Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 2.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Istiqbolli pomidor navlarining takroriy ekin sifatida o‘stirish xususiyatlari

Купить
Istiqbolli pomidor navlarining takroriy ekin sifatida o’stirish xususiyatlari MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………….3 1. ADABIYoTLAR ShARHI VA MAVZUNING O’RGANILGANLIK HOLATI ........................................................................................................... ........6 1.1. Pomidorning (Lucopersicum esculentum L.) botanik ta’rifi va hayotiy omillarga talabi ........................................................................................................6 1.2. Pomidor ning biologik xususiyatlari, klassifikatsiyasi ..................................10 2. Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirish texnologiyasi …………………..17 3. Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirish texnologik xarita si …………....26 4. Pomidor nav va duragaylarining tavsifi …………………………………….31 5 . Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirishda hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri bo’yicha olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari natijalari va ularning tahlili ……………………………………………………………………43 6 . HAYOT FAOLIYATI HAVFSIZLIGI TADBIRLARI .................................56 7 . EKOLOGIK MUAMMOLAR YECHIMI TO’G’RISIDA ............................58 XULOSA VA TAVSIY A LAR …………………………………………………...60 FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO’YXATI ..........................................61 ILOVA ....................................................................................................................63 Intenet ma`lumotlari .............................................................................................63 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . O’zbekistonda sabzavot ekinlari ichida pomidor eng ko’p ekiladi. Pomidor mevalarining keng miqyosda ishlatilishi ularning yuqori oziqaviy qiymati bilan belgilanadi. Mevalari yangiligicha hamda qayta ishlangan holda iste’mol qilinadi. Ulardan turli sharbatlar, tomat qaylasi, pyure, souslar, marinadlar va ko’plab mahsulotlar tayyorlanadi. Pomidor mevalari yuqori parhyezboplik va shifobaxshlik xususiyatlariga ham ega. Pomidor mevalarini kundalik rasionda iste’mol qilish inson organizmiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. O’zbekistonda pomidor ekini jami sabzavotlar yetishtiriladigan maydonlarning 40% dan ortig’ini egallaydi. Mamlaktimiz yangi uzilgan pomidor mevalarini va katta hajmdagi qayta ishlangan pomidor mahsulotlarini chet elga eksport qiladi. Aholini pomidor mevalari va qayta ishlash korxonalarini xomashyo bilan ta’minlashni yo’lga qo’yish uchun ushbu ekin hosildorligini oshirish zarur. Buning uchun istiqbolli, mahalliy tabiiy iqlim sharoitlariga moslashgan navlarni tanlash hamda ularning urug’larini ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish bilan erishish mumkin. Respublikamizda so’ngi yillarda aholini oziq-ovqat va boshqa qishloq xo’jaligi, xususan, sabzavot mahsulotlariga bo’lgan ehtiyojini to’la qondirish maqsadida sabzavotchilik tarmog’ida keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Sabzavot ekinlari, jumladan pomidor yetishtirishning yangi 2 innovasion texnologiyalari joriy etilmoqda. Hozirda respublikamizda 200 ming gektardan ortiq maydonga sabzavot ekinlari yetishtirilayotgan bo’lsa, shundan 45,8 foiziga pomidor ekini ekilib, o’rtacha hosildorlik gektariga 24 tonnani tashkil etmoqda. Pomidor ituzumdoshlar Solanum lycopyersicum oilasiga mansub o’simlik bo’lib, dunyoda sevib iste’mol qilinadigan sabzavot hisoblanadi. O’simlikning vatani Janubiy Amerikaning Peru va Ekvador qismi hisoblanadi. Hozirgi kungacha Meksikada yovvoyi turlarini uchratish mumkin. Meksikada birinchi bor bu o’simlik madaniylashtirilgan. Asteklar bu o’simlikni “tumantla” deb ataganlar. 1523 yil Ispanlar Meksikani bosib olganlaridan so’ng uning yovvoyi urug’i boshqa o’simliklarga qo’shilib, Yevropaga kelib qolgan. 1554 yilda ispan botanigi Pyero Andrea Mattiol va boshqalarning yozishicha, bu o’simlikni zaharli, iste’mol uchun yaroqsiz deb atashgan. Haqiqatan ham ituzumdoshlar oilasiga kiradigan bu sabzavotda alkaloid toksinlari uchraydi, bu oz miqdorda bo’lib, inson hayoti uchun xavfsiz hisoblanadi. Pomidor Yevropa va Gollandiyada shifobaxsh o’simliklar yetishtiriladigan botanik maydonlarda ham o’stiriladi. O’zbekistonda sabzavot ekinlari ichida ommabop va keng tarqalgani pomidor bo’lib, maydoni va yalpi hosili bo’yicha birinchi o’rinda turadi. Sabzavot ekinlar umumiy maydonining 35-38% ini pomidor tashkil etadi. Pomidor yuqori oziqaviy qiymatga ega sabzavot ekinlaridan biri hisoblanadi. Uning pishgan mevasi nihoyatda lazzatliligi, parxezliligi bilan ajralib, tarkibida turli vitaminlar, mineral tuzlar, organik kislotalar va uglevodlarni saqlaydi. Pomidor qizil mevasining biokimyoviy tarkibi quyidagicha quruq modda 0,6- 6,6%, oqsil 0,95-1,0%, shakar 4,0-5,0%, moylar 0,2-0,3%, sellyuloza 0,8-0,9%, kul 0,6%, organik (olma, limon) kislotalar 0,5%, vitamin S (askorbin kislota) 19- 35 mg/kg, karotin (provitamin A) 0,2-2 mg/kg, tiamin (V1) 0,3-1,6 mg/kg, riboflavin (V2) 1,5-6 mg/kg. Lekin pomidor mevasining tarkibi o’zgaruvchan bo’lib, u ekin naviga, mevalarning pishish darajasiga, hosilni yig’ish muddatiga, o’stirish sharoiti va texnologiyasi kabi omillarga bog’liq. Pomidor yangiligicha, tuzlangan va marinovkalangan holda iste’mol qilinadi. U konserva (qayta ishlash) 3 sanoati uchun muhim xomashyo hisoblanadi. Pomidor mevalari terib olingach, yetilish xususiyati va uzoq saqlashga chidamli. Shuning uchun hosil yig’ib olingach uni iste’mol qilish muddatini yana 1,0-1,5 oyga uzaytirish mumkin. Tadqiqot maqsadi . Tadqiqotning maqsadi - pomidor takroriy ekin sifatida ekilganda ochiq maydon sharoiti ga o’stirishga mos, yuqori hosilli pomidor nav va durugaylarini ajratish va ishlab chiqarishga tavsiyalar berish. Tadqiqot vazifalari : - pomidor nav va duragaylarini takroriy ekin sifatida ekilganda ochiq maydon sharoitida o’sishi, rivojlanishi va hosildorligi bo’yicha baholash; - tanlangan pomidor nav va duragaylarini takroriy ekin sifatida ekilganda ochiq maydon sharoitida tezpisharligi, hosil pishish darajasi va hosildorligi bo’yicha o’rganish; - pomidor nav va duragaylarini takroriy ekin sifatida ekilganda ochiq maydon sharoitida meva sifatlari bo’yicha ajratish; - pomidor nav va duragaylarini takroriy ekin sifatida ekilganda ochiq maydon sharoitida yetishtirish texnologiyasining iqtisodiy samaradorligini aniqlash: - pomidor nav va duragaylarini takroriy ekin sifatida ekilganda ochiq maydon sharoitida yetishtirish bo’yicha ishlab chiqarishga tavsiyalar berish . Tadqiqot obyekti sifatida pomidorning Yulduz; Burxon F 1 ; Djina F 1 ; Moreliya F 1 ; Lojayin F 1. va Barlos F 1 nav va duragaylari , takroriy ekin sifatida ekilganda olingan . Tadqiqot predmeti bo’lib , takroriy ekin sifatida o’stirishga mos pomidor nav va duragaylarini bir - biriga taqqoslab yetishtirilganda o’simlikning o’sishi , rivojlanishi , barg , poya va gul , mevalarining shakllanishi , mevalarning sifati va hosildorligi hisoblanadi . Tadqiqotning uslub va uslubiyati . Samarqand viloyati Tayloq tumani “Turob bobo” xo’jaligi sharoitida takroriy ekin sifatida pomidorning nav va 4 duragaylarning o’sishi, rivojlanishi va hosildorligi bo’yicha olti variantli tajriba quyildi . Niderlandiya dan keltirilgan hamda O’zbekistonda yaratilgan istiqbolli pomidor nav va duragaylarining ( Yulduz ( nazorat ); Burxon F 1 ; Djina F 1 ; Moreliya F 1 ; Lojayin F 1. va Barlos F 1 ) xo’jalik va biologik xususiyatlari, mevasining sifat ko’rsatkichlari hamda hosildorligi bo’yicha tadqiqotlar olib borildi. Tajribada barcha agrotexnologik tadbirlar, kuzatish, o’lchash, tahlil va hisoblashlar umum qabul qilingan Butun Rossiya o’simlikshunoslik institut ( VIR ), O’zbekiston sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institut ( UzNIIOBKiK ) «Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o’tkazish metodikasi» (B.J.Azimov, B.B.Azimov, 2002), sabzavot xo’jaligi ilmiy tadqiqot instituti ( NIIOX ) uslubi hamda tavsiyalari asosida olib borildi. 5 1. ADABIYOTLAR SHARHI VA MAVZUNING O’RGANILGANLIK HOLATI 1.1. Pomidorning (Lucopersicum esculentum L.) botanik ta’rifi va hayotiy omillarga talabi. D.D.Brejnev, V.I.Edelshteyn, V.M.Markov, B.A.Brizgalov, N.N.Balashev, V.I.Zuyev, O.Qodirxo’jayev, B.Azimovlar ma’lumotlariga ko’ra pomidor eng muhim va qimmatli sabzavot ekinlaridan biri hisoblanadi. Uning pishgan mevasi nihoyatda lazzatliligi, shifobaxshliligi bilan ajralib turadi. Tarkibida xilma-xil vitaminlar, mineral tuzlar, organik kislotalar va tuzlar saqlaydi. Pomidor qizil mevasining biokimyoviy tarkibi (h o’ l vazniga nisbatan % hisobida) – quruq modda – 6.0 - 6.6 , oqsil - 0.95 - 1.0, shakar - 4.0-5.0 , moylar - 0.2 - 0.3, selyuloza – 0.8-0.9 , k o’ l-0.6 , organik (olma, limon) kislotalar - 0.5, vitamin “S -19-35 mg/ % , riboflavin (V 2 ) - 1.5 - 6.0 mg/ % kabilardan tashkil topgan. Lekin pomidor mevasining tarkibi o’zgaruvchan bo’lib, u ekin naviga, hosilni yig’ish muddatiga , o’stirish joyi, sharoiti va texnologiyasi kabi omillarga bog’liq. Eng shirin, sifatli, lazzatli , shifobaxsh, hamda kaloriyali (215 kaloriya 1.0 kg mevada) hosil bizda yetishtiriladi. Pomidor yangiligicha, tuzlangan va marinovkalangan holda iste’mol qilinadi. U konserva (qayta ishlash) sanoati uchun muhim xom – ashyo hisoblanadi. Pomidor mevalari terib olingach, yetilish xususiyati va uzoq saqlashga chidamli. Shuning uchun iste’mol qilish muddatini hosil yig’ib olingach yana 1.0- 1.5 oyga uzaytirish mumkin. (X.Ch.Bo’riyev) Pomidor shirasini qaynatib tayyorlangan tomat - pyure, tomat - pasta, tomat - sharbati qimmatli oziq-ovqat mahsulotlaridan hisoblanadi. Chunki, mahsulotlarda vitaminlar to’liq saqlanib qoladi. Bizda pomidor pishgan mevalari oftobda quritilib, qoqi ham olinadi. Pomidor qayta ishlangach, undan qolgan chiqindilar, tarkibida 17 – 29 % gacha moyi bo’lgan urug’lari iste’mol qilishga yaroqli pomidor moyi olingan, kunjarasi esa chorva mollari oziqa va o’g’it sifatida foydalaniladi (X.Ch.Bo’riyev, F.Yuldoshev,). Pomidorning vatani Janubiy 6 Amerika hisoblanadi. U Yevropaga XVI asr o’rtalarida keltirilgan bo’lsada, lekin uzoq vaqtgacha manzarali va dorivor sifatida o’stirilgan (D.D.Brejnev). XVIII asr oxirlarida pomidor oziq-ovqat ekini sifatida yetishtirila boshladi. XIX asr o’rtalarida esa Rossiya va Yevropa janubiga keng tarqalib, o’tgan asrning oxirlaridan boshlab O’rta Osiyoda ham ekila boshlangan. Hozirgi vaqtda dunyoda 4.4 mln gektar maydonga ekilib, 123.4 mln tonna yalpi hosil yetishtiriladi. Asosiy pomidor yetishtiruvchi davlatlar Xitoy (31.6 mln.t), AQSh (11.0 mln . t), Turkiya (9.7 mln . t), Italiya (7.8 mln.t ), Hindiston (7.6 mln . t ), Misr (7.6 mln . t) hisoblanadi. O’zbekistonda sabzavot ekinlari ichida ommabop va eng ko’p tarqalgani pomidor bo’lib, maydoni va yalpi hosili b o’yicha birinchi o’rinda turadi. Sabzavot ekinlar umumiy maydoninig 40-45 % ini pomidor tashkil etadi. Ishlab chiqarilgan h osilning 80% i qayta ishlanadi (X.Ch.Bo’riyev, F.Yuldoshev, V.I.Zuyev). N.N.Balashevning ko’p yillik tajribalari natijalari shuni ko’rsatadiki, O’zbekistonda ochiq dalada aprel-may oylarida yetishtirilgan pomidor ko’chatlari G’arbiy Sibr va Uralga samolyotda olib borib ekilganda, ko’chat tannarxi o’sha joyda yetishtirilgan ko’chatdan 1.5 - 2.0 barobar arzon, tutuvchanligi yaxshi, hosildorligi esa yuqori bo’lgan. Pomidor tomotdoshlar ( Solanacyeaye) oilasiga mansub Lycopersicum avlodiga kiradi. Tropik iqlimda pomidor ko’p yillik o’simlik. Mevalarini ko’tara olmay yerga yotib, poyalari nam tuproqqa tegishi bilan ildiz ota boshlaydi va yangi poyalar chiqaradi. Ular o’simlikning qarigan, asta-sekin qurib y o’ q bo’ladigan qismlarining o’rnini bosadi. Vegetativ ko’payish bilan birga, pomidor asosan urug’lari orqali jinsiy yo’l bilan ko’paytiriladi. Chunki, m o ’tadil iqlimda pomidor bir yillik ekin bo’lib, kuzda dastlabki sovuq tushishi bilan o’simlikning o’suv davri tugaydi. Ildiz sistemasi n ihoyatda shoxlangan bo’lib, tuproqning chuqur qatlamlariga kirib borgan bo’ladi. Yosh o’simlikda (ko’chatda) o’q ildiz, lekin keyinchalik yosh ildizlar ham tez o’sib, unga yetib oladi. Asosiy ildizlardan tashqari poyaning yerga tegib turgan joylaridan qo’shimcha ildizlar ham hosil qiladi. Ildiz sistemasining 7 rivojlanishi o’simlikning o’stirish sharoiti va usuliga bog’liq (B.A.Brizgalov, V.M.Markov) . Dalaga to’g’ridan – to’g’ri urug’i ekib o’stirilgan o’simliklarning ildiz sistemasi tuproqning chuqur (150sm gacha) qavatiga kirib, atrofga keng tarqaladi. Ko’chat usulda o’stirilganda esa ildiz yuza, ya’ni 20 – 50 sm li tuproq qatlamida joylashadi. Shu sababdan ular dalaga urug’idan ko’chatsiz ekilgan pomidorlarga nisbatan namlikni va tuproqning unumdor bo’lishini talab qiladi (B.A.Brizgalov, V.M.Markov) . Pomidorning poyasi o’tsimon, tik yoki yotib o’sadi, kuchli yoki kuchsiz shoxlanuvchan bo’ladi. Yon poyalari (bachkilari) barg qo’ltig’idan o’sib chiqadi va bular ham o’z navbatida shoxlanadi. Pomidor navlari poyasining tuzilishiga qarab ikki xil bo’ladi: 1. Shtambli – poyasi yo’g’on, kam shoxlanuvchan, hatto mevalari tik turuvchan. Bu esa parvarishlash tadbirlarini va hosilni yig’ishtirish jarayonini mexaniza t siyalashtirishda muhim ahamiyatga ega. 2. S htambsiz – poyasi ingichka, kuchli shoxlanuvchan va meva hosil qilganda yotuvchan (B.A.Brizgalov) . Pomidor navlari yana determenant va indetermenant bo’lishi mumkin. Determenant pomidor navlarining asosiy va yon poyalari m o ’tadil o’sib, t o’ pgul meva bilan tugallanadi. Indetermenant navlar asosiy va yon poyalari o’suvchan bo’lib, poya va to’pgul shakllanishi cheksiz davom etadi. Shuning uchun bunday navlar to’xtovsiz chilpish va bog’lashni (issiqxonalarda) talab qiladi (D.D.Brejnev) . Barglari. Yirik, cheti qirqilgan toq patsimon bo’lib, ketma-ket joylashgan. Poya va barglar tuklar bilan qoplangan bo’lib, o’tkir hidli smolasimon suyuqlik ishlab chiqaradi va u himoyalash ahamiyatiga ega. To’pguli – shingil. Gullari ikki jinsli, mayda, sariq rangda, odatda 5 - 7 ta gultojbargli bo’ladi. Changchilari 5 - 6 ta, konussimon shaklda joylashgan. Urug’chi tumshuqchasining changchilardan past yoki baland joylashishiga qarab, nav o’zidan yoki chetdan changlanuvchi bo’lishi mumkin. Urug’chilari past 8 joylashgan navlar, odatda o’zidan changlanuvchi, urug’chilarning tumshuqchalari changchilarga teng yoki ulardan yuqori joylashgan navlar chetdan hasharotlar yordamida (asosan tripslar) yordamida changlanishi mumkin. Chetdan changlanish ko’proq quruq va issiq iqlimli janubiy rayonlarda, asosan O’zbekistonda kuzatiladi. Shuning uchun pomidor bizda fakultativ o’zidan changlanuvchi o’simlik hisoblanadi (D.D.Brejnev, E.Ermolova) . Mevasi. Ikki - uch va ko’p kamerali (bo’shliqli) , sersuv rezavor. Urug’i yumaloq oval shaklida, tukli, kul rangda. 1000 tasining vazni 2.5 - 4.0 gramm bo’lib, unuvchanligini 4 - 6 yilgacha saqlaydi. Pomidor issiqsevar o’simlik. Uning urug’i 10 - 12 0 C haroratda una boshlaydi. O’simlikning normal o’sib rivojlanishi uchun harorat 25 0 C atrofida bo’lishi kerak. Harorat 15 0 C dan pasayganda ko’pchilik navlarning gullashi to’xtab, harorat 10 0 C dan pasayib ketganda esa vegetativ organlar ham o’sishdan to’xtaydi. Harorat 0.5 0 C ga pasaysa pomidor gullariga halokatli ta’sir ko’rsatadi, mevalarda sovuq o’rgan dog’lar paydo bo’ladi. Harorat 1 - 2 0 C ga tushsa o’simliklar butunlay nobud bo’ladi. Pomidorni hozirgi vaqtda yaratilgan duragay navlari bundan mustasnodir, chunki ular 3-4 0 C sovuqqa bardosh bera oladi (B.A.Brizgalov, D.D.Brejnev) . Duragay urug’larni sovuq sharoitda parvarish qilish, shuningdek, nish urgan urug’larga va yangi unib chiqqan maysalarga past yoki o’zgaruvchan harorat ta’sir ettirish yo’li bilan pomidor o’simligining past haroratga nisbatan chidamliligini oshirish mumkin. O’ta yuqori harorat ham pomidor o’simligining o’sish va rivojlanishiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Harorat 32 0 C dan oshganda ularning o’sishi sekinlashadi, harorat 35 0 C ga yetganda esa o’simlik o’sishdan butunlay t o’ xtaydi. Pomidor yorug’sevar o’simlik. Yorug’likning yetarli bo’lmasligi o’ simlikning o’sish va rivojlanishini sekinlashtiradi. Pomidorning ko’pchilik navlari yor u g’lik 10-12 soat davom etadigan kunlarda yaxshi rivojlanadi, lekin ba’zi navlar kun uzunligi qisqarganda, ayrimlari esa aksincha bir muncha uzaygach yaxshi o’sadi (V.I.Zuyev, O.Qodirxo’jayev, T.E.Ostonaqulov) . 9 1.2. Pomidor ning biologik xususiyatlari, klassifikatsiyasi. Ildizi Pomidor ildizi 1 metr chuqurlikkacha boradi, diametri 2,5 m gacha bo’lishi mumkin, qulay sharoitda ildizlar o’simlikning har qanday vegetativ qismlarida paydo bo’lishi mumkin, shuning uchun pomidorni nafaqat urug’lar bilan, balki novdalari bilan ham ekish mumkin, pomidorni yangi novdasi suvda 2-3 kundan keyin yangi ildizlar hosil qiladi. Guli Ko’chatlar paydo bo’lgandan oltinchi haftasida o’simliklarda birinchi gul to’plamlari paydo bo’ladi. Gulining shakli va kattaligi mevaning qanday ko’rinishini belgilaydi, masalan, mayda mevali pomidorlar kichkina gulga ega. Katta mevali pomidorlar katta gullar mavjudligi bilan ajralib turadi. Pomidor bir yillik, o’z-o’zidan changlanadigan o’simlik bo’lib, shu vaqtning o’zida boshqa o’simliklardan ham changlanib qolishi mumkin. Bu holat asosan jazirama issiq havo sharoitida, har xil navlar bir dalada ekilganida vujudga keladi. Shu sababdan, navlar orasidagi oraliq masofa ochiq dalada kamida 100 m, himoyalangan yerlarda esa kamida 50 m bo’lishi talab etiladi. Poyasi Naviga qarab, yotib yoki tik o’sadigan bo’lishi mumkin. Poyasi tik o’sadigan navlar oziqlanish maydonining katta bo’lishini talab qilmay, ularni mexanizasiya yordamida parvarishlash oson. Naviga qarab, poyasining balandligi ham o’zgarishi mumkin. Baland bo’yli pomidor navlari ko’pincha kechpishar bo’ladi va meva shoxlarining siyrak 2-3 ta bargdan keyin joylanishi bilan farq qiladi. Shu sababli baland bo’yli navlarning hosil berish davri cho’zilib ketadi. Past bo’yli navlar 1-2 ta bargdan keyin, to’pgulining g’uj joylashganligi, tezpisharligi va ommaviy meva tugishi, bir vaqtda pishishi bilan xarakterlidir. Bargi O’simlikning naviga qarab, turlicha kesimli, shakli va sathining tuzilishi ham har xil (silliq yoki g’adirbudur) bo’lishi mumkin. Mevasi Mevasining yirikligi. Mevasining og’irligi 70 g gacha bo’lganlari mayda mevali, 70-100 g gacha bo’lganlari o’rtacha, 100 g dan yuqorilari yirik mevali navlar hisoblanadi. Faqat yangiligida iste’mol qilinadigan navlarining 10 mevalari ancha yirik bo’lgani yaxshi. Konserva qilinadigan navlar mevasi yirik bo’lishining ahamiyati yo’q. Tuzlash va konservalash uchun esa mevasi mayda pomidor navlari maqsadga muvofiq Pomidor issiqsevar o’simlik. Uning urug’i +10-+12 0 C haroratda una boshlaydi. O’simlikning normal o’sib rivojlanishi uchun harorat +25 0 C atrofida bo’lishi kerak. Harorat +15 0 S dan pasayganda ko’pchilik navlarning gullashi to’xtab, harorat +10 0 S pasayib ketganda esa vegetativ organlari ham o’sishdan to’xtaydi. Harorat +0,5 0 S pasaysa, pomidor gullariga halokatli ta’sir ko’rsatadi, mevalarda sovuq urgan dog’lar paydo bo’ladi. Harorat +1+2 0 S sovuqqa tushsa, o’simliklar butunlay nobud bo’ladi. Pomidorning hozirgi vaqtda yaratilgan duragay navlari bundan mustasnodir, chunki ular +3 +4 0 S sovuqqa bardosh bera oladi. O’ta yuqori harorat ham pomidor o’simligining o’sish va rivojlanishiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Harorat +32 0 S dan oshganda ularning o’sishi sekinlashadi, harorat +35 0 S ga yetganda esa o’simlik o’sishdan butunlay to’xtaydi. Pomidor yorug’sevar o’simlik bo’lib, yorug’likning yetarli bo’lmasligi o’simlikning o’sish va rivojlanishini sekinlashtiradi. Pomidorning ko’pchilik navlari yorug’lik 10-12 soat davom etadigan kunlarda yaxshi rivojlanadi, lekin ba’zi navlar kun uzunligi qisqarganda, ayrimlari esa aksincha, bir muncha uzayganda yaxshi o’sadi. Pomidor barglarining suv bug’latish sathi katta bo’lib, baquvvat yer ustki massasi hosil qiladi, bunday massaning vujudga kelishi uchun esa ko’p miqdorda suv talab qilinadi. Shuning uchun ham pomidor o’simligi, ayniqsa, yoppasiga meva tugish davrida tuproq namga talabchan bo’ladi (tuproqni dala nam sig’imi 70% bo’lishi kerak). Bu davrda suv yetishmasa, o’simlikning tuguncha va mevalari to’kila boshlaydi. Shu bilan birga pomidor o’simligi havo namligi mo’tadil 45- 60% bo’lishini xohlaydi. Havo namligi bundan oshib ketsa, tugunchalar yaxshi urug’lanmay qoladi va to’kilib ketadi hamda zamburug’ kasalliklari paydo bo’ladi. Pomidor o’simligining namga bo’lgan talabi parvarishlash usullariga bog’liq. Ko’chatdan yetishtirilgan va ildiz sistemasi yuzaroq taralgan pomidor 11 o’simligi, bevosita urug’i ekib o’stirilgan va ildiz sistemasi ancha chuqur joylashgan pomidorga nisbatan namni ko’p talab qiladi. Pomidor o’simligining o’sish davri uzoq davom etadi. O’sish davrining davomiyligi dalaga ko’chat o’tqazilgandan keyin muayyan sharoitda sovuqsiz davrining qancha davom etishiga qarab belgilanadi. Harorat va namlik sharoitlari qulay bo’lganda urug’i ekilgandan 4-5 kun o’tgach, maysalari ko’rina boshlaydi, 3-5 kun o’tgandan keyin esa birinchi chinbarg chiqaradi. Shundan keyingi paydo bo’ladigan barglar tobora murakkablasha boradi va yettinchi yoki sakkizinchi bargdan boshlab yetuk o’simlik barglarining hamma belgilari shakllanadi. O’simlikda 5-7, kechpishar navlari esa 10-11 ta barg chiqargandan keyin dastlabki to’pgul shingil paydo bo’ladi. Bundan keyingi gul shingillari har uchinchi, ayrim hollarda har ikkinchi bargdan keyin paydo bo’ladi. Pomidor o’simligi naviga va parvarishlash sharoitiga qarab maysa ko’ringandan keyin 50-70 kun o’tgach gulga kiradi. Gullashdan keyin 40-55 kun o’tib mevalari yetila boshlaydi. Pomidor ko’chatidan o’stirilganda, parnikka sepilgan urug’ unib maysalari ko’ringandan to hosili pishguncha o’simlikning naviga va o’stirish texnologiyasiga qarab 100-120 kun o’tadi. Urug’i bevosita dalaga ekilganda o’simlikning o’sish davri 70-90 kun davom etadi. Odatda, kuzgi dastlabki sovuq tushishi bilanoq pomidorning o’sish davri to’xtaydi. Tuproq sharoiti Pomidor o’simligi mexanik tarkibi yengil, unumdor, loyqa o’tirgan yerlarda, shuningdek, soz tuproqli va yaxshi o’g’itlangan qumloq tuproqli yerlarda, tarkibida 5 % gumus bo’lgan tuproqlarda yaxshi o’sadi. Mexanik tarkibi og’ir yerlar va sho’rlangan yoki botqoqlangan yerlar unchalik yaxshi o’smaydi. Pomidorning tuproq unumdorligiga bo’lgan talabi ham katta. Pomidor uchun eng yaxshi o’tmishdosh sifatida bodring, poliz ekinlar, qovoqcha, ertagi karamdan keyin ekilsa, maqsadga muvofiqdir. Chunki bu ekinlar o’sish davrida 2- 3 marta kultivasiya qilinishi hamda tup oralig’i yumshatilishini hisobiga ko’pchilik begona o’tlar yo’qotiladi va yer begona o’tlardan tozalanadi. 12 Pomidor ildiz tizimining asosiy qismi yerning 25-30 sm qismida joylashgan. Shuning uchun uning tuproq namligiga bo’lgan talabi juda kuchlidir. Amal davrining birinchi yarmida tuproq namligi 75-80%, meva shakllana boshlaganda esa 65-70% atrofida, nordonlik (rN) 6,5-7,0 bo’lishi lozim. U tuproq unumdorligiga talabchan. Sho’rga o’rtacha chidamli, neytral yoki kuchsiz sho’rlangan yerlarda yaxshi o’sadi. Pomidor yetishtirishda yuqorida keltirib o’tilgan biologik xususiyatlari va muhit omillari sharoiti yaratilsa, pomidordan mo’l hosil olish mumkin. Akademik D.D.Brejnev (1984) guruhlashicha bu avlodga kiruvchi pomidorlar uch guruhga bo’linadi: 1. Peru pomidori ( L.peruvianum Mill ) . Bu tur ko’p yillik mayda mevali, yotib o’suvchi yovvoyi o’simlik. 2. Tukli pomidor ( L.hirsutum Humb ) . Poyasi sertuk, mevasi mayda va taxir, bir yillik yoki ko’p yillik yovvoyi o’simlik. 3. Oddiy pomidor ( L.yesculentum Mill. ). Bu tur o’z navbatida uchta kenja turga bo’linadi: 1) Yovvoyi pomidor ( L. Yesculentum supsp.spontaneum Berzn. ). Bunga sershox, yotib o’sadigan, mayda mevali va mevasining tarkibida ko’p miqdorda quruq modda (8-10) va shakar saqlaydigan smorodinasimon pomidorlar kiradi. 2) Yarim madaniy pomidor ( L.yesculentum supsp.Subspon taneum Berzn. ). Bu kenja tur o’simliklari poyasi yotib yoki tik o’sadi, mevasi mayda (20- 30 g) , ular mevalarining yirikligi va shakliga qarab bir-biridan farqlanadigan olchasimon, noksimon, olxo’risimon uzunchoq va ko’p uyali xillarga bo’linadi. Yarim madaniy pomidor xillarining yaxshi xususiyati shundaki, ular iqlim va tuproq sharoitiga talabchan emas, yuqori haroratga, qo’rg’oqchilik va zamburug’li kasalliklarga chidamli. Mevasi tarkibida quruq modda ko’pligi va po’stining qattiqligi, ya’ni yorilib ketmasligi bilan xarakterlanadi. U o’zining shu xususiyatlari hamda mevalarining maydaligi tufayli butunligicha konserva qilish (marinovkalash, tuzlash) uchun juda mos. Shuning uchun konservalash va uzoq 13 tashishga yaroqli seleksion navlar yaratishda yarim madaniy pomidor xillari boshlang’ich material bo’lib xizmat qiladi. 3) Madaniy pomidor ( L. Yesculentum subsp.cultum Brtzn ). Bu kenja tur navlari xilma-xil shaklda bo’lish bilan xarakterlanadi. 1. Ular morfologik belgilari va biologik xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanadi: Haqiqiy pomidor xili. Poyasi yotib o’sadi, qaychi bargli. Ekiladigan navlar ko’pchiligi shu xilga oiddir. 2. Tik o’suvchi (shtambli) pomidor xili. Poyasi past bo’yli. Lekin juda burmador, o’rtacha kattalikda. 3. Yirik bargli pomidor xili. Poyasi tik yoki yotib o’sadi. Barglari yirik chetlari butun, ya’ni qirqilmagan. Pomidor navlari bir-biridan morfologik, biologik va xhjalik ahamiyatiga ega belgi hamda xususiyatlari bilan farq qiladi. Ulardan eng muhimlari quyidagilar: O’suv davrining uzunligi. Shu belgisiga ko’ra pomidor navlari tezpishar (ko’chat o’tqazilganidan to birinchi terimni terishgacha48-53 kun o’tadi), o’rtapishar (60-65 kun) va kechpishar (68-72kun) navlarga bo’linadi; Poyasi naviga qarab, yotib yokii tik o’sadigan bo’lishi mumkin. Poyasi tik o’sadigan navlar oziqlanish maydoning katta bo’lishini talab qilmay, ularni mexanizasiya yordamida parvapishlash oson. Naviga qarab poyasining balandligi ham o’zgarishi mumkin. Baland bo’yli pomidor navlari ko’pincha kechpishar bo’ladi va meva shoxlarining seyrak 2 - 3 ta bargdan keyin joylashishi bilan farq qiladi. Shu sababli baland bo’yli navlarning hosil berish davri cho’zilib ketadi. Past bo’yli navlar 1 - 2 ta bargdan keyin, to’pgulining g’uj joylashganligi, tez pisharliligi va ommaviy meva tugushi, bir vaqtda pishishi bilan xarakterlidir (D.D.Brejnev, V.I.Edelshteyn). Bargi o’simlikning naviga qarab, turlicha kesimli, shakli va sathining tuzilishi ham har-xil (silliq yoki g’adir-budur) bo’lishi mumkin . Mevasining yirikligi. Mevasining og’irligi 70 g gacha bo’lganlari mayda mevali, 70-100 g gacha bo’lganlari o’rtacha, 100g dan yuqorilari yirik mevali navlar hisoblanadi. Faqat yangiligida iste’mol qiladigan navlarining mevalari 14 ancha yirik bo’lgani yaxshi. Konserva qilinadigan navlar mevasi yirik bo’lishining ahamiyati yo’q. Tuzlash va konservalash uchun esa mevasi mayda pomidor navlari maqsadga muvofiq; ( X.Ch.Bo’riyev, F.Yuldoshev, V.I.Zuyev) Mevaning shakli o’simlikning naviga qarab yumaloq - yassi, yumaloq - olxo’risimon yoki noksimon bo’lishi mumkin . Mevaning sirti silliq bilinmas yoki aniq bilinib turadigan qirrali bo’ladi. Mevaning qirrali bo’lishi navning nomaqbul belgisidir, chunki bunda mevaning po’choqqa chiqimni oshiradi; Mevaning rangi pustining va u orqali ko’rinib turadigan etining rangiga bog’liq. Rangi qizil, pushti yoki ana shu ranglarning turlicha tuslari aralashgan sarg’ish bo’lishi mumkin. Qizil mevali navlar vitamin A (karotin)ga boy bo’ladi, pushti va ayniqsa sariq mevali navlarida bu vitamin deyarli bo’lmaydi (X.Ch.Bo’riyev, F.Yuldoshev) . Mevaning kameralariga bo’linganligi, ya’ni urug’lar joylashgan uyalarning soni, shuningdek, ularning kattaligi, shakli va joylanishi har xil navlarida turlichadir. Xonalari qanchalik kichik va ularning devorlari qanchalik qalin bo’lsa, meva shunchalik seret bo’ladi. Har bir xonadagi va butun mevadagi urug’larning soni, pomidorning naviga qarab turlicha bo’lishi mumkin. Shuningdek, kam urug’ va serurug’ navlari ham uchraydi. Mevalarning mazaligi ularning kimyoviy tarkibiga, jumladan, shakar va kislotalarning miqdoriga qarab belgilanadi. Uzoq tashishga yaroqligi (tashiluvchanligi) meva eti pustining qalinligiga hamda kattaligiga bog’liq. Butunlicha konservalanadigan navlarning pusti va qattiq bo’lishi kerak (X.Ch.Bo’riyev). O’zbekistonda bir necha yillardan buyon chetdan keltirilgan va mahaliy sharoitda yaratilgan pomidor navlari har xil tuproq va iqlim sharoitlarida ekilib, ustirilib o’rganilmoqda. V.I.Zuyev, X.Ch.Bo’riyev, E.Ermolova tomonidan pomidor navlari o’rganilganda Rossiyadan keltirilgan navlardan 28.0 – 29.5 t/ga hosil olindi. (Volgogradskiy 5/95 – 29.5 t/ga, temno – krasniy 2077 – 28.0 t/ga, maykopskiy urojayniy 2090 – 28.9 t/ga). 15 O’z SPEKITI da yaratilgan navlarning hosildorligi quyidagicha edi: Avitsenna – 55 t/ga, Bahodir – 45 t/ga, Roza Vostoka – 45 t/ga, Toshkent Tongi – 40 t/ga, Sharq Yulduzi – 60 t/ga, Surxon 142 – 65 t/ga, Sevara 35 – 40 t/ga. AQSh dan keltirilgan navlarning hosildorligi 24.5 – 58.7 t/ga ni tashkil qildi (Mounting Fresh F, Mounting Spring F, Sunleaper, TSH – 3, TSH – 2, Sun 6347, AP – 711, Atomic, Glamour, La Rossa, H – 9423.). tajriba eng ko’p miqdorda quruq modda H – 9422 (7.0 %), AP – 711 va TSH – 2 (6.5 %), O’zMASh (5.8), Navinka Pridnestroviya (5.8 %), Sun 6347 (5.8 %), Aspirant (2.6 %), Novichok (2.6 %), TSH – 3, TSH – 2 (2.4 %) va Doni 2000 (2.3 %) navlari ajralib turadi. Organik kislotalar bo’yicha eng yuqori ko’rsatkichlar - (0.57 – 0.97 %) TMK – 22, Oktabr, O’zMASh – 1, Doni 2000, Aspirant, Mounting Fresh F, Atomic, La Rossa, AP – 711, Toshkent Tongi, Podarok, Navinka Pridnestroviya va H – 9423 navlarida ko’zatildi. A.Abbosov (20 1 3) ma’lumotlariga ko’ra ROSLIN preparatidan foydalanish (0.005 %) pomidor tupidagi gul va mevalarning sonini, poyaning balandligini va umumiy hosildorlikni oshiradi. Mevalarni 3 – 4 kun oldin yetilishiga va pirovarida 5.0 – 10.0 t/ga qo’shimcha hosil olish imkoniyatini yaratadi. Respublikamizda pomidorning Talalixin – 186, Temnokrasniy 2077, Toshkent Tongi, Avitsenna, Istiqlol, Doni, Roza Vostoka, Sharq Yulduzi, Peremoga – 165, Vostok – 36, Progressivniy, Raketa, O’zbekiston – 178, Surxon – 142, Volgogradskiy 5/95, TMK – 22, Novinka Pridnestroviya, Bahodir, Ronko, Rio – Grande, Rio – Fuego navlari hamda Briksi F 1 , Sulton F 1 , Soprano F 1 , Klassik F 1 , Chibli F 1 , Shedi Ledi F 1 , Superstreyn duragaylari, o’rta kech pishar Oktabr 60, Yusupovskiy navlari ekiladi (T.E.Ostonaqulov, B.Azimov). 16 2.Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirish texnologiyasi Pomidor ekiladigan maydonni tayyorlash uchun avvalo, egatlarni oldingi ekin qoldiqlaridan tozalab olish kerak. Chunki pomidor ko’chati nozik bo’ladi va qoldiqlar ekish xamda ularga ishlov berish vaqtida ko’chatlarni shikastlashi mumkin. Bundan tashqari, maydon yuzasi tekislanishi kerak. Buning uchun texnika vositasi bilan haydash yoki chuqurroq qilib yerni ag’darish kerak. Bir yillik qoldiqlar bo’lgan maydonni 10-15 sm, ko’p yillik va chuqur ildizli qoldiqlar bo’lgan hududlarni 15-20 sm chuqurlikda ag’darish kerak. Chuqurligi 30 sm dan ortiqni tashkil etgan asosiy xaydovni esa, albatta, kuzda o’tkazish kerak. Yer ustki qismi kuchli rivojlanganligi va nisbatan qisqa vaqt ichida ko’p miqdorda meva xosil qilishi tufayli pomidor suvga talabchan o’simlik xisoblanadi. Tuproqda nam kam bo’lib qolsa mevalarning uchidan chirish kasalligi kuchayib ketadi, tuguncha va mevalarni tashlab yuboradi. Shuning uchun aynan xosil to’plash paytida suvdan qoldirishga aslo yo’l qo’ymaslik kerak. Pomidor ko’chati uchun tuproqning optimal dala nam sig’imiga nisbatan sug’orishdan oldingi tuproq namligi 75-80% bo’lishi lozim. Bevosita urug’dan yetishtirilganda o’q ildizi kuchli rivojlanadi va pomidor suvsizlikka ancha chidamli bo’ladi. Ko’chat orqali yetishtirilganda esa ildiz sistemasi yerning yuza qismiga ancha yaqin bo’ladi va bunday o’simliklarning suvga talabchanligi ancha yuqori bo’ladi. Yer osti suvlari chuqur joylashgan yerlarda pomidor o’suv davri mobaynida xar gal gektariga 500-600 m 3 xisobdan 18-20, sizot suvlari yuza bo’lgan o’tloq va o’tloq-botqoq tuproqli yerlarda gektariga 600-800 m 3 xisobida 12-15 marta sug’oriladi. Sizot suvlari chuqur joylashgan yerlarda xosil yetilgunicha xar 8-12 kunda, xosil yoppasiga pishganda esa 5-7 kunda sug’oriladi. 17 Pomidor uchun eng yaxshi o’tmishdoshlar ko’p yillik o’tlar (beda) va dukakli ekinlar xisoblanadi. Bundan tashqari bodring, piyoz, sabzi, kuzgi bug’doy xam yaxshi o’tmishdosh xisoblanadi. Pomidorni pomidor, osh va xashaki lavlagi, baqlajon, kartoshka, shirin qalampirdan keyin joylashtirish maqsadga muvofiq emas. Pomidor ko’chatlari bo’yi 16-20 sm va 6-8 dona barg xosil qilganda ko’chirib o’tqaziladi. Ekish paytida yaxshi rivojlangan ko’chatlarni saralab olib aloxida ekkan ma’qul. Sust rivojlanga ko’chatlarni qo’shimcha oziqlantirib, keyinroq ekish maqsadga muvofiqdir. Pomidorning determinant, past bo’yli navlarni 70x25, 70x30 sm sxemada ekish tavsiya etiladi. Bunda 1 gektarda ko’chat soni 47-57 ming donanani tashkil etadi. O’rta - va kechpishar, palagi nisbatan uzunroq navlarni esa 90x30, 90x40 sm sxemada ekilgani ma’qul. Bunda ko’chat soni 1 gektarda 28-37 ming donanani tashkil etadi. Pomidor organik va mineral o’g’itlarga talabchan. Shuning uchun u unumdor yerlarga ekiladi. Tadqiqotlar ko’rsatishicha 40-45 t/ga xosil olish uchun yerga 20,0 t/ga go’ng va quyidagi nisbatda: N 180-200 kg, R 140-150 kg, K 100 kg (sof modda xisobida) mineral o’g’itlar solinib oziqlantiriladi. Pomidor ekiladigan maydonlarga kuzda 20-25 t/ga go’ng, 110 kg superfosfat, 75 kg kaliy solinib, 30-35 sm chuqurlikda xaydaladi. O’suv davrida begona o’tlardan tozalanadi, yerni yumshatish uchun qator oralari kultivasiya xamda 1-2 marotaba chopiq qilinadi. Pomidor rivojlanish davomida ikki marotaba mineral o’g’itlar bilan oziqlantiriladi. Buni albatta yerni shudgorlashda solingan o’g’itlarni xisobga olgan xolda amalga oshiriladi. Birinchi oziqlantirish o’simliklar g’unchalash davrida bajariladi va 1 ga maydonga 40 kg superfosfat, 25 kg kaliy, 100 kg azotli o’g’itlar sarflanadi. Ikkinchi oziqlantirish o’simliklar yoppasiga meva tugish arafasida amalga oshiriladi. Bunda 20 kg superfosfat, 100 kg azotli o’g’itlar sarflanadi. Pomidor amal davri davomida 15-16 marotaba sug’oriladi. Bunda sug’orish me’yori 500-600 m 3 /gani tashkil etadi. Ayniqsa yoppasiga meva tugish davrida qondirib sug’orish yuqori xosildorlikni ta’minlaydi. 18 Ochiq dalaga takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor xosilini terib olish avgust ning oxiri – oktyabr oylarida amalga oshiriladi. Pomidor xosili amal davri davomida 8-12 marotabagacha teriladi. Terim oralig’i 3-5 kunni tashkil etadi. Xosilni o’z vaqtida terib olmaslik meva tarkidagi vitaminlarning yo’qolishi, xosildorlikning sifatini pasayishi va mevalarning isrof bo’lishiga olib keladi. Uzoq masofalarga jo’natish uchun mo’ljallangan mevalar sariq qo’ng’ir tusga kirganda teriladi.Urug’ni ekishga tayyorlash . Urug’lar ekisholdi suvda yoki 0,01-0,05 % li o’stiruvchi stimulyatorlar, mikroelementlar eritmasida 10-12 soat davomida ivitiladi. Keyin ular ni dokaga solib, o’rab qo’yiladi. Shu o’rinda ta’kidlash joizki, urug’ ajratilayotgan chog’da kerakli miqdordan biroz ko’proq olin gani ma’qul. Chunki, unib chiqish holatida urug’da albatta bir- ikkita xatosi bo’ladi. Urug’ ni eki shdan avval yaxshi lab dezinf eksi ya qi linadi. Odat da, buning uchun margansovkadan foydalaniladi. Bir stakan suvga bir oz miqdorda margansovka solinadi, toki aralashma pushti rangga kirsin. Urug’ solingan doka 10 daqiqa davomida aralashmada tutib turiladi. Keyin esa toza suvda chayib tashlanadi. So’ngra boshqa bir stakanga suv quyib, aloe o’simligi bargidan bir- ikki tomchi sharbat siqib solinadi. Tayyor aralashmada urug’ 12 soat turishi kerak. Yana bir dezinfeksiya turi bo’lib, unga ko’ra, 0,02 foizli bor kislotasi aralashmasi tayyorlanib suvda urug’ 12-14 soat davomi da saqlanishi lozim. U rug’larni chiniqtirib olish uchun muz latgichning quyi qismida 3 sutka davomida tutib turishdir. Rayonlashtirilgan navlarning tozaligi 98 %, unuvchanligi 85 % dan kam bo’lmagan 1-klass urug’lari ekiladi. Bunday urug’larining 350-400 gramm bir gektariga ko’chat olish uchun yetarli. U rug’lar ko’chatxonalarga 0,5-1,0 sm chuqurlikda ekiladi. Maysalar ko’rinishgacha harorat 20-25 0 , ko’kargach 10-15 0 da saqlangani ma’qul. Ko’chatlar zarur bo’lsa siyraklashtiriladi. O’suv davrida oziqlantirish, sug’orish, begona 19 o’tlardan tozalanadi. 5 0- 55 kundan so’ng 6 ,0 chinbarg chinbarg chiqargach, dalaga o’tqazish uchun tayyor bo’ladi. Yer tanlash. Oziq moddalarga boy, mexanik tarkibi yengil qumoq, sho’rlanmagan har xil tuproq tiplari yaroqli. Ayniqsa, o’tloq, o’tloq-bo’z va tipik bo’z tuproqlarda pomidor yaxshi o’sadi, yuqori hosilni ta’minlaydi. Almashlab ekishdagi o’rni. Beda, ko’kat va dukkakli sabzavotlar, piyoz, sarimsoq, poliz ekinlari, bodring va karam yaxshi o’tmishdosh. Pomidorni pomidordan so’ng yoki ituzumdoshlar oilasiga mansub boshqa ekinlar ya’ni pomidor o’simliklarda uchraydigan kasallik-zararkunandalarga chalinadigan kartoshka, qalampir, baqlajon, tamaki, shuningdek g’o’za ekinidan keyin ekmaslik kerak. Chunki, pomidor mevasi g’o’za singari ko’sak qurti bilan zararlanadi. Bir dalada tomatni ikki yil o’stirib, yana uch yildan so’ng ekish mumkin. O’g’itlash. Pomidor tuproq unumdorligiga va o’g’itlarga talabchan ekin. U tuproqdagi oziq moddalarni sarflashi bo’yicha sabzavot ekinlari orasida oldingi o’rinlardan birini egallaydi. O’zbekiston sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti ma’lumotlariga (1987) ko’ra, gektaridan 580-700 s pomidor hosili olish uchun 160-230 kg sof azot va 70-90 kg sof fosfor sarflanadi. Shuning uchun albatta pomidor ekini o’g’itlanishi shart. O’zbekistonda pomidorga organik va mineral o’g’itlar birga solinganda yanada samarali bo’ladi. bunda 20-30 tonna go’ng, 1,5-2 s kaliy xlor, 2,3-2,5 s ammofos kuzgi shudgorlashdan oldin solinadi. Umuman, bo’z tuproqlarda gektariga azot 120-200, fosfor – 140-150, kaliy 90-100 kg, o’tloq va o’tloq-botqoq tuproqlarda – azot 140-150, fosfor 140-150, kaliy – 100 kg hisobida beriladi. Yerni ekishga tayyorlash . Kuzda PN-4-35, PYa-3-35, PD-4-35 markali pluglar T-4A traktoriga taqilib tuproq 28-30 sm chuqurlikda shudgorlanadi. Bahorda ChKU-4-1 chizel-kultivatorlarda 10-12 sm chuqurlikda va BETS-0,1 markali boronalar yordamida (5-6 sm da) ishlanadi. Zarur bo’lsa KZU-0,3 markali planirov щ ik bilan yer tekislanadi. So’ngra ko’chat o’tqazish uchun jo’yaklar olinadi. 20 Ekish muddati, qalinligi va sxemasi . Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirganda ko’chatlar 1 5 iyulgacha ekiladi. Qator oralari 70, 90 sm, tup oralari naviga qarab – 22, 30,40 sm qilib har gektarga 50-74 mingtagacha ko’chat ekiladi. Birinchi oziklantirish usimliklar yoppasiga gullash fazasiga kirganda, ikkinchi oziklantirish esa yoppasiga xosil tuplash davrida amalga oshiriladi. Xar oziklantirishda gektariga sof modda xisobidan 120 kg azot, 80 kg fosfor va 50 kg kaliy sarflanadi.Usuv davrida 12-14 marotaba 500-600 m 3 /ga me’yorida suvlanadi. Birinchi ishlov berish ko’chatlar tutgandan so’ng – 10 kun o’tgach o’tkaziladi. Ko’chatlarni chopiq qilish yana 12-15 kun o’tgach takrorlanadi. O’suv davrida qator oralariga 6-7 martagacha KOR-4,2 markali kultivatorlar yordamida ishlov beriladi. Palaklar bir necha marta pushtaga to’g’rilab chiqiladi. O’suv davrida tuproq namligi dala nam sig’imiga nisbatan 75-80 % dan kam bo’lmasligi lozim. Sizot suvlari chuqur bo’lgan bo’z tuproqlarda gektariga 500-700 m 3 hisobida 14-16 hatto 20 martagacha, sizot suvlari yuza joylashgan o’tloq va o’tloq- botqoq tuproqlarda 12-14 martagacha sug’oriladi. Kasallik va zararkunandalari, ularga qarshi kurashi. Pomidor g’o’za tunlami (ko’sak qurti), kuzgi tunlam bargini, asosan mevasini kuchli shikastlaydi. Ularga qarshi ekinzorlarga trixogrammalar, zaharli yemlar qo’yiladi. Kimyoviy usulda esa gektariga 2-3 kg xlorofos, entobakterin 5 kilogrammiga 0,2 kg xlorofos qo’shib sepiladi. Bargning qo’ng’ir dog’lanishiga qarshi yopiq maydonlar yuqumsizlantiriladi. Urug’lar ekisholdi, o’simliklar o’suv davrida istiqbolli ekologik sof kimyoviy preparatlar (tilt, desis, fundazol, 1 % li oltingugurt kalloidi) bilan ishlanadi. Umuman, pomidor ekini bir me’yorda sug’orilib, tuproq va havo namligi qulay darajada saqlab turilsa, qo’ng’ir dog’lanish, mevaning uchidan chirish kasalligi keskin kamayadi. Hozirgi paytda pomidor ochiq va yopiq maydonlarda pomidor kuyasi bilan zararlan moqda. Zararkunanda o’simlikni nihollik davridan boshlab, rivojlanish davrining oxirigacha, barcha fazalarida zararlaydi. U hayotini yashirin tarzda 21 (barg, gul, va mevalarda) kechirishi ushbu xasharotga karshi kurashishda qiyinchiliklar tug’diradi. Yetuk urg’ochi zotlari 10-15 kun, erkagi 6-7 kun yashaydi. Uzunligi 5-7 mm, qanot yozganida 8-10 mm, tusi qo’ng’ir yoki kumushsimon, old qanotlarida xarakterli qora dog’lari bor, mo’ylovlari ipsimon. Zararkunandaning mo’ylovlari, old qanot-larida kumushsimon-kulrang tangachalari hamda o’ziga xos qora dog’lari mavjud bo’lishi uni aniqlashda ishlatiladigan eng muhim belgilardan hisoblanadi. Ushbu zarrkunandaning biologik potensiali juda yuqori bo’lib 250-300 tagacha tuxum qo’yadi va yil davomida 10-12 tagacha avlod beradi. Bir avlodning rivojlanishi 29-32 kun davom etadi . Pomidor kuyasi kapalagi mustaqil yaxshi ucha oladi, u juda sezgir va chaqqon bo’lganligi uchun shamol yordamida ham uzoq masofalargacha tarqalmoqda. Natijada, zararkunanda tezlikda katta maydonlarga tarqalib pomidor ekilgan maydonlarni zararlamoqda. Urg’ochisi tuxumlarini alohida-alohida yoki guruhlab qo’yadi. Odatda tuxum qo’yilgandan so’ng 4-7 kun o’tgach undan lichinkasi (qurti) chiqadi. Pomidor tuxumlarining taxminan 73% ni barglarga, 21% ni barg tomirchalari va poyalarga, 5% ni gulkosabarglarga va 1% ni mevalarga qo’yadi Uning tuxumi 0,35 mm bo’lib, shakli silindrsimon, rangi sariq. 22Капалак и тухум Qurti endi chiqqanida oqish-sarg’ish tusli, uzunligi 0,5 mm, boshi qora (diagnostik belgi), 2-4-yoshlarida nimrang yoki sarg’ish-yashil tus oladi; 4-15 (o’rtacha 8) kun yashaydi va bu vaqtda 4-yoshga o’tadi. Yetilgan lichinkaning uzunligi 8-9 mm, u ipak o’rab, g’umbaklanadi. Lichinkasining yelka tomonida birinchi ko’krak segmentida yarim yumaloq qora dog’ mavjud. Ana shu belgisi bilan u kartoshka kuyasidan farq qiladi. Lichinkalar bargning ichki qismiga kirib olib oziqlanadi va ikki hafta davomida yashab katta zarar keltiradi G’umbaklanishi tuproqda yoki o’simlik qoldiqlari orasida, ba’zan zararlangan va o’ralgan barglar ustida ipaksimon pilla ichida 10 kun davomida o’tadi. Barglarda g’ovak ichida ham g’umbaklanishi mumkin. G’umbagi och-qo’ng’ir tusli, uzunligi 6 mm atrofida bo’ladi. Pomidor kuyasi o’simlikni zararlashini oldini olish maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi talab etildi: - ekin maydonidagi o’simlik qoldig’larini dala chetlariga olib chiqib kimyoviy preparatlar bilan ishlov berish; - ituzumguldoshlar oilasiga mansub bo’lmagan ekinlar bilan almashlab ekish; - issiqxona tuprog’ini va qurilmalarini (konstruksiyalarini) barcha texnik vositalarini dezinfeksiya qilish; - zararkunanda sonini nazorat qilish uchun feromon tutqichlaridan foydalanish; 23қ урт ғ умбак Zararkunandani pomidor dalasida zichligini aniqlash maqsadida feromon tutqichlar yordamida 13 iyundan 13 iyulgacha xar kunlik monitoring olib borilganda tutqichga xar kuni o’rtacha 1400-2000 dona- gacha kuya kapalagi tushdi. Bu zarakunandaga qarshi quyidagi kimyoviy preparatlar sinab ko’rildi: Vertimek 1,8% k.e. (abamektin) - 0,3-0,4 l/ga; Kapito 9,3% k.s. (indoksakarb+abamektin) - 0,45 l/ga ; Emafos 42% k.e. (emamektin benzoat xlorpirifos) - 0,6-0,8 l/ga ; Koragen 200 k.e (xloratraniliprol) - 0,15-0,20 l/ga; Ampligo 150 k.s (xlorantraniliprol+lyambda-sigalotrin) - 0,6-0,8 l/ga; Benzoat super 10% s.e.g (emamektin benzoat) - 0,15-0,25 kg/ga . Yuqorida qayd etilgan qo’llanilgan kimyoviy preparatlarni samaradorligi xasharotlarning zichlik darajasi yuqoriligi hisobiga 7- kundan so’ng kamayishi kuzatildi. Shu sababli zararkunandaga qarshi har 7-10 kunda preparatlarni almashtirib qo’llash lozim deb topildi. Pomidor hosilini yig‘ish va saralash. Qo’lda pishish darajasiga qarab har 3-5 kunda jami 10-15 martagacha teriladi. Mevalari bir vaqtda pishadigan, texnikaga mos navlar hosili SKT-2 markali kombayn yordamida bir marta yig’ishtirib olinadi. Pomidor mevasi turlicha pishgan davrida terib olinadi. Yaqin joylarga jo’natish va tuzlash maqsadlari uchun sarg’aygan mevalari teriladi. Pomidor terish iyundan boshlanib oktyabrgacha davom etadi. Terish kechiktirilganda mevalari tarkibidagi vitaminlar yo’qoladi, irib-chiriydi, natijada hosili kamayadi. Mevalar bandi bilan birga uzilib, chelak yoki savatlarga solinadi. Terish vaqtida mevalarni shikastlantirmaslik kerak, aks holda yorilgan joyidan ichiga havo kirib, vitamin S ning parchalanishiga olib keladi. Terilgan mevalarni daladan tashishda prisepli telejka va boshqa transport vositalaridan foydalaniladi. 24Феромон тутқичда тушган куя ка палаги Terilgan pomidor mevalari sifati va yirikligiga qarab saralanadi va yashiklarga joylanib, tegishli joylarga jo’natiladi. Uzoq joylarga yuborishga mo’ljallangan mevalar 6-8 kg li yashiklarga zich qilib terib chiqiladi. Dastlabki kuzgi qora sovuqlar tushishidan oldin yetilgan va xom pomidorlarning hammasi terib olinadi, chunki sovuq urgan mevalar saqlash va tuzlash uchun yaramaydi. Terib olingan pomidor mevalarining pishganlari hamda dimlab yetiltirishga va tuzlashga yaraydiganlari saralanib ajratiladi. Agar barcha mevalarni qora sovuq tushguncha terib olishning iloji bo’lmasa, u holda pomidorning mevali tuplari sug’orib olinib, dalaning o’zida uch tomonini ichkariga qaratib uyub qo’yiladi. Bunday uyumning usti pomidor palaklari bilan yopilib, ustiga bir oz tuproq tashlanadi. Qora sovuq o’tgandan keyin uyumni ochib, mevalar tuplardan terib olinadi va yirikligi hamda yetilganligiga qarab saralanadi. Pomidor mevalarining terib olingandan keyin ham yetila olish qobiliyati ularning eng yaxshi xususiyatidir. Dumbul yoki shakllangan ko’k pomidorlarni dimlab qizartirish mumkin. 20-25 0 S harorat va havoning nisbiy namligi 80-85 % bo’lishi dimlab qizartirish uchun eng qulay sharoit hasoblanadi. Pomidorlarni qorong’i joyda ham qizartirish mumkin, lekin yorug’ joyda bu prosess tez boradi va mevalarning rangi toza (qip-qizil) bo’ladi. Dimlab qizartirishning bir necha usullari mavjud: dalada tupi bilan uyulgan holda yetiltiriladi. Bunda mevalarni eni 1 m, balandligi 50 sm qilib uyub qo’yib qizartiriladi. Uyumlarning ustiga bordon, xashak yoki poxol yopib qo’yiladi, vaqt- vaqti bilan (har 2-3 kunda bir marta) ochib, chiriganlari alohida va yetilganlari alohida qilib ajratiladi. Pomidor mevalari etilenli muhitda saqalansa, ularning qizarishi tabiiy sharoitdagiga nisbatan ikki baravar tezlashadi. Pishgan pomidor mevalari tezda buziladigan bo’ladi. yozgi yuqori harorat ta’sirida ular intensiv ravishda nafas oladi. Mevalar tarkibidagi oziq moddalar, ayniqsa, vitamin S parchalanib ketadi va oziqlik qimmatini yo’qotadi. Shuning uchun yozda pishgan pomidorlar terilgan kuniyoq yoki ertasiga iste’molchilarga yetkazib berilishi kerak. Terib olingan pomidor mevalari suniy sovitiladigan 25 sovuqxonalarda (2-5 0 ) saqlanganda tarkibidagi quruq moddalar va vitamin S ning parchalanish jarayoni nihoyatda sekin boradi. Yetilgan pomidor mevalarini saqlash uchun harorat 1-2 0 va havoning nisbiy namligi 80-90 % bo’lishi kerak. Qo’ng’ir rangli mevalar saqlanadigan xonaning harorati 3-4 0 va havoning nisbiy namligi 80-90 %, oq-yashil va yashil mevalar saqlanadigan xonaning harorati esa 20-25 0 , havoning nisbiy namligi 80-85 %. 3. Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirish texnologik xarita si O’zbekistonda takroriy ekin sifatida pomidor o’simligi bo’z, o’tloq va o’tloq- botqoq tuproqlarda yaxshi o’sadi. Sizot suvlari yuza joylashgan, shuningdek sho’rlangan va kislotali tuproqlar pomidor uchun yaramaydi, sabzavot ekinlaridan karam va bodring pomidor uchun yaxshi o’tmishdosh hisoblanadi. Pomidor takroriy ekin sifatida yetishtirilganda unumdor tuproqlarni tanlaydi va o’g’itga nihoyatda talabchan o’simlik hisoblanadi. Tuproq tipiga va rejalashtirilgan hosilga qarab o’g’itlash me’yori har xil bo’ladi. T akroriy ekin sifatida pomidor yetishtirilganda gektariga ta’sir etuvchi modda hisobida N 180 R 140 K 90 kg mineral o’g’it va gektariga 20-30 tonnagacha mahalliy o’g’it berish berildi. “Turob bobo” fermer xo’jaligi sharoitida mahalliy o’g’it, 75 % fosforli va 50 % kaliyli o’g’itlar kuzda, qolgan 25 % fosfor va azot yillik me’yorining 25 % i birinchi oziqlantirish bilan, kaliyning 50 % i va azotning qolgan miqdori ikkinchi va uchinchi oziqlantirish paytida teng taqsimlab berildi. Tajribada kuzgi shudgor 28-30 sm chuqurlikda PYa-3-35 rusumli plug yordamida bajarildi. Tuproqni ekishga tayyorlash ishlari ekish muddati va tuproqning mexanik tarkibiga qarab, barcha variantlarda bir xil sifatda va ayni bir vaqtda bajarildi. Tuproq ChKU-4-1 chizel-kultivator yordamida 14-18 sm chuqurlikda chizellandi, boronalanib, molalanib ekishga 26 t/r Qishloq xo’jaligi ishlarining nomlanishi Agregatlar tarkibi Ishni bajarish muddati Traktorlar Qishloq xo’jalik mashinalari Kalendar bo’yicha Ishni bajarish soni 1 2 3 4 5 6 1 Sug’orish tarmoqlarini tozalash qo’lda 10 – 20.12 10.0 2 Organik o’g’itlarni ortish T – 28x4 PU – 0.5 20 – 25.11 5.0 3 Organik o’g’itlarni tashish T – 28x4 2PTS – 4 20 – 25.11 5.0 4 Organik qo’lda 20 – 25.11 5.0 5 Organik shtabelga joylash T – 28x4 PU – 0.5 20 – 30.11 10.0 6 Go’ng sochkichga yuklash T – 28x4 PU – 0.5 30 – 05.12 5.0 7 Organik o’g’itlarni sepish T – 28x4 RTO - 4 30 – 05.12 5.0 8 Mineral o’g’itlarni yuklash qo’lda 01.12 1.0 9 Mineral o’g’itlarni tashish T – 28x4 2PTS 01 – 02.12 2.0 10 Mineral o’g’itlarni tushurish qo’lda 01 – 02.12 2.0 11 Mineral o’g’itlarni qo’lda 02 – 03.12 2.0 27 tayyorlash 12 Mineral o’g’itlarni agregat yuklash qo’lda 05.12 1.0 13 Mineral o’g’itlarni sepish T – 28x4 PTT – 2 05.12 1.0 14 Shudgorlash T – 4A PN – 3 – 35 05 – 08.12 3.0 15 Ikki marta borona bilan chizellash T – 4A 4KU – 4 1 – 5.03 1 – 5.04 3.0 16 Mola bosish T – 4A VP – 8 5 – 6 . 03 2.0 17 Yer tekislash 10 % maydoni qo’lda 5 – 6.03 2.0 18 Gerbitsid sepish T – 28x4 OBX – 28 6.03 1.0 19 Ko’chatlarni tashish T – 28x4 2PTS – 4 29 – 3 0.0 6 2.0 20 Ko’chatlarni yuklash va tashish qo’lda 29 – 3 0.0 6 2.0 21 Ekish uchun ariqlar olish T – 28x4 KRT – 4 29 – 31 .0 6 2.0 22 Ekishdan oldin sug’orish qo’lda 29 – 31 .0 6 2.0 23 Ko’chatlarni olib kelish va ekish joylariga qo’yib chiqish qo’lda 31 – 1 .0 7 1.0 24 Ko’chatlarni ekish qo’lda 0 1.0 7 0.5 28 25 Xato joylariga ekib chiqish qo’lda 05 .0 7 1.0 26 O’q ariqlarni ochish T – 28x4 KBN – 0.35 1 0.0 7 1.0 27 O’q ariqlarni to’g’rilash qo’lda 1 1.0 7 1.0 28 2 marta mineral o’g’itlar solish bilan juyak olish T – 28x4 KRT – 4 1 2.0 7 1 0 .0 8 1.0 29 Ariq ochish 2 marta T – 28x4 KRT – 4 1 2.0 7 1 0 .0 8 2.0 30 4 marta kultivatsiya qilish T – 28x4 KRN – 4.2 1 2.0 7 20 .0 8 4.0 31 1 2 marta sug’orish qo’lda 1 2.0 7 1 0 . 10 15.0 32 Qatqaloqlarni yumsharish, ko’chatlarni 2 ga marta to’g’rilash qo’lda 1 2.0 7 25 .0 8 4.0 33 Poyalarni 3 marotaba to’g’rilash qo’lda 1 2.0 8 25 .0 8 4.0 34 Qishloq xo’jalik ekinlarining zararkunandalari bilan kurashish T – 28x4 OVX – 28 1 2.0 7 1 0 . 10 3.0 29 35 Tanlab yig’ish 20 % ni qo’lda 2 5 .08 – 1 0.0 9 2.0 36 Yoppasiga yig’ish qo’lda 1 0.0 9- 25.10 15.0 37 Yashiklarni yuklash va tushirish qo’lda 2 5 .08 – 25.10 15.0 38 Sortlarga ajratish, yashiklarga joylashtirish va tortish qo’lda 2 5 .08 – 25.10 15.0 39 Pomidorni yuklash qo’lda 2 5 .08 – 25.10 15.0 40 Pomidorni tushirish qo’lda 2 5 .08 – 25.10 15.0 tayyorlandi. Pomidor ko’chatlarini ekish uchun KRT-4,2 rusumli kultivator yordamida qator oralari 90 sm qilinib, 16-20 sm chuqurlikda jo’yaklar olindi. Ko’chatlar 90x25 sm sxemada qo’lda, 1 iyulda tayyorlangan jo’yaklar sug’orilib ekildi. Ko’chatlar ekilib bo’lingach, yana suv berildi. Ko’chatlar ekilgach, ular to’liq tutgandan so’ng qator oralariga birinchi ishlov berildi. Takroriy ekin sifatida pomidor ekilganda parvarishlash davrida 3-4 marta qator oralariga ishlov berildi. Pomidor qator oralariga ishlov berishda T-28x4 traktoriga agregatlangan KTR-4,2 rusumli kultivatordan foydalanildi. Birinchi kultivasiyada ishlov berish chuqurligi 10-12 sm, himoya zonasi 15-20 sm bo’lib , keyinchalik ishlov berish chuqurligi va himoya zonasi oshirildi, qatordagi o’simliklar orasi ikki marta qo’lda chopiq qilindi. Pomidor parvarishida muhim tadbir palaklarni to’g’rilash hisoblanadi, bu mevalarni quyosh urishidan saqlaydi 30 va hosilni terib olishda mexanik shikastlantirmaydi. Tajribamizda iyul va avgust oylarida palaklar to’g’rilanib turildi. Pomidor uchun tuproq namligi dala nam sig’imiga nisbatan gullash paytida 75 %, keyingi fazalarda 80 % bo’lishi talab etiladi. Tajribamizda pomidor ko’chatlari qator oralatib sug’orildi. Tuproq namligiga qarab o’rtacha har 6-7 kunda sug’orib turildi hamda 16 marta gektariga 500-550 m 3 hisobida sug’orildi. Pomidor parvarishida kasallik va zararkunandalarga qarshi kurashish asosiy tadbirlardan bo’lib, zarur hollarda barcha variantlarda kompleks chora tadbirlar ko’rildi. Pishish darajasi va muddatiga qarab pomidor hosili qo’lda terib olindi. Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirilganda ekilganda esa 7 marta terildi . 4. Pomidor nav va duragaylarining tavsifi S.I. Dusmuratova ning (20 1 8) ma’lumotlariga ko’ra pomidor o’simligi naviga va parvarishlash sharoitiga qarab maysa ko’ringanidan keyin 50 – 70 kun o’tgach gulga kiradi. Gullashdan keyin 40 – 55 kuni mevalari yetila boshlaydi. Pomidor ko’chatidan o’stirilganda, parnikka sepilgan urug’ unib maysalari ko’ringandan ta hosil pishguncha o’simlikning naviga va o’stirish texnologiyasiga qarab 100 – 120 kun o’tadi. 1 – jadvalda O’zbekistonda ekiladigan pomidor navlarining ta’rifi keltirilgan. 31 1 – jadval. O’zbekistonda ekiladigan pomidor navlarining ta’rifi. № Nav nomi Yaratilgan joyi O’suv davri davomiyligi Hosildorligi, s/ga O’simlik, meva va urug’ belgilari 1 2 3 4 5 6 1. Tala l xin - 186 Belorussiya meva – sabzavotchilik va kartoshkachilik I.T. M Ertapishar, kuchat o’tkazilgan – 1 h osil terilguncha 50-60 kun. 400 Tupi oddiy.determinant, o’ rtacha barglangan, bargi oddiy, to’q yashil. Mevasi yassi yumaloq, silliq va asos qismi biroz qirrali, to’q sariq-qizil, yirik 90-120 gram, 4.5-4.8 % quruq modda bor, urug’ chiqishi 0.35 %. 2. Temnokrasn ы y 2077 VIR Urta Osiyo va Mayko k tajriba stansiyasi Ertapishar 55-60 kun 300-400 Tupi oddiy, determinant, o’rtacha barglangan, bargi oddiy, yashil, chetlari qayrilgan . Mevasi yumaloq va yassi- yumaloq, silliq, to’q sariq-qizil, o’rtacha kattalikda (70-80 gram). Tarkibida quruq modda 5.0-5.2%, chiqishi 0.32%. 3. P e remoga – 165 Belarussiya meva– sabzavotchilik va O’rta, ertapishar 56 – 65 kun. 400 Tupi oddiy, yarim determinant, barglari o’rtacha zich, to’q yashil, chetlari bir oz 32 kartoshkachilik I.T.I qayrilgan. Mevasi dumaloq silliq, qizil, vazni (70 – 80g). Tarkibida 5,0 – 5,2 % quruq modda bor. Urug’ chiqishi 0,3 % 4. V o stok - 36 O’z SPEKITI O’rta, ertapishar 56 – 65 kun. 300 – 400 Tupi past b o’ yli, determinant, serbargli mevasi yumaloq, yirik og’irligi 100 –125 gr. Etli kup kamerali, kam urug’li, quruq modda 5,6 – 5,8 %. Urug’ chiqishi 0,2 % 5 Progressivn ы y O’z SPEKITI O’rta, ertapishar 55 – 60 350 – 450 O’simlik past b o’ yli, ixcham. Tashishga va issiqlikka chidamli. Mevasi yumaloq, qizil, yiriq, vazni 70 – 80 g, quruq modda 4,5 – 5 %. Urug’ chiqimi – 0,25 %. 6 Volgogradsk ы y 5 / 95 VIR. Valgograd tajriba stansiyasi. O’rta, ertapishar 60 – 70 350 – 450 Tupi o’rtacha shoxlangan, shtambli, determinant, o’rtacha barglangan, bargi o’rtacha kattalikda, to’q yashil, chetlari qayrilgan, mevasi yassi – yumaloq, silliq, to’q – qizil, yirik 70 – 120 g, quruq modda 5%. Urug’ chiqishi 0,4 %. 7 TMK – 22 O’z SPEKITI O’rta, ertapishar 65 – 70 350 – 450 Tupi sh tambsiz, determinant, o’rtacha shoxlangan, o’rtacha barglangan. Bargi 33 yashil, o’rta yiriklikda. Mevasi yumaloq, qizil, silliq, ko’p uyali yirikligi 70 – 80 g, quruq modda 5,0 – 5,6%. Urug’ chiqishi 0,3 % 8 Novinka Pridnestrovya Moldaviya so’g’oriladigan dehqonchilik va sabzavotchilik STI O’rta pishar urug’ unib chiqishidan 1–terimgacha 120 –125 kun 400 – 420 O’simlik o’rta bo’yli, barglanishi o’rtacha, och – yashil, mevasi uzunchoq – oval vazni 45 g, ikki uyali. Quruq modda 5,0%. Urug’ chiqimi 0,25%. 9 Oktyabr – 60 O’zSPEKITI O’rta kechpishar 125 -130 kun 500 - 700 O’simlik o’rta bo’yli, o’rtacha shoxlanuvchi, determinant, issiqqa va mozoika virusiga chidamli. Mevasi juda yirik, 350 – 400 g, etli pushti rangda xush – xo’r. Quruq modda 5,8%. Urug’ chiqimi 0,3. 10 Yusupovskiy O’zSPEKITI O’rta kech pishar 125 – 130 kun 350 – 450 O’simlik kuchli o’suvchan, juda barglangan. Bargi yirik, to’q yashil. Mevasi yirik 200–300g. Ko’p uyali, pushti rangda, kam urug’. Quruq modda– 5,8%. Urug’ chiqimi – 0,1%. 11 Toshkent tongi O’zSPEKITI O’rta erta pishar 400 – 450 O’simlik past bo’yli (50 sm), 34 1 12 – 1 15 kun determinant, mevasi yumaloq, yuzasi silliq, rangi qizil, jiloli, vazn 115 – 125 g, eti shirin, suvli. Quruq modda 5.3 %, nordonligi 0.45 %, qand miqdori 3.4 %. 12 Shafaq O’zSPEKITI Erta pishar 80 – 100 350 – 450 O’simlik o’rtacha balandlikda (65 sm), determinant. Mevasi och qizil, vazni 80 – 100, muhim xususiyatlardan biri – yoppasiga pishishidir. Quruq modda 5.1 %. 1 3 Istiqlol O’zSPEKITI O’rta pishar 105 – 110 kun 220 – 230 Tupi o’rtacha kattalikda, bargi yirik, och yashil, mevasining shakli yumaloq, rangi to’q qizil, yuzasi silliq. Mevasining vazni – 120 g. Quruq modda 5 – 6 %. 1 4 Sevara O’zSPEKITI Ertapishar 95– 100 kun 200 - 210 Tupi, o’rtacha kattalikda, bargi yirik, to’q yashil, mevasining shakli yumaloq, pushti rangda. Mevasining vazni – 77 g 1 5 Bahodir O’zSPEKITI Kechpishar 125 – 130 kun 340 - 360 Tipi shtambli, determinant tikka, bargi to’q yashil, mevasining shakli yassi yumaloq, pushti rangda, yusasi silliq. Mevasining vazni 141–215g 35 16 Surxon – 142 O’zSPEKITI O’rta pishar 117 kun 550 – 600 Determinant, ixcham, poya uzunligi o’rtacha (70 sm), serbarg, issiqqa chidamli, mevasi yumaloq, qiyshiq, tekis, bir xil qizil rangda, vazni 150 g, xushdor, suvli shirin. 17 Roza Vostoka O’zSPEKITI O’rtapishar 115 500 - 550 Determenant, o’simlik o’rtacha balandlikda (65 sm), mevasi malina rangda, o’rtacha vazni 145 g, gushtli sersuv, shirin, quruq modda 5.5 %, nordonligi 0.5 %, qand miqdori 3.4 %. 18 Avi t senna O’zSPEKITI O’rtapishar 115 – 120 kun 400 - 410 Determenant, t upi o’rtacha kattalikda, bargi to’q yashil. Mevasining shakli yumaloq, rangi qizil yuzasi silliq. Vazni– 89g 36 O'zbyekiston Ryespublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo'jaligi ekinlari Davlat reyestriga 2022 yilda ochiq usulda yetishtirish uchun 119 nav va duragaylar kiritilgan. Ular orasida 32 ta mahalliy nav getyerozisli duragaylari mavjud. Bundan tashqari Davlat Ryeyestriga Nidyerlandiya, Fransiya, Isroil ,Ispaniya, Gyermaniya, Rossiya, Yaponiya va Turkiyada yaratilgan nav va duragaylar kiritilgan. Yulduz – O’zbekistonda yaratilgan. O’rtapishar, ko’chatlar yoppasiga unib chiqqandan mevalarning dastlabki pishishigacha 112-117 kun talab etiladi. O’simligi oddiy, determinant tipda bo’lib, o’rtacha bo’yli, o’rtacha barglangan. Mevalarning o’rtacha vazni 100-120 g, shakli yumaloq, qattiq, usti silliq, mazasi juda shirin. Tarkibida quruq moddalar 5,8 % ni, umumiy kand miqdori 3,56 % ni va askorbin kislotasi 18,4 mg% ni tashkil etadi. Degustasiya bahosi 4,2 ball. Bu nav 2018 yildan Davlat reyestriga kiritilgan 1-rasm. Yulduz Burxon F 1 - O’zbekistonda yaratilgan. Ertapishar (95-100 kun), kalta bo’yli (55-60 sm), o’simligi shtambsimon, yaxshi barglangan. Mevalari yumaloq, chiroyli, o’rtacha vazni 95-100 g, transportbopligi o’rtacha. Ochiq dalalarda takroriy ekin sifatida yetishtirilib, erta va sifatli hosil olish uchun mo’ljallangan. 37 Yangiligicha iste’mol qilishga va qayta ishlashga yaroqli. Xosildorligi 35-40 t/ga. Mevalari tarkibida 5,7 % quruq moddalar, 2,38 % qand, 15,5 mg% askorbin kislotasi mavjud. Degustasiya bahosi 4,7 ball. Bu nav 2019 yildan Davlat reyestriga kiritilgan 2-rasm. Burxon F 1 Barlos F 1 - O’zbekistonda yaratilgan. O’rtapishar (110-115 kun), o’rta bo’yli, o’simligi oddiy. Mevalari yumaloq, katta, o’rtacha vazni 115-130 g, qattiq, tashqi ko’rinishi chiroyli. Respublikada keng tarqalgan navlardan biri. Mevalari yangiligicha iste’molga, qayta ishlashga va uzoq masofaga tashishga mo’ljallangan. Degustasiya bahosi 4,4 ball. Bu nav 2019 yildan Davlat reyestriga kiritilgan. 38 3-rasm. Barlos F 1 Djina F 1 – Nidyerlandiyadan keltirilgan duragay . O’rtapishar, o’rta bo’yli (80-100 sm), o’simligi shtambsimon, kuchli barglangan mevalari katta, o’rtacha vazni 80-110 g, rangi qizil, shakli yumaloq, yassi yumaloq. Xosildorligi 45-50 t/ga. Mevalari yangiligicha iste’molga va qayta ishlashga yaroqli. Mevasi tarkibida 5,8 % quruq moddalar, 4,2% qand, 24,1% askorbin kislotasi mavjud. Degustasiya bahosi 4,5 ball. Bu nav 2019 yildan Davlat reyestriga kiritilgan. 39 4-rasm. Djina F 1 Moreliya F 1 - Nidyerlandiyadan keltirilgan duragay . O’rtapishar (110-115 kun), o’rta bo’yli, o’simligi oddiy. Mevalari yumaloq, o’rtacha vazni 90-120 g, tashqi ko’rinishi chiroyli. Mevalari yangiligicha iste’molga, qayta ishlashga va uzoq masofaga tashishga mo’ljallangan. Degustasiya bahosi 4,8 ball. Bu nav 2019 yildan Davlat reyestriga kiritilgan. Lojayin F 1 – Nidyerlandiyadan keltirilgan duragay . Erta o’rtapishar bo’lib, vegetasiya davri 105-110 kunni tashkil etadi. O’simligi oddiy, determinant bo’lib, yaxshi barglangan, bo’yi 50-55 sm. Mevasi yumaloq, usti biroz qovurg’ali, qizil, o’rtacha vazni 100- 1 2 0 g, mevalari qayta ishlashga, yangiligicha iste’mol qilishga transportda uzoq masofaga tashishga mo’ljallangan. Xosildorligi 3 5 -40 t/ga. Degustasiya bahosi 4,9 ball. Bu nav 2008 yildan Davlat reyestriga kiritilgan 40 5-rasm. Moreliya F 1 6-rasm. Lojayin F 1 41 5.Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirishda hosildorligiga ekish me’yorlarining ta’siri bo’yicha olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari natijalari va ularning tahlili O’zbekiston sharoitida pomidor ko’chatlari isitiladigan va isitilmaydigan plenkali issiqxonalarda yetishtiriladi. Ko’chat yetishtirishda sifatli uproq aralashmasi tayyoralanadi. Aralashma tarkibida 40% chim tuproq, 40% chirindi va 20% yumshatuvchi materiallar (sholi kipig’i yoki qum) ishlatiladi. Oldindan saralab olingan urug’lar 15-20 minut davomida margansovkaning eritmasida ivitiladi, so’ngra toza suvda yuvilib 12 soat davomida oddiy suvda ivitiladi. Ko’chatlarni pikerovkasiz yetishtirganda ularga 7x7 santimetr 8x8 santimetr ozuqa maydoni ajratiladi. Rayonlashtirilgan navlarning tozaligi 98%, unuvchanligi 85% dan kam bo‘lmagan 1-klass urug‘lari ekiladi. Urug‘lar ekisholdi suvda yoki 0 , 01 - 0,05% li o‘stiruvchi stimulyatorlar, mikroelementlar eritmasida 10 - 12 soat davomida ivitiladi, so‘ngra fungitsidlar bilan ishlanadi. Pomidor ko‘chatlari ochiq maydon sharoitida issiqxona yaqinida ko‘chatxona tashkil qilinib etishtirildi. 1 gektar ochiq yer maydoniga duragay urug’laridan 200-250 gr. nav urug’laridan esa 300-400 gr. sarflanadi. O’stirish sharoitlariga ko’ra 1m 2 issiqxona maydonidan 100-400 dona ko’chat olinadi. 1 gektar ochiq dala maydoniga ko’chat yetishtirish uchun (50- 60 ming dona) 150-500 m 2 issiqxona maydoni kerakr bo’ladi. 1 gektar issiqxona maydoniga 10 sm qalinlikda yoyilganida 1000 m 3 tuproq aralashmasi zarur bo’ladi. Pomidor yetishtirishning sanoat texnologiyasi yuqori sifatli ko’chat yetishtirishdan boshlanadi. Ko’chat besh-oltita chinbarg chiqarganda, bo’yi 25- 35 sm bo’lishi kearak. Ko’chatlar pikirovka qilib yetishtiriladi. Ko‘chatlar palla barg fazasida 8x8sm pikirovka qilindi va o‘suv ikki marta oziqlantirildi (10 l suvga 15 - 20 g ammiak selitrasi va 30 - 40 g superfosfat, ikkinchi oziqlantirishda bu o‘g‘itlar mos ravishda 30-40 g va 60 - 80 g miqdorida berildi), sug‘oriladi, begona o‘tlardan tozalanadi, 6 - 7 chinbarg hosil qilgach, dalaga o‘tqazildi. Ular to’q-yashil rangli, past bo’yli, baquvvat bo’lib chiqishi 42 uchun dorilash texnologiyasi, dozalari va muddatlariga qattiq amal qilish kerak. Ko‘chatlar dalaga iyul boshida tup oralarini zichroq (20-25 sm) qilib o‘tqaziladi. Takroriy ekin sifatida o’stirilganda bizlar pomidor nav va duragaylarning tayyor ko’chat chiqimi va sifat ko’rsatkichlarini o’rgandik. 1 jadvalda Takroriy ekin sifatida ekish uchun yetishtirilgan pomidor nav va duragaylari ko’chatlarning sifat ko’rsatkichlariga tegishli ma’lumotlar keltirilgan . Tajribada barcha pomidor nav va duragaylari urug’i 5-10 may kunlari dalaga ekilgan. O’rganilayotgan barcha nav va duragaylarda ko’chat bo’yi 23,1 (Yulduz (nazorat)-25,6 (Moreliya F 1 ) sm ni, barg soni 6,2-6,7 dona ni, ko’chat barg yuzasining maydoni 190,4- 211,3 sm 2 ni va bir ko’chat vazni 29,9- 33,6 g ni tashkil qilgan. Tayyor ko’chatlarning o’rtacha bo’yi eng baland 25,6 sm Moreliya F 1 ; 24,7 sm Lojayin F 1 nav va duragaylarda bo’lib, shu duragaylarda barg soni (6,7 - 6,4 donani) va barg yuzasining maydoni (211.3- 208,2 sm 2 ) ham eng ko’p tashkil qildi hamda bir ko’chatning o’rtacha vazni ham shu duragaylarda yuqori bo’lgan (33,6- 32,8 g). Takroriy ekin sifatida ekish uchun pomidor nav va duragaylari ko’chatlari yetishtirilganda eng past bo’yli o’simliklar (23,1 – 23,9 sm) Yulduz (nazorat) va Djina F 1 nav va duragaylarida kuzatilgan. Shu nav va duragaylarda barg soni eng kam bo’lib, vazni ham eng kichik bo’lgan ko’chatlar olingan. 1-jadval Takroriy ekin sifatida ekish uchun yetishtirilgan pomidor nav va duragaylari ko’chatlarning sifat ko’rsatkichlari (Turob bobo fermer xo‘jaligi da olib borilgan tajriba ma’lumotlari, 2022 - 2023 y.y) t/n Nav va duragaylar Ko’chat bo’yi, sm Barg soni, dona Barg yuzasining maydoni, sm 2 Bir ko’chat vazni, g 43 1 Yulduz (nazorat) 23,1 6,2 190,4 29,9 2 Burxon F 1 24,2 6,4 200,5 32,1 3 Djina F 1 23,9 6,3 199,6 30,6 4 Moreliya F 1 25,6 6,7 211,3 33,6 5 Lojayin F 1 24,7 6,6 208,2 32,8 6 Barlos F 1, 23,4 6,3 200,1 30,2 Olingan ma’lumotlarga asoslanib takroriy ekin sifatida ekish uchun pomidor nav va duragaylari ko’chatlarni yetishtirganda quyidagicha xulosa qilish mumkin: bir xil sharoitda va bir xil muddatda urug’lari ekilgan har xil pomidor nav va duragaylari ko’chatlarning bo’yi, vazni, barg soni , barg yuzasining maydoni nav va duragay xususiyatlariga qarab har xil bo’ladi. Eng sifatli va baquvvat ko’chatlar Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylari o’simliklarini yetishtirganda olingan. Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor o’simliklarida o’suv va rivojlanish fazalarining davom etishi Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor o’simliklariga b irinchi ishlov berish ko‘chatlar tutgandan so‘ng – 10 kun o‘tgach o‘tkaziladi. Ko‘chatlarni chopiq qilish yana 12 - 15 kun o‘tgach takrorlanadi. O‘suv davrida qator oralariga 6 - 7 martagacha KOR-4,2 markali kultivatorlar yordamida ishlov beriladi. Palaklar bir necha marta pushtaga to‘g‘rilab chiqiladi. O‘suv davrida tuproq namligi dala nam sig‘imiga nisbatan 75 - 80% da saqlanib turildi. Tajriba davomida pomidor nav va duragaylarning o‘sishi va rivojlanishini o‘rganish maqsadida fenologik kuzatish o‘tkazib, gullash, mevalash va 44 mevalarni pishish boshlanish davomiyligini hamda biometrik kuzatishlar olib borib o‘simlik bo‘yi, bir tup o‘simlikda barglarning soni, bir tupdagi yon shoxlar soni va bir o‘simlikda barg yuzasining maydoni har bir variantdan tanlab olingan o‘simliklarda aniqlandi. Takroriy ekin sifatida pomidor nav va duragay lari o’simliklarini yetishtirganda o’simlikning o’sishi va rivojlanishini o’rganish maqsadida fenologik kuzatish o’tkazib, gullash, mevalash va mevalarni pishish boshlanish davomiyligini hamda biometrik kuzatishlar olib borib o’simlik bo’yi, bir tup o’simlikda barglarning soni, bir tupdagi yon shoxlar soni, har bir variantdan tanlab olingan o’simliklarda aniqlandi. Pomidor ekini biologiyasiga ko’ra, harorat va namlik sharoitlari qulay bo’lganda urug’i ekilgandan 4-5 kun o’tgach maysalari ko’rina boshlaydi, 3-5 kun o’tgandan keyin esa uch bo’lmadan iborat birinchi chinbarg chiqaradi. Keyingi paydo bo’ladigan barglar tobora murakkablasha boradi va 7- inchi yoki 8- inchi bargdan boshlab yetuk o’simlikning hamma barglari shakllanadi. O’simlikda 5-7 barg chiqargandan keyin dastlabki gul shingillari har uchinchi, ayrim hollarda har ikkinchi bargdan keyin paydo bo’ladi. Pomidor o’simligi naviga parvarishlash sharoitiga qarab maysa ko’ringandan so’ng 60 -70 kun o’tgach gulga kiradi. Gullashdan 35-55 kun keyin mevalar yetila boshlaydi. 2 - jadvalda Pomidor nav va duragaylarida vegetativ qismlarining va barg sonning ortib borishi ga tegishli ma’lumotlar keltirilgan- olingan ma’lumotlarni analiz qilganda har bir o’simlikda – variantlarga qaraganda 15 sentyabrda 68,8 (YUlduz (nazorat) – 80,4 (Moreliya F 1 ) dona barg, bir o‘simlik barg yuzasining maydoni 2091,5-2444,2 sm 2 , 6. 9 - 8 .7 dona yon shoxlar soni hosil qilganligi aniqlandi, o’simliklarning bo’yi 78,4 - 85 . 7 sm ni tashkil qiladi. Olingan ma’lumotlarga ko’ra Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylari o’simliklarda barg soni ( 80,4 va 79,7 dona) , bir o‘simlik barg yuzasining maydoni 2444,2 -2422,8 sm 2 va yon shoxlar soni ( 8 .7 va 8 . 4 dona) ko’p, o’simliklar bo’yi ( 85,7 va 84,2 sm) eng baland bo’ldi. Barlos F 1 va Djina F 1 duragaylarida bu ko’rsatgichlar mos ravishda 75.2-71.9 donani , 2286.1-2185.6 sm 2 va 84.0-81.3 sm ni tashkil qildi . 45 Standart variantda eng past ko’rsatkichlar kuzatildi, bir tup o’simlikda barglar soni – 78.4 dona, bir o‘simlik barg yuzasining maydoni 2091.5 sm 2 , bir tupdagi yon shoxlar soni – 6. 9 dona va o’simlik bo’yi – 78,4 .5 sm ni tashkil qilgan. Olingan ma’lumotlarga ko‘ra Lojayin F 1 va Moreliya F 1 duragayi o‘simliklarda barg soni , bir o‘simlikda barg yuzasining maydoni va yon shoxlar soni ko‘rsatkichlari eng yuqori bo‘l gan . 46 2-jadval Pomidor nav va duragaylarida vegetativ qismlarining va barg sonning ortib borishi (Turob bobo fermer xo‘jaligi da olib borilgan tajriba ma’lumotlari, 2022 - 2023 y.y) Nav va duragaylar O’simlik bo’yi, sm Bir o‘simlikda barg soni, dona Yon shoxlar soni, d Bir o‘simlik barg yuzasining maydoni, sm 2 15.07 15.08 15.09 15.07 15.08 15.09 15.07 15.08 15.09 15.07 15.08 15.09 Yulduz (nazorat 38,1 57,4 78,4 8,0 17.0 68,8 1.2 2.8 6,9 242,4 515,1 2091,5 Burxon F 1 39,0 59,1 84,0 8,1 17,2 75,2 1.4 2.9 8,1 245,4 521,2 2286,1 Djina F 1 38,8 58,7 81,3 8,0 17,1 71,9 1.3 2.8 7,8 243,3 519,7 2185,6 Moreliya F 1 39,6 60,9 85,7 8,2 17,5 80,4 1.4 2.9 8,7 248,4 530,2 2444,2 Lojayin F 1 39,4 59,5 84,2 8,2 17,3 79,7 1.4 2.9 8,4 247,2 524,1 2422,8 Barlos F 1, 38,2 58,2 79,8 8,1 17,1 71,6 1.2 2.8 7,2 245,0 518,1 2176,6 47 3 - jadvalda “ Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor o’simliklarida o’suv va rivojlanish fazalarining davom etishi” ga tegishli ma’lumotlar keltirilgan . 3-jadval Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor o’simliklarida o’suv va rivojlanish fazalarining davom etishi (Turob bobo fermer xo‘jaligi da olib borilgan tajriba ma’lumotlari, 2022 - 2023 y.y) t/n Nav va duragaylar Ko’chat o’tkazilgach, kun hisobida gullash gach a hosil tuga boshlanishi gacha b irinchi terimgacha o xirgi terimgacha 1 Yulduz (nazorat 33 46 58 100 2 Burxon F 1 31 44 57 108 3 Djina F 1 32 45 57 105 4 Moreliya F 1 30 43 55 115 5 Lojayin F 1 31 44 56 110 6 Barlos F 1, 33 46 58 102 Bu ma’lumotlarni analiz qilsa, takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirilganda b archa o’rganilayotgan nav va duragayrda ko’chatlar dalaga ekilganidan so’ng gullashgacha bo’lgan muddat 30 kundan ( Moreliya F 1 ) - 3 3 kungacha ( YUlduz (nazorat), Barlos F 1 ) davom etdi. H osil tuga boshlanishi fazasiga kelib nav va duraga lar o’rtasid a mevalarni eng erta paydo bo’lishi 43 -kunda Moreliya F 1 , 44 -kunda Lojayin F 1 , Burxon F 1 duragaylarda kuzatildi. Eng kech mevalash fazasi 4 6 -kunda YUlduz (nazorat), 48 Barlos F 1 duragaylarida kuzatildi. Tajribada boshqa nav va duragay larda mevalash fazasining ro’y berishi keskin farq qilgani yo’q . Pomidor ko’chatlari o’tkazilgach me valarning pisha boshlashi eng erta 55 - 56 kunda Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylarida kuzatildi. Eng kech birinchi terim 58 kunda YUlduz (nazorat) va Barlos F 1 nav va duragay larida bo’l gan . Takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirilganda nav va duragay lar bo’yicha eng erta oxirgi terim- 100 kunda YUlduz (nazorat) navida, 102 kunda Barlos F 1 va 105 kunda Djina F 1 nav va duragay larida kuzatil gan . Olingan ma’lumotlarga asoslanib, takroriy ekin sifatida ekilganda eng tez o’sib va rivojlanib, erta hosil beradigan nav va duragay lar deb Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylari aniqlangan . Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor istiqbolli nav, duragaylarning hosildorligi Pomidor hosilini yig’ib – terib olishga mevasi to’liq yetilgan paytida kirishiladi. Pomidor mevalariga bo’lgan davlat standart talablarning asosiy ko’rsatkichlari quyidagilardan iborat. “ Yangi terilgan pomidorlar ” – GOST 1725 – 85 talabiga muvofiq, yangi o’zilgan, toza, yaxlit, pishgan, to’g’ri shaklli, o’rilib shikastlanmagan va oftob kuydirmagan, yetilish darjasi jihatdan qizil hamda pushti rangda bolish kerak. Mayda mevali va uzunchoq shaklli pomidor navlaridan olingan mahsulotlar konservatsiya uchun foydalaniladi. Bunda pishib yetilmagan, ya’ni pushti rangli pomidorlarning aralashishiga yo’l quyiladi. Bug’lanadigan pomidorlarning yetilish darajasi qizil, pushti, qo’ng’ir va oqish bo’lishi mumkin. 4 – jadvalda “ Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor istiqbolli nav, duragaylarning hosildorligi” ga tegishli ma’lumotlar keltirilgan. Shu ma’lumotlarni 4-jadval 49 Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor istiqbolli nav, duragaylarning hosildorligi (Turob bobo fermer xo‘jaligi da olib borilgan tajriba ma’lumotlari, 2022 - 2023 y.y) t/n Nav va duragaylarM evalarning o‘rtacha vazni, g Oylar bo’yicha hosildorlik, t/ga O’rtacha hosildorlik VIII IX X t/ga % 1 Yulduz (nazorat 108,6 4,89 11,41 16,30 32,6 100,0 2 Burxon F 1 105,8 5,62 13,66 17,92 37,2 114,1 3 Djina F 1 97,2 5,38 13,09 17,63 36,1 110,7 4 Moreliya F 1 99,5 6,27 14,87 21,36 42,5 130,7 5 Lojayin F 1 110,6 5,88 14,06 19,46 39,4 120,8 6 Barlos F 1, 120,2 5,05 12,51 16,94 34,5 105,8 EKF 05 = 2 . 72 t/ga Sx%= 4 , 0 2 analiz qilganda variantlar bo’yicha mevalarning o’rtacha vazni 97,2 (Djina F 1 – 120.2 (Barlos F 1 ) g ni tashkil qildi. Eng yirik mevalar Barlos F 1 duragayi o’simliklarni yetishtirganda olindi (120.2 g) , Moreliya F 1 va Lojayin F 1 variantlarida bu ko’rsatkich 99,5 – 110.6 g ni tashkil qildi. Standart ( Yulduz ) variantidagi mevalar ning o’rtacha vazni 108.6 g ni tashkil qilgan. Pomidor katta potensial, imkoniyatlarga ega, kuchli o’sadigan va mevalari ko’p marta terib olinadigan o’simliklar qatoriga kiradi. 50 1-rasm. YUlduz navi mevalarning ko’rinishi Olingan ma’lumotlarga ko’ra, takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirilganda variantlar bo’yicha pomidor hosildorligi 32.6 – 42.5 t/ga ni tashkil qildi. Eng yuqori hosil – 42.5 t/ga Moreliya F 1 duragayi o’simliklardan olindi. Bu ko’rsatkich standart – YUlduz vartiantiga nisbatan 30 .7 % ko’proqdir. Lojayin F 1 va Burxon F 1 variantlarda o’rtacha hosildorlik 39.4 – 37.2 t/ga ni tashkil qil gan . 51 Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor istiqbolli nav, duragaylarning biokimyoviy tarkibi Pomidor mevasi sersuv mahsulot bo’lib, tarkibida ko’p (92-96%) suv borligi sababli, uning energetik qiymati yuqori emas (190 kkal yoki 1 kg hisobida 790 Dj). Shunga qaramasdan, inson oziqlanishida pomidor mevalari muhim o’rin egallaydi. Mevalari yangiligida ham, qayta ishlangan holda ham iste’mol qilinadi; chunki mevalar tarkibidagi quruq moddalar ko’plab biologik faol birikmalardan tashkil topgan bo’lib, ular inson salomatligi uchun muhim sanaladi. Pomidor mevasi tarkibida qandlar (glyukoza, fruktoza, saxaroza), organik moddalar (olma, limon, vino va oz miqdorda oksalat kislotalari), vitaminlar (S, V 1 , V 2 , V 6 , RR, Ye va K), karotin, biotin, pantogen va folat kislotalari, flavonoidlar (rutin, antosianlar va b.), xolin, mineral (kaliy, temir, natriy, magniy, kobalt, rux, kalsiy, vanadiy, marganes, mis, molibden, xrom, ftor, yod, fosfor, oltingugurt) va boshqa elementlar tuzlari, pektin va boshqa moddalar bor, urug’i o’z tarkibida 20%gacha yog’ saqlaydi. Meva to’qimalarida moddalar joylashuvi bir xil emas. Mevaning o’rta qismidagi to’qimalarida ko’proq qand va quruq moddalar, urug’ uyalarida kislotalar va polisaxaridlar ko’p; meva devorchalari tarkibi bo’yicha etiga yaqin bo’lib, ularda qand miqdori kamligi bilan ajralib turadi. O’zbekistonda sug’oriladigan dehqonchilik sharoitida yetishtirilgan pomidor mevalarida quruq moddalar kam, qand va S vitamini o’rtacha miqdorda bo’lib, organik kislotalar ko’p. B.A.Rubinning ma’lumotlariga qaraganda, pomidor tarkibida o’rta hisobda quyidagi moddalar bo’ladi (xom mevasiga nisbatan %): quruq modda - 6.58%, oqsil - 0.95%, uglevodlar (sellyulozasiz) - 3.99%, yog’lar - 0.19%, sellyuloza - 0.84 %, kul - 0.61%. Pishgan mevasi tarkibida 0.5 % atrofida organik (olma va limon) kislotalari bo’ladi. Tarkibida vitaminlar miqdori quyidagicha (mg/100 g. hisobida): askorbin kislota (S vitamini) 19-35, karotin (provitamin A) - 0.2-2, tiamin (V 1 ) - 0.3-1.6, riboflavin (V 2 ) - 1.5-6,0. Pomidorning kimyoviy tarkibi doimiy emas va u o’simlik 52 naviga, mevalarning yetilish vaqtiga, hosilni yig’ib olish muddatlariga, parvarishlash sharoitiga va boshqa omillarga qarab o’zgarib turadi. Tajribamizda takroriy ekin sifatida pomidor yetishtirilganda nav va duragaylarning hosildorligi, hosil sifatini o’rganish bilan birga mevasining biokimyoviy tarkibi ham aniqlandi. 5 – jadval da Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor istiqbolli nav, duragaylarning biokimyoviy tarkibi” ga tegishli ma’lumotlar keltirilgan. Olingan ma’lumotlarga ko’ra, pomidor mevasining tarkibida 5.5 (Yulduz)-6.2% (Moreliya F 1 ) quruq modda saqlanishi aniqlangan. Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylarida eng ko’p quruq modda miqdori kuzatildi. Burxon F 1 , Djina F 1 va Barlos F 1, duragaylarida duragayida bu ko’rsatkich mos ravishda 5,9; 5.7 va 5.6 % ni tashkil qildi. Quruq moddaning asosiy qismini qand moddasi tashkil qilib, yuqorida keltirilgan nav va duragaylarida eng ko’p (2,5-3.0 % ) qand miqdori kuzatilgan. Tajriba variantlariga qaraganda karotin miqdori 0.8-1.8 mg% ni tashkil qildi. Olingan ma’lumotlarga qaraganda pomidor mevasining tarkibida eng ko’p karatin miqdori Moreliya F 1 (1.8 mg%) va Lojayin F 1 (1.7 mg%) duragaylarida aniqlandi. Vitamin «S» miqdori o’rganilganda, Moreliya F 1 duragayi mevalarida eng ko’p 30.8 mg %, Lojayin F 1 duragayida -28.3 mg %, Djina F 1 duragayida -28.0 mg % va Burxon F 1 duragayida-29.6 mg % vitamin «S» saqlashi aniqlangan. Takroriy ekin sifatida pomidor nav va duragaylari yetishtirilganda mevalarning eng yuqori degustasiya bahosi Lojayin F 1 (4.9 ball), Moreliya F 1 (4,8 ball), va Burxon F 1 (4,7 ball) nav va duragaylari mevalarida kuzatilgan . 5 - jadval Takroriy ekin sifatida ekilgan pomidor istiqbolli nav, duragaylarning biokimyoviy tarkibi (Turob bobo fermer xo‘jaligi da olib borilgan tajriba ma’lumotlari, 2022 - 2023 y.y) 53 Nav va duragaylarQ oruq m odda, % Q and m iqdori, % K aratin, m g/% V itam in S, m g/% yo D egustatsiya bahosi, ball Yulduz (nazorat) 5,5 2,5 0,8 25,9 4,2 Burxon F 1 5.9 2,8 1,5 29,6 4,7 Djina F 1 5.7 2,6 1,2 28,0 4,5 Moreliya F 1 6,2 3,0 1,8 30,8 4.8 Lojayin F 1 6,0 2,8 1,7 28,3 4.9 Barlos F 1, 5,6 2,5 1,1 26,5 4,4 Xulosalar. Takroriy ekin sifatida pomidor istiqbolli nav va duragaylarning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligi bo‘yicha Samarqand viloyati Tayloq tumani “Turob bobo” fermer xo’jaligi sharoitida o’tkazilgan tajribalar natijasida variantlar bo’yicha pomidor hosildorligi 32.6 – 42.5 t/ga ni tashkil qildi. Eng yuqori hosil – 42.5 t/ga Moreliya F 1 duragayi o’simliklardan olindi. Bu ko’rsatkich standart – YUlduz nazorat vartiantiga nisbatan 30 .7 % ko’proqdir. B ir xil sharoitda va bir xil muddatda urug’lari ekilgan har xil pomidor nav va duragaylari ko’chatlarning bo’yi, vazni, barg soni , barg yuzasining maydoni nav va duragay xususiyatlariga qarab har xil bo’ladi. Eng sifatli va baquvvat ko’chatlar Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylari o’simliklarini yetishtirganda olindi. Olingan ma’lumotlarga ko‘ra Lojayin F 1 va Moreliya F 1 duragayi o‘simliklarda barg soni , bir o‘simlikda barg yuzasining maydoni va yon shoxlar soni ko‘rsatkichlari eng yuqori bo‘ldi. Me valarni eng erta paydo bo’lishi 43 -kunda Moreliya F 1 , 44 -kunda Lojayin F 1 , 54 Burxon F 1 duragaylarda kuzatildi. Olingan ma’lumotlarga asoslanib, takroriy ekin sifatida ekilganda eng tez o’sib va rivojlanib, erta hosil beradigan nav va duragay lar deb Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylari aniqlandi . Mevasining tarkibida Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylarida eng ko’p quruq modda miqdori ( 6.2-6.0 %) aniqlandi ; Olingan ma’lumotlarga qaraganda pomidor mevasining tarkibida eng ko’p karatin miqdori Moreliya F 1 (1.8 mg%) va Lojayin F 1 (1.7 mg%) duragaylarida kuzatilgan. 6. H AYOT FAOLIYAT I XAVFSIZLIG I TADBIRLARI Respublikamizda olib borilayotgan siyosatning ustivor yo’nalishlaridan biri bu kishilarning ishlab chiqarish va favqulodda vaziyatlarda vujudga keladigan xavf – xatardan sog’ligi va xavfsizligini ta’minlashdan iboratdir. Ishlab chiqarishda sodir bo’ladigan barcha baxtsiz hodisalarni tekshirish va hisobga olish O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 – yil 6- iyundagi 286 sonli qarori bilan tasdiqlangan Nizomga asosan olib boriladi. Tekshirish va hisobga olishga korxonada va uning tashqarisida ish vaqtida yuz bergan quyidagi baxtsiz hodisalar kiradi. Jarohatlanish, zaharlanish, kuyish, cho’kish, elektr toki va yashin urushi, o’ta issiq yoki o’ta sovuq harorat ta’siri, portlash, falokat, imoratlar, inshootlar va konstruksiyalarning buzilishi natijasida hamda sudralib yuruvchilar, hayvonlar va hashoratlar tomonidan jarohatlanishlar, tabiiy ofatlar (yer qimirlash, upirilishlar, suv toshqini, tufon va boshqalar) natijasida salomatlikning boshqa xil zararlanishlari, kasb kasalliklari (sog’liqni saqlash vazirligi o’rnatgan va tasdiqlagan ko’rsatmalar bilan tekshiriladi) agar mehnat qobiliyatini 1 ish kunidan kam bo’lmagan holda yo’qotilsa ( N -1 shakldagi dalolatnoma qayd qilinadi va bu dalolatnoma 4 nusxada to’ldiriladi va 45 yil arxivda saqlanadi), ish bilan ta’minlovchi topshiriq bermagan bo’lsa ham lekin korxona manfaatlarini ko’zlab qandaydir ishni amalga oshirayotganda, avtomobil, temir yo’l, havo yo’llari, dengiz va daryo transportida, elektr transportida yo’l harakati hodisasi natijasi, korxona transportida yoki, shartnomaga muvofiq o’zga toshkilot transportida ishga kelayotgan yoki ishdan ketayotganda, qayerda bo’lishdan qat’iy nazar korxonalarda otaliq yordami ko’rsatilayotganda, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa natijasida xodimning mehnat qobilyatliligi tibbiy xulosaga muvofiq kamida bir 55 kunga yo’qotilsa. Mehnatni muhovaza qilish to’g’risidagi qonunga binoan: Xodimlarni baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklaridan ijtimoiy sug’urta qilish. Korxonalarning xodimlari O’zbekiston Respublikasi qununlarida belgilangan tartibda va shartlar bilan baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklaridan majburiy sug’urta qilishlari shart. Ishlab chiqarish jarayonida sodir bo’lgan quyidagi baxtsiz hodisalar hajmdagi idish bo’lishi kerak. Mashina ishlayotgan vaqtida quyidagi ishlarni: zanjir, salnik va qismlarni qotirish, bosim ostida bo’lgan zaxirauarlar va bunkerlarni lyuk va qopqoq, klapanlarini ochish, uchliklar va brandspaytlarni tozalash, manomertlarni burab olish, zaxirauarlarni ishchi suyuqliklari bilan to’ldirish mumkin emas. Ishdan oldin purkagich va changlatgichlarning sozligi tekshiriladi, pestisidlar o’rniga harakatsiz kukun va suv qo’llash mumkin emas. Pestisid va mineral o’g’itlar GOST 12.3.04186 va GOST 12.03.03783 talablariga asosan alohida binolarda saqlanadi. Ular bilan yemlarni, kimyoviy aralashmalarni, yem qo’shilmalari, bo’yoqlar, laklar, oziq – ovqat maxsulotlari va boshqalarni saqlash qat’iy man etiladi. Omborxonalarda alohida xona va qo’shimcha hojatxona, dushxona shaxsiy himoyalanish vositalari, suv, sovun, sochiq, aptechkalar va boshqalarni saqlash uchun xonalar ajratilishi lozim. Qoplangan va qoplanmagan mineral o’g’itlar alohida bo’limlarda saqlanadi. Qoplanmaganlari g’aram qilib balangligi 2 m gacha (qotib qolmagan o’g’itlar 3 m gacha) to’plab qo’yiladi, qoplanganlari esa tagidan namlik o’tmaslik uchun taglik qo’yib, qoplarni bir – birining ustiga g’aram qilib taxlanadi. G’aramlar oralig’i 3 m dan kam bo’lmasligi kerak (mexanizmlarning utishi va ishlashi uchun), g’aramlardan ombor devorigacha bo’lgan oraliq 1 m dan kam bo’lmasligi shart. O’bekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish to’g’risida” gi Qonuniga binoan korxona ma’muriyati ishchi va xizmatchilarni bepul shaxsiy himoya vositalari bilan ta’minlashi, ularni saqlash, yuvish, qurutish, dexinfeksiyalash va ta’mirlash ishlarini bajarishi kerak. Korxonada mehnatning sog’lom va xavfsiz sharoitlarini ta’minlash. Korxonadagi, har bir ish joyidagi mehnat sharoiti mehnatni muhofaza qilish standartlari, qoida va me’yorlari talablariga muvofiq bo’lishi lozim. Korxonada mehnatning sog’lom va xavfsiz sharoitlarini ta’minlash, ishlab chiqarishning xavfli va zararli omillari ustida nazorat o’rnatilishini tashkil etish va 56 nazoratning natijalari to’g’risida mehnat jamoalarini o’z vaqtida xabardor qilish ma’muriyat zimmasiga yuklanadi. 7. EKOLOGIK MUAMMOLAR YECHIMI TO’G’RISIDA Qishloq xo’jalik xodimlari yer, suv, o’simlik va boshqa tabiiy resurslarni muhofaza qilish malakalari bilan shug’ullanadigan mutaxassislar qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishning jarayonidan o’z faoliyatda tabiatni muhofaza qilishning asosiy qoidalarini hisobga olish zarur. Yerdan ratsional foydalanish va ularni muhofaza qilish, almashlab ekishga to’g’ri rioya qilish, agrotexnika, gidro texnika, o’rmon melorativ kompelksi tadbirlarini amalga oshirish yo’li bilan tuproq unumdorligini saqlash. Serunum ekin maydonlari, haydaladalanishi mumkin emas. O’simlik va hayvonlarni zarakunandalar va kasalliklardan himoya qilishda pestisitlardan foydalanish qoidalariga qat’iy amal qilish qishloq xo’jaligi mahsulotlarida, tuproqda, suv manbalarida zaharli ximyoviy moddalarning to’planishga yo’l qo’ymaslik kerak. Tabiiy muhitning ifloslanishi, uy hayvonlarining zaharlanish, foydali fauna, floraning halok bo’lishiga yo’l qo’ymasligi uchun zaharli ximyoviy moddalarning tashish va saqlanish shuningdek, ulardan foydalanish metodikasiga qat’iy amal qilish. Pestisitlarni ishlatish qoidalarga alohida qat’iy amal qilish suvni muhofaza qiladigan zonalarda, baliq xo’jaligi suv havzalarida va ov qilinadigan joylarda amalga oshirilishi kerak. Yaroqsiz bo’lib qolgan hamda ishlatish man etilgan zaharli ximyoviy moddalarni o’z vaqtida yo’q qilish zarur. Tabiiy muhitni chorvachilik komplikslaridan chiqqan oqav suvlar va gung bilan ifloslanishiga yo’l qo’ymaslik kerak. Tuproq va suv manbalarining yuqumli kasalliklarni qo’zg’atuvchilari, neft mahsulotlari va boshqa chiqindilar bilan ifloslanishiga yo’l qo’ymaslik kerak. Daryolar va boshqa suv havzalarida molxonalar qurtishni taqiqlash, qishloq xo’jaligi texnikasini daryo va ko’llarda qurtishni man etish kerak. Ko’kalamzorlarni hamda eroziyaga qarshi daraxtlarni hamda dalalarni ixota qiladigan, o’rmonlarni hayvonlarni payxon qilishida, yong’inlardan mexanizmlarning 57 zararlashdan, zaharli moddalardan himoya qilish. Hayvon va o’simliklarning tabiiy zapaslarini saqlash va ko’paytirish yuzasidan zaruriy choralar ko’rish. Tabiatni muhofaza qilishning tarbiaviy ahamiyati katta, bu sohadagi bilimlarni keng propaganda qilish, bu bilimlar qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini rivojlantirish hamda tashqi muhitni muhofaza qilish bilan bog’liq. 58 XULOSALA VA TAVSIYALAR Takroriy ekin sifatida pomidor istiqbolli nav va duragaylarning o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligi bo‘yicha Samarqand viloyati Tayloq tumani “Turob bobo” fermer xo’jaligi sharoitida o‘tkazilgan tajribalar natijasida : -B ir xil sharoitda va bir xil muddatda urug‘lari ekilgan har xil pomidor nav va duragaylari ko‘chatlarning bo‘yi, vazni, barg soni , barg yuzasining maydoni nav va duragay xususiyatlariga qarab har xil bo‘ladi. Eng sifatli va baquvvat ko‘chatlar Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylari o‘simliklarini etishtirganda olingan. - Olingan ma’lumotlarga ko‘ra Lojayin F 1 va Moreliya F 1 duragayi o‘simliklarda barg soni , bir o‘simlikda barg yuzasining maydoni va yon shoxlar soni ko‘rsatkichlari eng yuqori bo‘ldi gan . -M evalarni eng erta paydo bo‘lishi 43 -kunda Moreliya F 1 , 44 -kunda Lojayin F 1 , Burxon F 1 duragaylarda kuzatilgan. -T akroriy ekin sifatida ekilganda eng tez o‘sib va rivojlanib, erta hosil beradigan nav va duragay lar deb Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylari aniqlangan . -Mevasining tarkibida Moreliya F 1 va Lojayin F 1 duragaylarida eng ko‘p quruq modda ( 6.2-6.0 %) va karatin miqdori (1.8 -1.7 mg%) kuzatilgan. - V ariantlar bo’yicha pomidor hosildorligi 32.6 – 42.5 t/ga ni tashkil qildi. Eng yuqori hosil – 42.5 t/ga Moreliya F 1 duragayi o’simliklardan olindi. Bu ko’rsatkich standart – YUlduz nazorat vartiantiga nisbatan 30 .7 % ko’proqdir. - Bir klogramm pomidorning o’rtacha realizatsiya sotish narxi 2486 so’m bo’lib eng yuqori daromad 105.655.000 so’m/ga va eng yuqori rentabellik darajasi 191,7 % Moreliya F 1 duragayi o’simliklarni yetishtirganda olingan. - Klaster va fermer xo’jaliklarda t akroriy ekin sifatida pomidor yetishtirganda Moreliya F 1 duragayini tavsiya et amiz . 59 FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI 1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 23 oktyabrdagi “O’zbekiston Respublikasi qishloq xo’jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga mo’ljallangan strategiyasini tasdiqlash to’g’risida”gi PF-5853 sonli farmoni. 2. Butun Jaxon FAO tashkilotining 2020-2021 yilgi ma’lumotlari. O’zbekiston Respublikasi «O’zbekoziqovqatxolding» kompaniyasini 2018 yil 8 fevraldagi ma’lumotlari. 3. O’zbeksiton Respublikasi xududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xo’jalik ekinlari Davlat reyestri. 2022. –108 b. 4. Azimov B.J., Azimov B.B. Sabzavotchilik, polizchilik va kartoshkachilikda tajribalar o’tkazish metodikasi. T.: “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi”, 2002. –B.181-185. 5. Babushkin L.N. Ob agroklimaticheskom rayonirovanii respublik Sredney Azii // Tr. SANIGMI. vыp. 64 (79). –Tashkent, 1985. - S. 114-120. 6. Belik V.F. Metodika fiziologicheskix issledovaniy v ovoщyevodstve i baxchevodstve. - M oskva , 1970. – 211 s 7. Boboxo’jayev I., Uzoqov P. Tuproqshunoslik. - T.: Mehnat. 1995. – B. 411- 414. 8. Dospexov B.A. Metodika polevogo opыta. - Moskva , Agropromizdat, 1985. – 351 s. 9. Lyan Ye.Ye. Issiqxonalarda sabzavot yetishtirish. Tavsiyanoma. - Toshkent, 2007. – 25 b. 10. Metodicheskiye rekomendasii po provedeniyu opыtov s ovoщnыmi kulturami v soorujeniyax zaщiщyennogo grunta.- M oskva , 1976. – 108 s. 11. Mirzasoliyev M.M., Boliqulov F.O. Porey piyozi yetishtiri. Qo’llanma.- Toshkent, 2021 -29 b. 12. Azimov B.J., Bo’riyev H.Ch. Sabzavot ekinlar biologiyasi. T., 2002. 219 be t . 13. Andreyev Yu.M. Ovoщyevodstva. M., 2002. 256 s. 60 14. Balashev N.N. Sabzavotchilik. T., 1977. 402 bet. 15. Bekseyev Sh.G. Ovo щnыye kulturы mira (Enisiklopediya ogorodchestva). S.- Peterburg, 199 8 . 510 s. 16. Bo’riyev H.Ch. “Sabzavotchilik” elektron darslik. 2004. 404 be t . 17. Brыzgalov V.A., Sovetkina V.Ye., Savinova N.I. Ovoщyevodstvo zaщiщyennogo grunta. – Leningrad, Kolos, 1983. – s. 236-237. 18. Brыzgalov V.A., Sovetkina V.Ye., Savinova N.I. Ovoщyevodstvo zaщiщyennogo grunta. – Moskva, Kolos, 1995. – s. 165-178 19. Karatayev Ye.S., Sovetkina V.Ye. Ovoщyevodstvo. – M oskva, Kolos, 1984 . – s . 156-204. 20. Ostonaqulov T.E. Sabzavot ekinlar biologiyasi va o’stirish texnologiyasi. – Toshkent, 2008. B. 297-298. 21. Ostonaqulov T.E., Zuyev V.I., Qodirxo’jayev O.H. Sabzavotchilik.- Toshkent, 2009. -442-445-b. 22. Ostonaqulov T.E., Qodirxo’jayev O., Hamdamova E.I., Sanayev S.T., Xonqulov X.X. Sabzavotchilikdan amaliy mashg’ulotlar.–Toshkent, 2013.B. 8-9. 23. Otaboyeva H. va boshqalar O’simlikshunoslik. – Toshkent, 2000.91-b. 61 ILOVA Intenet ma`lumotlari Pomidor ko’chatlarini o’tqazish va parvarishlash Muallif Agronom 29.04.2020 Pomidor hozirgi kunga kelib o’zining qimmatli va dietik xususiyatlari sababli butun jahonda eng keng yetishtiriladigan sabzavot ekinlaridan biri hisoblanadi. Hozirgi kunga kelib pomidorning 1000 dan ortiq turli-tuman navlari yaratilgan bo’lib, ular ochiq va himoyalangan maydonlarda yetishtirilmoqda. Yurtimizda ko’p tarqalgan pomidorning ertapishar: Do’stlik, Saxiy, Shafaq, Sevara, o’rta-ertapishar Toshkent tongi, Bahodir, Sharq yulduzi, Sitora, Avisenna, kechpishar Namuna navlari ko’p tarqalgan. Pomidorning ertapishar navlari yurtimizning janubiy viloyatlarida martning 3 o’n kunligida, o’rta va kechpishar navlar aprelning 1-2 o’n kunligida ekiladi. Markaziy viloyatlarda ertapishar navlar aprelning 1 o’n kunligida, o’rta va kechpisharlari 62 aprelning 2-3 o’n kunligida ekiladi. Shimoliy viloyatlarda esa ertapishar navlar aprelning 2 o’n kunligida, o’rta va kechpisharlari aprelning 3 o’n kunligida ekiladi. Ekilgandan keyin ko’chatlarni albatta sug’orish zarur. Bir sotix maydonga ekish sxemasiga qarab 300-500 ta ko’chat sarflanadi. Ko’chatlarni ekish va sug’orish ishlari Ekish uchun 40-45 kunlik pomidor ko’chatlari tanlanadi. Ularning poyasi va ildizlari durkun rivojlangan, barglari to’q yashil tusda, sog’lom bo’lishi lozim. Kasalliklarga qarshi kurashish uchun urug’ni ekishdan oldin 48 soat davomida 50- 52 va 24 soat 80℃ ℃ qizdiriladi. O’simliklarga birinchi ishlov berish ko’chatlar tutib olgach, ya’ni ekilganidan 10- 12 kundan keyin boshlanadi. Bunda egat ichi, pushta va qatordagi ko’chatlar orasidagi tuproq yumshatiladi . Birinchi parvarishlashdan 12-15 kun o’tgach, ikkinchi suv beriladi. Tuproq yetilgandan so’ng yana bir bor chopiq qilinadi. Bunda yer begona o’tlardan tozalanadi, yumshatiladi, tuproq ko’chatning atrofiga bosiladi. Pomidor mo’l hosil berishi uchun uning ildizi joylashgan qatlam havo bilan ta’minlangan bo’lishi kerak. Buning uchun suv egat oralatib qo’yilgani ma’qul. Pomidor suvga talabchan o’simlik bo’lib, sizot suvi chuqur joylashgan yerlarda o’suv davri mobaynida 18-20 marta sug’oriladi. Sizot suvi yuza joylashgan yerlarda 12-15 marta sug’oriladi. Kuz boshlangandan keyin ekin kamroq sug’oriladi. Pomidor qiyg’os pishganda yorilib ketmasligi uchun hosil terib olingach, navbatdagi suv beriladi. Pomidorda asosiy zararkunandalaridan shira, oqqanot, trips, zang kanaga qarshi Perfekto 17,5 sus.k. qo’llaniladi. G’o’za tunlamga qarshi Avaunt 15% em.k. (40 ml), Tayshin s.d.g. (10–12 g) preparatlari qo’llaniladi. Pomidor mevalari poyasida to’liq pishib qattiq bo’lganda yetilgan hisoblanadi. Och yoki to’q qizil rangga kirgan mevalarni avaylab, poyaga shikast yetkazmasdan 63 sindirib olish mumkin. Terilgan pomidorlarni salqin joyga qo’yish lozim. Pishgan pomidor vaqtida terib olinmasa poyasidan oqib tushadi. Issiqxonalarda pomidor yetishtirish 64 Yetilgan pomidor o’simligining poyasi bir nechta shoxlarda iborat bo’ladi. Ushbu shoxlarda barglar va gul g’unchalari bo’ladi. Poya novdasining yuqori qismi 6-12 ta barglardan so’ng gul g’unchalari bilan yakunlanadi. Har bir novdasida 3-5 tadan barg va o’suvchi bo’g’imlarga ega bo’lgan navlar balandlikka qarab doimiy o’sib borish xususiyatiga ega bo’lib, ular indenterminantlar deb ataladi. Mazkur navlarda dastlabki gul g’unchalari 9-12 barglar ustida shakllanadi, keyingilari esa 2-3 ta barglardan so’ng paydo bo’ladi. Agar yon novdalarda o’sib chiquvchi bo’g’imlar bo’lmasa, poyaning o’zagi o’sishdan erta to’xtaydi. Kam shoxlaydigan, o’sishi cheklangan va gul g’unchalari 1-2 bargdan keyin yoki ketma-ket joylashadigan navlar determinantlar deb nomlanadi. O’sib chiqishdan to birinchi g’unchalarning gullashigacha 50-60 kun o’tadi. Indenterminant navlarda yon novdalar olib tashlanganda, 3-4 ta gul g’unchalari bir vaqtda gullaydi. Determinant navlar birdaniga qiyg’os gullaydi. Ularda gullashdan hosil pishib yetilishigacha 35-60 kun o’tadi. Hosil tugunlarining rangi dastlab yashil, keyin qo’ng’irsimon, so’ng pushti, och qizil va qizil ko’rinishlarda bo’ladi. Hosil pishib yetilishining ikki, ya’ni biologik va texnik bosqichlari farq qiladi. Biologik bosqich hosil tugunchalari paydo bo’lgandan so’ng 40-45 kundan keyin boshlanadi. Bunda hosilnig urug’i o’ziga xos bo’lgan o’lchamlar va ko’rinishni egallaydi, hosil donalari esa o’zining maksimal o’lchamlariga yetishadi, lekin yashil rangda bo’ladi. Hosil rangining 5-15 kun ichida o’zgarib, qizil tusga kirishi, uning texnik jihatdan pishganligi va iste’molga tayyorligidan darak beradi. O’simlikning yashil tusdagi hosilini yig’ib olish va uni uzoq masofalarga tashish davomida pishib yetilishini nazarda tutish amaliyoti aynan mana shu muddatlarga asoslanadi. 65 Issi qxonalarning o’ziga xos xususiyatlari kech kuzgi va qishki mavsumlarda yoritilganlikning kamayishi, havo nisbiy namligining yuqoriligi, bahorning ohiri va yoz oylarida o’ta isib ketishi, kasalliklar va zararkunandalarning tez ko’payishi va rivojlanishi, bir marta navbatlab ekish davomida tashqi muhit sharoitidagi o’zgarishlarning kattaligi va boshqalarda aks etadi. Shu tufayli issiqxonalarga ekiladigan pomidorlarning navlari va duragaylari sanab o’tilgan sharoitlarga yaxshi moslashgan bo’lishi lozim. Uzoq muddatli navballab ekishda indenterminant navlar va duragaylardan foydalanish yaxshi natija beradi. Chunki ularning har bir tupi 20-25 ta gul g’unchalari 66 hosil qiladi. Bahorgi isitilmaydigan va tez hosil beradigan issiqxonalarda determinant navlar va duragaylarlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Ularning super determinant navlari ham mavjud bo’lib, asosiy poyasida 6-7 ta bargdan so’ng 2-3 ta dastlabki gul g’unchalari, keyingilari esa 1-2 ta bargdan so’ng yoki ustma-ust joylashgan bo’ladi. Asl determinant navlarda esa 8-9 ta bargdan so’ng 4-6 ta dastlabki gul g’unchalari, keyingilari esa 1-2 ta bargdan so’ng joylashadi. Pomidorlarning yarim determinant navlarida dastlabki 7-8 ta gul g’unchalari, keyingilari esa 2-3 ta bargdan so’ng paydo bo’ladi. Pomidorlarning indenterminant navlari uzluksiz va cheklanmagan o’sishda bo’ladi. Ularning gullash va hosil tugish jarayonlari vegetasiya davrida to’la davom etadi. Determinant navlar esa ancha tezpishar bo’lib, birdaniga to’kin hosil beradi. Ular noqulay sharoitlar va kasalliklarga ancha bardoshlidir. Mazkur navlarning kamchiligi hosil va hosil tugunlarining bir tekisda, ketma-ket shakllanmasligida aks etadi. Shuning uchun issiqxonalarda asosan indenterminant hamda yarim determinant navlar va gibridlar yetishtiriladi. 67

Istiqbolli pomidor navlarining takroriy ekin sifatida o‘stirish xususiyatlari

Купить