Istiqlol va bugungi estetik qarashlar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	82.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Istiqlol va bugungi estetik qarashlar

Купить

Mavzu: ISTIQLOL VA BUGUNGI ESTETIK
QARAShLAR
Reja
1. Istiqlol g’oyasi va adabiyotshunoslikning vazifalari
2. Istiqlol davri o’zbek adabiyotshunosligida yuzaga kelgan
“Adabiyotshunoslikka kirishga oid darsliklar”.
3. Adabiyotshunoslikning XXI asrdagi taraqqiyoti haqida
4. Xulosa.
5. Adabiyotlar.

Mustaqillik yillarida (so’nggi yigirma bir yilda) vujudga kelgan ko’plab
she’riy, nasriy va dramatik asarlar esa ana shu yangi hayot, yangi ong –
tushunchaning mevasi bo’lib, o’zbek adabiyoti taraqqiyotining bosh yo’lidan
og’ishmay olg’a borayotganidan dalolat beradi. Biroq bu quvonchli hol o’z-
o’zidan va osonlikcha vujudga kelmagan. Bu tarixiy voqyea, birinchi
navbatda, istiqlol mafkurasi va Prezidentimiz dono milliy siyosatining
natijasidir. Zero, O`zbekiston hukumati boshdanoq adabiyotga e’tibor –
ma’naviyatga, kelajakka, xususan yosh avlod tarbiyasiga e’tibor degan ezgu
tamoyilga izchil amal qilib chiqib, hayotga tadbiq qildi va tadbiq qilmoqda.
Bugungi o’zbek adabiyoti millat ahlining ko’ngli, sezimlari va ruhiyatini
tasvirlashga e’tibor qaratishi natijasida inson asosiy badiiy qadriyatga aylandi.
Mustaqillik davri o’zbek adabiyoti chinakamiga xilma-xil adabiyot bo’ldi.
Unda sinab ko’rish, ochilmagan yo’llardan yurish, hatto, xato qilish
imkoniyati bor. Bu adabiyotga qanda yozish kerakligi to’g’risida ko’rsatma
berilmaydi. Bu hol birovga o’xshamaydigan, o’zgalarni takrorlamaydigan
o’ziga xos iste’dodlarning yuzaga kelishiga imkon yaratadi. Xilma-xil
yo’nalishdagi asarlarning vujudga kelishi badiiy didi har xil bo’lgan
o’quvchilarni paydo qiladi.
Yurtimzda adabiyotni o’z hayotining ma’no-mazmuni deb biladigan,
vatanparvar, xalqparvar, fidoyi ijodkorlar ko’p. “Bizning yurtimiz, xalqimiz
hyech kimdan kam emas va hyech qachon kam bo’lmaydi”. Yurtboshimiz
tomonidan aytilgan bu dono hikmatli so’zlar hozirgi zamon o’zbek
adabiyotiga ham bevosita taalluqlidir. Zotan, adabiyotimiz hyech qachon
o’zga adabiyotlardan kam bo’lmagan, bundan keyin ham kam bo’lmaydi.
Demak, adabiyot taraqqiyotining bosh mezoni talablarini bajarish uchun
xalq va mamlakat hayoti bilan mustahkam aloqada bo’lish, yutuqlardan
quvonib, zamonaviy dolzarb g’oyalarni olg’a surish, ko’pchilikni
qiziqtiradigan yangiliklarni umumlashtirib, mahorat bilan tasvirlash lozim.
Shunday ekan, uzoq va yaqin o’tmish mavzularini tasvirlashni e’tibordan
2

chetda qoldirmagan holda asosiy kuchni bevosita mustaqillik davrining
serqirra hayotini, bu yengi davrda mamlakat va xalq hayotida vujudga kelgan
buyuk o’sish-o’zgarish va yangiliklarni keng miqyosda aks ettirishga qaratish
lozim. Ayniqsa, o’zining azaliy, buyuk orzusiga erishgan
vatandoshlarimizning ong-tushuncha va dunyoqarashida yuzaga kelgan yangi
sifatlarni ochib berish, ularning ko’plab yorqin obrazlarini yaratish zarur.
Zotan, hozirgi hayotda ibrat olishga har jihatdan loyiq bo’lgan yangi tipdagi
qahramonlar (masalan, tadbirkor, fermerlar) juda ko’p. Ana shu hayotiy
qahramonlarni yirik badiiy asarlarda yuksak mahorat bilan tasvirlab, ularni
adabiyot qahramonlariga ham aylantirish juda zarur. Chunki, yangi zamonda
vujudga kelgan ana shu yangi qahramonlar timsolida mustaqillik tufayli
moddiy va ma’naviy hayotda, ayniqsa, odamlarimizning ong-tushuncha va
dunyoqarashida yuzaga kelgan tub sifat o’zgarishlarni umumlashtirib, badiiy
obrazlarda gavdalantirish mumkin.
Bu davr she’riyatida o’tkir gap aytish, dono fikr bildirish, nasihat qilish,
aql o’rgatish emas, balki inson ruhining murakkab, ismsiz manzaralarini aks
ettirishga e’tibor kuchaydi. hissiyot qatlamlarinitadqiq qilish, odam
ruhiyatidagi boy va rangin iqlimlarni poetik kashf etishga urinish kuchaydi.
Milliy poeziyamiz tarixida birgina qatordan iborat butun boshli she’r
hyech qachon bo’lmagan. Anvar Obidjon, Tohir qahhor, Faxriyor, Ulug’bek
hamdam shunday she’rlar yozishdi. quvonarlisi shundaki, bunday she’rlar
atama yasash yoki axborot berishga emas, balki muayyan ruhiy kayfiyatni
ifodalashga, o’zgacha tuyg’u baxsh etishga xizmat qilgan: «Go’rlar qisir -
tug’ishdan qolgan» (Faxriyor). Istiqlol davri she’riyatining qisqalikka intilishi
shunchaki modaning ketidan quvish bo’lmay, chuqur ichki mantiqqa ega. Bu
she’riyat o’quvchiga ishonch, uni badiiy so’zning iste’molchisigina emas,
balki she’riy holatni tuyish, badiiy manzaralarni jonlantirish jarayonining
ishtirokchisi martabasiga ko’tarishning natijasidir.
3

Poeziyaning o’z asl manbasiga qaytganligi, ko’ngil rozlarini, ruhiy
tovlanishlari nozik ishoralar, nazokatli ifodalar orqali tasvirlashga o’tilganligi
istiqlol davri o’zbek she’riyatiga xos asosiy xususiyatlardan bo’ldi deyish
mumkin.
Nasr mustaqillik davrida ham milliy adabiyotning salmoqli turi bo’lib
qolaveradi. Keyingi o’n yillikda Sh.Xolmirzayev, ¤.hoshimov, O.Muxtor,
T.Malik, Tog’ay Murod, Murod Muhammad Do’st, A.Dilmurod, X.Sultonov,
N.Norqobilov, X. Do’stmuhammad, N.Eshonqulov, T.Rustamov, Luqmon
Bo’rixon, A.Yo’ldoshev, Zulfiya qurolboy qizi singari turli avlodga mansub
ijodkorlar o’ziga xos yo’sinda qalam tebratib, milliy proza taraqqiyotiga hissa
qo’shdilar.
Ijodiy tajribalar qilish, kutilmagan tasvir yo’sinlarini qo’llash, badiiy
ifodaning tutilmagan, yangi tamoyillaridan foydalanish o’zbek nasrining bu
bosqichi uchun yetakchi xususiyatlar bo’ldi. Sh.Xolmirzayev «Olabo’ji»,
«Dinozavr» romanlari, «Bulut to’sgan oy, «Ozodlik, «Navro’z, navro’z»
hikoyalarida, N.Norqobilov «Oqbo’yin», «qoyalar ham yig’laydi», qissalari,
«Oriyat», «quvonchli kun» hikoyalari, Sh.Bo’tayev «Sho’rodan qolgan
odamlar» qissasi, «Darvesh» hikoyasi, Tog’ay Murod «Otamdan qolgan
dalalar» romani, O.Muxtorning tamomila yangicha ifoda usullarida yaratilgan
«Ming bir qiyofasi», «Ko’zgu oldida yemagan xotin», «Boshsiz odam»,
«Dahshat», «¤g’ri», «Anor, «Tomoshabog’», «Millatchilar» hikoyalari,
Usmon Nosirning «Monolog», «Nil va Rim», «Yurak, «Nasimaga deganim»
she’rlari yaratildi. Bu asarlarda o’zbek millatining eng yuksak tuyg’ulari, eng
pokiza hislari, eng totli armonlari ifoda etilgan. Luqmon Bo’rixonning
«Jaziramadagi odamlar» romani inson konsepsiyasiga yangicha yondashuv
sababli adabiyotimizga o’zgacha havo olib kirdi.
Ulug’bek Abduvahobning «Yolg’izlik» qissasi, «Muvonazat» romani,
qator hikoyalarida bayon, ifodalash, ko’rsatish, tasvirlash singari usullar
badiiy tadqiqqa o’z o’rnini bo’shatib bergan. Yozuvchi qahramramonlar xatti-
4

