Itlarni umumiy va maxsus dressirovka qilish usullari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Itlarni umumiy va maxsus dressirovka qilish usullari

Купить

ITLARNI UMUMIY VA MAXSUS DRESSIROVKA
Q ILISH USULLARI
Reja
1. Itlarni o‘rgatishning oliy nerv faoliyati bilan bog‘liqligi.
2. Nerv sistemasi va uning o‘rgatishdagi ahamiyati
3.S Hartli reflekslrni hosil bo‘lish shartlari
4 Itlarni dressirovka qilish ahamiyati

Itlarni o‘rgatishning oliy nervfaoliyati bilan bog‘liqligi.
Hayvonlarning individual xususiyatlariga ko‘ra, itlarning o‘zini tutishi
hamda ulardagi oliy nerv faoliyatining turlari juda ham xilma-xildir.
Ayrim itlarda shartli reflekslar darhol hosil bo‘ladi, boshqalarida esa ularni
vujudga keltirish uchun juda katta mehnat talab etiladi. Bu o‘z navbatida
qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining namoyon bo‘lish darajasi bilan
chambarchas bog‘liqdir. Oliy nerv faoliyatining tip xususiyatlarini hisobga
olmasdan turib, itlarni o‘rgatish katta qiyinchiliklarga olib kelishi, ba’zi hollarda
esa hayvonlarni xizmatga tayyorlash jarayonini butunlay to‘xtatib qo‘yishi
mumkin.
I.P. Pavlov oliy nerv faoliyati turlari bo‘yicha itlarni guruhlarga ajratish
tamoyillariga nerv sistemasining quyidagi uchta asosiy xususiyatlarini kiritgan:
1. Nerv jarayonlarining kuchlari – qo‘zg‘alish hamda tormozlanish, xususan,
differensiyalanishning paydo bo‘lish tezligi va uning doimiyligi;
2. Qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining o‘zaro tenglashish darajasi;
3. Nerv jarayonlarining harakatchanligi, ya’ni bir nerv jarayonining
ikkinchisi bilan almashinish tezligidagi jadallik;
Oliy nerv faoliyati 4 ta asosiy turlarga bo‘linadi:
a) Kuchli, qo‘zg‘aluvchan, nomutanosib-qiziqqon;
b) Kuchli, mutanosib, harakatchan – tez ta’sirlanuvchan;
v) Kuchli, mutanosib, bosiq-sovuqqon;
g) Zaif nerv tizimli – dilgir.
Qiziqqon tipli itlar ancha serg‘ayrat va serharakat hisoblanib, o‘rgatishga
jadal kirishuvchan, shartli reflekslarni tez hosil qilishda farqlanuvchan bo‘ladi
hamda bu kabi reflekslar ularda mustahkam saqlanib qolinib, hayvonning toliqishi
asta-sekinlik bilan ro‘y beradi.
Tormozlanish jarayoni bosh miyada qiyinchilik bilan yuzaga keladi va uning
barqaror saqlanib qolishi qiyin kechadi, shu sababdan ham u taqiqlovchi buyruq -
“fu!” ni bajarishga hamda bir joyda tik turishga salbiy tarzda aks etadi, masalan

“yot!”, “o‘tir!” va shu kabi boshqa buyruqlarni berganda ham itlar turgan joyidan
qo‘zg‘alib, yurib ketishi mumkin.
Kuchli qo‘zg‘aluvchan itlarda qo‘zg‘atuvchi omillarning tabaqalanishi ancha
sust, noaniq va beqaror bo‘lib, asosan hayvonni engil qidiruv ishlari va umuman
qidiruv xizmatlariga tayyorlashda o‘zining salbiy ta’sirini namoyon qilmasdan
qolmaydi. Uning asosiy sababi kuchli qo‘zg‘aluvchanlik va tormozlanish
jarayonining sustligi hamda tormozlanish ko‘nikmasining barqaror bo‘lmasligi
hisoblanadi.
Qiziqqon tipli itlarning beqiyos qimmatli sifati jonivorlarning ish
jarayonidagi faolligi va tez toliqmasligi bilan baholanadi.
Tez ta’sirlanuvchan tipli itlar qiziqqon tipli itlarning ko‘plab umumiy
xususiyatlariga ega bo‘lib, ular ham o‘ta serharakat va serg‘ayrat hisoblanishadi,
bu kabi itlar tabaqalanishning aniqligi va pishiqligi, ijobiy shartli reflekslarning
jadallik bilan hosil bo‘lishi hamda ularning mustahkamligi va doimiyligi bilan
ajralib turadi. Bunday itlar juda kam hollarda toliqadi. Xizmat jarayonida ular
ishlashdan bosh tortishmaydi. Bularning hammasi itlarning bosh miya po‘stlog‘ida
ro‘y berayotgan qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining nisbiy ravishda o‘zaro
tenglashishining natijasidir.
Sovuqqon tipli itlar bosiqligi, kamharakatligi va hatto sustkashligi bilan
ajralib turadi.
Itlarning miyasidagi qo‘zg‘olish va tormozlanish jarayonlari o‘zaro nisbiy
tenglik holatida bo‘lib, shartli reflekslar va tormozlanish ko‘nikmalarini hosil
qilish imkoniyatlarini yaratadi, mustahkam saqlanib qolinadi hamda doimiyliligi
bilan ajraladi. Odatlantirilgan tabaqalanishlar shartli reflekslarni hosil qilishi kabi
bu jarayon ham bir muncha sekinlik bilan, biroq benuqson ravishda ro‘y beradi.
Mutanosiblashgan, bosiq turdagi itlar it o‘rgatuvchidan qunt-matonat bilan,
astoydil mehnat qilishni talab etadi va mashq qildirish jarayonlarida itoatkorlik
hamda chidamliligi bilan boshqa tiplardan farq qiladi.
Dilgir tipli itlar esa juda ko‘p hollarda ham salbiy, ham tormozlovchi shartli
reflekslarni hosil qildirishga birmuncha o‘jarlik qilishadi. Agarda ular hosil

qilingudek bo‘lsa, juda sekin ro‘y beradi va barqarorligi bilan ajralib turmaydi,
ya’ni tashqi ta’sirlar natijasida juda tez to‘xtab (tormozlanib) qoladi. Bu tipdagi
itlar qo‘rqoqligi, tez toliquvchanligi va oliy nerv faoliyatining sustligi bilan farq
qiladi. Bunday itlar o‘rgatish va xizmat ko‘rsatishga hamma vaqtda ham yaroqli
bo‘lavermaydi.
Itlarning tur xususiyatlarini it o‘rgatuvchilar doimiy ravishda hisobga olib
borishi lozim bo‘lib, u hayvonda shartli reflekslarni hosil qilishni engillashtirishda
ancha-muncha asqotadi. Ayniqsa tez qo‘zg‘aluvchan va qiziqqon itlarni o‘rgatish
paytida o‘rgatuvchining o‘ta ehtiyotkorlik bilan yondashishini talab etadi, chunki
bu kabi itlarda qo‘zg‘alish jarayoni tormozlanish jarayonidan bir qadar ustun
turadi.
Kuchli nerv qo‘zg‘aluvchanligiga ega bo‘lgan itlarni qiyin masalalarni hal
etishda, masalan yaqin qidiruv ishlariga o‘rgatishda nixtab turish, ya’ni bir usulni
3-5 va undan ham ortiq marotaba bajarishga majbur qilish
yaramaydi.Qo‘zg‘aluvchan tipdagi itlar tormozlanish jarayonini haddan tashqari
zo‘riqtirib iz, buyum va boshqa narsalarning hidlarini farqlash va toqat qilib bir
joyda jim turish xususiyatlarini yo‘qotadi. Faqatgina bosqima-bosqich olib
boriladigan mashq jarayonlarigina itlarni chiniqtiradi hamda ularda sabr qilib
turish va mehnatga layoqatlilik xususiyatini tarbiyalaydi, ya’ni tormozlanish
jarayonidan ustun bo‘lgan qo‘zg‘alish jarayonini muvozanatlashtiradi.
Tez ta’sirlanuvchan tipdagi itlarni o‘rgatish jarayonida alohida yondashishni
talab etmaydi, faqatgina oddiy usullardan murakkablariga o‘tish ketma-ketligiga
rioya qilinsa bas, ya’ni itlarning nerv sistemasini zo‘riqtirmaslik va shuning bilan
birga ish jarayonida ro‘y beradigan uzilishlarga yo‘l qo‘ymaslik kerak.
Sovuqqon itlarni o‘rgatish jarayonida to‘xtaladigan bo‘lsak, bunda it
o‘rgatuvchisi mazkur itlarning individual xususiyatlarini ya’ni nerv
jarayonlarining harakatsizligini inobatga olib buyruqlarni tez-tez almashtirmasligi
lozim.
YUqorida bayon etilganlardan kelib chiqqan holda it o‘rgatuvchilari itlarni
o‘rgatish uslubini hayvonlarning individual xususiyatlariga bog‘lagan holda,

o‘rgatish jarayonida vazminlik va sabr-bardoshni saqlashlari lozim, ulardan
asabiylashmaslik, itlarga baqirib-chaqirish, do‘q-po‘pisa qilishga va umuman
itlarga dag‘al munosabatlarda bo‘lishga yo‘l qo‘ymaslik talab etiladi. It
o‘rgatuvchisi hayvonni o‘rgatish jarayonida chaqqon, serg‘ayrat va kuzatuvchan
bo‘lishi hamda o‘rgatilayotgan itlarning kayfiyatini izchil nazorat qilib borishi
lozim. Bularning barchasi it o‘rgatuvchilarga o‘z oldiga qo‘ygan vazifalarni tez va
sifatli bajarishida qo‘l keladi.
2. Nerv sistemasi va uning o‘rgatishdagi ahamiyati
Itlarda og‘ziga go‘sht solish bilan og‘iz bo‘shlig‘ida refleksli so‘lak va
boshqa hazm qiluvchi suyuqliklar ajrala boshlaydi. Birdaniga yoqilgan yorug‘
chiroq ko‘zni yumishga majburlaydi. Bu reflekslar hayvonlarda tug‘ma bo‘ladi
yoki bu reflekslar shartsiz reflekslar deyiladi, chunki bu refleks sodir bo‘lishi
uchun hech qanday qo‘shimcha shartlar keragi yo‘q.
SHartsiz reflekslar tashqi muhit va organizmning ichidagi qo‘zg‘atuvchilar
(ochlik, chanqoq, jinsiy aloqa va h.k.) ta’siri natijasida sodir bo‘ladi.
Paydo bo‘lishiga qarab ular oddiy va murakkab shartsiz reflekslarga
bo‘linadi. Oddiy to‘g‘ri reaksiyalarga ko‘z qorachig‘ining qisqarishi, aks etish va
hokazolar kiradi. Murakkab tug‘ma shartsiz reflekslar ichiga ko‘pgina mayda
oddiy tug‘ma shartsiz reflekslar kiradi. Masalan, butun organizmning
harakatlanishi (itning yugurishi). SHuning uchun shartsiz reflekslarning oddiy va
murakkablarga bo‘linishi nisbiy hisoblanadi.
Hayvonlarning xulqi va hayoti ko‘pgina oziq-ovqat, himoyalanish va boshqa
shartsiz reflekslar bilan belgilanadi.
Tug‘ma reflekslar bilan belgilangan hayvonlarning xulqi instinktiv deyiladi.
Instinkt (tug‘ma his) – bu murakkab shartsiz refleks bo‘lib, hamma
instinktlar ovqat, havo olish, himoyalanish, naslini tarbiyalashga qaratilgan.
Bularning hammasi doimiylik maqsadga muvofiqlik bilan ta’riflanadi. Lekin
o‘rgatishda o‘ziga xos individual tomonlari ham bor. Bitta ota-onadan tug‘ilgan,
bitta egadan tarbiya olgan xizmat (yoki ovchi) itlar biri oson, biri qiyin o‘rgatiladi.

SHartsiz reflekslar, shu jumladan instinktlar organizmning o‘zgarmas
shartlarga moslashishini ta’minlaydi. Lekin faqat shartsiz reflekslar hayvonlarni
murakkab va o‘zgaruvchan sharoitlarda yashashini ta’minlay olmaydi. Bunday
sharoitlarda muhit munosabati shartli reflekslar bilan amalga oshiriladi.
Instinktlar ikkita guruhga bo‘linadi: hayvonning umrini asrab qoladigan
instinktlar (oziqlanish, himoyalanish, aniqlash) va o‘zini nasl turini asrash (jinsi va
ota-onalik).
Instinktlar nasldan-naslga o‘tadi, lekin ularning yuzaga chiqarilishining
shakli, darajasi va muhitning tashqi ta’siri hamda organizmining fiziologik holatiga
bog‘liq. Demak, odatlanish instinktlariga sezilarli o‘zgarishlar kiritadi.
SHartli reflekslarni ishlab chiqarish usulidan foydalanib instinktlarni
“to‘g‘rilash” mumkin. Eski instinktlar yo‘qolishi va yangi instinktlar rivojlanishi
hayotning yangi shartlari bilan yaqin bog‘langan yoki inson tomonidan itga
qo‘yilgan yangi talablar bilan bog‘langan.
SHartli refleks – hayvon organizmining shartli qo‘zg‘atuvchining ta’siriga
javob reaksiyasi.
Qachon it o‘zini egasiga o‘rgansa shunda egasini boshqa odamlardan ajratib
oladi. SHunga o‘xshab it birorta buyruqni bajarishi uchun oldindan o‘rganishi
kerak.
SHartli refleks jiddiy shaxsiy va doimiy emas, ular sharoit o‘zgarganda
yo‘qolib ketadi. Agarda it bilan doim amaliy mashg‘ulotlar o‘tilmasa, ishlab
chiqarilgan shartli reflekslar yo‘qolib ketadi.
SHartli reflekslar shartsiz reflekslar bazasida hosil bo‘ladi va itning xulqiga
katta ta’sir etadi. SHunday qilib, shartsiz va shartli reflekslarning yig‘indisi
itlarning hamma murakkab xulqiga sabab bo‘ladi.
SHartli reflekslar itlarni tashqi muhit bilan muloqotda bo‘lganda tug‘iladi.
SHartli reflekslar faqat belgilangan sharoitlarda shaxsiy reflekslar bazasida hosil
bo‘ladi va o‘sha belgilangan sharoitlar o‘zgarsa shartli reflekslar yo‘qolib ketadi,
bu yo‘qolish organizmni hayot sharoitiga yaxshiroq moslashishga imkon beradi.

Belgili ta’sirlar bilan inson itda xoxlagan shartli refleks ishlab chiqarishi
mumkin va shu reflekslar bilan odam itning xulqini boshqaradi va xizmat
maqsadlarida ishlatadi.
Bu shunday amalga oshiriladi: buyruqni va qo‘zg‘atuvchini birga olib
borish kerak, shunda itda shartsiz refleks paydo bo‘ladi. Masalan, o‘rgatuvchi itni
ushlab “o‘tir” deb, bir vaqtda itning o‘zida tasmasidan ushlab, orqaga tortib, chap
qo‘li bilan itni beliga o‘tadigan joyga bosib turishi kerak. Bu itni o‘tirishga
majburlaydi.
It tasmasini qo‘pol tortish – bu shartsiz qo‘zg‘atuvchi. SHu harakat
davomida itda shartsiz refleks paydo bo‘ladi va it o‘tiradi. Bir necha kun davomida
shu tartibda ish yuritilsa, it “o‘tir” degan buyruqga bo‘ysunadi.
Bu ko‘nikmaga shartli refleksni tezroq ishlab chiqarish uchun it bo‘ysunib
o‘tirgandan so‘ng unga rag‘batlantirish tariqasida ozuqa berish kerak (bir bo‘lak
go‘sht, non va hokazo). SHu usulda har xil buyruqlarga shartli refleks ishlab
chiqariladi.
SHartli reflekslar, nafaqat alohida qo‘zg‘atuvchilar bilan ishlab chiqariladi,
balki qo‘zg‘atuvchilar to‘plami bilan shartli refleksni ishlab chiqarish mumkin.
O‘rgatuvchi - bu qo‘zg‘atuvchilar yig‘indisi. Mashg‘ulotlar davomida turli
xil qo‘zg‘atuvchilar bilan ta’sir qilinadi: faqat o‘ziga xos individual hid, ovoz
(buyruq, o‘q ovozi va h.k.), ishora harakati (tasmani tortish, beliga bosish va h.k.),
ozuqa (non, go‘sht) va h.k.
3. SHartli reflekslrni hosil bo‘lish shartlari
SHartli refleksning hosil bo‘lishi uchun ikkita qo‘zg‘atuvchi tanlab olinadi.
Biri shartli sifatida, ikkinchisi shartsiz sifatida. Bu ikkala qo‘zg‘atuvchi bir vaqtda
itga ta’sir qilinishi kerak, shunda shartli refleks ishlab chiqariladi, masalan,
“YOnimga” buyrug‘i berilib, 1-2 sekunddan keyin shartsiz qo‘zg‘atuvchi bilan
ta’sir etish kerak, ya’ni itning bo‘ynidagi tasmani o‘rta me’yorda tortish kerak.
Boshida “yonimga” tovush buyrug‘iga it quloq solib, mo‘ljallash refleksi
paydo bo‘ladi. Bir necha marta “yonimga” degan so‘z bilan itning bo‘ynidagi ip

tortilsa mo‘ljallash refleksi yo‘qoladi va shu buyruqdan keyin itda o‘rgatuvchi
yonida harakatlanish refleksi tug‘iladi.
Refleks – bu organizmning shartli va shartsiz qo‘zg‘atuvchilarning ta’siriga
javob reaksiyasidir.
SHartli qo‘zg‘atuvchilar etarli darajada kuchli bo‘lishi kerak. Kuchsiz shartli
qo‘zg‘atuvchilarga reflekslar sekin ishlab chiqariladi va reaksiya bo‘sh, kuchsiz
bo‘ladi. SHuning uchun it o‘rgatilayotganda (dressirovka) buyruqlar etarlicha
kuchsiz va aniq bo‘lishi kerak. SHunda shartli reflekslar paydo bo‘ladi va it ularni
g‘ayrat bilan bajaradi.
SHartli qo‘zg‘atuvchilar haddan tashqari ko‘p bo‘lmasligi kerak, bu asabi
yomon itlarda shartli reflekslarni ishlab chiqarilishini kechiktirishi mumkin,
alohida hollarda umuman refleks tug‘ilmasligi mumkin.
SHartsiz refleks asosida ishlab chiqarilgan shartli reflekslarni paydo bo‘lish
shartlaridan biri bu asab markazini qo‘zg‘atilish darajasi hisoblanadi. Masalan,
chala och holatdagi itda oziq-ovqat asab markazi qo‘zg‘atilgan, shuning uchun
shartli reflekslarni ovqat berish (bir bo‘lak go‘sht) bilan mahkamlansa, refleks tez
ishlab chiqariladi.
SHartli reflekslarni hosil bo‘lishiga atrof-muhit sharoiti katta ta’sir qiladi.
Juda katta miqdorda tashqi qo‘zg‘atuvchilar, masalan ko‘p odamlarning
harakatlanishi, hayvonlar, transport, har xil tovushlar, signallar va boshqalar
kerakli shartli reflekslarni ishlab chiqarishni qiyinlashtiradi. CHunki tashqi
qo‘zg‘atuvchilar itni chalg‘itadi, itning miyasi boshqa narsalar bilan band bo‘ladi.
Itni o‘rgatishni kuchli tashqi qo‘zg‘atuvchilar yo‘q joyda boshlash kerak.
Hatto o‘rgatuvchilar ham bir-biridan ancha uzoqda bo‘lishi kerak. Keyinchalik
shartli reflekslar ishlab chiqarilgandan keyin atrof-muhit sharoitini sekin-asta
murakkablashtirish kerak va shu darajagacha sharoitni og‘irlashtirish kerakki, it
bemalol har qaysi og‘ir vaziyatda buyruqni bajara oladigan bo‘lishi kerak.
Itni o‘rgatishda organizmning ichki muhitini hisobga olish kerak.
O‘rgatishdan oldin itni biroz aylantirish kerak, quvug‘ini va katta ichagini
bo‘shatib olish kerak. Mabodo it kasal bo‘lsa mashg‘ulotni to‘xtatish lozim.

Itni o‘rgatishdan oldin ob-havoga e’tibor berish kerak. CHunki havoning
harorati baland yoki pastligi, qattiq shamol, yomg‘ir, qor va boshqalar it
o‘rgatishda salbiy ta’sir qiladi.
4. Tabiiy va sun’iy shartli reflekslar
YAxshi mahkamlangan shartli reflekslarni odat yoki tajriba deb aytsa ham
bo‘ladi. Hamma hayvonlar atrof-muhitga qarab o‘zlarining odatlarini yoki
tajribasini ishlatishadi. Hayot sharoitlari o‘zgarishi bilan odatlari ham o‘zgaradi, bu
tashqi muhitga yaxshiroq moslashishga imkon yaratadi.
Ovqatga, ovqat hidiga bo‘lgan refleks bu tabiiy refleks hisoblanadi. Bu
bilan shartli qo‘zg‘atuvchilar tabiiy shaklda shartsiz qo‘zg‘atuvchilar bilan
bog‘langan deb aytish mumkin. Bunday reflekslar juda tez rivojlanadi va uzoq
saqlanadi.
Tovushli (buyruq, qo‘ng‘iroq), ko‘rish qobiliyatiga tegishli (ishora,
lampochka nuri), hidli va boshqalar orqali ishlab chiqarilgan shartli reflekslar
sun’iy hisoblanadi.
Bunda shartli qo‘zg‘atuvchi shartsiz qo‘zg‘atuvchiga to‘g‘ri munosabatda
emas, faqat ular bilan bir vaqtda sodir bo‘ladi. Oddiy o‘rgatish orqali it hayotida
bunday sun’iy shartli reflekslar ko‘payib ketadi. Lekin bu sun’iy reflekslar ancha
qiyinchiliklar bilan paydo bo‘ladi va tabiiy refleklarga o‘xshab u darajada
mustahkam bo‘lmaydi.
Agar shartli qo‘zg‘atuvchi 1-2 sekunddan keyin shartsiz qo‘zg‘atuvchi bilan
mahkamlansa unda to‘g‘ri mos keladigan shartli refleks paydo bo‘ladi. SHunda
sharti qo‘zg‘atuvchi harakatlanishi natijasida shartli keskinlik bilan teskari harakat
paydo bo‘ladi. Itlarni o‘rgatishda ularda har xil to‘g‘ri mos keladigan shartli
reflekslar ishlab chiqarishga harakat qilinadi.
Masalan “O‘tir” degan buyruqni it eshitishi bilan o‘tiradi. Uzoq (5
minutgacha) bo‘lgan shartli qo‘zg‘atuvchining ta’siri va uni shartsiz qo‘zg‘atuvchi
bilan kechroq mahkamlansa, itda biroz kechiktirilgan shartli refleks ishlab
chiqariladi. O‘rgatish jarayonida biroz kechiktirilgan shartli refleks birinchi
buyruqni emas, balki keyingi buyruqni ko‘p marotaba qaytarib, keyin shartsiz

qo‘zg‘atuvchi bilan mahkamlash uchun ishlab chiqarilgan. Masalan “O‘tir” degan
buyruqni uch marta qaytarilgandan keyin shartsiz qo‘zg‘atuvchi bilan
mahkamlanadi.
Ma’lumki, shartli refleks shartsiz refleks asosida ishlab chiqariladi. Lekin
oldin ishlab chiqarilgan shartli refleks asosida yangi shartli refleks ishlab chiqarilsa
bo‘ladi. Bu reflekslar oliy darajadagi reflekslar deb ataladi (birinchi, ikkinchi,
uchinchi). Ularni ishlab chiqarish juda qiyin va ular tez yo‘qoladi.
Buning uchun boshida “o‘tir” degan buyruqga shartli refleks yaratiladi.
Keyin “o‘tir” degan buyruqning asosida o‘tirish refleksi ishoraga o‘rgatiladi.
Bunda qo‘l bilan ishora qilinadi (ko‘rish qobiliyatiga tegishli shartli
qo‘zg‘atuvchini keltiruvchi harakatlar) va “o‘tir” degan buyruq bilan tasdiqlanadi.
Agarda “o‘tir” degan ishora, og‘zaki buyruq bilan “o‘tir” deb va o‘rgatuvchi itning
bo‘ynidagi tasmani tortsa yoki itga ozuqa berilsa, bunda shartsiz qo‘zg‘atuvchi
qo‘llanilgan bo‘lib hisoblanadi, shu paytda qo‘l ishorasiga shartli refleks ishlab
chiqarilgan bo‘lib, bu refleks ikkinchi emas, balki birinchi toifali refleks
hisoblanadi.
5. Ijobiy va tormozli shartli reflekslar.
Har xil qo‘zg‘atuvchilar ta’sirida asab markazini qo‘zg‘atish yoki
tormozlanish jarayoni paydo bo‘ladi. Qo‘zg‘alish jarayoni itlarning ushbu
harakatiga asos bo‘ladi. Tormozlanish jarayoni esa teskarisiga, o‘sha harakatlarni
to‘xtatadi. Tormozlanish jarayoni asosida shartli tormozlanish (manfiy) reflekslari
ishlab chiqariladi (“Fu” buyrug‘iga shartli refleks ishlab chiqarish va boshqalar).
Tormozlanish asosida boshqa shartli reflekslar ishlanadi, ulardan biri har xil
usullarni tuzishda chidamlilik, bardoshlik bilan bog‘langan shartli reflekslar
(“o‘tkazish”, “yotqizish”, “turg‘izish” va boshqalar)dir. Tormozlanish asosida har
xil usullar ishlab chiqariladi, bu usullardan biri hidlarni ajratish (differensirovka-
kiyimlarni ajratish, kiyimga asosan odamni ajratish).
SHartli reflekslarning asosida yotgan qo‘zg‘alish jarayoni ijobiy shartli
reflekslar hisoblanadi.

O‘rganish davomida har bir ishlangan tajribada bir necha ijobiy va tormozli
reflekslar birga qo‘shilib keladi. Bu qo‘shilish itdagi murakkab harakati shaklida
paydo bo‘ladi va u ko‘nikma deyiladi. Masalan, o‘rgatuvchi “oldimga” deb
buyruq berganda itda bir necha refleks paydo bo‘ladi. Birinchidan eng qiyin refleks
ishga tushadi, bunda it o‘rgatuvchining oldiga yaqinlashadi, keyin it
o‘rgatuvchining oldiga o‘tiradi va nihoyat shartli refleks paydo bo‘ladi, bunda it
o‘tirgan holatni ushlab turadi.
Birin-ketin o‘zaro bog‘langan shartli reflekslar tajribaga kiradi. Qancha
tajriba mustahkam bo‘lsa shuncha it o‘z vazifalarini aniq bajaradi. Tajriba ijobiy va
salbiy bo‘lishi mumkin. Masalan it o‘rgatuvchi ishida xato qilib, har bir darsda har
xil buyruqlarni belgili ketma-ketlikda talab qilganda itda salbiy tajriba rivojlanadi.
Keyinchalik it birinchi buyruqni eshitgandan keyin uni tajribali bajaradi. Qolgan
tajribalarini buyruqsiz ketma-ket bajaradi.
SHuning uchun it o‘rgatilganda buyruqlarni ketma-ket emas, balki
aralashtirib berish kerak.
Tajribani bajarishdan oldin amalda, masalan, lanj, kam qo‘zg‘aladigan itni
1-2 minutga o‘tqizib qo‘yish kerak, keyin “hidla” deb buyruq berish tavsiya
qilinadi. It qizg‘in ravishda ishlaydi, chunki oxirgi buyruqni miya baland
qo‘zg‘algan holatida bajaradi. SHunday qilib, miyada ikkita jarayon kechadi:
qo‘zg‘alish va tormozlanish. Ular bir-biriga o‘tadi, bu ikkita jarayon doimiy
harakatda bo‘lib, hayvonning oliy asab faoliyatiga shart qo‘yiladi.
Itlarni dressirovka qilish ahamiyati
It o‘rgatish va xizmat itlarining ishi atrof-muhit sharoitlaridan ajralmas holda
o‘tadi.
Xizmat itlari ishlaydigan sharoit doim o‘zgaradi va doim itlarga har xil
tashqi qo‘zg‘atuvchilar bilan ta’sir etadi va bu ta’sir itning xulqini o‘zgartiradi.
SHu bilan birgalikda organizm hujayralarida, organlarida va umuman
organizmda o‘tayotgan fiziko-kimyoviy jarayonlar butun organizm holatini
funksional o‘zgaruvchanligiga sabab bo‘ladi va shu bilan itning xulqiga ham ta’sir
etadi. Lekin, bu tashqi va ichki o‘zgarishlar noma’qul og‘irlashuvchi omillar va

itlarning ishini qiyinlashtiruvchi omillar deyish shart emas. Teskarisiga, it
o‘rgatishda yordam beruvchi, itlarning ishini engillashtiruvchi faktorlar ham bor.
SHuning uchun qaysi sharoitlar qiyinlashtiradi va qaysilari itlarning ishini
engilashtirishini bilish kerak.
1. Ustunlik qiluvchi reaksiyalarning tavsifi.
Itlarning individual xususiyatlari ularda u yoki bu ustunliklarga ega bo‘lgan
reaksiyalarni hosil qilish imkoniyatlarini yaratadi.
Ustunlik qiluvchi reaksiyalar deganda, itlarga u yoki bu
qo‘zg‘atuvchilarning ta’sir qilishida hayvonning aniq namoyon bo‘lgan hamda
uning javob hatti-harakatlaridagi ustunliklar tushuniladi.
Katta yoshli itlarda ustunlik qiluvchi reaksiyalarning 5 ta asosiy shakllarini
qayd etilishi qabul qilingan:
1. Faol shakldagi himoyalanuvchi;
2. Sust shakldagi himoyalanuvchi;
3. Ozuqaviy;
4. Mo‘ljal oluvchi;
5. Jinsiy - uning ustunlik qilishi qanjiqlarda kuyikish davrida, ko‘ppaklarda
esa yaqin orada kuyikayotgan qanjiq bo‘lgan paytlarda ro‘y beradi.
Itlarning individual xususiyatlaridan tashqari ustunlik qilish reaksiyasini
hosil qilishda hayvon parvarish qilinayotgan shart-sharoitlar katta ahamiyat kasb
etadi. Masalan, it bolalari do‘q urish va tepkilash (xo‘rlash) sharoitlarida
tarbiyalansa, ularda sust shakllanuvchi himoyalanuvchi reaksiya hosil qilinadi.
Agarda tarbiyalash sharoitlari o‘zgartirilmasa, it bolalariga singdirilgan qo‘rqoqlik
hissi bir umrga saqlanib qoladi. SHaroitlarning o‘zgartirilishi bilan ustunlik
qiluvchi reaksiyalar xususiyatlari ham o‘zgarishi mumkin.
Itlardagi ustunlik qiluvchi reaksiyalar xarakterini bilgan holda it
o‘rgatuvchisining jonivorlarda u yoki bu shartli reflekslarni hosil qilishi oson
kechadi. Itlardagi ustunlik qiluvchi reaksiyasi tavsifini aniqlashning ko‘plab
usullari mavjud. Eng ko‘p tarqalgan usul quyidagi: it o‘rgatuvchisi maxsus xizmat
bo‘limi boshlig‘i bilan sinash vaqti (eng qulayi ertalab) va joyini belgilaydi hamda

ikkita yordamchi tayinlaydi.Tegishli yo‘riqnoma berilganidan keyin maxsus
xizmat bo‘limi boshlig‘i o‘z yordamchilari bilan birgalikda belgilangan tadqiqot
sinash? o‘tkazish joyiga boradi va biror pana erga (pichan g‘arami, tig‘iz butalar,
tepalik va boshqalar ortiga) yashirinib oladi. 10-12 daqiqalardan keyin it
o‘rgatuvchisi o‘rgatilayotgan it bilan keladi va hayvonni daraxt yoki erga
ko‘milgan to‘singa bog‘lab qo‘yadi hamda it yoniga ovqat solingan idishni
qoldirib, o‘zi pana joyga borib yashirinadi.
It o‘zini yangi joyga moslashib, ovqat eyishga kirishgan paytda
yordamchilardan biri pana joydan chiqadi va itga 4-6 metr yaqin bo‘lgan joydan
o‘tib, ikkinchi bir pana joyga borib turadi. So‘ng qo‘liga xivich ushlab olgan
ikkinchi yordamchi pana joydan chiqib keladi va itga faol hujum qilib, ovqat
solingan idishni tortib olish harakatiga tushadi. Bu kabi urinishlarni ikki-uch
marotaba qaytargan yordamchi pana joyga borib turadi.
Bu tadqiqot natijasida ustunlik qilish reaksiyasining quyidagi asosiy
belgilarni aniqlsh mumkin:
1. It o‘rgatuvchisining pana joyga yashirinishidan so‘ng it o‘zi uchun begona
bo‘lgan yangi joy sharoitiga tez moslashib, ovqat eyishga kirishadi. Birinchi
yordamchining it yonidan o‘tishini faol ravishda vovillash bilan kuzatib qoladi.
Ikkinchi yordamchining hamla qilishiga javoban it ham faol hujumga o‘tadi va
darg‘azab holda vovillaydi. Bu – faol shakldagi himoyalanish reaksiyasidir.
SHunday holatlar ham bo‘lishi mumkinki, ikkinchi yordamchi itga hamla
qilganda, hayvon unga darg‘azab vovillab tashlanishi va bir vaqtning o‘zida
ovqatni o‘qtin-o‘qtin og‘ziga olishi va eyishi mumkin. Bu esa – ozuqaviy bilan
birgalikda kelgan faol himoyalanish reaksiyasi.
2. It o‘rgatuvchisi pana joyga ketishi bilan it atrofga hadiksiragan holda
nazar tashlay boshlaydi va o‘qtin-o‘qtin uvlab, ovqatdan tanovvul qiladi. Birinchi
yordamchining o‘tishi bilan it ovqatlanishdan to‘xtab, hadik aralash tevarak atrofga
qaraydi. Ikkinchi yordamchi yaqinlashganda esa, o‘zini yon tomonga tashlab,
dumini oyoqlari orasiga qisgan holda juftakni rostlab qolish harakatiga tushadi.

Ikkinchi yordamchi uzoqlasha boshlasada, it yon atrofga qo‘rqinch aralash nazar
tashlashda davom etadi. Bu – sust shakldagi himoyalanish reaksiyasi.
3. O‘rgatuvchining uzoqlashishi hamon hayvon tezkorlik bilan idishga
yaqinlashib, ovqatni qizg‘anish aralash eyishga tushadi. Birinchi yordamchining
yaqinlishishi bilan ovqatlanish sur’ati tezlashib, yonidan o‘tguvchini nigohi orqali
kuzatib qoladi. Ikkinchi yordamchining hamlaga javoban it keskin irillab, idishdan
ajralmagan holda ovqatlanishda qizg‘in davom etadi. YOrdamchi idishni tortib
olishga harakat qilganda esa it darg‘azab irillab panjalari bilan ovqat solingan
idishni hamla qiluvchidan uzoqlashtirishga kirishadi. Ikkinchi yordamchining
qorasi o‘chishi bilan it ovqatlanishda davom etadi. Bu – ozuqaviy reaksiyaning
ustunlik belgisidir.
Itlarni o‘rgatishda hamda qorovullik, soqchilik, qo‘riqchilik, cho‘ponlik va
qidiruv xizmatlarini o‘tashi uchun eng yaxshi it sifatida faol shakldagi
himoyalanish reaksiyasiga ega bo‘lgan, ya’ni vazmin va badjahl itlar
hisoblanishadi.
Ozuqaviy reaksiya belgilariga ega bo‘lgan itlarni o‘rgatish jarayonida oziq-
ovqatlar bilan ta’sir etib, shartli reflekslarni osonlik bilan shakllantirish mumkin.
Ammo bu kabi itlarda erdan yoki begona kimsalarning qo‘lidan ozuqa olishdan
o‘zini tiyish usulini o‘rgatish juda mushkul bo‘ladi.
Sust himoyalanish reaksiyasiga ega bo‘lgan itlar o‘ziga alohida individual
yondashishni talab etadi. O‘zida sust himoyalanish reaksiyasini namoyon qiladigan
itlarni zaif tipli nerv faoliyatiga ajratish qabul qilingan. Bunday itlarni
o‘rgatishning ilojisi bo‘lmasdan ular ayrim xizmat turlarini o‘tash uchun
yaramaydi deb hisoblanadi. Ammo akademik I.P. Pavlov bu kabi qarashlarning
noto‘g‘ri ekanligini laboratoriya usulida isbot qilgan.
Akademik I.P. Pavlov nomidagi Evolyusion fiziologiya va patologiya
institutida o‘tkazilgan tadqiqotlar quyidagi natijalarni bergan: 35 nafar sust
himoyalanish reaksiyasiga ega bo‘lgan itlarning 16 tasi zaif tiplilarga, 19 nafari esa
kuchli tipga mansub ekanligi ma’lum bo‘lgan. Binobarin, sust himoyalanish
reaksiyasi, biroq kuchli nerv sistemasiga ega bo‘lgan itlardan, ularga mashq

vaqtida to‘g‘ri yondoshilganda yaxshigina xizmat itlarini tarbiyalash mumkin
bo‘ladi. Bunday itlarda nafaqat umumiy-intizomiy, davriy buyruqlarga shartli
reflekslarni hosil qilish, balki mashq qildirish yo‘li bilan oliy nerv faoliyati
negizida yotgan nerv sistemasining asosiy jarayonlarini va hayvonning tipologik
xususiyatlarini yaxshilash nazarda tutiladi.
2 . It o‘rgatuvchining roli va uning hatolari.
Xizmat turlarining ko‘p qirraligi (qorovullik, soqchilik, qidiruv, sanitar va
boshq.) itlardan salomatlik va munosib tayyorgarlikni talab etadi. Bundan tashqari,
it o‘rgatuvchisi bergan og‘zaki buyruqlar va o‘rgatish usullarining to‘g‘ri tuzilishi,
tip xususiyatlarining ahamiyatlari va boshqalarga qattiq rioya qilish lozim.
It o‘rgatuvchilar tomonidan yo‘l qo‘yiladigan xato va nuqsonlar nafaqat
o‘rgatilayotgan itlarning xizmat ko‘rsatish sifatini pasaytiradi, balki uni butunlay
izdan chiqarishi ham mumkin.
Amaliyotda o‘rgatuvchi tomonidan tez-tez yo‘l qo‘yiladigan nuqsonlar:
1. It o‘rgatuvchining “o‘tir!” degan buyrug‘ini it bajarishdan bosh tortishi
mumkin qachonki, shartli qo‘zg‘atuvchi (ovoz bilan beriladigan buyruq, test) ga
nisbatan shartsiz qo‘zg‘atuvchi, ya’ni o‘tirish vaqtida itning belidan qo‘l bilan
pastga bosish harakati oldinroq yuz bersa va shu kabilar.
2. O‘rgatilayotgan itlarda u yoki bu usulni ko‘p marotaba va uzluksiz
takrorlash.
3. Agarda itga bajarish mumkin bo‘lmagan talablar qo‘yilsa, hayvon ish
jarayonidan butunlay bosh tortadi.
4. Majburiy va taqiqlovchi talablarni noto‘g‘ri qo‘llanganda itlar sustkash va
kamharakat bo‘lib qoladi.
5. Itlarning tip xususiyatlarini hisobga olmagan holda, it o‘rgatuvchisi
hayvonni majburlash va taqiqlash jarayonida it tizginidan kuchli tortish, siltash va
boshqa qo‘zg‘atuvchilarni qo‘llashi natijasida jonivorda qo‘rqoqlik hissi
o‘yg‘onadi yoki u ish jarayonidan butunlay bosh tortadi.

6. Ovoz va ko‘rish qo‘zg‘atuvchilari (ovoz chiqarib va qo‘l bilan ko‘rsatib
beriladigan buyruqlar)ning bir xilligi buzilganligi va buyruq berish jarayoni aniq
ijro etilmaganligi hayvon tomonidan buyruqning bajarilmasligiga olib kelinadi.
7. Itning jismoniy imkoniyatlari va salomatligini hisobga olmagan holda,
jonivor majburlanganda va yoki unga nisbatan dag‘al munosabatda bo‘linganda
hayvon buyruqni bajarishdan butunlay bosh tortadi.
8. Buyruqlarning aniq ijro etilmasligi yoki ularni ma’nodosh va hamohang
so‘zlarga almashtirish natijasida.
9. Itga nisbatan g‘amxo‘r va e’tiborli bo‘lmaslik oqibatida it o‘rgatuvchisi
jonivorning panjalarini noxosdan bosib olsa yoki mashq jarayonida usullarni
bajarish vaqtida it tasmasi bilan hayvonning boshiga ursa, unga kuchli og‘riq
etkazish mumkin. Bu esa o‘z navbatida hayvonda qo‘rqoqlik yoki it
o‘rgatuvchisiga nisbatan ishonchsizlik hissini uyg‘otadi, ya’ni itni to‘g‘ri
o‘rgatishga salbiy ta’sir etadigan noo‘rin harakatlarning vujudga kelishini
chaqiradi.
10. It hali buyruqni bajarmasidan turib, uni rag‘batlantirish mutlaqo mumkin
emas! Masalan, “yot!” degan buyruq berilsa-yu, ammo it o‘tirsa, it o‘rgatuvchi
hayvonga biron-bir shirinlik hadya etmasligi lozim. Agarda bu paytda itga shirinlik
berilsa, u holda bunday harakat itda “yot!” buyrug‘iga nisbatan shartli refleksning
noto‘g‘ri shakllanishiga olib keladi. Itdan berilgan buyruqqa nisbatan usulni
bajarishni do‘q urgan holda qayta buyruq berib mustahkamlab borish lozim
bo‘ladi. Agar it uni bajarmasa, it o‘rgatuvchisi bevosita boshqa bir usulni qo‘llashi,
ya’ni itning yag‘rinidan pastga bosgan holda, jonivorni talab etilgan buyruqni ijro
etishga majbur etish kerak.
11. Aniq, ishlab chiqilgan buyruqlarni boshqa bir o‘ylab topilgan
buyruqlarga almashtirmaslik, masalan “yot!” degan buyruq o‘rniga “uzala tush!”
yoki “yonimga!” degan buyruq o‘rniga “bu yoqqa kel!” buyruqlarini qo‘llash
tavsiya etilmaydi.
Itlarni o‘rgatish jarayonida tajribasiz o‘rgatuvchilar tomonidan yo‘l
qo‘yiladigan xatolar uslubiy yoki texnik turlarga ajratiladi.

Uslubiy xatolar:
a) itlarni o‘rgatish sistemasini yoki alohida usullarini noto‘g‘ri tuzish;
b) u yoki bu usullar talabini it tomonidan bajarmaslik sabablarini to‘g‘ri
tahlil qilmaslik va ularni bartaraf etish uchun muhim qaror qabul qilinmasligi;
v) itlarning oliy nerv faoliyati tip xususiyatlarini bilmaslik va bundan kelib
chiqqan holda, uning yoqimsiz harakatlarini o‘z vaqtida bartaraf etishni eplay
olmaslik.
It o‘rgatuvchisining noto‘g‘ri xatti-harakatlari itda yoqimsiz
munosabatlarning kelib chiqishiga zamin yaratishi mumkin. Masalan, it biron-bir
molni to‘daga qo‘shish uchun haydab borayotgan bir paytda ancha kuchliroq
bo‘lgan qo‘zg‘atuvchi, ya’ni butalar orasidan otilib chiqqan tovushqon izidan
quvlab ketishi. It o‘rgatuvchisi “fu!” buyrug‘ini berar ekan, bir vaqtning o‘zida
“yonimga!” degan buyruqni ham behosdan aytib yuboradi. It o‘rgatuvchining
oldiga chopib keladi va u jonivorni rag‘batlantiradi. Bu paytda taqiqlovchi buyruq
“fu!” go‘yoki “yonimga!” degan buyruq bilan uyg‘unlashib ketganday tuyuladi.
Xuddi shu juftlikda mazkur buyruqlar bir necha marotaba takrorlansa, “fu!”
buyrug‘i jonivor uchun “yonimga!” buyrug‘ining ahamiyatini kasb etadi va buning
natijasida taqiqlovchi “fu!” buyrug‘i berilganda it o‘z xo‘jayini oldiga yugurib
keladigan bo‘lib qoladi.
Hayvon u yoki bu buyruqni ikki marotaba bajarganidan keyin uchinchi
marta aynan shu buyruqni bajarishdan bosh tortishi kabi holatlar ham bo‘lishi
mumkin.
d) itlarda noo‘rin xatti-harakatlarni bartaraf etishda ularni haddan tashqari
kuchli siltash hamda “fu!” buyrug‘ini ortig‘idan ko‘proq qo‘llash itlarning
cho‘chib qolishiga olib keladi.
Og‘riqli qo‘zg‘atuvchi bilan uyg‘unlashmagan “fu!” buyrug‘i hayvonda
shartli tormozlanishning so‘nishini vujudga keltiradi. “Fu!” buyrug‘ini haddan
ziyod ko‘p ishlatish itlarda reaksiyaning susayishiga olib keladi. Bu buyruq
og‘riqli qo‘zg‘atuvchi bilan hamohang qo‘llangan holda va zarurat tug‘ilgan
paytlardagina qo‘llanishi mumkin.

e) itda “yonimda” buyrug‘iga nisbatan shartli refleksni shakllantirishda
jonivorni uzun arqonda etaklab yurish tavsiya etilmaydi, chunki bu hol itda
faqatgina uzun arqonda yurish shartli refleksini hosil bo‘lishiga olib keladi.
Birgalikda yonma-yon harakat qilinganda, itning panjalarini noxosdan bosib olish
hayvonda og‘riqqa shartli aloqadorlikning hosil bo‘lishini va keyinchalik
“yonimda” degan buyruq unda og‘riq xosil bo‘lishini kutishiga va o‘rgatuvchining
yonida yurishga hadiksirashiga olib keladi.
j) “Erkin!” buyrug‘iga nisbatan usullarni ishlab chiqishda it o‘rgatuvchisi
sekinlik va sustkashlik bilan harakat qilsa, bu ham o‘z navbatida hayvonda
sustkashlikni uyg‘otib, uning o‘zini tutishi va buyruqlarni ijro etishida o‘z aksini
topmasdan qolmaydi. Buyruqning aniq ijro etilmasligi esa, hayvonda shartli
reflekslarning jadallik bilan shakllanishiga to‘sqinlik qiladi va shuningdek, undagi
intizomning pasayishiga olib keladi.

A D A B I YO T L A R:
1 . Gavlin I. Razvedenie domashnix jivotn ы x . Alma-Ata. 1985 .
2. Ziyadinnov F. Kinologiya asoslari. Toshkent 2004.
3. Zubko V.N., Ukrojenko V.A. Dressirovka slujebnыx sobak. M.
DOSAAF, 1977.
4. Zubko V.N. Slujebnoe sobakovodstvo. M., DOSAAF, 1987 .
5. Korneev L.A. Slovo o sobake. M., M ы sl, 1989.
6. Korneev L.A. Sportivnaya dressirovka sobak slujebn ы x porod. – M.,
1994.
7. Naymonova D. Atlas porod sobak. Praga, 1985.
8. Narziev D.X. H ayvonlar anatomiyasi . Toshkent. Mehnat. 1986.
9 . CHistyakov. Vospitanie i dressirovka slujebnoy sobaki. Sankt-Peterburg.
2005.
10. Xasanova R.A. Dekorativnoe sobakovodstvo: Neobыchnoe i obыchnoe o
sobakax.TMexnat, 1990.

Itlarni umumiy va maxsus dressirovka qilish usullari

Купить