Изо-бутил спирти билан аммиак ўртасида борадиган реакцияни хроматографик усулда ўрганиш

ИЗО-БУТИЛ СПИРТИ БИЛАН АММИАК ЎРТАСИДА БОРАДИГАН
РЕАКЦИЯНИ ХРОМАТОГРАФИК УСУЛДА ЎРГАНИШ
МУНДАРИЖА
Кириш .......................................................................................
. 7
I  боб . Адабиётлар шархи .................................................................. 11
1 .1 Спирт ва алдегидлардан нитрилларни каталитик синтези. 11
       1.2 Оксидловчиларсиз нитрилларни синтез қилиш усуллари . 1 4
II  боб Т ажрибавий қисм................ . ................................................ 22
2.1 Қурилма   схемасини   тасвирлаш   ва   амалиётни   ў тказиш
методикаси. ........................................................................... 2 2
2.2 Катализатор тайёрлаш . ........................................................ 2 4
2.3 С уюқ моддаларни анализ қилиш . ...................................... 29
2.4 Катализатор танлаш . ........................................................... 54
Хулоса ....................................................................................... 6 2
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати .............................. 6 3
1 КИРИ Ш.
М авзунинг   долзарблиги   ва   зарур ия ти.   Мамлакатимиз
мустақилликка   эришган   йиллардан   бошлаб   ишлаб   чиқаришнинг   асосий
соҳаларидан   ҳисобланган   нефт   ва   газ   саноатига   катта   эътибор   қаратилди.
Бу борада 1992 йилдаги нефт ва газ соҳасини ривожлантириш тўғрисидаги
қарор ва фармонларда соҳада қилиниши керак бўлган ишлар кўлами аниқ
белгилаб   олинди.   Республикамизда   ёқилғи–энергетика   мустақиллигига
эришиш   хамда   халқ  хўжалиги   учун  зарур   махсулотларни   ишлаб   чиқариш
мақсадида мавжуд ишлаб турган заводлар қаторига янги заводлар қуришга
киришилди.   Янги   қуриладиган   заводлар   ишга   туширилиши   билан   ички
бозордаги   кимё   маҳсулотларига   бўлган   талабни   қондириш   билан
биргаликда ташқи бозорга ҳам маҳсулот чиқариш кўзда тутилган эди. 
Нефть   ва   газ   асосида   олинадиган   махсулотларидан   бири   бўлган
нитриллар   -   кимё   саноатининг       асосий   синфига   мансуб   бўлган   моддалар
бўлиб,   улар   фармацевтик   препаратлар,   қишлоқ   хўжалик   химикатлари   ва
бошқа   кимёвий   бирикмалар   олишда   бошланғич   моддалар   бўлиб
ҳисобланади. Нуклеофил алмашиниш реакциясига киришиш хоссасига эга
бўлган   нитриллар,   саноат   миқёсида   кўпчилик   азот   сақлаган   ациклик   ва
гетероциклик бирикмалар синтез қилишда бошланғич   махсулотлар бўлиб
хизмат   қилади.   Ароматик   нитриллар   Паркинсон   касаллиги,   бронхиал
астма,   тери   касалликларини       даволовчи   препаратлар   ишлаб   чикаришда
қўлланиладиган   1,2,4–оксадиазоллар   олинишида   бошланғич   хом-ашё
ҳисобланади.   Нисбатан   кичик   молекуляр   массага   эга   бўлган   нитриллар
саноат   микёсида   эритувчилар   сифатида   қўлланилса,   уларнинг   асосий
қисми   органик   синтезда   оралиқ   махсулотлар   сифатида   қўлланилади.
Бундан   ташқари   н итриллар   радикал-занжир   полимерланишда   инициатор,
сирт-фаол   модда,   мономер,   пестицидлар,   пластификаторлар   олинишида
ишлатилади.   Сўнгги   йилларда   нитриллар   ва   уларнинг   ҳосилалари   сийрак
2 металларнинг   самарали   флокулянтлари,   агрессив   муҳитда   коррозия
ингибиторлари, антимикроб препаратлар, махсус хоссали совуққа чидамли
полимер ва мономерлар олишда амалий аҳамият касб этмоқда.
Алкил нитрилларнинг саноатдаги  асосий синтез  қилиш усули алкил
галогениддаги   галогенни   ҳаёт   учун   ҳавфли   бўлган   анорганик   металл
цианидлари таъсирлашиш реакцияси ҳисобланади. Тўйинмаган нитриллар
керакли   альдегидларни   Биттига   реакцияси   орқали   цианоалкилфосфатлар
билан   таъсирлашиш   орқали   олинади.   Юқорида   келтирилган   эскирган
усуллар   кўп   миқдорда   ҳаёт   учун   ҳафвли   бўлган   тузлар   ҳолидаги   саноат
чиқиндилари   чиқаради.   Хулоса   қилиб   айтганда,   экологик   тоза   ҳамда   кам
чиқинди   чиқарувчи   янги   синтез   қилиш   усулларини   яратиш   олимлар
олдидаги   катта   мухим     вазифалардан   биридир.   Нитриллар   синтезининг
алтернатив   ёндашувчи   усуллардан   бири   спиртларнинг   аммиак   билан
тўғридан  - тўғри    таъсирлашиш реакцияси  ҳисобланади. Экологик  нуқтаи
назардан   реакция   унуми   юқори   бўлган   ҳолда   ушбу   жараёнда   қўшимча
маҳсулот сифатида фақат сув ва водород
  ҳосил бўлади. Шу боисдан нефт
ва газ негизида олинадиган нормал ва изо тузилишга эга бўлган алифатик
ва   ароматик   спиртлардан   цианлаш   реакцияси   орқали   керакли
нитрилларнинг   махаллий   катализаторлар   иштирокида   синтез   қилиш
технологияларини яратиш мухим вазифалардан хисобланади.  
Ишнинг   мақсади   ва   вазифалари.     Изо-бутил   спиртининг   турли
катализаторлар   иштирокида   аммиак   билан   ц ианлаш   реак ци ясини
ўрганилди,  борадиган жараёнларга турли омилларнинг таъсири  аниқланди.
Изо - бутил   спиртининг   аммиак   билан   цианлаш   реакциясининг
термодинамик   қонуниятлари   хароратнинг   300-800   0
  С   хамда   бошланғич
моддаларнинг 1:1 – 1:6 нисбатлари оралиғидаги қийматларида ўрганилди.
Қўйилган   мақсадга   э ришиш   учун   қуйидаги   вазифаларни   бажариш
лозим:
3 - Изо-б утил     спиртини   таркибида   С u   ионини   сақлаган   лаб о ратория
шароитида   синтез   қилинган     турли   катализаторлар   ва   Чирчик
шаҳридаги   «Электрохимпром»   ишлаб   чикариш   корхонасида   ишлаб
чиқарилган   саноат   катализатори     иштирокидаги   цианлаш
реакциясини ўрганиш. 
- Мақбул   шароитни   танлаш   мақсадида   ц ианлаш   реак ц иясига   турли
омилларнинг таъсири ўрганиш.
- Изо - бутил   спиртининг   аммиак   билан   цианлаш   реакциясининг
термодинамик   қонуниятлари   хароратнинг   300-800   0
  С   хамда
бошланғич   моддаларнинг   1:1   –   1:6   нисбатлари   оралиғидаги
қийматларида ўрганиш.
Ишнинг   янгилик   даражаси.   Жараёнда   турли   таркибга   э га   бўлган
чўктириш   усулида   олинган   катализаторлар   ва   Чирчик   шаҳрида   ишлаб
чи қ арилган   саноат   катализаторларнинг   изо-бутил   спиртининг   аммиак
билан   цианлаш   реакциясида     каталитик   фаоллиги   синаб   к ў рилди.   Бундан
ташқари ушбу жараёнга турли омилларнинг таъсири ўрганилиб ,     ц ианлаш
реак ц ияси - нинг   мақбул   шароити   аниқланди.   Изо - бутил   спиртининг
аммиак   билан   цианлаш   реакциясининг   термодинамик   қонуниятлари
хароратнинг   хамда   бошланғич   моддаларнинг   турли   нисбатлари
оралиғидаги қийматларида ўрганилди.
  Ишнинг   назарий   ва   амалий   аҳамияти.     Ўтказилган   тадқиқотлар
натижасида   изо-бутил     спирт и нинг   аммиак   билан   ц ианлаш   реак ц иясига
фаоллиги   юқори   бўлган   катализатор   танланди.   Танлаб   олинган
катализатор   ёрдамида   жараёнга   таъсир   э тувчи   омиллар   (   харорат,   газ
оқмининг   тезлиги,   бошланғич   моддаларнинг   хажмий   нисбатлари)
ўрганилди.   Олиб   борилган   тажрибалар   натижасида   жараённинг   оптимал
шарт-шароитлари танланди.  
Муаммонинг    ишлаб чиқиш даражаси.    Ўзбекистонда “Навоий азот “
ишлаб чиқариш корхонасида тўйинмаган акрил кислотасининг нитрилидан
4 “нитрон”   синтетик   толаси   ишлаб   чиқарилмоқда.   Ўзбекистонда   бошқа
турдаги нитриллар ишлаб чиқарилмайди, четдан келадиган баъзи  турлари
жуда   қиммат   бўлганлиги   учун   катта   в а люта   талаб   э тади.   Шунинг   учун
турли   алифатик   нитрилларни   синтез   қилишнинг   юқори   самарали
усулларини ишлаб чиқариш муҳим масала ҳисобланади.  
Та д қиқот объекти ва предмети:   Ушбу магистрлик диссертацияси да   изо-
бутил   спирти   мисолида   спиртларни   ц ианлаш   реак ц иясининг   турли
омиллар ва қонуниятлар и   ў рганилди.  Изо-бутил спиртининг аммиак билан
таъсирлашиш   жараёнида   борадиган   параллел   реакцияларнинг   боришига
мувозанат константаси қийматлари асосида термодинамик бахо берилди.
И лмий   аҳамияти:   Изо-б утил   спирти   мисолида   спиртларнинг   аммиак
билан   ц ианлаш   реакцияларининг   жараённинг     турли   хил   шароитлар и да
турли   омиллар   таъсири   ўрганилди   ва   термодиамик   хисоблашлар   билан
уларга   бахо   берилди.   Жараёнда   турли   таркибга   э га   бўлган   чўктириш
усулида   олинган   катализаторлар   ва   Чирчик   шаҳрида   ишлаб   чикарилган
саноат катализаторларнинг каталитик фаоллиги синаб кўрилди. 
5 I. АДАБИ ЁТ ШАРХИ.
1 .1.  Спирт ва алдегидлардан нитрилларни каталитик синтези.
Юқорида кайд этганимиздек, саноатда нитрилларни синтез қилишда
ишлатиладиган   бошланғич   моддалар   заҳарли   табиатга   эга.   Мисол   учун
бензонитрил синтез қилишда Сандмеер [2]   ва Росенмунд-вон Браун [3-4]
реакциялари   қўлланилади.   Бу   реакцияларда   азотнинг   манбаи   сифатида
асосан ўта захарли ишқорий металл цианидлари  ишлатилади. 
Заҳарли   чиқиндилардан       халос   бўлиш   учун   нитриллар   олишда
о ҳ ирги   йилларда   олдоксим   ва   амидларни   дегидратация   реакция лари
қўлланилмоқда   [5-6].   Лекин   бундай   азот   сақлаган   субстратларни   ўзини
топиш ёки синтез қилиш катта   му ам мо. Спирт ёки алдегидларни   тўғридан
-   тўғри   аммиак   билан   таъсирлашиб ,   нитриллар   ҳосил   қилиш   реакция лари
юқорида келтирилганидек  э к о логи к  му а м м оларни кескин камайтиради. 
1940-1950   йиллар   бошида   бошланғич   моддалар   сифатида   олинган
алкан,   алкен,   алкил   ароматик   моддаларнинг   аммиак   ва   оксидловчилар
иштирокида   амоксиддирлаш   реакцияси   органик   нитриллар   синтез
қилиш нинг   асосий   йўли   ҳисоблан ган   [7].   Бунга   мисол   қилиб   алифатик
олефинлардан нитриллар олиш [8], бензил спиртидан бензонитрил олиш ва
6 ксилол   изомерларидан   динитриллар   олишни   келтириш   мумкин   [9].
Nитрилларни   каталитик   синтез   қилишда   бошланғич   моддалар   сифатида
нефткимё   саноатининг   кўп   тоннали   махсулотлари   хисобланган   бирламчи
спиртлар   ва алдегидларнинг ишлатилиши   жараёнинг тан нархини кескин
пасайишига   олиб   келади.   Асосий   сабаблардан   бири,     жараён   борадиган
реакторларга   нисбатан   бошланғич   моддаларнинг   инертлиги   ҳисобланади.
Лекин   Бошланғич   спиртларнинг   амоксиддирлаш   реакциясида   оксидловчи
сифатида     калийпероксидисулфат   [10],   марганес   диоксид   [11],
тетрабутиламмонийнинг   пероксидисулфати   [12]   ва   бошқалар   [13-14]
ишлатилган.   Реакция   шароитида   оксидловчиларнинг   стехиометрик
миқдоридан     кўп   олиниши   қўшимча   махсулотларнинг   ҳосил   бўлишига
сабабчи  бўлади.  
  Мизуно   хамкорлари   билан   [15-16]   с пирт   ва   алдегидларнинг   босим
остида   Аl
2 О
3   сирт   юзасига   қопланган
  Ru(ОH)
х     катализатори   ёрдамида
спиртнинг   нитрилга   айланиш   реакцияси   ўрганган.   Ушбу   реакцияда
оксидловчи   комп о нент   сифатида   ҳаво   ишлатиган .   Бу   жараёнда   сув   асосий
маҳсулот   ҳисобланади .   Ru( О H)
х / Al
2 О
3   катализатори   ў рганилган   барча   Ru
нинг   бирикмалари   каталитик   ҳоссалари   бўйича   бошқа  Ru   бирикмаларидан
7 юқори   э канлиги   исботланди .   Масалан   120º C   ва   ҳаво   босими   остида   2-
нафтол-метанолнинг   2-нафтонитрилга   айланиш   даражаси   65-96%   ни
ташкил этади. Бундан ташқари углеродга шимдирилган Pt катализаторлари
ҳам   [17]   спиртнинг   амоксид л аш   реакцияси да   катализатор   сифатида
ишлатилиши   ҳам   кўрсатилган.   Ушбу   катализаторга   калийк а рбонат   ва
висмут   бирикмалари   қўшилганда   спиртнинг   алдегидга   оксидланиш
жараёни   тезлашгани   аниқланган.   Ҳарута   ва   унинг   ҳамкасблари   [18]
спиртларнинг   ҳаво   килороди   билан   амоксиддирлаш   раксиясида   М n О
2 ,
C о
3 О
4 ,   NiО   ларни   катализатор   сифатида   синаб   кўрди.   100º C   да   бензил
спиртининг   бензонитрилга   айланиш   даражаси   100%   ни,   М n О
2
катализатори   юзасида   ташкил   этади.   Ушбу   катализатор   иштирокида
қўшумча   равишда   яна   4   спирт   синаб   кўрилди.   Олиб   борилган   тажриба
вақти   кўпайди   (10   соат)   ёки   нисбатан   паст   самарадорилик к а   э ришилди
(46%). 
Беллер   ва   унинг   сафдошлари   таркибида   гет е роароматик   ва   алифатик
гуруҳ лар   сақлаган   80   дан   ортиқ   спиртларни   тажрибларда   синаб   кўришди
[19]. 130 дан 150º C   гача  ҳароратда кислород босими 5 бор бўлганда (  C о
3 О
4
ва   Fe
2 О
3 )   нитрилларнинг   чиқиш   даражаси   68-98   %   ни   ташкил   э тади.
Одатда   реакциянинг   давомийлиги   1   кунни   ташкил   этади.   17-   расмда
келтирилган   петонитрилнинг   5   ҳил   ҳосилларида   унум   92-95%   ни   ташкил
э тди.
8 .
  Cо
3 О
4 -   /C   катализатори   билан   бензонитрилларнинг   ишлаб   чиқарилиши,
бирикма номи ва самарадорлиги. Маълумотлар [ 19 ] дан олинган.
Углеродга   шимдирилган   Fe
2 О
3   катализатор и   алдегидлардан   нитриллар
синтез   қилишда   ҳам   қўлланилган   [20].   Одатда   алдегиддан   спиртга
нисбаттан   нитрил   олиш   синтези   осонроқ   кечади .   Ч унки   ушбу   холатда
спиртнинг   алдегидга   оксидланиш   босқичи   мавжуд   э мас.     Оксидловчи
сифатида   H
2 О
2   ишлатилганда   (110ºC)   [21]   бир   қанча   ароматик
алдэдидларнинг   ке р акли   нитрилларга   айланиш   жараён и да   катализатор
сифатида тутувчига шимдирилган Cu катализаторлари қўлланилган. 
Гао   ва   унинг   ҳодимлари     шимдирилган   мезо   ғовакли   Cо   катали -
заторларини   бензил,   алл и л   ва   гет е рохалқали   спиртларнинг   керакли
нитрилларга   айланиш   реак ц иясида   юқори   унумда   ишлашини   исботлаб
берди.   Бундай юқори фаолликни муаллифлар катализатор сирт юзасининг
катталиги ва бошқариладиган мезо говакли структура билан тушунтиради.
Гао   гуруҳи   кейинчалик   24   соат   давомида   130º C   [22]   ҳарорат   ва   кислород
босими   5   бор   қийматида   ароматик   спиртларнинг   нитрилга   айлантирувчи
углерод   наноматериалидан   тайёрланган   катализаторни   таклиф   этишди
9 [23].   Юқорида   келтирилган   ишлардан   фарқли   ўлароқ   бир   гуруҳ
та д қиқотчилар атмосфера босими остида даврий равишда ишлайдиган ёки
оқимли реакторларда реакция ўтишини исботлаб бериш ади  [24-25]. Бундай
шароитларда   реак ц ия   нисбатан     юқори    ҳароратда   (230º C )   олиб  борилади
[26].  
1 .2. Оксидловчиларсиз нитрилларни синтез қилиш усуллари
Гетероген катализатор иштирокида соф кислород ёки ҳаво кислороди
иштирокида   спиртларни   амоксиддирлаш   реак ц ияси   давомида   чуқур
оксидланиш   ёки   бошқа   қўшимча   реак ц ияларни   боришига   сабаб   бўлади.
Амоксиддирлаш   реак ц ияси   асосан   ароматик   субстратларда   ва   қисман
алифатик   спиртларда   м у в офақ қиятга   эришилган.   Амоксиддирлаш
жараёнида   спиртнинг   алдегидга   оксидланиш   жараёни   асосий   босқич
ҳисобланади ва бу жараён оксидланиш раксияси натижасида содир бўлади.
Бошланғич спиртни алдегидга оксидловчисиз ўтказиш усули мавжуд яъни
дегидр о генлаш реакцияси. 
 Lа-асосли гетероген катализаторлар
2018 йилда  Сеэди  гуруҳи янги  магнетитни  қайта ишланиши ҳақида хабар
берди.   Лантан   (III)   гидроксид   нанозарралари   (Lа(ОH)
3 /Fe
3 О
4 )   тегишли
спиртдан   нитрилнинг   бевосита   синтези   азот   манбаи   сифатида   аммиакдан
фойдаланишди[27 ] .   Зол-гел   усули да   синтез   қилинган     Lа(ОH)
3 /Fe
3 О
4
катализатори дан  фойда ла нилди.  Э лектрон берувчи ва тортувчи гуруҳларга
э га   бўлган   фенилкарбинол   ҳам   Lа(ОH)
3 /Fe
3 О
4   катализаторида   мукаммал
рентабеллик к а   э га   мос   келадиган   бензилнитрилларга   айлантирилиши
мумкин. (8-схема).   R у тени й га  ўхшаш бўлган катализаторлар иштирокида:
Ru(ОH)
х /Al
2 О
3   катализланган   спиртларнинг   амоксиддирланиши   ўрнига
Lа(ОH)
3 /Fe
3 О
4   таклиф   қилинган.   Lа n+
  -ОH   жойлари   асосан   спиртлар   ёки
аминларнинг   дегидрогенланишини     кучайтиради.   Lа(ОH)
3 /Fe
3 О
4
10 магнититли     нанозаррачаларини   реакциядан   осонгина   ажрати б   олиш
мумкин,   бундан   ташқ ар и   магнитит   билан   беш   мартадан   ортиқ   қайта
ишлатилиши   мумкин.   Магнитит   катализатор   фаоллиги ни   сезиларли
даражада оширади.
Lа(ОH)
3 /Fe
3 О
4  магнитит нанозаррачаларнинг синтези.
1 -схема Nитрилларнинг Lа(ОH)
3 /Fe
3 О
4  устидан синтези
Ni-асосли гетероген катализаторлар
11 2019 йилда Ян ва унинг ҳамкасблари классик чўктириш усули билан
тайёрланган   Al
2 О
3 \Ni   катализатори   устида   ишлашди.   [28 ]   Ушбу
катализатор   томонидан   катализланган   спиртлардан   нитрил лар   ишлаб
чиқариш   оксидловчисиз   шароитда   нисбатан   паст   ҳ ароратларда   амалга
оширилиши   мумкин.   Кинетик   тадқиқотлар   шуни   кўрсатадики,
алкоголнинг   α-H     ни   йўқ   қилиш   тезлигини   аниқлади.   Ушбу   катализатор
алдегид   ва   аммиакларнинг   конденсацияси да   муҳим   рол   ўйнайди.
Aлифатик   ва   бензил   спиртлари   қатори   ў ртача   ва   аьло   даражада
самарадорлик к а   мос   келадиган   нитрилларга   айланади.   Айни   пайтда
катализатор   48   соатлик   синовда   мукаммал   барқарорликни   намоён   этади.
Бу   эса   реакцияларда   фойдаланиш   учун   қулайроқ.   Аввалги   тадқиқотларга
асосланиб,   ҳ удди   шу   гуру ҳ   а   спиртларни   нитрилларга   айлантириш   учун
Ni/Ме   биметалли   катализаторлар   серияси   мос   келади.   Бу   катализаторлар,
шунингдек    классик чўктириш усули билан тайёрланади. Бундан ташқари
юқори   ҳароратда   (400-600°C)   водородни   камайтириш   талаб   қилинади.
Улар   орасида   NiCu   нитрилларнинг   энг   юқори   маҳсулдорлигини
таъминлаш учун энг яхши комбинацияли катализатор, чунки реакциянинг
фаоллашниш   энергияси     NiCu/Al
2 О
3   катализатори   томонидан   энг   паст
ҳ арорат   таъминланган.       [29]   NiCu/Al
2 О
3   нинг   нисбати   Ni
0,5 Cu
0,5 /Al
2 О
3   энг
яхши   каталитик   қобилиятни   кўрсатиши   аниқланди.   Бу   эса     бирламчи
спиртларни нитрилларга айланиши учун оптимал таркиб .
12 2   -   с хема   .   Ni/Al
2 О
3 -турли   хил   спиртларни   катализаторга   айлантири шда
мос келадиган нитриллар .
Ni
0.5 Cu
0.5 /Al
2 О
3  катализаторнинг синтез жараёни
З ҳ ао   гуруҳи   [30-31]   оқимли   системада   гетероген   катализаторлар
иштирокида   оксидловчиларни   қўлламасдан   спиртларни   нитрилга
айлантириш   жараёни ни   ўрганди.   Ҳароратнинг   380-420ºC   қийматида
CоNi( a -Al
2 О
3 )   катализатори   иштирокида   оқимли   реакторда   этанолнинг
ацетонитрилга айланиш даражаси 82%   ни   ташкил   э тди.   30%   Zn /4,5   C u / a -
13 Al
2 О
3   катализатори   иштирокида   ст и рол   оксидининг   нитрилга   айланиш
даражаси   88%   [32]   аллел   спиртининг   пропионитрилга   айланиш   даражаси
420º C   да 66% ни ташкил этади [33]. Бундан ташқари 340º C   [34] да бензил
спиртининг   юқори   унум   билан   бензонитрилга   айланишини   C u/м- Zn О
2
катализатори   иштирокида   олинган.   Берилган     ушбу   усулларда
нитрилларни   синтез   қилиш   нисбаттан   юқори   ҳароратларда   (     280-500ºC)
олиб борилади.
Юқори   ҳароратда   катализаторнинг   дезоксивизацияси   ҳосил     бўлган
маҳсулотларнинг парчаланиш ва катта миқдорда энергиянинг сарф бўлиши
ушбу йўналишни саноат миқёсида  қўллашга халақит беради. Бу масалани
ҳал   қилиш   учун   Ян   гуруҳи   чўктириш   усулида   олинган   Ni/Al
2 О
3
катализаторни   таклиф   қилди.   Ушбу   катали з атор   иштирокида   бирламчи
спиртларнинг паст ҳароратда яъни 190-250º C   оралиқда содир бўлади [35].
Гексанол-1   нинг   оқимли   реакторда   гексанитрилга   айланиш   реакцияни
ушбу   жараён   кинетикасини     ўрганишга   модел   сифатида   олинган.
Кинетикани ўрганиш жараёнида изатоп, инфирақизил, фуре спектроскопия
усулларини   қўлланилди.   Олинган   натижалар   спиртнинг   Al
2 О
3   юзасига
адсорбсияланиши   ҳамда   Ni   метали   спиртнинг   а   углероддаги   C-H   боғни
узишда   иштирок   этишини   кўрсатди.     Al
2 О
3   юзасидаги   Люсни   кучсиз
кислота   марказлари   SiО
2   ёки   CаSiО
3   юзасида   аммиак   ва   алдегид
таъсирлашиш   реакцияси   2   марта   кучлироқ   боришини   исботлади.   Яхши
деспергирланган Ni нинг унга мос келувчи кислотали марказларнинг тўғри
танланиши   нитриллар   синтез   қилиш   нисбатан       паст   ҳароратларда   олиб
бориш   имконни   яратади.   Ушбу   катализатор   ёрдамида   10   дан   ортиқ
ароматик  спиртлар ни   68-99%   унум да   к е ракли  нитрилларга   айлантирилди.
Ишлатилган   катализатор   биринчи   48   соат   давомида   фаоллигини
тушурмайди. 
14 Pt   ли   ге те роген   катализаторлар   саноатда   спиртларни   алдегидга
айлантириш   жараёнида   қўлланиб   келинган.   Афторлаш   ушбу
катализаторларни   спиртларнинг   амоксиддирлаш   реакциясида   катализатор
сифатида   синаб   кўрдилар.   Буни нг   асосий   сабаби   шундаки   спиртлар
нитрилга ўтишдан олдин улар алдегидга айланади. Катализатор таркибига
калийкарбонат   ва   висмут   сақлаган   тузлар   киритилганди.   Мураккаб
таркибга   эга   бўлган   гетеросиклик   спиртларнинг   юқори   унум   билан
нитрилларга айланиши кузатилади. 
Ru(ОH)
3 / Al
2 О
3  катализатори иштирокида бир гуру ҳ  олимлар спиртларнинг
дегидрогенлаш   [38-39],   аминлаш   [40-41] ,   аминларни   амидларгача   [42]
каталитик   оксигинизация   реакцияси   ўрганилган.   Ушбу   муал л ифлар
яратилган катализаторларнинг [43] ароматик ва гет е роароматик   бирламчи
спиртларни   нитрилга   айланиш   реакциясини   мувоффаққиятли   синаб
кўрдилар.   Даставвал   аммиакнинг   тетрагидрофуран   эритмасида   2-
нафталинметанолни   2-нафтонитрилга   айланишда   мувоффаққиятли
қўллашди. 
15 3 -жадвалдан   кўриниб   турибдики     Ru (ОH)
х / Al
2 О
3   энг   юқори   каталитик
фаолликни   намаён   этади.   Ru   нинг   қолган   бирикмалари   юқори   каталитик
фаолликни   намаён   э тмайди.   Жараён   қуйидаги   шароитда   олиб   борилади.
ҳ арорат   120-130º C   босим   6   атм.   Реакция   маҳсулоти   соф   ҳолда   силикагел
билан тўлдирилган калонкали хроматографик усулда ажратиб олинган. 
Бошланғич   спирт   сифатида   бензил   ва   3,4-пентил   метанол   олинган   вақтда
амоксиддирлаш   реакцияси   Cu   сақлаган   галлактиоксидаза   ферменти
ёрдамида нитрилга айлантирилди. 
Органик   нитрилларни   синтез   қилишда   катализатор   сифатида   сил и кагел
ғовакларига жойлаштирилган М n  катализатори қўлланилади. 
Сувли   му ҳ итда   спиртларни   нитрилга   айлантириш   жараёнида   катализатор
сифатида   графинга   шимдирилган   Zn   оксиди   қўлланилган.   Биринчи
16 босқичда   графин   оксиди   тайёрла нди   ва   унинг   устига   э лектроосмотик
кучлар   таъсирида   Zn   ионлари   адсорбсияланди.   Кейинчалик   N аОH
иштирокида   Zn О   нанозаррачалари   ҳосил   бўлади.   Тажрибалар   асосида
графин   оксидлари   қатламларини   назорат   қил и ш   ҳисобига   Zn О
нанозаррачалар   маълум   ў лчамда   жойлаштириш   мумкин.   Яратилган
катализаторлар алифатик, ароматик, гетероароматик бирламчи спиртларни
нитрилга айлантириш реакциясида қўлланилади.    Юмалоқ асосли колбага
1   ммол   спирт,   2   ммол   аммиак   ва   2   мл   сув   қўшиб   аралаштирилади.
Аралашма устига 3 мол %   Zn О\ Ge О қўшилади ва тажриба 90º C   ҳароратда
олиб борилади. Реакция маҳсулоти юпқа қавват хроматографияси усулида
аниқланди. 
Спиртларни   нитрилгача   амоксиддирлаш   реакцияси   катализатор   сифатида
муаллифлар   углерод   ғовакларига   шимдирилган   Fe \ Cu   биметали
нанозаррачаларини   қўллашди.   У шбу   биметал   катализатори
нанокатализаторларга   нисбатан   у нуми   юқори   э канлиги   исботла н ди.
Юқори   унумга   эга   бўлиш   учун   металтузларнинг   бир   вақтнинг   ўзида
қайтарилиш шароитлари аниқланди. 
Валентлиги ўзгарувчан метал л  оксидлари спиртларнинг нитрилга айланиш
жараёни   каталитик   фаоллик к а   э га   эканлиги   к у затилади.   Бу   жара ё нда
марганес ( II ) оксиди юзасига чўктирилган А u   нанозаррачалари   б ошланғич
бензил   спиртининг   нитрилга   айланиш   жараённи   секинлаштириб   юқори
селективлик   билан   бензоамид   реакциясини   тезлаштиради.   Э нг   қизиги
бензил   спиртининг   бензонитрилга   айланиш   жараёнида   паст   каталитик
фаолликни   н а м о ён   этган       Al
2 О
3 \ Cu О   ва   Ge О   оксидаларига   А u
нанозаррачалари   чўктирилган   уларнинг   каталитик   фаоллиги   ортади.     Бу
натижалар   спиртларни   амоксиддирлаш   реакциясида   А u   нанозаррачалари
ҳ ам юқори фаолликни н а м о ён этишини кўрсатади. 
17 II .   ТАЖРИБАВИЙ ҚИСМ.
2 .1.     Қурилма   схемасини   тасвирлаш   ва   амалиётни   ў тказиш
методикаси.
Бошлан ғ ич   спиртларни   аммиак   билан   ц ианлашни   газ   фазасида,
атмосфера   босими   остида   оқова   қурилмада   бажарилган   ва   1 -расмда
тасвирланган.   Бу   қурилма   шиша   реактордан   (2)   жойлашган   ва   у   электр
қувур   печидан   (1)   иборат.   Реакторни   юқори   ва   пастки   қисмида   “реакция
зонасида”   катализатор   жойлаштирилган,   кварц   шишаси   билан   (1:1)
нисбатда   аралаштирилган.   Реакторни   юқори   қисми   қиздирувчи   ва
бу ғ лантирувчи   б ў либ   хизмат   қилади.   Температурани   э са   ромел   термапор
билан   ў лчанади   (5)   потен ц иометр   билан   бириктирилган   (6)   ва
термарегулятор   билан   бошқарилади   (7)   уни   аниқлиги   ±1 0
C   га   т е нг.
Спиртни етказиб берувчи (8) тиббиёт шприцидан иборат. У поршен Д.С.П-
2П электродвигател ёрдамида ва шест е рналар ёрдамида ҳаракатланади ( у
спиртни     реакторга   етказиб   бериб   туришини   бошқаради).   Қабул   қилувчи
(9) ва тузоқ (10) шишадан тайёрланган шунингдек сув к ў йлакчалари билан
қопланган   газ   қурилмасини   асосий   тугунлари   :   аммиак   баллони   (10),
киритиладиган газни тезлигини  ў лчайдиган реометр (11), газсимон реакция
махсулотларини йи ғ иш учун газометр (12). 
Тажрибани   ў тказиш   учун   аммиак   (10)   реометр   орқали   (11)   ва
қуритувчи   орқали     реакторни   юқори   қисмига   ў тади,   у   ерда   эса   бир
вақтнинг   ў зида   белгиланган   тезликда   бошлан ғ ич   модда   спирт   ҳам да
дозатор   ёрдамида   етказиб   берилади.   Бу ғ лантирилган   ва   қиздирилган
гомоген   аралашма   катализатор   қатлами   орқали   ў тади,   реактордан   чиққан
парлар   конденсацияланади   ва   қабул   қилувчи   билан   тузоққа   йи ғ илади.
Қурилмадан   чиққан   газ   20%   H
2 SО
4   (14)   билан   ювилади   ва   кейин
аҳамиятига   к ў ра   бу   газлар   газометрда   йи ғ илади   ва   атмосферага   чиқариб
юборилади .   Нефт   кимёси   жараёнларида   ишлатиладиган   реакторларнинг
18 бундай   турига   қувурли   ва   тарелкали   турлари   киради.   Умуман   бундай
реакторларда модда заррачалари аниқ  йў налиш б ў йлаб ҳаракатланади. Ҳар
бир   заррача   олдинда   ва   кейинда   ҳаракатланаётган   заррача   билан
аралашмасдан   ў зидан оқимдаги аввалги заррачани сиқиб чиқариб,   ў рнини
эгаллаб боради. Заррачаларнинг реакторда б ў лиш вақти ҳаммаси учун бир
хил б ў либ:
 = 	  = 	  / В
c         (2.1)
бу ерда: 	

  - елементар оқим ҳажмининг реакторда б ў лиш вақти, 

 - реакторда заррачанинг мавжуд б ў лишини  ў ртача вақти, 
1-расм.   Нитрил   синтез   қилиш   қурилмаси:   1-реактор,   2-шиша   трубка,   3-
шиша   майдалари,   4-катализатор,   5-термопар а ,   6-потен ц иометр,   7-
терморегулятор,   8-дозатор,   9-қабул   қилувчи,   10-аммиак   балони,   11-
реометр, 12-газометр

 – ҳажм, 
В
с   – вақт бирлигига тў ғ ри келувчи модда миқдори; м 3
/с.
19 Ў рганилаётган   реакторларда   уларнинг   узунлиги   б ў йича   реакцияга
киришувчи   модда   консентрасияси   бир   маромда   ў згариб   бориши   туфайли
реакция тезлиги ҳам  ў згариб боради.
Сиқиб   чиқариш   режимида   ишловчи   реакторлар   қаторига   газ   фазали
катализаторли,   полкали   (равоқчали),   филтрлаш   қатламли   контакт
аппаратлари, конвертор ва шахтали печларни ҳам киритиш мумкин. 
Синтезни боришини контрол қилиш реакция махсулотини чиқишидан
аниқланади ва берилган хроматографик анализ орқали аниқланади. Ҳамма
тажрибалар   қайта   қилинган   ва   натижалар   ишни   тажрибавий   қисмида
келтирилган, у тажрибалар фактор бажарилган ишларни  ў ртачасидир.
2 .2.  Катализатор тайёрлаш .
             Бизга  ма ь лумки кимё саноатида    олинадиган  махсулотларнинг   90%
катализатор  иштирокида оли б  борилади.   Спиртнинг NH
3  билан  ц ианланиш
реакцияси   газ   муҳитида   олиб   борилади   ва   шунинг   учун   бизлар   асосан
қаттиқ   агр е гат   ҳолатга   эга   бўлган   катализаторлар     олиш   билан
шуғулландик.   Бизга   маьлумки   саноатда   олинадиган   катализаторлар   олиш
турли ҳил усулларда амалга оширилади.   Буларга асосийлари
1.Чўктириш усули билан ;
2.Шимдириш усули билан ;
3.Бошланғич моддаларни механик аралаштириш билан ;
Изо-бутил     ¿
)   –   спиртини   NH ₃   билан   таъсирлашиш   реакцияси   чўктириш
усулида   олинган   катализаторлар   иштирокида   ўрганилади.   Саноатда
чўктириш   усули   билан   олинадиган   катализаторлар   умумий   қуйидаги
жараёнлар кетма-кетлигидан сўнг ҳосил қилинади.
20Eritish
Cho’ktirish Filtrlash Cho’kmani yuvish
kuydirish
Quritish
tabletkalash         Чўктириш жараёнида ишлатиладиган эритмаларни тайёрлашда асосан
нитратлар,   металларнинг   сувда   эрийдиган   нитратлари,   ацтатлари
оксалатлари   ишлатилади.   Тузларнинг   сув   билан   таъсирлашув   натижасида
гидратланган катион ҳосил бўлади. 
             Гидролиз маҳсулоти                  ш ундай таркибга эга бўлган
таркибда   полимерланади.   Формуладаги   n   –   нинг   қиймати   гидролиз   шарт
шароитига   ва   металлнинг   табиатига   боғлиқ   бўлади .  Бошланғич   э ритманинг
таркиби   гидролиз   вақтига ,   катионнинг   табиатига ,   э ритманинг   муҳитига
э ритма   консентрацияси   ва   бошқаларга   боғлиқ   бўлади . 
      Гидролиз   жараёнининг   унуми   ҳосил   бўлаётган   чўкмаларнинг   физикавий
хоссаларига   ҳамда   улардан   олинадиган   катализаторларнинг   фаоллигига
кучли   таъсир   э тади . 
Шунинг   учун   э ритма   тайёрлаш   кучли   аралаштириш   йўли   билан   амалга
ошириш   керак . 
      Чўктириш  –  бу   бошланғич   э ритмаларнинг   ўзаро   кимёвий   таъсирлашуви
натижасида   қаттиқ   фазанинг   ҳосил   бўлиш   жараёнидир .   Еритманинг
чўкмага ўтиш жараёни 2 босқичдан иборат.
1. Чўкма куртакларининг пайдо бўлиши
2. Кристалларнинг ўсиши  
            Чўкма   куртакларининг   ҳосил   бўлиш   тезлигига   э ритманинг   механик
аралашиши   катта   таъсир   етади.   Аралаштириш   куртакларнинг   кейинг и
ўсишига ёрдам беради.     Катализаторлар олиш технологиясида чўктириш
ва   филтрлаш   жараёнининг   тезлиги   чўкманинг   намлигига   (заррачалар
21 ўлчами қанча кичик бўлса ҳосил бўлган чўкманинг намлиги катта бўлади)
чўкманинг ҳажмий юзасига ҳамда зичлигига боғлиқ.  
          Катализатор   олиш   технологиясида   кристалл   чўкмаларнинг   аҳамияти
паст.   Чунки   тартиб   билан   жойлашган   кристалл   панжарада   атомларда
ортиқча   энергия   бўлмайди.   Шу   сабабли   кристалл   чўкмаларда   олинган
катализаторларнинг   кимёвий   активлиги   юқори   емас.   Шунинг   учун   кимё
саноатида   аморф   тузилишга   э га   бўлган   кўпчилик   моддалар   катализатор
сифатида   ишлатилади.   Олинадиган   катализаторнинг   хусусиятига   қараб
чўктириш   жараёнига   маълум   бир   талаблар   қўйилади .         Чў ктириш,   тўлиқ
чўкиш,   селективлик,   қаттиқ   фазанинг   бир   хиллиги,   чўкмани
характерлилиги,   бошланғич   э ритмаларнинг   ҳар   хиллиги,   чўктирувчининг
нархи   ва   бошқалар.   Ҳосил   бўладиган   чўкманинг   хоссалари   (дисперслиги,
ғоваклиги,   заррачанинг   формаси)   чўктириш   ҳароратига,   еритманинг   pH
қийматига,   бошланғич   модданинг   таркиби   ва   консентрациясига,
аралаштириш   тезлигига   ва   чўктирувчининг   шарт   шароитига   боғлиқ,
муҳитнинг   ҳар   хил   қийматда   олинган   чўкмалар   одатда   т ў лиқ   гидролизга
учрамаган   маҳсулотлардан   иборат   бўлади   ва   ўз   навбатида   чўкма
юзасининг   камайишига   оли б   келади.   Чўктирувчи   доимий   равишда
қўшилиб турган пайтда бир хил таркибли катион олиш мумкин.
               Кислотали тузларни ишқор еритмаси билан чўктириш давомида pH
қиймати   кичик   бўлган   чўкма   чўкмага   тушади.   Чўктириш   қиймати   бир
бирига   яқин   бўлган   гидроксидлар   бирга   чўкади   ва   бунга   биргалашиб
чўкиш   дейилади.   Биргалашиб   чўкиш   жараёни   аралаш   кристаллар   хосил
бўлишига   олиб   келади   ва   бунинг   натижасида   битта   кристалл
иккинчисининг ичига жойлашади.
                Саноатда   ишлатиладиган   80%   катализаторлар   ана   шу       усул   билан
олинади.   Бу   усулнинг   қулайлик   томони   шундаки   катализатор
компонентлари нисбатларини ҳоҳлаган нисбатда  ўзгартириш мумкин. Биз
бу   катализаторлардан   6   хилини   тайёрладик.   Бунинг   учун   биз   мис   нитрат
22 Cu(NО
3 )
2 *6H
2 О,   рух   нитрат     Zn(NО
3 )
2 *6H
2 О,   хром   (III)   нитрат
Cr(NО
3 )
3 *9H
2 О,   алюминий   нитрат   Al(NО
3 )
3 *9H
2 О   дан   10%   еритмасидан
тайёрлаб оламиз  уларни ҳар хил нисбатда аралаштирамиз.
                                                                                                            Жадвал 1.
Катализатор тайёрлашда бошланғич еритмаларнинг хажмий нисбатлари
№ Cu(NО
3 )
2 Zn(NО
3 )
2 Cr(NО
3 )
3, Al(NО
3 )
3
1       10          10         5        5
2       10           5        10        5
3       10           5         5      10
4       5         10        10       5
5       5          5        10      10
6      10          5         5      10
                  Биз   катализаторлар   тайёрлаш   жараёнида   бошланғич   тузлар
нисбатларини турли хил нисбатларда олиб 6 хил катализатор тайёрладик. 
              Маълум   бир   нисбада   аралаштирилган   бошланғич   еритмалардан
тайёрланган   еритма   (В=300мл)   2-расмда   келтирилган   стаканга   солинади.
Ушбу   аралашмага   томчилатиб   (40   томчи/мин)   10%ли   ишқор   еритмаси
қўшилади. Бу вақтда магнитли аралаштиргич ёрдамида чўктириш жараёни
аралашмани   интенсив   тезлигида   олиб   борилади.   Ишқор   еритмасининг
қўшиш   давомийлиги   еритма   pH   қиймати   pH=5,2   қийматгача   давом
еттирилади. Еритманинг pH қиймати эса аралашмага туширилган шишали
водород   электрод,   хлор   кумушли   таққослаш   электроди   билан   назорат
қилинади.
23                                           
                2 -  р асм. Чўктириш жараёнини амалга ошириш қурилмаси.
1-таққослаш   электроди,   2-   нитрат   тузлари   аралашмаси,   3   –   магнит
аралаштиргич,   4-магнитли   пропеллер,   5-шишали   водород   электроди,   6   -
ишқор еритмасининг манбаи
           Тайёрлаб олинган еритмаларни,   у ларни   pH 5,2 дан оширмаган   ҳолда
NaOH нинг 10% еритмаси билан чўктириб оламиз.
        Cu(NO
3 )
2 +2NaOH=Cu(OH)
2 +2NaNO
3
       Zn(NO
3 )
2 +2NaOH=Zn(OH)
2 +2NaNO
3
      Cr (NO
3 )
3 +3NaOH=Cr(OH)
3 +3NaNO
3
       Al(NO
3 )
3 +3NaOH=Al(OH)
3 +3NaNO
3
            Уларни   филтрлаймиз ,   филтрлаш   жараёни   тугаганидан   кейин   уларни
ювамиз ,   ювиб   бўлганимиздан   кейин   қуритамиз .   Қ уритиш   жараёни
тугаганидан   кейин   эса   муфел   печида   яхшилаб   куйдирамиз   бунда
таркибидаги   О H -
  ва   N О
3 -
  ионларидан   тозалаб   оламиз   ва   уларни
таблеткалаб   катализаторни   тайёрлаймиз .
Гидроксидларнинг   киздирилиши   натижасида   улар   оксидлар   шаклига
ўтади.
1.2Al(OH)
3   = 2AlOOH + 2H
2 О ;
24 2. 2Al(OH)
3   = 2Al
2 O
3  + H
2 О .         харорат 175 0
С   юкорида
3. Cu ( OH )
2  =  Cu О  +  H
2 О.             харорат 75 0
С   юкорида
4. Zn(ОH)
2  = ZnО  +  H
2 О.              харорат 125 0
С   юкорида
5.2 Cr (ОH)
3   =  C r
2 О
3   + 3H
2 О.          харорат 150 0
С   юкорида
               Енди бизга керакли бўган ҳар хил нисбатдаги   Cu О,   Zn О,   Cr
2 О
3 , А
2 О
3
дан   иборат   катализаторни   таёрладик.     Бундан   ташкари   юкорида
келтирилган   усул   билан   алохида   олинган   тузлардан   тайёрланган   соф
холдаги оксид катализаторлар хам синтез килиб олинди. 
2 .3. С уюқ моддаларни анализ қилиш .
    
Газ   хроматографияси   газ   адсорбсион   ( харакатсиз   фаза   адсорбент -
каттик   мода )   газ   суюклик   хроматографияси   ( харакатсиз   фаза   – сую қ лик )
вариантларига   б ў линади .   Хар   кандай   газ   хроматографи   асосий   қ уйидаги
қ исмлардан ташкил топган (1-расм)
25 3- расм. Газ хроматографининг асосий қисмлари. 
1- харакатли   фаза   манбаи,   2-   газ   о қ ими   тезлигини     бошкарувчи
қ урилма,   3-   дозатор,   4   –   хроматографик   колонка,   5-детектор,   6-
термостат, 7 –потенсиометр.
      Газ хроматографияси усулларида     иситилган     газ     оқимига текширилувчи
моддалар     аралашмаси     юборилади.     Агар   аралашма   суюқлик   бўлса,     у
термостатда юқори     харорат     таъсирида     газ холга айланади, сўнг қўзғ а лмас
фаза  билан тўлдирилган  хроматографик  колонкага  ўтади.     Хроматографик
колонкада     текширилувчи   моддалар     қўзғ а лмас     фаза     ва   газ   фазалари
орасида бир неча бор адсорб ц ия ва     десорб ц ия     про ц ессларига     учрайди     ва
бир-биридан   ажралади.   Моддаларнинг   бир - биридан   ажралиш
самарадорлиги   уларнинг   тақсимланиш   коеффисентига   боғлиқдир .
            1.  Хроматографик   колонкаларнинг   ўлчамлари  1000  х   0,3  см .
          2.   Қўзғ а лмас   фазани   ушлаб   турувчи   қаттиқ   фаза ,   натрий   ишқори   ва
алкилсулфатларнинг   натрийли   тузлари   (0,3     г     дан )   билан   ишланган
Хезасорб -W (0,25-0,5  мм ).
          3.  Қўзғ а лмас   фаза - ўрганилган   суюқ   фазалар ,   қаттиқ   фазага   нисбатан  1:5
нисбатда   олинади .
          4. Хроматографик колонка ва детектор блокининг харорати   1 75 0
  С ,        
     5. Қўзғалувчи фаза (газ) - азот.
          6. Газнинг тезлиги - 50-60 мл-дақиқа.
          7. Детектор токи - 60-100 МА
8.   Хроматографнинг ёзиш масштаби 1:1.
9.   Хроматографик   қоғоз   лентасининг   юриш   тезлиги 720   мм/соат.
          Суюқ   реакция   махсулотларини   тахлили   текширувчи   диаграмма
лентасини   юргизиш   билан   бошланади.     Бунда   хроматографга   хаво
намунаси   юбориб   кўрилгандан   сўнг,   унга   қуйидаги   усулда   олинган
аралашма   юборилади:     Бунда   аралашманинг   юборилган   вақти,
26 хроматографиянинг егри чизи қ ларининг  э нг баланд нуқталарининг ёзилиш
вақтлари (ёки масофаси) белгиланади. 
  Кузатувлар   ЛХМ - 8 мД     хроматографида   ўтказилган ,   иссиқлик
ўтказувчан   –   катарометр   детектори   иштирокида   суюқ   фазани   танлаб   олиш
ҳозирги   вақтдаги   емперик   усули    билан   амалга   оширилади  .
Газ   суюқлик   хроматографияси   (ГСХ)   хроматография   усулларидан
бири  бўлиб,   ҳозирги   вақтда   кэнг   тарқалган   усуллардан   ҳисобланади.   ГСХ
да   сорбент   қуруқ   инерт   моддалардан   иборат   –   суюқ   фазани   ушловчи
сифатида   (носител)   фойдаланилади.   Ушбу   инерт   моддалар   усули   турли
еластомерлар қўзғолмас фаза сифатида шимдирилади, буларга қуйидагилар
мисол   бўлади.   ХЕ-30,   ХЕ-60,   ОВ-   101   ва   хокозолар.   Еластомерлар   инерт
моддаларга турли миқдорда шимдирилган бўлади. 5% ХЕ-30, 3%-ХЕ 60.
 
Қўзғалмас суюқ фазаларни сорбентга ўтказиш ва тайёрлаш
 
Газ   суюқлик   хроматографияси   (ГСХ)   хроматография   усулларидан
бири  бўлиб,   ҳозирги   вақтда   кэнг   тарқалган   усуллардан   ҳисобланади.   ГСХ
да   сорбент   қуруқ   инерт   моддалардан   иборат   –   суюқ   фазани   ушловчи
сифатида (носителб) сифатида фойдаланилади. Ушбу нерт моддалар усули
турли   еластомерлар   қўзғолмас   фаза   сифатида   шимдирилади,   буларга
қуйидагилар   мисол   бўлади.   ХЕ-30,   ХЕ-60,   ОВ-   101   ва   хокозолар.
Еластомерлар инерт моддаларга турли миқдорда шимдирилган бўлади. 5%
Х-30, 3%-ХЕ 60.
Қўзғолувчи   фаза   сифатида   азот   ва   турли   инерт   газлар   ишлатилади.
Масалан: аргон ва гелий.
Моддаларни   ажратиш   жараёни   хроматографик   колонкаларда   ўтади.
Колонкалар уч хил бўлади: диаметри 3-10мм бўлган (насадкали), диаметри
0,3-0,9 мм бўлган (микронасадкалар) ва капилляр.
27 Колонкалар асосан шиша ёки зангламас пўлат ва мисдан тайёрланади.
Уларнинг   шакли     U   симон,   спирал   ва   айланмасимон   бўлади.     Тўлдирилган
колонкалар 50 см дан 300 см гача (баъзан-15м) ва ички ўлчами диаметри 3-
10мм га етади.
Тўлдирилган   колонкалар   ҳам   шиша   ёки   пўлатдан   тайёрланиб,
узунлиги 3 м дан 30 метргача бўлиши мумкин. Ички диаметри 0,3-0,9 мм
ни ташкил қилади.
Колонкаларнинг   шакли   таҳлилга   таъсир   қилмайди.   Шунинг   учун
колонкаларга   исталган   шакл   бериш   мумкин.   Пўлат   ва   мис   колонкалар
ички     юзаси   коррозияга   бардош   берадиган   ва   оксидлардан   тозаланган
бўлиши керак. Бу колонкалар термостатга қўйилиб қиздирилади, қиздириш
турлича бўлиши мумкин. Масалан: иссиқ ҳаво оқими, суюқлик, қайнаётган
суюқлик   буғлари   ва   металга   бириктирилиб,   металдан   ток   ўтказиш
ёрдамида қиздирилади.
 
Инерт қаттиқ моддаларнинг асосий хусусиятлари
 
ГСХ   да   моддаларни   таркибий   қисмларга   ажралиши   қўзғалувчи   газ
билан   қўзғалмас   суюқ   фаза   ўртасида   бетўхтов   амалга   ошади.   Қўзғолмас
суюқ   фаза   қаттиқ   моддага   шимдирилган   бўлиши   ёки   колонка   ичи
тўлдирилган  бўлиши  мумкин.  Бунда  қўзғолмас  суюқ  фаза  катта   юзага   эга
бўлиши ҳамда газ фазаси билан яхши тегишини таъминланиши керак.
Суюқ   фазани   ушловчи   модда   яъни   сорбент   кимёвий   жиҳатдан   инерт,
яхши хўлланиши, сирт  юзаси 0,05 дан 10м 2
/г бўлиши ва юқори хароратда
парчаланмалиги   лозим.   Қўзғолмас   суюқ   фаза   қуйидаги   талабаларга   эга
бўлиши керак:
1.                                 Қўлланиладиган хароратда кам буғланадиган
2.                                 Ажратиладиган   аралашма   таркибий   қисмларини
таркибларга яхши ажрата олиши
28 3.                                 Термик жихатдан турғун ва инерт бўлмоғи, колонка ишинги
2-3 ой мобайнида тўхтовсиз таъминлаши лозим.
4.                                 Ишчи   хароратда   ички   масса   алмашинувида   жуда   кам   буғ
зичлигига эга бўлиши керак.
5.                                 Қаттиқ   модда   юзасини   ва   капилляр   колонка   ички
деворларини   яхши   хўллаши   ва   шунинг   билан   бирга   колонкани
самарадарлигини ошириши.
6.                                 Нисбатан кэнг қўлланиладиган эритувчиларда яхши эриши
лозим.
Қўзғалмас суюқ фазалар (ҚСФ) қутблилигига     қараб 5 гурухга бўлинади:
1.                                 Қутбсиз ҚСФ фазалар (парафинлар): сквалан.
Қутбсиз     парафин,   апиезонлар   ( Ҳ ,   Ж ,   К ,   Л ,   М ,   Н ,   О ),   тозаланган
вазелин   мойи,   гексадэкан,   гептадэкан,асосан   қутбсиз   ва   кам
қутбли   моддалар:   углеводородлар,   мураккаб   ефирлар,
алдегидлар,   кетонлар,   юқори   мой   кислоталарнинг   метил
ефирлари таҳлилида қўлланилади.
2.                                 Ўртача   қутбли   ҚСФ   ўз   молекуласида   кам   қутбли
функсионал гурух сақлайдилар ва қутбли ва қутбсиз моддаларни
ажратишга ишлатилади.
3.                                 Қутбли   ҚСФ   ўз   молекуласида   қўплаб   юқори   қутбли
функсионал   гурухлар   сақлайди.   Бу   ҚСФ   лар   кучли   ва   кучсиз
қутбли моддаларни ўжратиш учун фойдаланадилар.
4.                                 ҚСФ молекулалари ажратиладиган моддалар молекулалари
билан кучли водород     боғларини ҳосил қилади.
5.                                 Махсус   суюқ   фазалар,   булар   комплекс   ҳосил   қилиш
ҳисобига моддаларни таркибий қимларга ажратадилар.
 
29 Қаттиқ инерт моддаларга суюқлик фазани ўтказиш
 
  Бу   жараён   қаттиқ   сорбент   устига   суюқ   фазани   бир   хилда
қопланишини   таъминлаши   лозим.   Суюқ   қатламнинг   бир   хиллиги
колонкаларнинг ажратиш самарадорлигига кучли таъсир қилади.
Суюқ   фазани   сорбент   юзасига   ўтказишдан   аввал   унинг   мос   келувчи
еритувчида   (спирт,   асетон,   бензол,   хлороформ,   дихлоретан,
углеродтўртхлорид,   метанол,   диетил   ефири,   петролейн   ефири   ва   б),
еритмаси   тайёрлаб   олинади.   Шундан   сўнг   у   сорбент   билан
аралаштирилади. Суюқ фазани сорбентнинг юзасига ўтказишнинг қулай ва
кэнг   тарқалган   усули   бу   еритувчини   буғлатиш   йўли   билан   тайёрлаш.
Бунинг   учун   таги   юмалоқ   колбага   суюқ   фаза   еритмасидан   қуйилади   ва
қаттиқ   сорбент  солинади.   Суюқ  фаза   еритмасини  қаттиқ  сорбент  хажмига
нисбатан   5-10%   миқдорида   кўпроқ   олинади.   Токи   еритма   сорбентни   тўла
қопласин.
Колбани тез-тез чайқатиб турилади ва бу жараён кўп соат давот етади.
Кейин   колбани   сув   ҳаммомига   туширилади   ёки   вакуум-насосга   улаб,
органик   еритувчи   буғлатилади.   Ҳосил   бўлган   сорбентни   қуритиш
жавонида   еритувчи   учиш   хароратдиан   10-50 0
С   юқори   хароратда
қиздирилади.
Хозирги   вақтда   саноат   миқёсида   суюқ   фаза   билан   қопланган   тайёр
сорбентлар   чиқарилмоқда.   Бу   хроматографик   колонкаларни   тайёрлаш
жараёнини анча энгиллаштиради.
 
ГСХ қўлланиладиган колонкалар ва уларни сорбент билан тўлдириш
30  
Қаттиқ   сорбент   –   сферохром   (заррачалар   ўлчами   0,2-0,3мм)   қуритиш
жавонида   20-50 0
С   хароратда   3   соат   мобайнда   қуритилади.   Чинни   тавоқча
40-50мл хлороформ ва 1г вазелин мойи солиниб, то вазелин мойи еригунча
аралаштирилади.   Унга   10г   сферохром   қўшиб   аралаштирилади.   Кейин     сув
ҳаммомига   қўйилади.   Товоқча   ичидаги   моддалар   вақти-вақти   билан
аралаштирилади.   Қиздириш   хлороформ   тўлиқ   учиб   кетгунча   қадар   давот
еттирилади.
Чинни   товоқчага   80мл   хлороформ   солиниб,   унга   1,4г   парафин
қўшилади.   Парафин   тўлиқ   ериб   кетгунча   аралаштирилади.   Сўнг   28г
сферохром-1   қўшилади   ва   яхшилаб   аралаштирилади.   Аралашма   сув
ҳаммомида   хлороформ   бутунлай   учиб   кетгунча   қиздирилади.   0,6м
узунликдаги   колонкани   тўлдириш   учун   вазелин   мойи   билан   тайёрланган
сорбентдан тахминан 9,6г сарф бўлади. 1,8м ли колонкани тўлдириш учун
парафинли сорбентдан тахминан 28-29г сарф бўлади.
Бошқа сорбентларни тайёрлаш учун қуйидагилар олинади:
А) уч етилингликол – 5,7г, қаттиқ сорбент-38г
Б) бензилдифинил – 3,8г, қаттиқ сорбент – 38г.
В)динонилфталат-3,8г, қаттиқ сорбент – 38г.
Уларни ҳам парафинли сорбентга ўхшаб тайёрланади.
Сорбентлар колонкага шиша ёки қоғоз воронка орқали солинади ва бу
вақтда   сорбент   бир   меёрда   тўлиши   учун   ёғоч   ёки   резинка   таёқча   билан
колонкага уриб турилади.
Колонка оғизлари шиша пахта билан беркилади.
 
Хроматографик колонканинг насадкаси
 
Заррачалар   катталиги   0,25-0,5   мм   бўлган   инзим   ғишти   ёки   бошқа
сорбентлар бўлакчаларини 1:1 нисбатдаги хлорид кислота билан 10 дақиқа
31 қайнатиб   ишланади.   Ишлов   2-3   маротаба   қайтарилади,   сўнг   нейтрал
шароитгача   тозаланган   сув   билан   ювиоиб,   қуритгич   шкафда   120-150 0
С   да
қуритилади.   Қуритилган   инзим   ғишт   ё   сорбент   муфел   печида   3   соат   100-
500 0
С   иссиқликда   қиздирилади.   Натрий   ишқори   ва   алкил   суфанатни
натрийли тузидан 0,1 дан олиб 100 мл метил спиртида еритилади.
30г қиздириб, совитилган инзим ғиштини чинни товоқчага солиб, унга
0,1г   натрий   ишқори   ва   алкил   сулфанатни   натрийли   тузини   сақлаган
метанол   еритмасидан   100   мл   қуйилади.   Аралашмали   товоқчани   сув
ҳаммомида спирт учиб кетгунга қадар қиздирилади.
6   г   тозаланган   Шостаков   балзами     сақлаган   100   мл   хлороформ   эритмани
ишланган   сорбент   устига   қуйилади.   Аралашма   еритувчи   учиб   кетгунча
қадар     аралаштириб   турилади.   Колонкани   17-18г   насадка   билан
тўлдирилади.   Махсус   асбоб   бўлмагани   тақдирда   насадкани   жойлаштириш
мақсадида   қаттиқ   буюм   билан   секин-аста   уриб   турилади.   Тўлдирилган
колонка   хроматографга   жойлаштирилади   ва   ишчи   хароратда   колонкага   2-5
соат   давомида   азот   гази   юборилади,   ўзгармас   0   (нол)   чизиғигача   сўнг
текширув олиб борилади.  
Реакциянинг суюк махсулотлари ни хроматографик анализ
қилиш.
Оптимал   шароитни   танлаш   учун   анализга   ҳаракатланмайдиган   суюқ
фазани   таъсир   қиладиган   миқдори,   колонкалар   температуралари,   газ
ташувчи    тезлиги  ва  бошқа   нарсалар  суюқ  маҳсулотларни  хроматографик
ажратиш   жараёнида   биз   томондан   ўрганилган.   Юқорида   келтирилган
факторларни     таъсирини   ўрганишда   газ   ташувчини   тезлиги   30   дан   60
мл/мин   гача   бўлади.   Ҳаракатланмайдиган   фазани   миқдори   5%   дан   20%
гача, колонкалар температураси 80 дан 120   0
C гача ва колонкани узунлиги
1м   дан   то   3   м   гача   .   Бунда   биз   катализатор   компонентларини   анализда
т ў лиқ   ажратиб   ҳам   оламиз.   Шу   нарса   аниқланганки   колонка
температуралари   тақсимлашда   ва   газ   ташувчининг   тезлиги   керакли
32 миқдорга   етказиш   учун   анализ   қилинадиган   моддани   молекуляр   массаси
орттирилиши керак.
Анализ  ў тказиш учун оптимал шароит танлашни охирги натижалари -
жадвалда келтирилган.                                                                     
                                                                                      
                                                                                                  2 -жадвал:
ХЕ-30     фазасида   спирт   ва   аммиакни   катализатор   иштирокида
таъсирлашишидан   олинган   махсулотларни   ажратиш   учун   келтирилган
оптимал шароитлар.
№ Таҳлил  э тиш шароитлари  Мақбул қиймат
1. Колонка   узунлиги  ,  м 1
2. Колонка   диаметри   мм 3
3. Колонка ҳарорати ,  0
С, 90
4. Азотнинг оқим тезлиги, мл/мин. 45
5. Детектор токи, мА 90
Юқорида   келтирилган   шароитларда   изобутил   с пиртининг   ц ианлаш
реакциясида олинган суюқ моддалар таҳлили  4  -  расмда келтирилган.
33 4   –   расм.   Изобутиронитрил   синтез ининг   суюқ   махсулотлари
хроматограммаси.
1 – изобутан, 2- изобутиронитрил, 3- изо-бутил спирти.
Хроматограммани сифат ва миқдорий интерпретацияси.
Хроматографик   сифат   анализини   ў тказишда   асосан   моддаларнинг
нисбий   ушланиш   вақти   ёки   нисбий   ушланиш   ҳажми   асосий   катталик
қилиб олинган.
Сифат   анализи   учун   бир   томондан   қ ў лланилган   бошқа   вариантини
мазмуни   шундаки,   кузатиладиган   аралашмага   еталон   аралашмаси
34 солинади.   Ч ў ққини   баландлигини   орттириш   (хроматограммадаги   еталон
қ ў шилгунча   б ў лган   ч ў ққи   билан   солиштириб,   кэнгайтирилмай)   анализ
қилинадиган   аралашмада   бизни   компонент   борлигини   к ў рсатувчи   б ў либ
хизмат   қилди.   Хроматограммани   миқдорий   интерпретациясини   ички
стандарт б ў йича амалга оширилди, у учун ацетофенон қ ў лланилди.
35 ИЗО-БУТИЛ СПИРТНИНГ АММИАК  БИЛАН ЦИАНЛАШ
РЕАКЦИЯСИНИНГ  ТЕРМОДИНАМИКАСИ  .
Спиртларнинг аммиак билан каталитик цианлаш реакциясини амалга
ошириш   амалиётини   бошлашдан   аввал   борадиган   жараёнларнинг
термодинамик хусусиятларни хисобга олиш эхтиёжи пайдо бўлди. Бунинг
асосий   сабабларидан   бири   параллел   борадиган   реакцияларнинг   Гиббс
энер-гиясининг   хароратга     қандай   боғлиқлиги   ,   унинг   оқибатида   эса
реакциялар   унумининг   ўзгаришини   аниқлашдир.   Спиртларнинг   аммиак
билан   реакцияси-нинг   термодинамик   хусусиятлари   фақат   юқори
молекуляр спиртлар мисолида кўриб чиқилган. 
Спиртларнинг   аммиак   билан   цианлаш   реакцияси   билан   биргаликда
қуйидаги   параллел реакциялар хам бориши мумкин: 
                         1.  R  -СН
2 ОН   +    N Н
3     =       R -С N   +   Н
2 О  +  2Н
2
                        2.  R -СН
2  ОН   +    N Н
3      =       R -СН
2 N Н
2     +   Н
2 О
3.  R -СН
2 N Н
2     =  
  R -С N        +  2 Н
2    
                         4 .  R -СН
2  ОН   =       R - СНО + Н
2
                         5.   R - СНО +  N Н
3     =  R -С N   +   Н
2 О  +   Н
2
6 .  R -СН
2  ОН   +   Н
2       =
          R - C Н
3    +  Н
2 О
Таъкидлаш   керакки,   юқорида   келтирилган   моддаларнинг
баъзиларининг   (изо-бутиламин   ва   изобутанал-1)   органик   моддалар
синфига   мансуб   бўлганл иги   сабаб,   уларнинг   термодинамик   катталиклари
маълум   эмас.   Юқорида   келтирилган   синфларнинг   фақат   молекуляр
массалари   кичик   вакилларнинг   термодинамик   катталиклари   илмий
адабиётларида   келтирилган.     Юқорида   келтирилган   параллел   борувчи
реакцияларнинг мувозанат константаси қийматини   ҳисоблаш учун   Гиббс
энергияси   қиймати   керак   бўлади.   Гиббс   энергияси   қиймати   бундай
системалар   учун   Ван   –   Кревелин   ва   Чермин   таклиф   қилган   усулда
36 ҳисобланди.   Бунда   дастлаб   системани   ташкил   этган   хар   бир   модданинг
Гиббс энергияси қиймати хисоблаб топилади:   
           G =  Аi + Bi *T             (3.1)
бу   ерда   Аi ва Bi   коэффициентлар   молекулани ташкил этган гуруҳларга
тааллуқли.
  А   ва   B   коэффициентларнинг       300   –   600 0
  К   ва     600-1500 0
К     ҳарорат
орали ғ идаги    қийматлари 3.1-жадвалда келтирилган. 
                                                                                                     3 - жадвал
G  =  А i  +  Bi   T  тенгламасидаги А ва  B  коэффициентларнинг турли гуруҳлар
учун келтирилган қийматлари
Гурух   300-600  о
К 600-1000   о
К
А В* 10 -2
А В* 10 -2
-  СН
3 -10,833
-5,283
-0,705
-42,959
-29,16
30,75
2,82 2,176
2,443
2,910
1,134
0,663
0,72
2,71 -12,393
- 5,913
-0,705
-43,103
-30,102
30,75
-6,78 2,436
2,548
2,910
1,158
0,802
-0,72
3,98-  СН
2
-  СН
-ОН
-СНО
-С N
- NH
2
    Ушбу усулнин г ишлатиш мумкинлигини аниқлаш максадида  Гиббс
энергиясининг   қиймати   аниқ   б ў лган   изо-бутил   спиртининг   Гиббс
энергияси   қиймати   ҳисоблаб   чиқилди   ва   илмий   адабиётдаги   қийматлари
билан  та ққосланди.          
37 4-жадвал
Изо-бутиронитрил   учун Гиббс энергиясининг ҳисобланган қийматлари
(СН
3 )
2    –CН– СN  
Гуруҳ  300-600  о
К 600-1000  о
К
А В *10 -2
А В *10 -2
(- СН
3 )
2 -10 ,833 - 21.666 2,176 4,352 -12,393 - 24,786 2,436 4,872
- CH -0,705 -0,705 2.91 2.91 -0,705 -0,705 2.91 2.91
-CN 30,75 30,75 0,72 0,72 30,75 30,75 -0,72 -0,72
8, 379 7,982 5,259 7,062
∆ G = 8, 379 + 7,982* 10 -2
* Т ∆ G =  5,259 + 7,062* 10 -2
* Т
                                    