harakatini ko’rsatishga emas, balki ularning sezimlaridagi, o’ylaridagi
tovlanishlarni aks ettirishga katta ahamiyat beradi. Shu tariqa, milliy
adabiyotimizda, sirtdan araganda, badiiy maqsadga bo’ysunmaganday
taassurot qoldiruvchi, aslida esa, o’y kishisi tafakkuri va hissiyoti manzaralari
aks etgan asar paydo bo’ladi.
Istiqlol davrida o’zbek nosirlari qahramonlar tasvirida sxematizmdan
qutulib bormoqda. Badiiy asarda odamga mavjudligi bilan sir-sinoatga to’la,
har lahzada har kimga har turli qiymatga ega bo’lib tuyuladigan tirik inson
tarzida yondashish qaror topib borayotir. Odamni yoritishda jo’nlikdan
qutulinayotganligi o’zbek nasri taraqqiyotida sog’lom tamoyillar qaror
topayotganligini ko’rsatadi.
Milliy tafakkur, estetik didlar tizimida sodir bo’lgan evrilishlar o’zbek
dramaturgiyasi rivojiga ham jiddiy ta’sir ko’rsatdi. Usmon Azimning «Bir
qadam yo’l», Ilhom hasanning «Bir kam dunyo», Abdulla A’zamning
«Dugohi husayniy», Erkin Samandarning «Arabmuhammad Bahodirxon»
kabi asarlari istiqlol davri dramaturgiyasining yutuqlaridan bo’ldi.
Istiqlolga erishilganidan keyin yaratilgan ko’pgina asarlarda oliy rutbaga
ko’tarilgan, dunyo yaralishining sababi, adoqsiz ilohiy nur ila yo’g’rilgan zot
deb qaralgan insonning hayvoniy va shaytoniy nafsi bois gshunohga moyil
hamda o’sha gunohlar tufayli qabihliklar ham qilishga qodir, ayni paytda
qilgan gunohlari sabab qiynaladigan o’ta murakkab mavjudot ekani
tasvirlanmoqda. Istiqlol adabiyoti insonni jo’nlikdan, to’porilikdan,
anchayinlikdan qutqaradi. Uni murakkablashtirdi, noziklashtirdi, bir xil
qarashlar tizimibilan tushunib ham, tushuntirib ham bo’lmaydigan inshiqroq
ekanligini ro’y-rost aks ettra boshladi.
Istiqlol adabiyoti davlat adabiyoti bo’lmaydigani, adabiyotga rahbarlik
qilish siyosatiga aylantirilmayotgani, «yozuvchi o’z holiga qo’yilgani»
(A.Otaboy) uchun bugun adib So’z xizmatida. So’z esa haq va g’uzallik
5

xizmatida bo’lmoqqa tutindi. Bu jarayon endigina boshlandi. hali u ancha
davom etadi. Va muayyan og’riqlarsiz osudagina o’tib ketmaydi, albatta.
Bugungi chinakam asarloar o’quvchiga aql o’rgatishga, uning uchun
«hayot qo’llanmasi» bo’lishga urinmaydi, buni da’vo ham qilmaydi. U
ko’proq sezgi, tuyg’u hosil qilishga yo’naltirigan. Bu xil bitiklar o’quvchida
munosabat uyg’otadi. Shu bois bu adabiyotni munosabatlar adabiyoti deyish
mumkin. Abdulla qahhor joyiga keltirib aytib qo’yganday: «Bilgan bilib
qo’yaverishi mumkin. his qilgan his qilib qo’yavermaydi. his qilish -
munosabat, munosabat - faoliyat demakdir. hozir bitilayotgan eng sara
asarlarda kitobxonni ruhiy muvozanatdan chiqarish, o’yga toldirish, o’z
tuyg’ularini tekshirishga, taftish qilishga odatlantirish xususiyatlari kuchli. har
qanday odamning kamolot yo’liga kirgani uning o’z xatti-harakatiga
tashqaridan turib, chet nazar bilan qaray olish salohiyati bilan boshqariladi.
Ko’pchilik o’rtasida adabiyot bozor sharoitiga moslashishi qiyin
deganga o’xshash qarash bor. holbuki, adabiyot bozorga eng tez
moslashibgina qolmay, o’zi bozor ochibyuborishga ham erishdi. Adabiyot
bozorga moslashgani uchun ham bozorbop adabiy mahsulotlar ko’plab
yaratilayotir. Milliy adabiyotimizda sarguzashtni aks ettirish, sirli voqyealarni
tasvirlashga moyillik kuchayib borayotganligi uning bozor talablariga
moslashib borayotganligidan dalolatdir. Teatrlar esa deyarli faqat buyurtma
asosida yaratilayotgan dramalarni sahnalashtirish bilan band. Keyingi yillarda
buyurtmasiz birorta sahna asari yozilmadi hisob.
Adabiyot – abadiyotga da’vogar. Adib betizgin vaqtni tizginlashga
urinadigan zot. U tarixchidan farq qilaroq, zamon haqida axborot, ma’lumot
bermaydi. Bil’aks, vaqtni, odam umrining biror qismini hissiyot-u sezimlari
bilan tasvirga muhrlab, to’xtatib qo’yadi.
Oxirgi paytlarda qissa hikoyaga nisbatan ko’proq yozildi, shekilli.
Odatda, hamisha buning aksi bo’lardi. hikoyachilik adabiyotning ilg’or,
tezkor janri edi. Endilikda qissalarning miqdori jihatidan ham mulroq
6

yaratilganligi sabablardan biri qissalarning janr xususiyatiga ko’ra,
hikoyalarga qaraanda bozorbopligidadir deyish mumkin. Unda ham samimiy
lirizm, ham tafsilot, ham zamonga xos belgilarni birvarakayiga aks ettirish
imkoniyati bor. qissada odamni qamrovli tuyg’ulari og’ushida ko’rsatish
mumkin. hikoya haqida bunday deyish mushkulroq.
Bizning dastlabki aniqlashimizga qaraganda, 1998 yilda o’n sakkiz qissa
chop etilgan. Gazetayu- oybitiklar haddan ziyoda ko’paygan bir vaqtda
qaysidir bir asar nazardan chetda qolgan bo’lishi ham mumkin. Shu holda
ham qissalar xirmonining ancha serbaraka ekanligi ko’rinib turibdi. Ayni
vaqtda, o’tgan yili adabiy ro’zg’orimizda voqyea bo’ladigan, qissachilik
taraqqiyotida o’ziga xos o’rin tutadigan asarlar ko’pchilikni tashkil qiladi deb
bo’lmaydi. Yuqorida sanalgan qissalardan yetti nafari sof detektiv janrda,
yana to’rttasida shunday unsurlar yetakchilik qiladi. Inson tuyg’ularini tadqiq
qilishga, uning taqdiridagi murakkabliklarni ko’rsatishga uringan va bunga
erishgan qissalar juda ham oz.
qissaning shiddatli syujeti yashash uchun kurash mobaynida odam
ruhiyatining eng nozik, ko’zdan yashirin jihatlari namoyon bo’lishini
ta’minlagan. Yolg’ondan talonchiga aylangan, har qanday kutilmagan
sharoitda ham o’zini yo’qotib qo’ymaydigan, Mirjamid Zokirovning
«Muzdan chiqqan chaqmoqlar» asaridagi tadbirkor Jo’ravoyning yorqin
shaxsiyati asarda juda ta’sirli ko’rsatilgan. To’xtasin Jalolov haqida sotqin,
ayg’oqchi deb mish-mish tarqatilgach, Mirjamid uzunquloq gaplarning
nechog’lik haqiqatligini bilmoqchi bo’lganda olimning ruhiyatida ro’y bergan
kuchli po’rtana tasviri yuksak mahorat bilan ko’rsatilgan.
Umrida biror badiiy asar bitmagan geolog qalamiga mansub qissa
ta’sirchan va esda qolarli. U ma’rifiy axborot manbai sifatidagina mas, badiiy
qimmati, tasvir maromi bilan ham diqqatga sazovor. Chunki asarda ustini
hyech qachon kul bosmaydigan ruhiy holatlarni ishonarli tasvirlangan o’rinlar
ko’p. qissada ulkan insoniy dard, jabrdiyda odamning o’tib ketmas ruhiy
7

iztiroblari tasviri bor. Asarning tasvir maromi qahramonlarning taqdiriday
haqqoniy. Ifodadagi bevosita va samimiy yo’l o’zini oqlagan. Nazarimizda,
muallif yozmasa bo’lmaydigan holatga kelgunga qadar qissani yozmay
yurgan. Yozmaslikning iloji qolmagandan so’ng yaratilgani bois asar ta’sirli
chiqqan.
Qissada qahramonlar tabiati rivojida tadrijni ko’rsatish deyarli yo’q. har
bir personajning kimligi qamoqqa xos favqulodda sharoit taqozosi tufayli
tug’ilgan vaziyatlarda «yarq» etib namoyon bo’ladi. qissa qahramoni fikr va
faoliyat kishisi. U o’zi bilan andarmon faylasuf ham, ertasi haqida
qayg’urmaydigan tavakkalchi chapani ham emas. Unda o’zbek ziyolisiga xos
turfa sifatlar mujassamlashgandir.
Asarda pishitilishi lozim bo’lgan syujet chiziqlari, qayta ishlanishi
darkor bo’lgan xarakterlar anchagina. Lekin ana shu ketiklar professional
bo’lmagan kishi tomonidan yaratilgan asar uchun fazilat hamdir. ¤zligiga ega
bo’lgan har bir odam, o’zini tanigan har bir xalq tazarruga ehtiyoj sezadi.
Tazarru uchun gunoh qilish shart emas, odamday yashab o’tish kifoya
qilinadi. «Muzdan chiqan chaqmoqlar» ana shunday tazarruning mahsuli.
¤ziga xos asarlari bilan kitobxonlar e’tiboriga sazovor bo’lgan yozuvchi
Normurod Korqobilovning «Uvlayotgan it» asari o’tgan yili e’lon qilingan
qissalar orasida alohida ajralib turadi. Aytish kerakki, Normurod jonivorlarni
yaxshi biladi va mahorat bilan tasvirlaydi. Yozuvchi «Oq bo’ri», «Paxmoq»
qissalari, bir qator hikoyalarida jonivorlar haqida g’oyat bilimdonlik va
samimiyat bilan yoza olishini ko’rsatgan. N.Norqobilov tasvirlagan jonivorlar
odatda, qandaydir favqulodda jihatlarga ega bo’ladi. Bu hol unlarni hamiga
voqyealar markaziga chiqaradi va hodisalar girdobida qolib ketmaslik
imkonini beradi.
Adib shunchaki, hayvonsevar emas. U oddiy bo’lmagan hayvonlar,
ularning sirli odatlari, g’alati tirikchilik tarzi haqida qalam surar ekan,
jonivorlar atrofidagi odamlarning xususiyatlarini to’laroq ochishga harakat
8

qiladi. Agar qissadagi qoravoy oddiy it bo’lganida edi Tog’a unga e’tibor ham
bermasdi. Bingbarin, uning tabiatidagi xarislik, pastkashlik, ochko’zlik,
rahmsizlik singari sifatlar to’liq bo’y ko’rsatmagan bo’lardi.
Kunchiqish yurtlarida tug’ilgan kunni nishonlash, yubileylar o’tkazish
azaldan urf bo’lmagan. Chunki Chiqishda haqli ravishda biror kunda tug’ilish
u yoki bu kishining xizmati emas deb qaralgan. Binobarin, odamning o’zi
tomonidan tayin etilmagan kunni nishonlashda u qadar chuqur mantiq
ko’rilmagan. Balog’atga yetgan odamning qanday yashashi uning o’ziga
bog’liq. Shuning uchun ham umrning muayyan bosqichlarida ortga bir nazar
tashlab, bosib o’tilgan yo’l to’g’risida o’ylab ko’rish, yangi marralarni
belgilash maqsadida yubileylar o’tkazish ortiqchalik qilmaydi. Shoir,
dramaturg, nosir, tarjimon va arbob Erkin Samandarning yetmish yoshga
kirishini shu ma’noda e’tiborga loyiq hodisa deyish mumkin. Chunki bu
yoshdagi odam, ayniqsa, ijdkor endi faqat o’zigagina tegishli bo’lolmaydi. Bu
yoshdagi oddiy odam qaysidir jamiyatda yashagani, bola-chaqasi borligi,
qayerdadir ishlagani uchun o’z-o’zidan ijtimoiy hodisa, bu yoshdagi yozuvchi
esa, tabiiy ravishda, sosial-estetik fenomendirki, uning ijodiy yo’lini
o’rganish, aslida, millat ijtimoiy-estetik tafakkuri taraqqiyoti tarixini
varaqlashdir.
¤zbekning katta bir shiori: «Faqat o’tmish bilan yashamas inson Garchi
bo’lolmaydi undan hyech ozod», - deb yozganidek, alohida bir odam ham,
butun odamiyat ham faqat o’tmishga bog’lanib qolmaganidek, uningsiz ham
mavjud bo’lolmaydi. Chunki bugun kechadan, erta bugundan tug’iladi.
Shuning uchun ham har bir milliy adabiyotning yuksaklik darajasi uning o’z
milliy o’tmishini qanchalik teran aks ettirganligida namoyon bo’ladi.
Erkin Samandar asosan tarixiy mavzuda qalab tebratadigan, millatning
o’tmishidan uning bugungi ma’naviy qiyofasi ildizlarini qidiradigan ijodkor.
Shunisi diqqatga molikki, adib millat tarixida qachondir bo’lib o’tgan
voqyeani emas, balki o’sha voqyeani sodir etgan, uning ayni tarzda kechishini
9

ta’minlagan damlarning ruhiy holatini aks ettirishga ko’proq e’tibor beradi.
Bu jihatdan uning mashhur tarixiy shaxsiyatlarning insoniy qirralari aks
ettirilgan. «Ajdodlar qilichi», «Yot hujra», «Arabmuhammad Bahodirxon»
kabi dramalari, «Tangri qudug’i», «Jaloliddin Xorazmshoh» singari romanlari
diqqatga sazovordir. Adib o’z ijodi orqali hamisha o’zi tug’ilib-o’sgan
Xorazm deb atalmish sehrli ma’vo tarixining goh shonga, gohida qonga esh
bo’lgan sirli sahifalarini varaqlashga urinadi.
Taniqli shoir, qator yirik epik polotnolarning muallifi, bir qancha sahna
asarlari bilan tilga tushgan dramaturg Erkin Samandar deyarli butun ijodini
o’tmishni badiiy tadqiq etishga, ajdodlar ruhiyatidagi hissiy to’lg’amlarni aks
ettirishga bag’ishladi. Adib uchun moziyni tasvirlashning o’zi maqsad emas.
U o’tmishning puchmoqlaridan xalqimiz tabiatidagi ulug’lik va maydalikning
ildizlarini qidiradi, kechadan bugunning topishga, hozirni o’tmish orqali
izohlashga urinadi. hatto A.Samandarning lirik asarlari ham kechaning ruhi
bilan to’yintirilganday tuyuladi.
Ko’pchilik adiblar singari E.Samandar ham ijodini she’r yozishdan
boshlagan. Uning she’rlari xuddi shaxsiyati singari sokinlik, ravonligi,
kutilmagan dolg’alardan xoli ekanligi bilan ajralib turadi. Shoir ifoda
yo’sinida shakliy betakrorlikka, ifodaviy tajribalar qilishga intilmaydi. Lekin
uning ko’pchilik she’rlariga samimiylik, tuyg’ular haqqoniyligi, sezimlar
betakrorligi xosdir. Ularda eng ichkin hissiyotlar nazokat bilan mayin ifoda
etiladi. Buni shoirning «Yurakka yo’l» she’ridan olingan quyidagi satrlar
misolida ham ko’rish mumkin:
Endi yo’l quraman o’zim Siz tomon,
Tamomoy yo’llardan bo’lakcha bo’lur.
Ingichka bir so’qmoq ko’zlardan pinhon,
U to’g’ri yurakdan yurakka bo’lur.
Shoir samobday o’zgaruvchan ruhiy holatlarni, insonning muqim
bo’lmagan ijtimoiy-hissiy rubtasini tasvir etganda ham o’z ifoda yo’siniga
10

sodiq qoladi. Shuning uchun xam kechagina suygulisining eng yaqin mahrami
bo’lib, bugun uning mehridan mahrum bo’lgan kishining holati ortiqcha
emosional dolg’alarsiz tasvir qilinadi. Ifoda sirtdan sokin, she’rda o’tli oh-
vohlar, keskin xulosalar yo’q, lekin shoir ruhiy holati po’rtanali.
Bugun men yo’llarda parishon,
Kimsasiz ko’chaning mahrami.
Kechagi hamxona qadrdon,
Kechagi kunlarning adhami.
Shoir o’quvchiga o’z hisssiyotini tiqishtirib, uni tuyg’udoshlikka,
hamdardlikka chorlamaydi. U bitganlarida go’yo o’z ruhiyatini o’zi
tashqaridan kuzatayotganday bo’ladi. Bu hol o’quvchiga she’rdan o’ziga
o’rtoq sezimlarni tuyish imkoninit beradi.
E.Samandar lirikasida ko’pincha insonga, jamiyatga xos xususiyatlar
tabiat hodisalariga ko’chiriladi. Bu hol tasvirning ta’sirchanligini oshirib,
tuyg’ular universalligi, sezimlar umumiyligini ta’minlaydi.
She’rda tasvirlanayotgan holatga insoniy munosabat, baholash sezilib
turgan bu misralardagi hazinlik, tushuniksiz mung kuz manzarasining o’zi
tufayli emas, balki uning shoir ko’nglidan o’tishi sababli paydo bo’lgan.
¤quvchi kuzgi og’ochlardan to’kilayotgan yaproqlar bilan o’z umri o’rtasida
qandaydir muvoziylik topadi va bu holat unda hasrat paydo qiladi.
E.Samandar tuyg’ularini ko’z-ko’z qilmaydi, hissiyotning o’zini
ifodalashdan ko’ra, uni keltirib chiqargan holatni tasvirlashga ko’proq diqqat
qaratadi. Shuning uchun ham uning she’rlari zamiridagi ma’nolar, misralar
qatiga berkitilgan tuyg’ular darrov ko’zga tashlana qolmaydi. Ta’bi nozik,
sinchkov o’quvchigina ularni payqashi mumkin. E.Samandarovning «Noyabr
dalalari» tarzida quruqqina nomlangan bir she’rida shoir kech kuzgi o’zbek
dalasini tasvirlaydi. Bundan yigirma yillar oldin yaratilgan bu she’rda
hosildan bo’shagan paxta dalasining tarovatsiz manzarasi yoddan qoladigan
yo’sinda chiziladi:
11

Kechagi badroqday chanoqlar bo’m-bo’sh,
quruq va qo’ng’irdir g’o’zapoyalar.
Uniqqan ayolday otizlar o’ychan.
Yuzi-ko’zlarini izg’irin yalar.
Ochilib yotgan bo’m-bo’sh chanoqli quruq qo’ng’ir g’o’zapoyalar,
ekinzorlarning charchagan, rangpar, g’amboda ayolday o’ychanligi va yuz-u
ko’zlarini kuzgi izg’irindan himoya qilolmasligi tasviri kishida aniq, lekin
yoqimsiz taassurot uyg’otadi. Shoir tasvirni paxtazordan shotutga, undan
odamga ko’chirish asnosida ifodaning kuchini bosqichma-bosqich orttirib
borishga erishadi.
12

X U L O S A
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, yangi o’zbek adabiyoti millatning
tafakkuri yangilana boshlagan davrda yuzaga kelgan va muayyan taraqqiyot
bosqichlarini bosib o’tgan o’zicha xos badiiy estetik hodisadir. Bu
adabiyotning paydo bo’lishi va taraqqiyot yo’lini izohlashda xalqimiz
tarixidagi ulkan ijtimoiy voqyealardan tashqari, millat tafakkuridagi
o’zgarishlar kardiogrammasi ham hisobga olinsa, u haqda haqqoniy
to’xtamga kelish mumkin bo’ladi.
Shu bilan bir qatorda o’zbek nasri ufqlari haqidagi fikrimizga xulosa
qiladigan bo’lsak, o’tgan yili o’zbek yozuvchilari millat badiiy didiga jiddiy
ta’sir ko’rsata oladigan, e’tiborga loyiq asarlarni ko’p yarata olmadilar.
Iqtisodiy vaziyat tufayli ko’plab umidli yozuvchilar ijoddan voz kechib
yubordi. Bizda iste’dodli o’lchashning noto’g’ri yo’li qaror topdi: shoir
yozuvchilar orasida yaxshi asar yozganni emas, balki yaxshi ishga o’tganni
katta natijaga erishdi deb hisoblashga odatlanmoqda. Lekin yetarlicha
kamchilik va nuqsonlari bo’lgan hozirgi adabiy jarayonda ertangi umidlar
ham kurtaklayotganini ta’kidlash lozimdir.
13

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Mustaqillik davri adabiyoti. Adabiy tanqidiy maqolalar. -T., 2006 yil.
2. Saydulla Mirzayev. «XX asr o’zbek adabiyoti». -T., 2005 y.
3. qozoqboy Yo’ldoshev. «Yoniq so’z». Adabiy o’ylar. -T., 2006.
4. «O`zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasi. 1997 y. 18 aprel.
5. «Istiqlol mushoirasi». To’plam. -T., 1997 y. 5-bet.
6. M. Qo’shjonov. «Yozuvchi kamoloti» maqolasi.
7. O`.Hamdamov. «1990-2000 yillar o’zbek she’riyatining asosiy
tamoyillari». -T., 2006 y.
14

Istiqlol va bugungi estetik qarashlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish