Ixtirochilikda kuzatuvchanlik, intuitsiya, intellektning ahamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Ixtirochilikda kuzatuvchanlik, intuitsiya, intellektning ahamiyati

Купить

Ixtirochilikda kuzatuvchanlik, intuitsiya, intellektning ahamiyati.
Reja:
1.Ixtirochilikda kuzatuvchanlik.
2.Ilmiy ijodkorlik jarayonida mantiqiy va intuitiv tafakkurning ahamiyati.
3.O‘quvchilarning konstruktorlik qidiruv faoliyatining mantig‘i va strukturasi.

1.Ixtirochilikda kuzatuvchanlik.
Kuzatuvchanlik qobiliyati . Ixtirochilik ishlari qatnashuvchilardan katta
diqqat va kuzatuvchanlikni talab qiladi. Qatnashuvchi chinakam ixtirochilarga xos
sezgirlik, kuzatuchanlik qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu xususiyat
yechilayotgan masala yuzasidan to‘g‘ilayotgan savollarga javob olishga yordam
beradi. Sezgirlik va kuzatuvchanlik qatnashuvchining yechilayotgan masalalarni
tashqi ko‘rinishidan va shunga o‘xshash boshqa nusxalarning ko‘rinishini nazorat
qilish
orqali payqab oladi.
Har qanday kuzatish yaxshilab diqqat qilish asosida sodir bo‘ladi. Masalan
o‘qituvchi o‘quv materiallarini tushuntirayotganda, doskaga yozayotganda yoki
o‘quvchini chiqarib doskaga yozdirayotganda, ko‘rsatma qurollardan
foydalanilayotganda, o‘quvchilarning qanday idrok qilib, toshiriqlarni qanday
bajarayotganligini hamisha diqqat-e’tibor bilan kuzatib boradi.
Ba’zi bir masalalarni yoki texnik yechimini kutayotgan texnik obyektlarni
uning atrofidagi voqea xodisalarni kuzatish va diqqatbilan nazorat qilish orqali
ham erishish mumkin.Texnik ijodkorli kdarslarida hamda tugarak mashg‘ulotlari
o‘tkazilayotganda shuningdek, o‘qituvchi dars berayotganda hamma o‘quvchilarni
ko‘rib turishi va ayrim o‘quvchilar diqqatining boshqa narsalarga chalg‘ib
ketishining oldini olishi, masalan, o‘quvchiga bir qarab qo‘yishi, imo- ishoralarni
o‘zgartirish zarur. Bular hammasi o‘qituvchi diqqatining barqaror bo‘lishini va tez
ko‘chirish xususiyatiga yega bo‘lishini talab qiladi. O‘z diqqatini taqsimlashni
bilmagan o‘quvchi darsga juda qiynaladi. U diqqatini bir narsaga, chunonchi
texnik topshiriqlarni bajarishida yechimini kutayotgan masalaga to‘lig‘incha bor
diqqati bilan e’tibor qaratadi.
2 .Ilmiy ijodkorlik jarayonida mantiqiy va intuitiv tafakkurning
ahamiyati. Ijodkorlik jarayonida mantiq va intuitsiyaning har xil ahamiyatga ega
bo‘lishini fransuz olimi A.Puankare ko‘rsatib o‘tgan edi. Xususan, u «Fanning
o‘zida intuitsiya, agar bir qancha ustunliklarga ega bo‘lganligini hisobga olinmasa,
analiz doimo isbotning yakka-yu yagona qonuniy quroli bo‘lishiga intilib

borayotgan bir davrda ham u ixtiro qilishda asosiy qurol bo‘lib qolaveradi» - deb
yozadi.
Ijodkorlik siklining ma’lum zvenolar haqida boshqa olimlar ham bir necha bor o‘z
fikrlarini aytdilar. Xususan, bu haqda mashhur fizik M.Born quyidagilarni yozadi:
«…men fandagi analitik holda oldindan aytilgan fikrlarni kundalik ishlarimizdan
keskin farq qilishini ko‘rmayapman. Ayrim kriteriyalar bo‘yicha ko‘rsatilgan obraz
to‘liq hisoblanib, unga xarakterli bo‘lgan barcha xususiyatlarga egaligini biz
kundalik hayotimizda hisobga olib boramiz. Biroq sintetik jihatdan oldindan aytish
qisman ma’lum bo‘lgan hodisaning real obrazi o‘zining haqiqiyligidan farq qiladi,
degan gipotetik taxminga asoslanadi. Agar u tajribada tasdiqlansa, uning asosida
qonuniy hisoblangan gipoteza yotgan bo‘lsa-da, oldindan aytish yangi bilim
beradi. Lekin uning muvaffaqiyati intuitsiyaga juda bog‘liqdir…». M.Born o‘z
fikrini ikki tipdagi ixtiroga oid tarixiy misollar bilan: ulardan biri mavjud
nazariyani mantiqiy analiz qilish bilan amalga oshirildi, boshqasi esa, shu kunga
qadar aloqasiz bo‘lgan tajribalarning o‘zaro bog‘liqligi mavjud ekanligi haqidagi
muammolarni yangi nazariya yaratish bilan tushuntiradi.
Birinchisiga, Adams va unga aloqasiz holda Leveryelarning boshqa planetalar
harakatida yuz bergan biroz o‘zgarishlar asosida aytilgan nazariyasiga muvofiq,
Galiley tomonidan Neptun planetasining ochilishi kiradi. M. Bornning aytishicha,
bu yerda nazariya rivojlanmadi: «Bu matematika san’ati va toqatining ulkan
siljishi, shuningdek, natijalarga bo‘lgan ishonch edi. Biroq ularni e’tirof etmaganda
ham, bu hol nazariyaning dunyoqarashini kengaytirgani yo‘q; bu ma’lum bo‘lgan
Nyuton mexanikasining qo‘llanilishini analitik jihatdan oldindan aytish edi».
Ikkinchi tip ixtiroga A.Eynshteyn tomonidan aytilgan Quyosh yaqinida
yorug‘likning chetlanishi kiradi. Bu, inert va gravitastion massaning
proporstionalligi haqidagi muhim faktni sezish va M.Bornning ta’biricha, «tajriba
natijalarining uzun zanjiridagi gigant sintez» deb atalgan yangi nazariyaning
yaratilishini talab qiladi.
Dalil va raqamlardan kelib chiqib, ilmiy farazlar qurishga yoki topishga
o‘tishda, shuningdek, nazariy xulosalardan amaliy sinov ishlariga o‘tishda ilmiy

intuitsiya hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Intuitsiya, uning mantiq bilan
bog‘liqligi, ixtirochilik g‘oyalarining kelib chiqishida tutgan o‘rnini belgilashdagi
muammolar murakkab bo‘lib, uni hozirgacha to‘la hal qilinmagan deyish mumkin.
“Qisqacha psixologik lug‘at”da intuitsiya – “paydo bo‘lish yo‘llari va shartlari
anglanmagan holda hosil bo‘luvchi bilimlar sifatida yuzaga keladi, shunga ko‘ra,
subyekt unga “bevosita yuzaga” kelgan natija sifatida ega bo‘ladi” deb ta’riflanadi.
Ushbu va boshqa adabiyotlarda keltirilgan ta’riflar intuitsiya tabiatini, uning hosil
bo‘luvchi asosini o‘zida aks ettirmaydi va shu sababli uni to‘liq deb bo‘lmaydi.
Bizning fikrimizga ko‘ra, intuitsiya - bu subyekt tomonidan o‘ziga fikran
qo‘yiladigan savol va muammolarga anglanmagan holatda yuzaga keluvchi
javoblar bo‘lib, u to‘plangan tajriba va bilimlar asosida amalga oshadi.
3. O‘quvchilarning konstruktorlik qidiruv faoliyatining mantig‘i va
strukturasi. O‘quvchilarning texnik ijodkorligi integral xarakterga ega, ya’ni u
bilish - qayta qurish faoliyatini o‘zaro bir-biriga bog‘liq bo‘lgan nazariy tekshirish,
tajriba, texnik masalalar yechish, model va qurilmalarni real holatda ishlatilishi,
uni sinash kompleksi bilan belgilanadi. Shu faoliyat orqali o‘quvchilar obyektiv
borliq haqida bilimga ega bo‘ladi, oldinga surilgan nazariy g‘oyani to‘g‘ri yoki
noto‘g‘ri ekanligi haqida amaliyotda tekshirib xulosa chiqarish bo‘yicha ko‘nikma
va malaka hosil qiladilar. O‘quvchilar har qanday yangi texnik obyektni yaratish
jarayonida mustaqil organik jihatdan o‘zaro bir-biriga bog‘liq bo‘lgan
bosqichlardan iborat. Bu texnik ijodkorligidai mantiqiy strukturali bosqich
hisoblanadi.
1-bosqich, maktab o‘quvchilari faol ravishda mavjud bo‘lgan texnik
obyektning mohiyatini tushunishga harakat qiladi;
2-bosqich, bu o‘quvchilarni ma’lum texnik obyekt tuzilishining texnik g‘oyasi
sodir bo‘lishi bilan boshlanadi;
3-bosqich, yangi bo‘lajak texnik tuzilishning (ideal holatda) modeli ishlab
chiqiladi;
4-bosqich, loyihalash, yosh texnik fikrga kelgan obyektning mazmuni va
shaklini keltiradi;

5-bosqich, harakatdagi modelni qurish va sinash;
6-bosqich, qurilmaning real namunasini yaratish va aslini tajribadan
o‘tkazish;
7-bosqich, texnik hujjatlarni yaratish.
Ijodkorlik masalalarini tadqiq qilish uslublari
Intuitiv fikrlashga asoslangan ijodkorlik masalalarini tadqiq qilish uslubi
evristik uslublar guruhi deb ataladi. Ixtirochilik masalalarini yechish uslublari
G.S.Altshuller, L.V.Aleksandrov va boshqalar tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, ular
o‘z tadqiqotlarida evristik hamda tahliliy uslublar guruhini ajratib ko‘rsatadilar.
Evristik uslub vositasida ijodkorlik masalalarini yechishga an’anaviy yondashish
quyidagi tartibda amalga oshiriladi: muammodan kelib chiquvchi masala
shartlarini aniqlash; xususiy hol uchun muammoni tahlil qilish va maqsadni
shakllantirish; masalani hal qilish rejasini tuzish; rejani amalga oshirish va
masalani qisman hal qilish; topilgan yechimlarni maqsadga muvofiqligini tadqiq
qilish va maqbulini tanlash. Ijodkorlik masalalarini yechishning tahliliy uslubida
muammo yechimini topish uchun uning matematik modelini qurish ko‘zda tutiladi.
Bu uslubda yechim aniqligi obyekt yoki jarayon ko‘rsatgichlarining uni o‘rganish
uchun ishlab chiqilgan model ko‘rsatgichlariga mutanosiblik darajasi bilan
belgilanadi, ijodkorlik masalalarini tadqiq qilishning keltirilgan uslublarini
talabalar faoliyatiga moslash uchun ularni amalga oshirish qadamlarini birmuncha
soddalashtirish hamda subyektiv ixtirolardan foydalanish uchun qo‘llashda ikkala
guruhga tegishli uslublardan iborat umumiy majmua ishlab chiqish talab etiladi.
O‘quvchilarning ijodiy jihatdan tayyorgarlik darajalari
O‘quvchilarning ijodiy faoliyatga tayyorgarlik besh darajasini ko‘rsatuvchi
meyoriy - ilmiy jihatlar asoslangan. Ular quyidagilardan iborat:
O‘quvchilarning buyumni uning shaklini takomillashtirish yoki detallarni ratsional
joylashtirish maqsadida chizmaga, sxemaga qisman o‘zgartirish kiritib, berilgan
hujjatlar bo‘yicha tayyorlay olishi.
O‘quvchining instrukstiyalashni oxiriga yetkazib va berilgan texnik hujjatga yoki
alohida sxemaga o‘ziga o‘zgartirishlar kiritib buyumlarni yasay olishi.

O‘quvchining buyumni, uning konstruksiyasini dastlabki original takomillashtirib
va texnologik hujjat yoki sxemaga mustaqil holda o‘zgartirishlar kiritib tayyorlay
olishi.
O‘quvchining original konstruktorlik g‘oyasini mustaqil holda texnologik jihatdan
ishlab chiqishi va uni tayyorlashni uddalay olishi.
O‘quvchi buyumning original konstruktorlik yoki ratsionalizatorlik g‘oyasini
mustaqil holda asoslab va ta’riflab bera oladi, hujjatlarni ishlab chiqish va buyum
yasashni bajara oladi.

ADABIYOTLAR
1.Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori: O‘zbekiston
Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi.// -
T.:”Sharq”, 1997. - 63 b.
2. “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari” to‘g‘risidagi qonun.
//O‘zbekiston ixtirochilar va ratsionalizatorlar jamiyatining Respublika Kengashi.
Rasmiy xujjatlar to‘plami. № 2.-T.,1994 . 4-28 b.
3.Pravila sostavleniya i podachi zayavok na izobreteniya i polezniye modeli. -T.,
1993. 56 s.
4.Asatryan A.T. Razvitiye tvorcheskix sposobnostey shkolnikov v krujkax stanshii
yunix texnikov. - M.: 1987. 18 s.
5.Bosh qotir, yarat, sinab ko‘r!: Qog‘oz modellar to‘plami: O‘rta maktabning 4-8 sinf
o‘quvchilari uchun kitob/ [O.YE.Zamotin va boshq.].- 2-qayta ishlangan va
to‘ldirilgan nashr. Tarj. - T.O‘qituvchi, 1988 -144 b.
6.Vachevskiy M.A. Osnovi ratsionalizatorskoy i izobretatelskoy raboti. Kiyev, 1988 .
92 s.
7.Vorobyev A.I., Limanskiy S.A. Texnicheskoye konstruirovaniye i modelirovaniye.
Uchebnoye posobiye dlya studentov IPF pedinstitutov i uchashixsya peduchilish. -T.:
Ukituvchi, 1990. -110 s.
8.Turaqulov X.A., Sharipov Sh.S. Talabalar ixtirochilik ijodkorligini rivojlantirish .
metodiy tavsiyanoma. - Jizzax, 1998. 36 b.
9.Andrianov P.N. Maktab o‘quvchilari texnik ijodkorligini rivojlantirish //
O‘quvchilarning texnik ijodkorligi. Tuzuvchi P.N.Andrianov. - T .:”O‘qituvchi”,
1989.128 b.

Ixtirochilikda kuzatuvchanlik, intuitsiya, intellektning ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish