Itlarda uchraydigan invazion kasalliklar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Itlarda uchraydigan invazion kasalliklar

Купить

ITLARDA UCHRAYDIGAN INVAZION KASALLIKLAR .
Reja:
1. Gelmintozlar
2. Itlarning n ematodozlar kasalliklarining etiologiya si , patogenez i , klinik
belgilar i , diagnostikasi, oldini olish va davolash.
3. Itlarning sestodoz kasalliklarining etiologiya si , patogenez i , klinik
belgilar i , diagnostikasi, oldini olish va davolash.

Gelmintozlar
Itlarda gelmintozlar keng tarqalgan va og‘ir klinik belgilar bilan namoyon
bo‘ladi, ko‘pgin hollarda ular hayvonlarning, ayniqsa it bolalarining o‘limiga ham
sabab bo‘ladi.
Ko‘p gelmintoz kasalliklari itlarda surunkali kechadi, natijada ular ozib
ketadi. It bolalari rivojlanmaydi, o‘sishdan qoladi, ularda yuqumli kasalliklarga
sezuvchanlik oshadi. Bundan tashqari itlar odam va hayvonlar uchun xavfli
gelmintlarni tashuvchisi bo‘lib hisoblanadi. Kitobda itlar orasida keng tarqalgan
gelmintoz kasalliklari to‘g‘risida ma’lumot berilgan.
Trematodozlar
Bu itlar kasalligi bo‘lib, qo‘zg‘atuvchisi trematoda bo‘lib hisoblanadi,
umumiy nomlanishi – trematodozlar. Itlarda trematodalar jigarning o‘t yo‘llarida,
oshqozon, ingichka ichakda parazitlik qiladi.
Opistorxoz (Opisthorchosis)
Bu surunkali invazion kasallik bo‘lib, tulki, it, mushuk, sobol, sher,
cho‘chqa va boshqa sut emizuvchi hayvonlar hamda odam jigarining o‘t yo‘llarida,
o‘t xaltasida, oshqozon osti bezi suyuqligini o‘tkazuvchi yo‘llarida joylashadi va
uni opistorxis oilasining Opisthorchis turkumiga kiruvchi trematodlar qo‘zg‘atadi.
Ayrim tumanlarda opistorxoz kasallik tarqatuvchi manba bo‘lib qolgan. Bu
kasallik ba’zan hayvonlarning yalpi o‘latiga sabab bo‘ladi.
Etiologiyasi . Opisthorchis felineus ning uzunligi 8-12 mm, eni 1,2-2 mm,
og‘iz va qorin so‘rg‘ichlarining diametri 0,25 mm. Qorin so‘rg‘ichi parazit
tanasining birinchi va ikkinchi chorak qismida joylashgan. Parrak shaklidagi ikkita
urug‘donlari birin-ketin keyingi choragida joylashadi.
Urug‘donlar orasida “S” shaklida egilgan chiqaruv – ekskretor pufak
joylashib, tananing oxirgi qismidan ochiladi. Urug‘donning oldingi qismida retort
shaklidagi urug‘don xaltasi va tuxumdon joylashgan. Tananing o‘rta qismidagi
ichak ustunchalari orasida ilmoqsimon bachadon joylashgan.
Sariqlik moddasini chiqaruvchi follikulalar tana devori bilan ichak
ustunchalari orasida ko‘rinib turadi. Jinsiy teshiklari qorin so‘rg‘ichining oldingi

chekkasidan ochiladi. Trematod tuxumlari och sariq rangli, ikki qavatli yupqa
parda bilan o‘ralgan, bir tomonida qopqoqchasi, ikkinchi tomonida esa o‘simtasi
bor.
Tuxum uzunligi 0,020-0,030 mm, eni esa 0,010-0,015 mm.
Rivojlanishi. Opistorxlar o‘t yo‘llarida, o‘t pufagiga tuxum qo‘yadi.
Tuxumlar o‘t suyuqligi bilan o‘n ikki barmoqli ichakka va u erdan yo‘g‘on ichakka
o‘tib, tezak bilan birga tashqariga chiqadi. Etilgan opistorxis tuxumi ichida
miratsidiy bor. Ammo bu lichinka tuxum ichidan chiqa olmaydi, tuxumni oraliq
xo‘jayin – chuchuk suvda yashovchi jabrali mollyuska – Bithynialeachi yutadi va
shu erda rivojlanadi.
Mollyuska ichida tuxumdan miratsidiy chiqib, ichak devorini teshadi va
xo‘jayinning tana bo‘shlig‘iga o‘tadi. U bir oy muddat ichida sporotsistaga
aylanadi. Sporotsistadan rediy ajralib chiqadi va mollyuska jigariga kirib rivojlana
boshlaydi. Rediy ichida dumli serkariy paydo bo‘ladi. mollyuska organizmiga
tushgan opistorxis tuxumidan ikki oy ichida rediy va undan serkariy hosil bo‘ladi,
keyin oraliq xo‘jayin tanasidan chiqib suvga tushadi. Ammo suvga tushgan
serkariy definitiv xo‘jayinda kasallik qo‘zg‘ata olmaydi. Ular o‘zlarining
rivojlanish davrida qo‘shimcha xo‘jayinga muxtoj bo‘ladi. bular uchun karp
oilasiga kiruvchi baliqlar qo‘shimcha xo‘jayin (karp, lin, yaz, plotva, vobla, sazan,
leshch, jerex, ukleya va boshqalar) hisoblanadi.
Serkariy chuchuk suv tagida suzib yuradi va qo‘shimcha xo‘jayinlardan
birortasiga duch kelib xujum qilib uning terisini teshib go‘sht qatlamiga, teri
ostidagi yog‘ to‘qimalariga joylashib oladi. Serkariy bu erda 2-3 kundan keyin
pardaga o‘ralib, taxminan olti hafta ichida metatserkariyga aylanadi. Tanasida
metatserkariysi bo‘lgan baliqlarni definitiv xo‘jayinlar (tulki, it, mushuk, cho‘chqa
va boshqalar) egan vaqtda ular opistorxoz bilan kasallanadi. Definitiv xo‘jayinning
oshqozoni va ingichka ichagining boshlanish qismida metatserkariy pardasi – sista
emi rilib, o‘t yo‘li orqali o‘t pufagiga va jigarga o‘tadi. Uch-to‘rt haftadan keyin
jigardagi parazitlar jinsiy voyaga etib, yana tuxum qo‘ya boshlaydi. Opistorxisning
tuxumlik davridan to jinsiy jihatdan voyaga etgan davrigacha to‘rt oy vaqt o‘tadi.

Epizootologiyasi . Opistorxoz kasallik tarqatuvchi manb sifatida daryo va
suv havzalariga yaqin joyda ko‘p uchraydi. Opistorxoz bilan kasallangan odamlar
kasallik tarqatuvchi manb hisoblanadi. Opistorxoz tuxumi odam axlati bilan suvga
tushadi. Boshqa definitiv xo‘jayinlar it, mushuk, cho‘chqa tezaklari bitiniya
mollyuskasi bo‘lgan suvga tushmaydi.
Organizmida metatserkariylari bo‘lgan baliqlar tuzlangan yoki muzlatilgan
bo‘lishiga qaramay, ularni egan hayvon kasallik yuqtiradi.
Bitiniya mollyuskasi qirg‘og‘ida o‘simlik ko‘p o‘sadigan, sekin oqadigan
0,5-0,6 m chuqur suv tagida va qumli botqoqlik joylarida uchraydi. Ular suv
manbalarida juda ham ko‘p bo‘ladi.
Definitiv xo‘jayinlarning intensiv kasallanishi va har bir trematodning bir
kunda 900 gacha tuxum qo‘yish qobiliyati opistorxoz kasalligining tarqalishiga
sabab bo‘ladi.
Patogenez . Opistorxozlar og‘iz so‘rg‘ichlaribilan o‘t yo‘llarining devorini
shimib jarohatlaydi. Odatda parazit juda ko‘p bo‘ladi va joylarni tez-tez o‘zgartirib
turadi, shuning uchun o‘t yo‘llaridagi mexanik jarohatlanish juda kuchli bo‘lishi
mumkin. YOsh opistorxis tanasi o‘tkir xitin tukchalar bilan qoplanganligi va
ularning doim harakat qilishi sababli o‘t yo‘lining devori yanada ko‘proq
shikastlanadi. O‘t yo‘llari va o‘t xaltasida joylashgan gelmintlar, ularning
tuxumlari, o‘t yo‘llari devoridan ajralib chiqqan shilliq epitelial hujayralar o‘t
suyuqligining oqishiga to‘sqinlik qiladi, hatto o‘t oqimini to‘xtatib, u erni kistoz
kengaytirib yuboradi.
Boshqa gelmintozlar kabi opistorxis bilan invaziyalangan hayvonlar ham
zaharlanadi. Opistorxislarda modda almashinuvidan hosil bo‘lgan metabolitlar
hayvon organizmini sensibilizatsiyalaydi. 10-15 kundan keyin allergik holatga olib
keladi.
Klinik belgilar . Kasallangan it juda ozib ketadi, junlari hurpayadi, qorni
juda ham kattalashadi, shilliq pardalari sarg‘ayadi. Oshqozon va ichaklarning hazm
qilish qobiliyati buziladi, jigar atrofida og‘riq sezilib, suv to‘planadi. It ziflashib
holdan ketadi. Bundan tashqari qornini paypaslab ko‘rilsa uning jigari kattalashib,

ustida har xil shakl va kattalikdagi qattiq tugunlar borligi aniqlanadi. Siydik
tarkibida ozroq qand moddasi bo‘ladi.
Patalogoanatomik o‘zgarishlar . Opistorxoz kasalligida uchraydigan
patalogoanatomik o‘zgarishlar itda o‘rganilib, uning jigarida opistorxis joylashgan
eri tekshirilgan. Jigar odatda normal bo‘ladi, faqat kuchli invaziyalangan vaqtda u
birmuncha kattalashdi; glisson kapsula ostidan devorlari qalinlashgan, o‘t
yo‘llarida kista shaklida kengaygan joylar ko‘rinadi. Kistalar tovuq tuxumining
kattaligiday bo‘lishi mumkin.
O‘t xaltasi tarang, jigar tashqarisidagi o‘t yo‘llari egri-bugri va kengaygan
bo‘ladi. jigar ichida joylashgan o‘t yo‘llarining devorlari qalinlashishidan tashqari
papilloma yoki adenoma xarakteristikasidagi epitelial hujayralarning o‘sishi ro‘y
beradi.
Jigarning o‘tkir qirralaridan tashqari boshqa joylarida ham sirrotik
o‘zgarishlar juda sezilarli bo‘ladi.
Tashxis . Opistorxoz kasalligini aniqlaganda hayvonning maxsus klinik
belgisidan tashqari kasallikka gumon qilingan hayvonlar gelmintokaprologik
tekshiriladi. Buning uchun to‘yingan osh tuzi eritmasi ishlatildi. Kasallikning
boshlanish davri immunobiologik usul bilan ham aniqlanadi.
Oldini olish va kurashish chora-tadbirlari . Opistorxoz bilan
kasallanuvchan it, tulki, mushuk va boshqa hayvonlarga metatserkariy bilan
zararlangan xom baliq berilmaydi. Metatserkariy yuqqan baliqlar pishirish yoki
muzlatish yo‘li bilan zararsizlantiriladi. Mayda daliqlar 8-12 0
sovuqda 5 kun
ichida, katta baliqlar esa 17-29 sutkada zararsizlantiriladi.Bundan tashqari
hayvonlar vaqt-vaqti bilan tekshirib turiladi va davolanadi.Hayvonlarn davolashda
1 kg tirik vaznga 0,4-0,5 g geksaxloretan suspenziyasi beriladi. Hozirgi vaqtda
opistorxoz bilan kasallangan hayvonlarni va odamlarni davolashda 0,1-0,3 g/kg
hisobida beriladigan geksaxloparaksilol organizmga zarar etkazmaydigan yaxshi
preparat hisoblanadi va u oziqa bilan 15-18 soat ochlikdan keyin beriladi.
Alyarioz (Alariosis)

Alyariozning qo‘zg‘atuvchisi – trematoda Alaria alata, etilgan davrida it va
boshqa go‘shtxo‘r hayvonlar oshqozon va ichagida joylashadi. Bu trematoda
ko‘pgina davlatlarda uchraydi.
Morfologiyasi. Alyariylarning uzunligi 2,4-4,4 mm, eni maksimal 1,2-2,1
mm. Tanasining old tomoni yalpoq, orqa tomoni silindrik shaklda. Parazitning
xarakterli belgisi bu og‘iz so‘rg‘ichi oldida quloqsimon bo‘rtiqlar mavjud.
Alyariylarning jinsiy organlari gelmintni orqa silindrik qismida joylashadi. Jinsiy
teshik tanasini orqa uchida joylashadi. Sariq rangdagi tuxumlarning uzunligi
0,107-0,131 mm, eni 0,063-0,093 mm.
Rivojlanishi . Invaziyalangan itlarning axlati bilan alyariylarni tuxumi suvga
tushadi, unda ikki haftadan keyin qurtcha – mirotsidiy chiqadi, ular faol harakat
qilib oraliq xo‘jayin mollyuskalar Planorbis planorbis va P.vortex ning tanasiga
kirib oladi. Ular organizmida miratsidiyalar serkariy bosqichigacha rivojlanadi, bu
1 ½-2 ½ oy davom etadi. Mollyuskadan chiqqan serkariyalar qo‘shimcha xo‘jayin
itbaliq va baqalar to‘qimasiga faol kirib borib metatserkariyagacha rivojlanadi.
It, tulki, shog‘ol va boshqa itsimon oilasiga kiruvchi hayvonlar alariozni
metatserkariy bilan invaziyalangan itbaliq, baqalarni eb yuqtiradi. Itlar
organizmida parazitni jinsiy balog‘atgacha o‘sish davri 30-45 kun davom etadi.
Alyariylarning metatserkariylari itning hazm qilish traktiga tushgani bilan
birdaniga jinsiy balog‘at davrigacha rivojlana olmaydi. Ular oldin sista
pardalaridan chiqib oshqozon yoki ichak devorini perforatsiya qilib qorin
bo‘shlig‘iga tushadi. Keyinchalik diafragmadan o‘tib ko‘krak bo‘shlig‘iga o‘tib
o‘pkaning parenximasiga kiradi. Bu erda ikki hafta ichida birinchi bosqich
rivojlanishi tugaydi va o‘pkadan bronx, kekirdak va xalqum qizilo‘ngach orqali
itlarni oshqozon-ichak traktiga tushib, u erda tez orada jinsiy balog‘atga etadi.
Alyariylarning rivojlanish davrida rezervuar xo‘jayinlar qatnashadi, ularga
sichqon, ko‘r sichqon, sassiq quzan, sobol, norka va boshqalar kiradi. Rezervuar
xo‘jayinlar alyariyni metatserkariylari bilan zararlangan baqa yoki itbaliqlarni
eyishi natijasida invaziyaga uchraydi.

Patogenez. Itning oshqozonidan qorin bo‘shlig‘iga, undan keyin o‘pkaga
metatserkariyalar migratsiya qilganda organ va to‘qimalarda, ayniqsa o‘pka
parenximasida yallig‘lanish o‘choqlari paydo bo‘ladi. alyariylarni intensiv
invaziyasida oshqozon va ingichka ichaklarni shilliq pardasida yallig‘lanish
rivojlanadi.
Klinik belgilar . Sust invaziyada klinik belgilar sezilmaydi. YOsh itlar ko‘p
miqdorda metatserkariylarni yutsa bir necha kundan keyin tna harorati ko‘tariladi,
jabrlanish boshlanadi, nafas olish qiyinlashadi, o‘pkada xishillash tovushi
eshitiladi, bu o‘pkani kataral yallig‘lanish belgilari bo‘lib, o‘lim darajasini
ko‘paytiradi, asosan yosh itlar orasida. Kuchli invaziya bo‘lganda ishtaha pasayadi
va qayt qilish, ich ketish kuzatiladi.
Patalogoanatomik o‘zgarishlar . O‘lgan itlarning o‘pkasida yallig‘lanish
o‘choqlari, oshqozon va ichaklar shilliq pardasi qizarish belgilari kuzatiladi
Tashxis . Tashxis kasal itlarning axlatini bir necha marta yuvib alyariy
tuxumlarini topishga asoslanib qo‘yiladi.
O‘lgandan keyin organ va to‘qimalarda alyariy qurtchalarini topishga
asoslangan.
Degelmintizatsiya. Oshqozon-ichaklardagi alyariylarni yo‘qotish maqsadida
arekolin bilan degelmintizatsiya qilinadi, miqdori 0,002-0,003 g/kg.
Oldini olish va q arshi kurashish . Buning uchun itlarga alyariylarni
qo‘shimcha va rezervuar xo‘jayinlarini eyishga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Alyariy
tuxumlarini suvga tushishini oldini olish maqsadida itlarning axlati har kuni yopiq
idishga yig‘ishtirilib axlatxonalarda yo‘qotiladi.
Dirofilyarioz (Dirofilariosis)
Dirofilyarioz – transmissiv, zoonoz invazion kasallik bo‘lib, yurak, o‘pka,
jigar va buyrakning zararlanishi bilan xarakterlanadi. Dirofilyarioz bilan it,
mushuk, yovvoyi go‘shtxo‘rlar va odam kasallanadi.
Qo‘zg‘atuvchi. Kasallikning qo‘zg‘atuvchisi – nematodalar Onchocercidae
oilasiga mansub Dirofilaria immitis, D. repens va boshqalar. D. immitis yurakning
o‘ng qorinchasida, o‘pka arteriyasida, venada, D. repens esa teri osti

kletchatkasida parazitlik qiladi. Ayrim hollarda dirofilyariyalar odatli bo‘lmagan
joylarda aniqlanadi: qorin bo‘shlig‘ida, ko‘z, bosh va orqa miyada.
D. immitis va D. Repens ancha katta nematodalar, rangi och-sariq, uchi
noziklashgan. D. Immitisning etuk urg‘ochisining uzunligi 25-30 sm, D.
Repensning uzunligi 10-17 sm, ular tirik tug‘adigan, lichinkalari
(mikrofilyariylar)ning uzunligi 0,22-0,30 mm, eni 0,005-0,007 mm bo‘ladi.
Rivojlanishi. Dirofilyariyalarning oraliq xo‘jayini Culex, Aedes va
Anopheles avlodiga mansub pashsha (chivin)lar.
Dirofilyariyalarning urg‘ochisi qonga lichinkalarni tug‘ib tashlaydi, ayniqsa
kechqurun va kechasi pashshalar faol bo‘lgan davrda ular periferik qonda yig‘iladi.
Bitta otalangan urg‘ochi 5-30 mingtagacha lichinka tashlaydi, ular qonda katta
parazit o‘lgandan keyin ham ikki yarim yil sirkulyasiya qiladi. Lichinkalar qon
bilan chivin organizmiga tushadi, malpigiev tomirlardan o‘tib 10-15 kunda
invazioniga aylanadi, shundan so‘ng chivinni boshiga o‘tib og‘iz apparatida
yig‘iladi. CHivin og‘iqlanganda lichinkalar hayvonning qoniga tushadi, qon
tomirlarda migratsiya qiladi va 3-4 oydan keyin ikki marta tullab doimiy joylashish
joyiga boradi, chunonchi D. Immitis lichinkasi yurakning va o‘pkaning katta
tomiriga va yurakka, D. Repens teri osti kletchatkasiga boradi. D. Immitis 7-9
oyda, D. Repens 6-8 oyda jinsiy voyaga etadi.
Tarqalishi. Dirofilyarioz asta-sekin subtropik iqlimdan boshqa iqlim
sharoitiga tarqalmoqda. Dirofilyarioz Amerika, Osiyo, Avstraliya va Janubiy
Evropa uchun endemik hisoblanadi. D. Immitis ning invaziya hollari Buyuk
Britaniya, Niderlandiya, SHvetsiya, Vengriya, Bolgariya, Rumыniya,
SHveysariya, Avstriya, Polsha va Germaniyada aniqlangan. Sobiq SSSR
davlatlaridan Markaziy Osiyo, Kavkaz orti, Rossiya, Qozog‘iston, Ukrainada
kasallik kuzatilgan. O‘zbekistonda dirofilyarioz kasalligi Toshkent, Sirdaryo,
Surxondaryo viloyatlarida itlar orasida aniqlangan.
Dirofilyarioz uchun mavsumiylik xos. Hayvon va odamlarda kasallikning
yuqishi chivinlarni ko‘payishi bilan bog‘liq (apreldan noyabr oylarigacha).
Dirofilyarioz (Dirofilariosis)

Dirofilyarioz – transmissiv, zoonoz invazion kasallik bo‘lib, yurak, o‘pka,
jigar va buyrakning zararlanishi bilan xarakterlanadi. Dirofilyarioz bilan it,
mushuk, yovvoyi go‘shtxo‘rlar va odam kasallanadi.
Qo‘zg‘atuvchi. Kasallikning qo‘zg‘atuvchisi – nematodalar Onchocercidae
oilasiga mansub Dirofilaria immitis, D. repens va boshqalar. D. immitis yurakning
o‘ng qorinchasida, o‘pka arteriyasida, venada, D. repens esa teri osti
kletchatkasida parazitlik qiladi. Ayrim hollarda dirofilyariyalar odatli bo‘lmagan
joylarda aniqlanadi: qorin bo‘shlig‘ida, ko‘z, bosh va orqa miyada.
D. immitis va D. Repens ancha katta nematodalar, rangi och-sariq, uchi
noziklashgan. D. Immitisning etuk urg‘ochisining uzunligi 25-30 sm, D.
Repensning uzunligi 10-17 sm, ular tirik tug‘adigan, lichinkalari
(mikrofilyariylar)ning uzunligi 0,22-0,30 mm, eni 0,005-0,007 mm bo‘ladi.
Rivojlanishi. Dirofilyariyalarning oraliq xo‘jayini Culex, Aedes va
Anopheles avlodiga mansub pashsha (chivin)lar.
Dirofilyariyalarning urg‘ochisi qonga lichinkalarni tug‘ib tashlaydi, ayniqsa
kechqurun va kechasi pashshalar faol bo‘lgan davrda ular periferik qonda yig‘iladi.
Bitta otalangan urg‘ochi 5-30 mingtagacha lichinka tashlaydi, ular qonda katta
parazit o‘lgandan keyin ham ikki yarim yil sirkulyasiya qiladi. Lichinkalar qon
bilan chivin organizmiga tushadi, malpigiev tomirlardan o‘tib 10-15 kunda
invazioniga aylanadi, shundan so‘ng chivinni boshiga o‘tib og‘iz apparatida
yig‘iladi. CHivin og‘iqlanganda lichinkalar hayvonning qoniga tushadi, qon
tomirlarda migratsiya qiladi va 3-4 oydan keyin ikki marta tullab doimiy joylashish
joyiga boradi, chunonchi D. Immitis lichinkasi yurakning va o‘pkaning katta
tomiriga va yurakka, D. Repens teri osti kletchatkasiga boradi. D. Immitis 7-9
oyda, D. Repens 6-8 oyda jinsiy voyaga etadi Tashxis. Dirofilyariozga tashxis
epizootologik ma’lumotlar, klinik belgilar, rentgenografiya, exo va
elektrokardiografiya va laborator tekshirishlar asoslanib qo‘yiladi.
Invaziyaning yuqori intensivligida oddiy va tez bajariladigan nativ tomchi
usuli qo‘llaniladi. Buning uchun bir tomchi qon hayvonning qulog‘idan buyum
oynachasiga olinadi, qoplagich oyna bilan yopiladi va birdaniga mikroskop tagida

ko‘riladi. Invaziyaning past intensivligida 1 ml qonda dirofilyariyalarning sonini
aniqlash uchun lichinkalarni quyuqlashtirish usuli qo‘llaniladi. Buning uchun
venadan qon olinadi va 1:1000 5 % li nordon limonli natriy eritmasi bilan
aralashtiriladi. Sitrat qoni 1 ml ga 9 ml 2 % li formalin eritmasi qo‘shiladi,
aralashma 5 minut davomida minutiga 2000 aylanadigan sentrifuga qilinadi,
cho‘kma ustidagi suyuqlik to‘kiladi, 0,5 ml cho‘kma shu miqdordagi 1:1000
metilen ko‘ki bilan aralashtiriladi va bo‘yalishi uchun 5 minutga qo‘yiladi.
Bo‘yalgan cho‘kma buyum oynachasiga olinadi. Qoplagich oyna bilan yopiladi va
1 ml qonda mikrofilyariyalar sanaladi. YAshirin invaziyani ELLSA immunologik
usul bilan aniqlash mumkin.
Davolash. Dirofilyariozni davolash invaziyaning intensivligiga qarab
kompleks ravishda olib borilishi kerak. Davolashni boshlashdan oldin itni egasidan
yozma ruxsat olish kerak, chunki davolash jarayonida hayvonning ahvoli
yomonlashib o‘lishi ham mumkin. Bundan tashqari davolashdan oldin itning qoni
klinik va bioximik tekshiriladi va hayotiy muhim organ va sistemalarning faoliyati
ham tekshirishdan o‘tkaziladi.
Davolash bir necha bosqichda olib boriladi.
Birinchidan hayvon parazitga qarshi terapiyaga tayyorlanadi, buning uchun
qon quyuqlashmasligi uchun aspirin, 0,5 mg/kg, geparin, antigistamin preparati
dimedrol 1 mg/kg, yurak uchun kofein 0,5-1 ml, kardiamin 0,5 ml/10 kg,
gepatoprotektorlardan karsil 2 tabletka 3 mahal, essel forte 1 kapsula 2 mahal,
galstena 3-5 tomchi qo‘llaniladi. SHishlar hosil bo‘lgan bo‘lsa siydik so‘ruvchi
laziks, furasemid 2-5 mg/kg beriladi.
Voyaga etgan dirofilyariyalarga qarshi oxirgi yillarda melarsomina
digidroxlorid qo‘llaniladi, preparat 3-5 chi bel umurtqalari orasidagi mushaklarga,
miqdori 2,5 mg/kg ikki marta har 24 soatda yuboriladi. In’eksiya qilingan joyda
og‘riydigan shish hosil bo‘ladi, u 2 haftada so‘riladi. Bu terapiyani jiddiy asorati
o‘pka tromboemboliyasi davolashning 10-21 kunida rivojlanadi. Buning oldini
olish uchun tinch sharoit yaratish kerak.

Mikrofilyaritsid terapiyani 3-4 haftadan keyin qo‘llash mumkin, buning
uchun ivermektin teri ostiga yuboriladi, 1 ml 50 kg t.v, brovermektin 0,2-0,4/10 kg
t.v., bundan tashqari milbemitsin oksim, moksidektin qo‘llash mumkin. Dironet
preparati 1 tabletka 10 kg t.v., suspenziyasi 1 ml/kg.
Oldini olish. Dirofilyariozning oldini olish maqsadida chivinlar paydo
bo‘lishdan oldin ivermektin preparati yuboriladi, keyin har oyda 1 marta, oxirgisi
noyabr oyida beriladi. SHu maqsadda dironet preparatini qo‘llash ham mumkin,
chivinlarni uchishdan oldin, keyin har oydaa va oxirgisi noyabr oyida beriladi.
Sestodozlar
Difillobotrioz (Diphyllobothriosis)
Itlar difillobotriozining qo‘zg‘atuvchisi har xil turdagi sestodalar
Diphyllobothrium avlodi. Ko‘proq keng lentets D.latum turi uchraydi. Bu sestoda
itlarda parazitlik qiladi. odamlarga ham yuqadi. Ingichka ichakda joylashadi.
Morfologiyasi . Keng lentetsning tanasi juda uzun. Odam organizmida 9 m,
itlarda 6 m gacha uchraydi. Lentets skoleksining uzunligi 2-3 mm, ikkita
yoriqsimon so‘rg‘ichi bor, ular yordamida ichakning shilliq pardasiga berkiladi.
Bo‘yin qismi juda ingichka. Ko‘p sonli urug‘donlar (700-800) bo‘g‘ini yonboshida
dorsal joylashadi. Har bir yuo‘g‘inda ikkita jinsiy teshik bor: kindikniki va
bachadonniki, ular bo‘g‘inning oldingi choragida joylashadi. Juft tuxumdonning
shakli kapalak qanotiday, bo‘yinning orqa qirrasiga yaqin joylashadi. Bachadon 4-
8 ilmoqdan tuzilgan. Tuxumi oval shaklda. Uzunligi 0,063-0,073 mm, eni 0,042-
0,052 mm, qopqoqcha bilan qoplangan.
Rivojlanishi . Keng lentets yordamchi va oraliq xo‘jayinning aralashishi
bilan rivojlanadi. Tuxumlari itlarning axlati bilan tashqi muhitga chiqadi.
Keyinchalik rivojlanishi uchun ular suvga tushishi kerak, unda kipriklar bilan
qoplangan qurtchalar-koratsidiyalar chiqadi. Suv havzasida qisqichbaqa sikloplar
va diantomuslar ularni yutib va ularning tagida kipriklarini tashlab 2-3 haftada
protserokoidga aylanadi. YUqtirgan qisqichbaqalarni baliqlar yutadi, ular hazm
bo‘lib protserkoidlar ichak devoridan o‘tib mushaklar, jigar, tuxumdonga o‘tib

ulardan plerotserkoidlar rivojlanadi. Plerotserkoidlar bu yassi qurt bo‘lib, uzunligi
15-20 mm, eni 2-3 mm.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, baliqlar keng lentetsni yordamchi
xo‘jayini bo‘lib hisoblanadi.
Itlar difillobotrioz bilan xom baliqlardagi keng lentetslarni plerotserkoidlarni
eyishi natijasida o‘ziga yuqtiradi.
Klinik belgilar . Kasal itlar susaygan, buzuq ishtaha rivojlanadi, qayt qilish
paydo bo‘lib, ich ketish qotish bilan almashib turadi, buning natijasida it oriqlab
ketadi. Kasal itlarda keng lentets intensiv invaziya chaqirsa, ularda anemiya,
leykotsitoz, eozinofeliya, disprotenemiya, giperxolenteremiya, qon zardobida kaliy
va natriy miqdori kamayishi, siydikda iqsilning paydo bo‘lishi rivojlanadi. Ayrim
paytlarda kasal itlarda markaziy nerv sistemasini zararlanishi kuzatiladi.
Patalogoanatomik o‘zgarishlar . Kasal itlarning jasadini ochganda ularda
anemiya, oriqlik, assit rivojlanganligi aniqlandi. Ingichka ichaklarning bo‘shlig‘ida
ko‘p miqdorda sestodalar aniqlanadi, ular birlashib o‘rama hosil qiladi, bu esa
ichaklarni berkilib qolishiga olib keladi. Ingichka ichaklarni shilliq pardasi
qizargan va kataral yallig‘langan bo‘ladi.
Tashxis . Tiriklik vaqtida tashxis qo‘yish uchun kasal itlarning axlatida keng
lentetsni tuxumlarini Fyulleborn usuli bilan bir necha marta yuvish usulidan
foydalaniladi. Ayrim paytlarda axlatining ustida parazitning bo‘g‘inlari topiladi va
unga asosan tashxis qo‘yiladi.
O‘lgandan keyingi tashxis ingichka ichaklarda gelmintlarni topishga
asoslanib qo‘yiladi.
Degelmintizatsiya . Difillobotriozda degelmintizatsiya qilish uchun eng
effektiv modda bu brom vodorodli arekolin miqdori 0,002-0,003 g/kg, sintetik
arekolini miqdori 0,003-0,004 g/kg preparat oz-moz oziqa bilan beriladi.
Oldini olish va kurashish choralari . Keng lentets bilan itlarda invaziyani
oldini olish maqsadida xom baliqni edirish mumkin emas. Baliqni itga berishdan
oldin pishirib, quritib, maydalab, -8-12 0
da muzlatgichlarda saqlab berish kerak.

Kasal itlarning axlatini suv havzalariga tushishini oldini olish uchun axlatini
yig‘ib yo‘qotish kerak.
Teniozlar (Taeniosis)
Itlarda teniozlarning qo‘zg‘atuvchisi har xil lentasimon qurtlar, Taenia
urug‘iga mansub, ingichka ichakda joylashadi. Itlarda asosan Taenia hydatigena, T.
pisifornis, T.krabbei parazitlik qiladi.
Teniyalar lentasimon chuvalchanglar, skolekslardan tashkil topgan, ularda
to‘rtta so‘rg‘ich va ikki qator ilgaklar joylashadi. Tuxumlari aylanasimon 0,027-
0,040 mm, unda to‘rt qator ilgaklari bor qurtchalar joylashadi.
Oraliq xo‘jayinlar o‘t va boshqa o‘simliklardagi sestoda tuxumlarini eb,
lentasimon qurtlar bilan invaziyalanadi. Oshqozonda tuxumdan onkosfera chiqadi,
ular faol qon va limfa tomirlariga o‘tib, jigar va mushaklarga boradi. Jigardan
qurtchalar qorin bo‘shlig‘iga migratsiya qilad va uning seroz qavatida sistotserklar
o‘sib chiqadi, bu mayda cho‘zincharoq pufaklar bo‘shlig‘ida skolekslar bo‘ladi.
Itlar Thyolatigena sestodasini sistotserklari bilan zararlangan ichki organlarni
egandan keyin invaziyaga uchraydi. Itlarning ichagida teniyalar 2-3 oy balog‘at
yoshigacha o‘sadi, sestodalarning hayot davri bir yil.
Patogenez. Teniyalar ilmoqlari bor skolekslari bilan ichakning shilliq
pardasini mexanik shikastlantirib, qon oqishini paydo qildiradi. Agar teniyalar
ichakda ko‘p bo‘lsa o‘tmay qolish paydo bo‘lib, keyinchalik devorining yorilishi
natijasida peritonit rivojlanadi. Teniyalarni toksinlari qonga so‘rilib qon hosil
qilish organlarini, ichki sekretsiya bezlari va markaziy nerv sistemasining
funksiyasini buzadi.
Klinik belgilar . Itlarning ichagida bir necha o‘nlab teniyalar bo‘lsa itning
ishtahasi pasayadi yoki teskarisi juda ko‘p ovqat eydi, hazm qilish buziladi, ichi
ketadi, ba’zan qayd qiladi, kasal it bolalari o‘sishdan qoladi, junining rangi xira,
qornining hajmi kattalashgan. Kasal itlarda bezovtalanish, asabiylashish, oriqlash
va kamqonlik kuzatiladi.
Tashxis . Tiriklik vaqtida tashxis itlarning axlatida teniyani etilgan
bo‘g‘inchalarini topilishiga asoslanib qo‘yiladi.

Degelmintizatsiya . Buning uchun brom vodorodli arekalin sxema bo‘yicha
beriladi.
Bundan tashqari erkak paporotnikning ildizidan tayyorlangan ekstrakt jelatin
kapsulada itning yoshiga, vazniga, zotiga qarab 1-5 g, 2-3 soat o‘tgach so‘ruvchi
dori beriladi.
Filiksan miqdori 0,3 g/kg 12-15 soatli och parhezdan keyin qiyma bilan
beriladi.
Kamalani sut yoki qiymaga aralashtirib beriladi, katta itlarga 5-15 g,
maydalarga 2-5 g.
Aminoakrixinni ikki marta 10 kun oralig‘ida beriladi, miqdori 0,2 g/kg, 5-6
soatdan keyin so‘ruvchi vositalardan karboxolin beriladi, miqdori 0,001 g/kg.
Fenasol ovqatga qo‘shib beriladi, miqdori 0,1 g/kg, sestodalar 7 soatdan
keyin chiqa boshlaydi.
Sulfen ovqatga qo‘shib beriladi, miqdori 0,1 g/kg.
Degelmintizatsiya uchun qovoq urug‘i yanchib, itning vazniga qarab 100-
150 g. beriladi.
Oldini olish. Reja asosida degelmintizatsiya o‘tkaziladi. Bundan tashqari
sestodalarning lichinkalari bo‘lgan go‘sht va go‘sht mahsulotlari xom berilmaydi.
Multitsepidoz (Multicepstosis)
Senuroz – gelmintoz kasallik bo‘lib, uni it, tulki va bo‘rilarning ingichka
ichaklarida parazitlik qiladigan lentasimon sestoda – Multiceps-Multiceps
lichinkasi - Coenurus cerebralis qo‘zg‘aydi.
Qo‘zg‘atuvchisi. Go‘shtxo‘r hayvonlarning ingichka ichaklarida parazitlik
qiladigan sestoda Multiceps-Multiceps strobilasining uzunligi 40-80 sm, u skoleks,
bo‘yin va bo‘g‘inlardan iborat. Skoleksning to‘rtta so‘rg‘ich va kichik shoxsimon
ilmoqchalari bor. Bo‘g‘inlarning soni 200-250 ta. Etilgan bo‘g‘indagi
bachadonning 16-26 tagacha yon o‘simtasi bo‘lib, hammasi tuxum (onkosfera)
bilan to‘ladi.

Tuxumlari to‘rtta parda bilan o‘ralgan, diametri 0,031-0,036 mm. Lichinka –
pufak – Coenurus tiniq suyuqlik bilan to‘lgan, uning ichki germinativ pardasining
diametri 2-3 mm. Unda 100-250 ta skoleksi to‘p-to‘p bo‘lib yopishib turadi.
Rivojlanishi. Multiceps-Multiceps uchun definitiv xo‘jayin, asosan it, bo‘ri,
mushuk, tulki va chiyabo‘rilar bo‘lib, ularning ingichka ichaklarida parazitlik
qiladi. tuxum bilan to‘lib etilgan bo‘g‘inlar strobiladan uzilib, hayvon axlati bilan
er, suv, o‘tlarga tushadi. Oraliq xo‘jayin (qo‘y va boshqalar) o‘t va suv bilan birga
parazitning tuxumlarini yutib yuboradi. Ularning ichaklariga tushgan tuxumlarning
pardasi hazm bo‘lib, olti ilmoqli embrion shilliq parda orqali qon tomirlarining
kapillyarlarini teshib o‘tib, qon oqimi bilan orqa va bosh miyaga o‘tadi va u erda
pufak ko‘rinishiga aylanadi.
Itlar senuroz bilan kasallangan mollarning boshini eb multitsepidoz bilan
kasallanadi. Ularning ichaklarida 41-73 kundan keyin lentasimon, jinsiy voyaga
etgan gelmint Multiceps-Multiceps rivojlanadi. YOsh itlarning ichaklarida parazit
tezroq rivojlanadi.
Epizootologiyasi . Kasallangan it axlati bilan birga har kuni 20-30 tadan
Multiceps-Multiceps ning etilgan bo‘g‘inlari ajralib tashqi muhitga tushadi. Ayrim
itlarning ichaklarida 200 ta va undan ham ko‘proq miqdorda sestoda bo‘lishi
hamda it ichagida bir necha oylab va hatto 2 yilgacha ham yashashi mumkin.
Itlarning bu sestoda bilan takror kasallanishi kuzatiladi. Ayrim hududlarda senuroz
kasalligi bahor va yoz oylarida ko‘proq uchraydi.
Sestodaning bitta etilgan bo‘g‘inida 20-60 mingta va undan ham ko‘proq
tuxum bo‘lishi mumkin. Axlat bilan tashqi muhitga tushgan sestodning etilgan
bo‘g‘inlari bir necha soat davomida erda yoki o‘tlarda harakat qila boshlaydi.
Etilgan bo‘g‘in harakat qilib juda ko‘p tuxumni siqib chiqaradi, ular yaylovni va
suv manbalarini zararlaydi. Parazitning bo‘g‘inlari ajratgan yopishqoq modda
hayvon eydigan o‘tlarga yopishib oladi.
It, mushuk va boshqa hayvonlarning lentasimon shakldagi sestoda -
Multiceps-Multiceps bilan zararlanganligini aniqlash uchun ularning axlati
laboratoriyada tekshiriladi.

Oldini olish. Bu kasallikning asosan it orqali yuqishini nazarda tutib, avval
itlarni Multiceps-Multiceps gelmintlaridan tozalash kerak. SHu maqsadda senuroz
kasalligidan o‘lgan yoki majburiy so‘yilgan mollarning boshini itlarga bermaslik,
o‘lgan molni faqat hayvon mozorlarida yoki maxsus chuqurlar yonida yorib
ko‘rish va shu joyda yo‘qotish kerak.
Kerakli itlar ro‘yxatga olinadi, gelmintsizlantiriladi; daydi it, tulki, bo‘ri va
boshqalar yo‘q qilinadi va senurozdan o‘lgan hayvonlar maxsus maydon yoki
punktlarda yoriladi.
Exinokokkoz (Echinococcosis)
Exinokokkoz uzoq davom etadigan gelmintoz kasalligi bo‘lib, uni it, bo‘ri
va tulkilarning ingichka ichaklarida parazitlik qiladigan sestoda – Echinococcus
granulosis qo‘zg‘aydi.
Qo‘zg‘atuvchisi. Exinokokkning uzunligi 2-6 mm lentasimon bo‘lib,
skoleks va 3-4 bo‘g‘indan iborat. Eng oxirgi bo‘g‘inning bachadoni tuxum bilan
to‘lgan bo‘ladi.
Skoleksning eni 0,3 mm bo‘lib, to‘rtta so‘rg‘ich va xartumdan iborat.
Xartumi ikki qator joylashgan, 28-50 dona ilmoq bilan qurollangan.
Skoleksdan keyingi birinchi yoki ikkinchi bo‘g‘ini germafrodit bo‘ladi. unda
50 ga yaqin urug‘don, spiral shaklda o‘ralgan urug‘ tashuvchi naycha, nok
shaklidagi jinsiy bursa, nag‘al shaklidagi tuxumdon, melis tanachasi hamda qin
joylashgan. Oxirgi etilgan bo‘g‘in 400-800 ta tuxum bilan to‘lgan. Uning uzunligi
1,5-2,5 mm va eni 0,5-0,6 mm bo‘ladi. etilgan bo‘g‘indagi bachadon bo‘g‘inning
tik uzunligiga qarab o‘simtalar chiqaradi. Onkosfera, ya’ni tuxum tashqi
tomonidan radial shaklida ko‘ndalang chiziqli po‘st bilan qoplangan. Doimiy
xo‘jayinning ingichka ichaklarida exinokokk lentasi 1,5-3 oyda etilib, olti oydan
ko‘proq yashaydi.
Rivojlanishi. Exinokokk definitiv va oraliq xo‘jayin ishtirokida rivojlanadi.
It, bo‘ri, tulkilar Echinococcus granulosis uchun definitiv xo‘jayin bo‘lib
hisoblanadi. Ularning ingichka ichaklarida lenta shaklidagi exinokokk parazitlik
qiladi va ichak exinokokkozini qo‘zg‘aydi. Exinokokkoz bilan kasallangan it, bo‘ri

va tulkilarning ingichka ichaklarida o‘nlab, yuzlab va minglab exinokokk
parazitlik qiladi. Itlar organizmidagi exinokokklarning bo‘g‘in va tuxumlari
ularning axlatiga aralashib tashqi muhitga tushadi.
Epizootologiyasi. Exinokokk onkosferalari it, yovvoyi hayvonlarning axlati
bilan etilgan bo‘g‘inlar holatida tashqariga chiqib tarqaladi. Exinokokkning etilgan
bo‘g‘inlari faol harakat qila oladi. Harakat vaqtida bo‘g‘indan tuxumlar –
onkosferalar chiqib, pichan va suvlarga tushadi. Ayrim bo‘g‘inlari hayvonning
orqa chiqaruv teshigi atrofida qolishi ham mumkin. Bo‘g‘inlar hayvon tanasida
o‘rmalab yuradi va junida tuxumlarini qoldiradi. Bo‘g‘inlar harakat qilganda
hayvon badani qichiydi. Natijada hayvon orqa chiqaruv organini turli narsalarga
ishqalaydi yoki tili bilan yalab, parazit tuxumlarini tumshug‘iga va atrofdagi
narsalarga yuqtiradi.
Exinokokk tuxumi tashqi muhit ta’siriga juda chidamli bo‘lib, 0 0
S da 116
kungacha yashashi mumkin. U kimyoviy moddalarning ta’siriga ham chidamli,
ammo yuqori haroratda (50 0
S da 1 soatda) tez halok bo‘ladi.
Odam it bilan doimiy munosabatda bo‘lib turgani uchun exinokokk bilan
ko‘p zararlanadi. Ayniqsa qishloqlarda daydiyu yuradigan egasiz itlar ko‘p bo‘ladi.
Qishloq aholisi veterinariya vrachining ruxsatisiz uyida mol so‘yadi va exinokokk
pufagi bilan zararlangan jigar, o‘pka va boshqa organlarni itlarga beradi. Natijada
ular ichak exinokokkozi bilan takroran zararlanadi.
O‘zbekistonning ko‘p shaharlarida itlar ichak exinokokkozi bilan
kasallangan. Ma’lum bo‘lishicha, shahardagi itlarni ichak exinokokkozi bilan
zararlaydigan manba mol so‘yadigan korxonalar hisoblanadi.
Klinik belgilar. Itlarda ichak exinokokkozi kasalligining belgilari etarlicha
o‘rganilmagan, tajribada ko‘p exinokokk skolekslari yuqtirilgan itning qorni
kattalashadi, ishtahasi pasayadi va ayrim vaqtlarda 1,5-2 oydan keyin halok
bo‘ladi. bunday itlar o‘ligi yorib ko‘rilganda uning ingichka ichaklarida ko‘p
miqdorda exinokokk lentalari borligi aniqlanadi.
Tashxis. Itlarning exinokokkoz kasalligi axlatida etilgan exinokokk lentasi
yoki bo‘g‘inlari borligiga qarab aniqlanadi. Hayvonning ichi ketishi bilan darhol

axlati olinib yaxshi berkiladigan shisha idishga solib tekshirish uchun
laboratoriyaga yuboriladi.
Oldini olish. Oldini olish uchun birinchidan, daydi itlarni, bo‘ri va tulkilarni
tugatish; ikkinchidan, xo‘jalikdagi qo‘riqlovchi va ov itlari hamda boqilayotgan
tulkilardagi exinokokk gelmintlarini yo‘qotish va uchinchidan, so‘yilgan
mollarning exinokokk pufaklari bilan zararlangan organ va to‘qimalarini yo‘qotish
yoki yuqumsizlantirish kerak. Buning uchun hamma daydi itlarni yo‘qotish uchun
maxsus brigadalar tuziladi; exinokokk tashuvchi yirtqichlarni yo‘q qilish
maqsadida ovchilar bilan shartnoma tuziladi va yirtqichlar otib tashlanadi. Turli
xo‘jaliklarda mol qo‘riqlaydigan itlar ro‘yxatga olinadi.
Degelmintizatsiya. Itlarni gelmintsizlantirishga tayyorlash uchun alohida
joy ajratiladi. Ajratilgan itlar 18-24 soat och qoldiriladi va ichaklari axlatdan
tozalanadi. Tayyorlangan itlarni gelmintsizlantirish uchun arekolin vodorod
bromidi, filiksan, erkak paporotnik ekstrakti, fenasal kabi dorilar ishlatiladi.
Itning 1 kg tirik vazniga o‘simlik arekolinining 0,004 va sintetik
arekolinning 0,005 miqdordagi dozasi qiymalangan go‘shtga qo‘shib ediriladi yoki
sut, qatiq bilan ichiriladi. Itlarda qusishning oldini olish uchun arekolin berishdan
20-30 minut oldin bir osh qoshiqdagi suvga 2 tomchi yod eritmasini tomizib, itga
ichiriladi yoki itning 1 kg vazniga 0,005 g aminazin preparati olinib, 1 % li eritma
tayyorlanadi va teri ostiga yuboriladi. Itni och qoldirmasdan gelmintsizlantirganda
arekolin berishdan 1-2 soat oldin uning terisi ostiga karboxolinning 0,04 % li
suvdagi eritmasi yuboriladi. Vazni 5-10 kg keladigan itga 0,06-0,08 ml, 11-20 kg
og‘irlikdagi itga 0,09-1 ml va 21-30 kg og‘irlikdagi itga 1,6-2 ml yuboriladi.
It zaharlanmasligi uchun olinayotgan karboxolinning miqdoriga ahamiyat
berish kerak. Ikki soat o‘tgach arekolin ichiriladi va 30-60 minutdan keyin
exinokokk lentalari chiqa boshlaydi.
Itni och qo‘ymasdan 6 soat oralatib ikki marta arekolin berish quyidagicha
o‘tkaziladi: Itga 0,1 g arekolinni 1-2 ml suvda eritib majburiy ichiriladi. Birinchi
ichirilgan arekolin surgi sifatida itning oshqozon va ichaklarini axlatdan tozalaydi.

Har bir it axlati ko‘zdan kechirilib gelmintning bo‘g‘inlari yoki lentalari
topilmasa, itlar egalariga qaytarib beriladi, agar it axlatida exinokokk bo‘g‘inlari
yoki lentalari topilsa, bunday itlarga oradan 6 soat o‘tgach arekolinning yuqoridagi
dozasi ikkinchi marta beriladi. Itning tagiga solingan to‘shama va axlat bilan birga
chiqqan parazitlar kuydiriladi, katak hamda boshqa asbob-uskunalar mexanik
ravishda tozalanib, qismlari propan-butan alangasi yoki qaynoq suv bilan yuviladi.
Fenasal itlarga 0,1 g hisobida un yoki go‘shtdan tayyorlangan bolyus
shaklida beriladi. Itlar och saqlanmaydi, ammo davolash vaqtida 5-7 soat bog‘lab
qo‘yiladi.
Alveokokkoz (Alveococcosis)
Alveokokkoz – kemiruvchi va odamlarning jigar va boshqa parenximatoz
organlarida uchraydigan gelmintoz kasallik. Uni sestodlardan Alveococcus
multilocularis qo‘zg‘atadi. Parazit definitiv xo‘jayinlarning (it, bo‘ri, tulki)
ingichka ichagida yashaydi.
Qo‘zg‘atuvchisi. Jinsiy etuk alveokokk va kalta sestodlar bo‘lib, uzunligi
1,5-3 mm, strobilasi skoleks va 3-4 bo‘g‘indan iborat. Tuzilishi exinokokkni
eslatadi, ammo germafrodit bo‘g‘indagi urug‘don sonining ozligi, bo‘g‘inda
bachadonning shar shaklida tuzilganligi bilan farq qiladi. alveokokkning
lichinkalik davri mayda pufakchalardan to‘plangan konglomerat bo‘lib, unda
suyuqlik yo‘q, lekin skolekslari bo‘ladi.
Rivojlanishi. Definitiv (it, bo‘ri, tulki) xo‘jayinlarning ingichka ichaklarida
lentasimon davrida parazitlik qiladi. ular tezaklari orqali tuxumi va onkosfera bilan
to‘lgan bo‘yinlarini ajratib tashqi muhitni zararlaydi. Oraliq xo‘jayinlar
(kemiruvchi hayvonlar, odam) gelmintning tuxum, onkosfera va bo‘g‘inlari bilan
zararlangan o‘t, suv va boshqa oziqalarni iste’mol qilib alveokokkoz bilan
kasallanadi. Odam odatda kasallikni invaziyalangan tulki va bo‘ri ko‘p joylardagi
zararlangan mevalarni yuvmasdan iste’mol qilganda yuqtiradi. Kemiruvchi hayvon
va odamlarning hazm organlariga tushgan tuxumdan ajralib chiqqan embrion faol
holatda ichak va qon tomirlari orqali jigar va boshqa organlarga o‘tadi va pufak
ko‘rinishdagi alveokokka aylanadi. Alveokokk lichinkalari bilan invaziyalangan

kemiruvchilarni tulki, bo‘ri va boshqa yirtqichlar iste’mol qilganda ularning
ingichka ichaklarida 1,5 oydan keyin jinsiy voyaga etgan alveokokk paydo bo‘ladi.
parazit ichakda 3,5 oyga yaqin yashaydi.
Epizootologiyasi . Invaziyaning asosiy tarqatuvchisi tulki, bo‘ri va
kemiruvchi hayvonlardir. SHuningdek, alveokokk tuxumlari sovuqqa chidamli
bo‘ladi.
Patogenez. Alveokokkozning rivojlanish qonuniyatlari etarlicha
o‘rganilmagan. Allergik reaksiya paydo bo‘ladi degan fikrlar ham mavjud.
Tashxis. O‘lgan kemiruvchi hayvonlarni yorib tekshirganda topiladigan
lichinkalarga qarab kasallik aniqlanadi. Mo‘ynachilik bilan shug‘ullanadigan
xo‘jaliklarda tulki va boshqa hayvonlar tezaklarini tekshirib, o‘liklarini yorib aniq
tashxis qo‘yiladi.
Davolash . Jinsiy etuk alveokokk bilan invaziyalangan tulki, bo‘ri, itlar
arekolin bilan davolanadi. Preparat 0,01 g/kg hisobida olinadi va undan 2 % li
eritma tayyorlanadi. So‘ngra oziqaga aralashtirib har bir hayvonga alohida beriladi.
Oldini olish. Mo‘ynachilik bilan shug‘ullanadigan xo‘jalik hududidagi
kemiruvchilarni yo‘qotib, ishchilarga shaxsiy gigiena qoidalari haqida tushuntirish
kerak. Zoogigiena qonun va qoidalarining qat’iyat amalga oshirilishini ta’minlash
kerak.
Dipilidioz (Dipylidiosis)
Itlar dipilidiozining qo‘zztuvchisi – sestoda Dipylidium caninum bo‘lib,
ingichka ichakda joylashadi. Bu sestodaning definitiv xo‘jayinlariga tulki, shog‘ol,
enotsimon it, bo‘ri va mushuk kiradi. Odam ham kasallanadi.
Morfologiyasi. Sestodaning uzunligi 400 mm va skoleks, bo‘yin, 80-120 ta
bo‘g‘indan tuzilgan. Skoleksning xartumchasida 3-4 qator 60 tagacha ilmoq
joylashadi. Ularning uzunligi 0,005-0,015 mm. Skoleksning yon tomonida to‘rtta
yaxshi rivojlangan so‘rg‘ichlar joylashadi. Kichik va ingichka bo‘yinchadan
strobilalar boshlanadi, ular oldin kichkina bo‘g‘inchalardan tuzilib, keyinchalik
oval shaklni hosil qiladi. Germafrodit bo‘g‘inchalarda 100-120 ta urug‘don va ikki
komplekt urg‘ochi jinsiy organlar tuxumdon, Melisa tanachalari joylashadi. Jinsiy

teshiklar bo‘g‘inchalarni yon tomonlarida ochiladi. Etilgan bo‘g‘inchalarda
bachadon tuxumsimon kapsulalarga bo‘linadi, ularda 5-20 ta yumaloq, diametri
0,043-0,050 mm li tuxum joylashadi. Har bir tuxumda qurtcha (onkosfera)
joylashadi, unda oltita ilmoq mavjud.
Rivojlanish davri . Gelmintning tuxumi itning axlati bilan tashqi muhitga
chiqgandan keyin burganing lichinkasi yutadi. Tuxumlarni bir qismi itning
junlariga yopishadi, ayniqsa dum va orqa chiqaruv teshik atrofiga u erda ularni
itning junini topib yutadi. Burga va jun eyuvchi oshqozonida tuxumning qobig‘i
hazm bo‘lib onkosfera ajralib chiqadi va u hasharotni tanasiga kiradi. U erda ular
sistotserkoidlarga aylanadi. Itlar burga va jun eyuvchini yutishi natijasida
dipilidozni yuqtiradi. Itning ichagida sissitserkoidlardan parazit o‘sib chiqadi.
Patogenez. Dipilidiyalarning itlar organizmiga ta’siri teniozlarga o‘xshash.
Klinik belgilar . Itlarda kasallikning belgilari teniozlarni belgilariga
o‘xshash.
Patalogoanatomik o‘zgarishlar . Kuchsiz invaziyada o‘zgarishlar
sezilmaydi. Kuchli invaziyada hayvon vaznini yo‘qotadi, ichaklarni shilliq pardasi
qizargan bo‘ladi.
Tashxis . Tirik vaqtida tashxis itlarning axlatida bodiring urug‘ining
shaklidagi etilgan bo‘g‘inchlarni topilishiga asoslanib qo‘yiladi.
Degelmintizatsiya. Sestodozlarda qo‘llaniladigan antigelmintik-lar tavsiya
qilinadi.
Oldini olish va kurashish choralari . Itlarning tanasidagi burga va boshqa
hasharotlarni yo‘qotish uchun “Bars” tomchilaridan, ivermek, ivermektin, baymek,
ivamek va boshqalardan foydalanish mumkin. CHo‘miltirishda 1:1000 nisbatda
suminak bilan ishlov berish kerak. Itlarning qafasini, uychasi va valerini 3 % li
issiq kreolin yoki lizol bilan yuvish kerak. Itlarning axlati yig‘ishtirilib
axlatxonalarda ishlov beriladi.
Nematodozlar
Itlarda 30 dan ortiq nematodalar turi mavjud, ulardan ayrimlari, ayniqsa ko‘p
uchraydiganlari keltirilgan.

Toksaskaridoz (Toxascaridosis)
It va mo‘ynali hayvonlar toksokarozi bilan toksaskaridozi surunkali
gelmintoz kasalliklaridan bo‘lib, ularni askaridatlar qo‘zg‘aydi. Kasallik klinik
jihatdan it va mo‘ynali hayvonlarning ich ketishi, asabiylashib oriqlashi, mo‘yna
sifatining pasayishi bilan xarakterlanadi.
Toksakarozning qo‘zg‘atuvchisi – Anisakidae oilasiga kiruvchi Toxocara
canis, toksaskaridozniki esa Ascaridae oilasiga kiruvchi Toxoscaris leonina
nematodasidir. Har ikkala xili it, tulki, ussuriy enoti, bo‘ri, chiyabo‘ri va boshqa
go‘shtxo‘r hayvonlar ingichka ichaklarida va oshqozonida parazitlik qilib, bunda
Toxocara canis asosan itlarda, Toxoscaris leonina esa 6 oylikdan katta hayvonlarda
uchraydi.
Toxocara canis eng patogen shakl hisoblanadi. Uning ta’sirida itlar o‘sish va
rivojlanishdan to‘xtaydi, kasallik avj olganda hayvon o‘lishi ham mumkin.
Qo‘zg‘atuvchisi. Toxocara canis boshida qanoti, qizilo‘ngach va ichak
o‘rtasida uncha katta bo‘lmagan qorinchasi bor.
Erkaklarining uzunligi 50-100 mm, dumi egilgan va uchida konussimon
ortig‘i bor. Urg‘ochilarining uzunligi 90-180 mm, dumi to‘g‘ri, jinsiy teshiklari
tananing oldingi yarmida joylashgan; tuxumlari 0,068-0,085 mm uzunlikda va
0,064-0,072 mm kenglikda, tuxum pardasi aniq shakllangan katakchalardan iborat.
Toxoscaris leonina boshidagi qanoti cho‘zinchoqroq. Erkaklarining uzunligi
40-60 mm, dumining oxirida konussimon ortig‘i yo‘q. Urg‘ochilarining uzunligi
65-100 mm jinsiy teshigi tananing oldingi yarmida joylashgan. Tuxum diametri
0,075-0,085 mm, tashqi pardasi katakcha tuzilishida bo‘lmay, silliq bo‘ladi.
Rivojlanishi. Toxocara canis urg‘ochilari joylashgan erida tuxum qo‘yadi,
keyinchalik ular tezak bilan tashqi muhitga chiqarib tashlanadi. Qulay sharoitda 5
kundan keyin tuxum ichida lichinka shakllanib, invazionlik davriga etishadi.
Invazion tuxumlarni yutib yuborgan definitiv xo‘jayin ichagida tuxumdan
lichinkalar chiqib, qon tomirlariga tushadi va qon bilan o‘pkaga va hatto nafas
yo‘llariga o‘tadi. Bronxlar bo‘ylab va traxeyadan og‘izga kelib, ikkinchi marta
ichakka tushadi va u erda lichinka jinsiy voyaga etilguncha o‘sadi.

O‘pkadagi lichinkalarning bir qismi qon tomirlaridan chiqmaydi, o‘pka
kapillyarlari orqali katta qon aylanish doirasiga o‘tadi va qon bilan har xil organ va
to‘qimalarga boradi hamda shu erda inssistirlanadi. Sistalar ichida lichinkalar
o‘smaydi, lekin o‘lmaydi ham. SHunday ko‘rinishda it va boshqa yirtqichlar yutib
yuborsa, ular hayvon ichaklarida jinsiy voyaga etguncha o‘sadi. Bo‘g‘oz
hayvonlarda lichinkalar katta qon aylanish doirasidan ko‘pincha yo‘ldosh orqali
homila organizmiga o‘tadi.
Bunday hollarda itlar toksokarlar bilan invaziyalanib tug‘iladi. Lichinkalar
bo‘g‘oz hayvonlar bachadonida, homilaning esa faqat o‘pka, qon va jigarida
joylashadi. Odatda it bolasi tug‘ilgandan keyin lichinkalar ularning o‘pkasida
bo‘ladi, 2 kundn keyin esa ichaklariga o‘tadi.
Itning Toxocara canis turi qo‘zg‘atadigan toksokaroz bilan shikastlanishi: 1)
invazionli tuxumlarni oziqa yoki suv bilan yutganda;
2) go‘sht bilan taksokarlarning kapsulasiga o‘ralgan lichinkalarini eganda va
3) ona qornida zararlanishi, ya’ni migratsiya qilayotgan lichinkalar yo‘ldosh orqali
homila organizmiga o‘tganda ro‘y berishi mumkin.
Toxoscaris leonina ning urg‘ochilari definitiv xo‘jayin ichaklariga tuxum
qo‘yadi, tuxumlari keyinchalik tezak bilan tashqariga chiqariladi. Tashqi muhitda
namlik etarli bo‘lsa tuxumlar 3 kundan keyin invzion darajasiga etadi. Invazion
tuxumlarni yutgan hayvon ichagida lichinkalar ajralib chiqadi va ichak devoriga
kiradi, u erda rivojlanishni davom ettiradi. Bir oz vaqtdan keyin lichinkalar ichak
bo‘shlig‘iga qaytadi va 3-4 hafta o‘tgach jinsiy voyaga etadi.
Toksokariz va toksaskaridozning mediko-sanitar ahamiyati . Toksokar
tuxumi odamlar uchun xavfli. Odam ichagida toksokar tuxumidan lichinkalar
chiqib, ular qon aylanish tizimi bo‘ylab harakat qiladi va shu davrda har xil organ
va to‘qimalarga tushib, og‘ir patologik jarayonni qo‘zg‘aydi. SHuning uchun odam
fakultativ xo‘jayin bo‘lishi mumkin.
Epizootologiyasi. Askaridatozlar asosan yosh hayvon kasalligi hisoblanadi.
Klinik belgilari 17-20 kunlik it bolalarida ma’lum bo‘ladi. Ko‘pincha invaziya 1-3

oylik itlarda ochiq namoyon bo‘ladi. Invaziyaning ekstensivligi juda yuqori
darajaga, intensivligi esa bir necha yuz nusxaga etishi mumkin.
Askarida tuxumi tashqi muhit ta’sirotlariga juda chidamli, ular karbol
kislotasining 5 % li eritmasida 22 kunda halok bo‘ladi.
Patogenez va patalogoanatomik o‘zgarishlari . Toksokara lichinkalari
ko‘chib yurganda hayvon organ va to‘qimalarini jarohatlaydi, to‘qima va
organlarning buzilishiga sababchi bo‘ladi va patogen mikrofloraning
inokulyasiyalanishiga imkon beradi. Jinsiy etilgan askaridalar ichakda ko‘p
to‘planib uning tiqilib qolishiga va ichak devorining yorilishiga sabab bo‘lishi
mumkin. Bundan tashqari askaridalar ko‘pincha jigarning o‘t yo‘llariga kirib
odatda hayvonni o‘limga olib keladi.
Askaridatozlardan o‘lgan hayvonlar yorib ko‘rilganda ingichka ichak shilliq
pardasining kataral yallig‘lanishi, intensiv gemorragik enterit, ichak yaralari
ko‘zga tashlanadi.
Klinik belgilari. Go‘shtxo‘r hayvon askaridatozlarining xarakterli
belgilaridan itlarning oriqlab ketishi, shilliq parda anemiyasi, ko‘pincha
asabiylashib ishtahaning yo‘qolishi, ich qotishi bilan almashinadigan ich ketishlar
kuzatiladi. Ko‘pincha qusish, epileptik talvasalanish ko‘rinishidagi nerv hodisalari
kuzatiladi. Y o sh hayvonlar o‘sish va rivojlanishdan orqada qoladi, qorni shishadi.
Tashxis. Klinik belgilarini kuzatish va Fyulleborn bo‘yicha askarida tuxumi
borligini aniqlash yo‘li bilan tasdiqlanadi. Toksokara tuxumi katakchali,
toksakaridlarda esa silliq bo‘ladi.
Davolash. Go‘shtxo‘r hayvon askaridozini davolashda piperazin tuzlari
hayvonlarning 1 kg vazniga 0,2-0,3 g dan oziqaga qo‘shib beriladi.
Askaridatozlarga qarshi kurash va oldini olish. It kataklari va mo‘ynali
hayvonlar xonalari, shuningdek, yayratiladigan maydonchalardagi axlatlar o‘z
vaqtida tozalab turilishi zarur. SHuningdek, kavsharlash lampasida kataklar
zararsizlantiriladi va yog‘och qismiga qaynoq suv qo‘yiladi
Oldini olish choralariga amal qilingan holda askaridalar bilan
invaziyalangan hamma hayvonlar gelmintsizlantiriladi. Invaziyani o‘z vaqtida

aniqlash maqsadida yosh itlar har oyda, katta yoshdagilari esa har uch oyda kamida
bir marta tekshiriladi.
Itlarda kasallikning oldini olish uchun yiliga 2 marta birinchisi yosh itlarni
onasidan ajratgandan keyin iyun-iyulda va ikkinchisi qochishdan oldin dekabrda
gelmintsizlantiriladi. Y o sh itlar tug‘ilgandan 25-30 kun o‘tgach
gelmintsizlantiriladi.
Ankilostomatoz (Ancylostomatosis)
Kasallikning qo‘zg‘atuvchisi nematoda Ancylostoma caninum, it, mushuk
va boshqa go‘shtxo‘r Canidae va Felidae oilasiga mansub bo‘lib, hayvonlarning
ingichka ichagida rivojlanadi. Bu kasallik issiq iqlimda yashovchi itlarda
uchraydigan kasallik bo‘lib, shu jumladan Markaziy Osiyo davlatlarida ham
uchraydi.
Morfologiyasi. Ankilostomalar mayda yumaloq qurtcha bo‘lib, bu
nematodaning rangi qon bilan oziqlanganligi uchun oqimshil qizg‘ich bo‘ladi.
Urg‘ochilarining uzunligi 10-21 mm, erkaklariniki 9-12 mm, eni maksimal
0,42-0,6 mm bo‘ladi. YAxshi rivojlangan og‘iz kapsulasi mavjud, unda uch juft
konussimon xitin tishlar joylashadi. Erkaklarining dumini uchida jinsiy xaltacha va
ikkita bir xil uzunlikdagi 0,74-0,87 mm spikulalar joylashadi. Urg‘ochilarning
dumini uchi o‘tkirsimon va u kichikroq ilgak bilan tugaydi. Ankilostomalar tuxumi
oval shaklda bo‘lib, ikki konturli qobiq bilan o‘ralgan, uzunligi 0,06-0,066 mm, eni
0,032-0,042 mm bo‘ladi.
Patogenez. Itlar organizmiga ankilostomalarning patogen ta’siri
unsinariyalar invaziyasiga o‘xshash, lekin ayrim paytlarda og‘ir ham kechishi
mumkin.
Klinik belgilar. Ankilostomozdagi alinik belgilar unsinarioz klinik
belgilariga juda o‘xshash. Ankilostomalar ingichka ichaklarning shilliq pardasiga
berkilish vaqtida tishlari bilan chuqur shikastlantirib, ko‘p qon oqishga olib keladi.
Hosil bo‘lgan yaralarga patogen va shartli-patogen bakteriyalar (salmonella,

esherixiya) kirib rivojlanishi natijasida, ayniqsa 6-12 haftalk it bolasida paratif,
kolibakterioz va boshqa infeksion kasallik paydo bo‘ladi.
Tashxis . Tiriklik vaqtida tashxis qo‘yish uchun itning axlatida Fyulleborn
yoki Darling usuli bilan ankilostoma tuxumlari topiladi.
O‘lgandan keyingi tashxis patalogoanatomik o‘zgarishlarga asoslanib
qo‘yiladi.
Degelmintizatsiya. Ankilomotozda itlarni degelmintizatsiya qilish uchun
quyidagi antigelmintiklar tavsiya qilinadi, ular 12-16 soatli parxezdan keyin
ovqatga qo‘shib beriladi: dizofenol miqdori 0,007-0,01 g/kg, tetramizol miqdori
0,015 g/kg, mebendazol 0,2 g/kg, vormit 1 ta tabletka 10 kg vaznga, prozimekt.

Itlarda uchraydigan invazion kasalliklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish