorlik va o`g`it me`yori orasidagi bog`liqlik chiziqli xarakterga ega bo`lib, uning tig`izligining eng yuqori ko`rsatkichi shirin qalampirda (r = 0,98) kuzatilibekanligi aniqlandi. 51 5 – jadval Fosforsaqlovchi o`g`itlarning shirin qalampirning hosil sifatiga ta`siri, 2022 yil T/r Variantlar Quruq modda miqdori, % Umumiy shakar miqdori, % Askorbin kislotasi (C vitamini), mg % Nitrat miqdori, mg/kg 1 O`g`itsiz - nazorat 15 , 1 5,5 118,6 56,6 2 N 200 K 90 – fon 14,9 5,4 121,7 65,8 3 Fon + P100 ( Ammofos ) 14,6 5,6 123,8 62,5 4 Fon + P100 ( NKFU ) 14,7 5,5 122,7 61,6 5 Fon + P100 ( PS-agro ) 14,8 5,6 121,5 65,5 52 V. BOB. Shirin qalampir yetishtirishdagi iqtisodiy samaradorligi Tadqiqot natijasida Qizilqum fosforitlari asosida olingan fosfor saqlovchi o`g`itlar qo`llashning shartli iqtisodiy samaradorligi aniqlandi. 2022 yil dala tajribasida bir xil me`yorda (100 kg/ga) qo`llanilgan fosfor saqlovchi o`g`itlar gektari 949816,7 so`mdan 1263804,1 so`m gacha shartli sof daromad olish imkoniyatini yaratadi. O`rganilgan o`g`itlar ichida shartli sof daromad olish imkoniyati bo`yicha ammofos va PS-agro o`g`itlari NKFU o`g`itiga nisbatan samarali ekanligi aniqlandi. Tadqiqot natijasida Qizilqum fosforitlari asosida olingan fosfor saqlovchi o`g`itlar qo`llashning shartli iqtisodiy samaradorligi aniqlandi. NKFU o`g`itining nisbatan kam shartli sof daromad olish va xarajatlarning oshib borish tendensiyasi ushbu o`g`itlarning ishlab chiqarish xarajatlarining ortiqligi hamda qo`shimcha hosil bilan qoplanishining birmuncha pastligi bilan izohlanadi. Shartli rentabellik darajasi ko`rsatkichlari bo`yicha yuqorida keltirilgan qonuniyat kuzatildi. Iqtisodiy samaradorligi bo`yicha o`g`itlar quyidagi ketma- ketlikda joylashdi: Ammofos → PS-agro → NKFU. Xulosa qilib aytganda, ekish tizimida Qizilqum fosforitlari asosida olingan fosfor saqlovchi o`g`itlar qo`llash yuqori iqtisodiy samaradorlikka erishish mumkin ekan. 53 6-jadval Turli fosfor saqlovchi o`g`itlar qo`llashning shirin qalampir yetishtirishda shartli iqtisodiy samaradorligi № Variantlar Fonga nisbatan qo`shimcha hosil, s/ga Qo`shimcha hosilni sotishdan olingan shartli daromad, so`m/ga Fosforli o`g`itlar qo`llash uchun sarf bo`lgan xarajatlar, so`m/ga 1 s mahsulot tannarxi, so`m/s Fosforli o`g`itlar hisobiga olingan shartli sof daromad, so`m/ga Shartli rentabellik, % 1 N 200 K 90 – fon 0 0 0 0 0 0 2 Fon + P100 ( Ammofos ) 58,7 2054500 0 11 90695 0 350000 12638050 172,5 3 Fon + P100 ( NKFU ) 57 ,0 1995000 0 1240733 0 350000 11542670 160,7 4 Fon + P100 (Ps - agro) 58 ,0 2030000 0 1193775 0 350000 12362250 170,0 54Shartli rentabellik, % 154 156 158 160 162 164 166 168 170 172 174 172.5 160.7 170 Chart Title Fon + P100 (Ammofos) Fon + P100 (NKFU) Fon + P100 (Ps-agro) Turli fosfor saqlovchi o`g`itlar qo`llashning shirin qalampir yetishtirishda shartli iqtisodiy samaradorligi 55 XULOSA Shirin qalampir yetishtirishda ekish sxemalarni o`rganish asosida quyidagi xulosalarga keldik: 1. Fenologik kuzatishlarda davomida ko‘chatlarning qalinliklari ekinlarning o‘sishi va rivojlanish bosqichlarida qiyg‘os gullash 70×20 sm sxemada ekilgan maydonlar qolgan sxemadagi maydonlarga nisbatan 72-82 kuni tashkil etdi. 2. Hosil tugish davrida o‘tkazilgan biometrik kuzatishlarda esa 70×20 sm o‘simliklarga nisbatan 14-16 donaga ortiq barg hosil qilishligi aniqlandi. 3. Shirin qalampirni 70x30 sm ekish sxemasida ekilgan variantda esa tovarbop mahsuldorligi eng yuqori bergan. 4. Shirin qalampirni 70x20 sm ekish sxemasida ekilgan variant eng yuqori xosil olindi. 5. Bir xil me`yorda (100 kg/ga) qo`llanilgan o`g`itlar shirin qalampirda gektariga 1542670 so`mda 12638050 1 so`m gacha sof daromad olish imkoniyatini yaratadi. O`rganilgan o`g`itlar ichida shartli sof daromad olish imkoniyati bo`yicha ammofos va PS-agro o`g`itlari NKFU o`g`itiga nisbatan samarali ekanligi aniqlandi. 56 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-son Prezident Farmoni. 2017 y. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 20 oktyabrdagi 841-son «2030 yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish sohasidagi milliy maqsad va vazifalarni amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» gi qarori 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 23 oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5853-son farmoni. 4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 3 февралдаги “Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар тизими ҳамда янада замонавий хизматлар кўрсатишни ривожлантириш тўғрисидаги”ги ПФ–6159-сон Президент Фармони. 5. Азимов Б., Якубов М., Абдуллаева О. Ширин қалампирни бевосита уруғидан етиштиришда суғориш тартибининг иқтисодий самарадорлиги // Агро илм – Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги. – 2013. - № 3(27). – Б. 34-35. 6. Азимов Б.Ж., Азимов Б.Б. Сабзавотчилик, полизчилик ва картошкачиликда тажрибалар ўтказиш методикаси. - Тошкент. 2002. - 224 б. 7. Азимов Б.Б., Мавлянова Р.Ф., Азимов Б.Ж. Ўзбекистонда ширин қалампирдан юқори ҳосил олиш бўйича тавсиялар. Тошкент: 2016. 18-б. 8. Туркия Республикаси Озиқ-овқат қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳамда “Denizbank” ҳамкорлигида тайёрланган “100 та китоб"дан иборат тўплами. 9. Хакимов Р.А., Аббосов А.М., Азимов Б.Ж., Ганиев Ф.К., Бережнова В.В., Расулов А.И., Холдоров М. Сабзавот, полиз ва картошка экинларини етиштириш бўйича тавсиялар. - Тошкент: 2014, б-13. 10. Расулов Ф.Ф. Такрорий муддатда ширин қалампир навларини танлаш ва етиштириш технологиясининг элементларини такомиллаштириш. Қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори (Doctor of Philosophy) илмий даражасини олиш учун диссертация иши. - Тошкент – 2017. б-11-13 57 11. Сагдуллаев А.У., Рахматов А.А., Ташпулатов У.Б. Содиқова С.З. Аччиқ қалампирни касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш бўйича тавсиянома. – Тошкент: 2018. б-24. 12. Ҳасанов Б.О., Очилов Р.О., Гулмуродов Р.А. Сабзавот, картошка ҳамда полиз экинларининг касалликлари ва уларга қарши кураш. - Тошкент: 2009. 13. Хўжаев Ш.Т. Ўсимликларни зараркунандалардан уйғунлашган ҳимоя қилиш, ҳамда агротоксикология асослари.-Тошкент: “Наврўз” – 2014 б- 26-30 14. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида экиш учун тавсия этилган қишлоқ хўжалик экинлари Давлат реестри. Тошкент- 2020. б-51-52. 15. Алексеева Е.Н. Влияние длительного применения удобрений на почвенное плодородие и урожай культур на средневыщелоченном черноземе в зоне неустойчивого увлажнения // Влияние длительного применения удобрений на плодородие почвы и продуктивность севооборотов – М.: Колос, 1978. – С. 99-117. C 16. Аманов М.А., Байгулов Д.П. Пути рационального использование орошаемых земель в Узбекистане // Земледелие. – Москва, 1983 . - № 6. –С. 42- 43. 17. Белогубова Е.Н., Васильев А.М., Гиль Л.С. Современное овощеводство открытого грунта. Житомир. - Рута. 2007. – 433 с. 18. Головач А.А. Эффективность фосфорсодержащих удобрений с различной растворимостью фосфатного компонента под картофель и ячмень на дерново-подзолистой супесчаной почве / Автореф. дисс. на соис. уч. степ. канд. с.-х. наук. - Минск. 1997. – 19 с. 19. Дедов А.В. Система удобрения, продуктивность культур и плодородие чернозема выщелоченного / А.В.Дедов, Н.И.Придворьев, В.В.Верзилин, Л.П.Кузнецова // Агрохимия. – 2004. - № 5. – С. 36-46. 20. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. М., Агропромиздат. 1985. – 351 с. 58 21. Ерешко А.С., Хронюк В.Б., Татаркин С.В. Экономическая и биоэнергетическая эффективность возделывания сортов озимого ячменя на разных фонах минерального питания// Научный журнал КубГАУ, №75(01), 2012. – С 1-11. 22. Ермохин, Ю.И. Диагностика минерального питания, величины и качества урожая костреца безостого на черноземах Западной Сибири : монография / Ю.И. Ермохин, Н.В. Михальская. – Омск: ФГОУ ВПО ОмГАУ, 2006. – 96 с. 23. Ефремов Е.Ф. Изучение роли органического вещества навоза в повышения плодородия дерново – подзолистых почв. //Результаты длительных исследований в системе Географической сети опытов с удобрениями. Российской Федерации. (к 70- летию Госсети). М. – ВНИИА. 2011. –С. 47-71. 24. Зайцева Г.А. Влияние влажности почвы и содержания подвижных фосфатов в черноземе выщелоченном на урожайность сельскохозяйственных культур // Плодородия. 2011. - №5. – Б. 32-34. 25. Закиров Т.С Култура земледелия в орошаемых условиях Узбекистана.-Ташкент. Фан., 1979. – 240 с. 26. Ибрагимов Н.М. Джуманиязова Ю.А., Рузимов Ж.Ш. Кузги буғдойда азотли ўғитлар меъёри ва тупроқдаги минерал азот динамикаси // ЎзПИТИ 80 йиллигига бағишланган “Пахтачиликдаги долзарб масалалар ва уни ривожлантириш истиқболлари” илмий-амалий конференция материаллари тўплами. – Тошкент, 2009. – Б. 235-238. 27. Куперман Ф .М. Биологический контроль в сельском хо зяйстве. М:. 1962. – С. 44-48. 28. Лавронов Г.А. Богарное земледелие в Узбекистане. – Т,Изд.ФАН,1989.-с.484. 29. Литвинов С.С. Методика полевого опыта в овощеводстве. М:. Россельхозакадемия, 2011. – 650 с. 30. Мальцев А.Е. Земельно-водные ресурсы Средной Азии и их использование. Фрунзе, 1969. - С. 256. 59 31. Мангатаев Ц.Д., Убугунов Л.Л., Рузавин Ю.Н., Убугунов В.Л. Внесение фосфорных удобрений под картофель в Забайкалье // Плодород ие. 2007. - № 2. – С. 11-12. 32. Мартиросян Г.С., Саргсян Г.Ж., Геворгян Э.Ф., Мавлянова Р.Ф. Сортоиспытание новых сортов томата и перца, созданных на основе гермоплазмы из всемирного центра овощеводства // Ўзбекистон аграр фани хабарномаси. № 3 (53). 2013. – Б. 62 – 66. 33. Мельникова М.Г., Минакова О.А., Мазлумова А.Л. Влияние длительного примен ения удобрений на динамику подвижных форм фосфора и калия чернозема выщелоченного // Плодородие. - №2. 2013. – С. 5-7. 34. Мусаев Б.С. Агрокимё. - Т. Ўқитувчи, 2001. – Б. 130 - 284. 35. Ниёзалиев Б.И., Тиллабеков Б.Х., Ибрагимов Н.М., Миразев Л.А., Қодирхўжаева М.Ф. Пахтачиликни ривожлантиришда ЎзПИТИ нинг ўғитлар бўлими томонидан олиб борилган илмий-тадқиқотлар самараси. ЎзПИТИ нинг 80 йиллигига бағишланган “Пахтачиликдаги долзарб масалар ва уни ривожлантириш истиқболлари” Халқаро илмий-амалий конференция маърузалари тўплами. - Т. 2009. - Б. 33-35. 36. Ниёзалиев Б.И., Тиллабеков Б.Х., Ибрагимов Н.М., Мирзаев Л.А, Қодирходжаева М.Ф. Сув ва ресурс тежовчи агротехнологияларни қўллашда маъдан ва органик ўғитлардан самарали фойдаланиш омилари // Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигида сув ва ресурс тежовчи агротехнологиялар. - Т. 2008. – Б. 278-282. 37. Остонақулов Т.Э., Зуев В.И., Қодирхўжаев О.Қ. Сабзавотчилик. - Т.: 2009. - 460 б. 38. Хорошкин А.Б.Питание овощных культур // Картофель и овощи, 2014 - №6. – С. 16-17. 39. Христенко А.А. Использование национальных стандартов для диагностики азотного фосфатного и калийного состояния почв Украины // Агрохимия, 2014. - № 7. – С. 60-68. 60 40. Чумаченко И.Н. Фосфор в жизни растений и плодородие почв. М. ЦИНАО. 2003. – 124 С. 41. Шафранов О.Д. Динамика агрохимических показателей угодий Нижегородской области.// Плодородия, 2005. - №2. – С. 8-10. 42. Шугля З.М. Система удобрений в севообороте // Результаты исследований в длительных опытах с удобрениями по зонам страны. Тр.ВИУА. Вып. II М. ВИУА. 1982. – С. 94 - 118. 43. Шустикова Е.П., Шапавалова Н.Н. Продуктивность чернозема обыкновенного при длительном систематическом длительных минеральных удобрений результаты длительных исследований в системе географической сети опытов с удобрениями Российской Федерации. (к 70 – летию Госсети). Вып 1 Под ред. Сычева В.Г. – М. ВНИИА. 2001. – С. 331 - 351. 44. Щепетьев М.А Эффективность применения азотных и фосфорных удобрений на озимой пшенице после непаровых предшественников в Приазовский зоне Ростовской области. Автореф. на. соис. учен. степ. с.-х. наук. Москва, 2013. -32 с. 45. Эргашев А. Агрохимические свойства орошаемых почв Узбекистана и пути повышения их плодородия. Автореф. дисс. на соис. учен. степ. докт. с.-х. наук., Ташкент, 1993. – с.43. 46. Эргашев А. Агрохимические свойства орошаемых почв Узбекистанна и пути повышения их плодородия. Автореф. дисс. на соис. учен. степ. докт. с.-х. наук. - Ташкент, 1993. – С. 43. 47. Қодирхўжаева М.Ф., Мирзаев Л.А., Ибрагимов Т.Н. Ғўзада маъданли ўғитлар қўллаш муддатларининг тупроқдаги нитратли азот миқдорлрига таъсири // Тупроқ унумдорлигини оширишнинг илмий ва амалий асослари: Халқаро илмий-амалий конференция материаллари тўплами. – Тошкент, 2007. I-қисм. – Б. 103-105. 48. Ҳайдаров М., Алиев А., Тожиев С. Янги ўғит ва ҳосил. //Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги. 2004. № 6. – Б. 25-26. 49. Sattarov J., Siddiqov S., Abdullayev S., Ergashev A., Xaidmuhamedova 61 Z., Kulmurodova Ya., Qosimov U., Akbarov N. Agrokimyo. –T:. Cho`lpon, - 2011. – B. -180-184, - B. 159 – 348. 50. Xoliqulov Sh., Uzoqov P., Boboxo`jaev I. Tuproqshunoslik. Toshkent – 2011. - 540 b. 51. Bergstrom L., Djodjic F., Kirchman H., Nilsson I., Ulen B. 2007. Phosphorus from farmland to water – Status, flows and preventive measures in a Nordic perspective. Report Food 21. no 4. Swedish Uniwersite Agriculture Science. Uppsala. Sweden. – 64 р .293 52. Havlin J.L. 2004. Technical basic for quantifying phosphorus transportr to surface and groundwaters. // Amin Sci. 82 (E.Supple) – Р . 277 – 291.299 53. Haygarth P.M., Sharpley A.N., 2000 Terminology for phosphorus transfer // Environ Qual. 29. – Р . 10-15. 54. Hendrik J.M.H., Floury M. 2001. Uniform and preferential flow mechanisms in the vadose zone. In: National Reserch Council (eds). Conceptual models of flow and transport in the fractured vadose Zone. National Academy Press. Washington D.C. – Р . 149-187. 55. Hooda P.S., Rendell A.R., Edwards A.C., Withers P.J.A., Aitken M.N., Truesdale V.W. 2000. Relating soil phosphorus indices to potencial phosphorus release to water //Environ Qual. 29. – Р . 1161-1171. 56. Huang L., Mao X.-y., Wang J., Chen X., Wang G-h., Liao Z., -w. The effect and mechanism of improved efficiency of physicochemical pro-release treatment for low grade phosphate rock. // J. of Soil science and Plant Nutrition. – 2014. – 14 (2) – P. 316-331. 57. Jonston A.E. Soil acidification during more than 100 years under permanent glassland and woodland at Rothamsted / A.E. Jonston // Rothamsted experimental station report for 1986. – 1987. - № 2. – Р . 3-10. 58. Zbornik referata i saopstenja.- Novi Sad., 1981. -P. 456. 59. http:// www.ej.kubagro.ru 60. http://www.ipni.net/nugis 61. http:// www.neznaniya.net 62 62. http://www.slideshare.net/ssuser86f80e/ss-57326560 63. http://tfi.jethost.uz/intranet/Elibrary /DUUT/27.htm 64. http://www.zerno-ua.com/journals/2011/mart - 2011 - god / repchatyy – luk- kladez-pribyli 65. http://www . Ziyonet.uz/ 66. https://www.shutterstock.com/

Issiqxonalarda kuzgi-qishgi mavsumda shirin qalampir ekinining o‘sish, rivojlanishi va hosildorlikka ekish sxemasining ta’siri

Купить