  5-жадвал
Изо-бутиронитрил   учун   Гиббс   энергиясининг   ҳисобланган   қийматини
адабиётдаги қийматлари билан таққослаш      
Т- р а,  0
 К Гиббс  э нергиясини қиймати
Х исобланган А дабиётдаги  (2)
300 28,02 24,87
400 34,64 31,34
500 41,26 38,07
600 47,80 44,98
700 54,86 52,01
800 61,92 59,10
900 68,98 66,25
1000 76,05 73,44
5-жадвалда   бутил   спиртининг   ҳисобланган   ва   илмий   адабиётларда
мавжуд бўлган қийматлари келтирилган. Жадвалдаги қийматларини бир –
бирига таққосласак уларнинг қийматлари бир-бирига жуда   мос келишини
38 кўришимиз мумкин. Бундан шундай хулоса қилишимиз мумкинки, илмий
адабиётларда   Гиббс   энергиясининг   қиймати   номаълум   бўлган   барча
нитриллар,   аминлар,   альдегидлар   Гиббс   энергиясини   Ван   –   Кревелин   ва
Чермин усулида ҳисоблашимиз мумкин.   
Кейинги   жадвалда   юқоридаги   усул   билан   хисобланган   изо-бутилам
ин   ва   изо-бутанал-1   моддаларининг   Гиббс   энергия   қийматлари
келтирилган.
Изо-бутиламин  учун Гиббс энергиясининг ҳисобланган қийматлари
6-жадвал
(СН
3 )
2    –CН– С H
2  - NH
2  
Гуруҳ  300-600  о
К 600-1000  о
К
А В *10 -2
А В *10 -2
(- СН
3 )
2 -10 ,833 - 21.666 2,176 4,352 -12,393 - 24,786 2,436 4,872
- CH -0,705 -0,705 2.91 2.91 -0,705 -0,705 2.91 2.91
-С H
2 -5,913 -5,913 2,430 2,430 -5,830 -5,830 2,544 2,544
- NH
2 2,82 2,82 2,71 2,71 -6,78 -6,78 3,98 3,98
-25,464 12,402 -38,101 14,306
∆ G =  -25,464 + 12,402 * 10 -2
* Т ∆ G =  -38,101 + 14,306 * 10 -2
* Т
Изо-бутилаимнинг   хисобланган   Ван   –   Кревелин   ва   Чермин   усулида
изо-бутиламиннинг Гиббс энергиясини ҳисобланди 
                                                                                               7-жадвал
№ Ҳарорат  0
К Изо-бутиламин
1 300 11,76
2 400 24,24
3 500 36,72
4 600 47,90
5 700 62,21
6 800 76,51
39 7 900 90,82
8 1000 105,13
7-жадвалда изо-бутиламиннинг Гиббс энергияси 
8-жадвал
Изо-бутанал   учун Гиббс энергиясининг ҳисобланган қийматлари
(СН
3 )
2    –CН– С HO   
Гуруҳ  300-600  о
К 600-1000  о
К
А В *10 -2
А В *10 -2
(- СН
3 )
2 -10 ,833 - 21.666 2,176 4,352 -12,393 - 24,786 2,436 4,872
- CH -0,705 -0,705 2.91 2.91 -0,705 -0,705 2.91 2.91
-  С HO -29,28 -29,28 0,77 0,77 -30,15 -30,15 0,83 0,83
-51,651 8,032 -55,641 8,612
∆ G =  -51,651 + 8,032 * 10 -2
* Т ∆ G =  -55,641 + 8,612 * 10 -2
* Т
Изо-бутанал   хисобланган   Ван   –   Кревелин   ва   Чермин   усулида   изо-
бутанал  Гиббс энергиясини ҳисобланди 
                                                                                               9-жадвал
№ Ҳарорат  0
К Изо-бутанал  
1 300 -27,54
2 400 -19,43
3 500 -11,32
4 600 -3,80
5 700 4,81
6 800 13,42
7 900 22,03
8 1000 30,65
40    9-жадвалда изо-бутаналнинг  Гиббс энергияси 
10-жадвал
Изо-бутил   учун Гиббс энергиясининг ҳисобланган қийматлари
(СН
3 )
2    –CН– С H
2 OH   
Гуруҳ  300-600  о
К 600-1000  о
К
А В *10 -2
А В *10 -2
(- СН
3 )
2 -10 ,833 - 21.666 2,176 4,352 -12,393 - 24,786 2,436 4,872
- CH -0,705 -0,705 2.91 2.91 -0,705 -0,705 2.91 2.91
-  С H
2 -5,913 -5,913 2,430 2,430 -5,830 -5,830 2,544 2,544
-OH -41,56 -41,56 1,28 1,28 -41,56 -41,56 1,28 1,28
- 69,844 10,972 - 72,881 11,606
∆ G =  - 69,844 + 10,972* 10 -2
* Т ∆ G =  - 72,881 + 11,606* 10 -2
* Т
Изо-бутиронитрилнинг   хисобланган   Ван   –   Кревелин   ва   Чермин
усулида изо- бутил Гиббс энергиясини ҳисобланди 
                                                                                               11-жадвал
№ Ҳарорат  0
К Изо-бутил
1 300 -36,91
2 400 -25,86
3 500 -14,81
4 600 -3,08
5 700 8,53
6 800 20,13
7 900 31,74
8 1000 43,35
   11-жадвалда изо- бутилнинг  Гиббс энергияси 
12-жадвал
Изо-бутан   учун Гиббс энергиясининг ҳисобланган қийматлари
(СН
3 )
2    –CН– С H
3  
300-600  о
К 600-1000  о
К
41 Гуруҳ  А В *10 -2
А В *10 -2
(- СН
3 )
3 -10 ,833 - 32,499 2,176 6,528 -12,393 - 37,179 2,436 7,308
- CH -0,705 -0,705 2.91 2.91 -0,705 -0,705 2.91 2.91
-33,204 9,438 -37,884 10,218
∆ G =  -33,204 + 9,438 * 10 -2
* Т ∆ G =  -37,884 + 10,218 * 10 -2
* Т
Изо-бутилнинг  хисобланган  Ван – Кревелин ва Чермин усулида изо-
бутан Гиббс энергиясини ҳисобланди 
                                                                                               13-жадвал
№ Ҳарорат  0
К Изо-бутан
1 300 -4,87
2 400 4,69
3 500 14,24
4 600 23,67
5 700 33,89
6 800 44,11
7 900 54,33
8 1000 64,55
   13-жадвалда изо- бутаннинг  Гиббс энергияси 
                                                                                               14-жадвал
Изо-бутил     спиртнинг аммиак билан цианлаш реакциясида иштирок
этувчи    моддалар учун Гиббс энергиясининг қийматлари
№ Т- р а
о
К R -
СН
2 ОН R -С N  R -СН
2
N Н
2   R - C НО N Н
3 Н
2 О R -Н
1 300 -36,91 28,02 11,76 -36,91 -3,82 -54,62 -4,87
42 2 400 -25,86 34,64 24,24 -25,86 -1,36 -53,52 4,69
3 500 -14,81 41,26 36,72 -14,81 1,19 -52,36 14,24
4 600 -3,08 47,80 47,90 -3,08 3,84 -51,16 23,67
5 700 8,53 54,86 62,21 8,53 6,55 -49,92 33,89
6 800 20,13 61,92 76,51 20,13 9,29 -48,65 44,11
7 900 31,74 68,98 90,82 31,74 12,06 -47,36 54,33
8 1000 43,35 76,05 105,13 43,35 14,85 -46,04 64,55
(бу ерда R-C
3 H
7 )
Изо-бутил   спиртининг   аммиак   билан   цианлаш   реакциясида   назарий
жиҳатдан иштирок этиши мумкин бўлган барча моддаларнинг тўлиқ Гиббс
энергиясининг   қийматлари   14-жадвалда   келтирилган.   Гиббс   энергияси
орқали қуйидаги тенглама бўйича 
ln K
p = ∆ G
4,575 ∗ T      (3.2)
  ҳар бир  компонент учун мувозанат константаси қийматлари ҳисобланади.
Изо-бутил спиртнинг аммиак билан цианлаш реакциясида борадиган
параллел реакцияларда иштирок этадиган моддаларнинг ҳ ароратнинг 300-
1000 0
К   оралиғидаги   мувозанат   константасининг   логарифмик   кийматлари
(барча   органик   моддалар   учун   хисоблаб   чиқилган)   15   -   жадвалда
келтирилган.  
15-жадвалда   келтирилган   қийматлардан   фойдаланиб   изо-бутил
спиртининг   аммиак   билан   цианлаш   реакциясида   борадиган   барча
реакциялар   учун   мувозанат   константасининг   логарифмик     қийматлари
ҳисоблаб топилди. 
15-жадвал                                        
Изо-бутил   спиртнинг аммиак билан цианлаш реакциясида иштирок
этувчи    моддалар учун  lg К
р    қийматлари
43 № Т-ра
о
К R-
СН
2 ОН R-СN R-СН
2
NН
2 RСНО R-CН
3 NH
3 Н
2 О
1 300 26,89 -20,42 -8,57 26,89 3,55 2,78 39,79
2 400 14,13 -18,93 -13,25 14,13 -2,56 0,75 29,25
3 500 6,47 -18,04 -16,05 6,47 -6,23 -0,52 22,89
4 600 1,12 -17,41 -17,45 1,12 -8,62 -1,39 18,64
5 700 -2,66 -17,13 -19,43 -2,66 -10,58 -2,04 15,58
6 800 -5,50 -16,92 -20,90 -5,50 -12,05 -2,54 13,29
7 900 -7,71 -16,75 -22,06 -7,71 -13,19 -2,93 11,50
8 1000 -9,48 -16,62 -22,98 -9,48 -14,11 -3,25 10,06
Олинган   натижалар   16-   жадвалда   келтирилган   Жадвалда
келтирилган   қийматлар   асосида   хар   бир   параллел   борувчи   реакциялар
мувозанат   константаси   қийматлари   хисоблаб   чиқилди   ва   олинган
натижалар   жадвалда келтирилган.
16- жадвалда
Параллел борувчи реакцияларнинг 300-800 0
 К ҳарорат оралиғидаги
мувозанат константалари қийматлари.
Параллел   борувчи
реакциялар 300 0
K 400 0
K 500 0
K 600 0
 K 700 0
 K 800 0
K
44 R-CH
2  OH +NH
3 =
R-CN+H
2 O +2H
2 8. 8
•  10 -11 6.6
• 10 -5 0.2 54. 8 3.0
• 10 3 6. 4
• 10  4
R-CH
2  OH +NH
3 =
R-C Н
2 NH
2 +H
2 O  1,6 1,1
0,9 4,3 1,3 0,5
R-СН
2 NН
2  = 
 R-СN + 2Н
2 4,3
•  10 -33 1.3
•  10 -43 8.5
• 10 -55 2,3
•  10 -64 4,5
•  10 -78 7,0
•  10 -92
R- СНО + NН
3  = 
R-СN + Н
2 О +  2Н
2 6,4 •
10 44 1,9 •  10 30
3.0
•  10 18 1,4 •
10 8 0,0 7.9 •
10 -13
R-CH
2  OH =
R-CHO+H
2 2,9
• 10 - 8 8,8
• 10 -5 0,0 0,3 2,8 15,1
R-CH
2  OH +  Н
2 = C
n H
2n+2 +
H
2 O 3,9
• 10 15 7,4
• 10 11 3 , 9
• 10 8 1 ,2
• 10 7 8 , 3
• 10 6 11 ,5
• 10 5
2NH
3 =N
2  + 3H
2 -3,6
•10 5 -3,0
•10 1 1,1
•10 1 6,8
•10 2 1,2
•10 4 1,2
•10 5
16-жадвалда   келтирилган   қийматлардан   фойдаланиб   изо-бутил
спиртини   аммиак   билан   цианлаш   реакциясининг   термодинамик
ҳисоблашлари   турли   ҳароратлар   учун   ва   бошланғич   аралашмадаги
спирт:аммиакнинг турли ҳажмий нисбатлари учун ҳисобланди. Бошланғич
аралашмада   спирт:аммиак   нисбати     1:1     бўлса,   ҳисоблашлар   қуйидаги
тенгламада ҳисобланди: 
Kp =x4·p2	
(1−	x)2·(1+x)2          (  3.3 )
бу ерда К
мув .  – мувозанат константаси 
                 P – тажриба  давомидаги  босим 
                   х- спиртнинг нитрилга айланиш даражаси.
Тенгламадан   кўриниб   турибдики,   ц ианлаш   реак ц иясини   иложи   борича
паст босимда ўтказиш керак. 
45 Бошланғич   аралашмада   спирт   :   аммиак   нисбати     1:3     бўлса ,
ҳисоблашлар қуйидаги тенглама орқали амалга оширилди :  
Kp= x 4
· p 2
( 1 − x ) · ( 3 − x ) · ( 2 + x ) 2       ( 3.4 )
3.1   ва   3.2   тенгламаларни   ечимини   топишда   танлаш   қоидасидан
фойдаландик. 
Х   нинг   ўрнига   0-1   оралиғида   сонлар   берилиб,   К
м   нинг   қийматлари
ҳисобланди.   Ҳисоблаб   топилган   қийматлар   19-20   жадвал лар да
келтирилган.
Келтирилган   ҳисоблаш   қийматлари   шуни   кўрсатадики ,   изо-бутил
спиртининг   аммиак   билан   цианлаш   реакцияси   термодинамик   жихатдан
600 0
К   дан   кейин   бошланади ,  сабаби   айнан   ана   шу   ҳароратда   термодинамик
жихатдан   ҳисобланган   мувозанат   константасининг   логарифмик   қиймати
мусбат   қийматга   эга .   Аминларнинг   ҳосил   бўлиши   бошқачароқ
қонуниятларга   эга .   Термодинамик   ҳисоблашларга   кўра ,   ҳароратнинг
кўтарилиши   билан   аминларнинг   ҳосил   бўлиш   эҳтимолияти   пасайиб
бораверади .   Ўрганилган   ҳароратлар   оралиғида   алдегидларнинг   ҳосил
бўлиш   эхтимолияти   юқори   эмас .
1 9-   ж адвал  
Изо - бутил  спиртни аммиак билан  ц ианлаш реак ц иясининг термодинамик
ҳисоблашлари  ( спирт : аммиак нисбати  1:1 )
Х R СН
2 ОH NH
3 RCN H
2 О H
2 JAMI
46 0,1 40,909 40,909 4,545 4,545 9,091 100
0,2 33,333 33,333 8,333 8,333 16,667 100
0,3 26,923 26,923 11,538 11,538 23,077 100
0,4 21,429 21,429 14,286 14,286 28,571 100
0,5 16,667 16,667 16,667 16,667 33,333 100
0,6 12,500 12,500 18,750 18,750 37,500 100
0,7 8,824 8,824 20,588 20,588 41,176 100
0,8 5,556 5,556 22,222 22,222 44,444 100
0,9 2,632 2,632 23,684 23,684 47,368 100
0,95 1,282 1,282 24,359 24,359 48,718 100
0,98 0,505 0,505 24,747 24,747 49,495 100
 
1 : 1 нисбатда олинган спирт ва аммиак миқдори камайиб реакция 
маҳсулоти ортиб боришини кўришингиз мумкин. 
20-ж адвал 
47 Изо - бутил   спиртни   аммиак   билан   цианлаш   реакциясининг   термодинамик
ҳисоблашлари (спирт : аммиак нисбати  1:3)
Х R СН
2 О H NH
3 RCN H
2 О H
2 JAMI
0,2 18,182 63,636 4,545 4,545 9,091 100
0,3 15,217 58,696 6,522 6,522 13,043 100
0,4 12,500 54,167 8,333 8,333 16,667 100
0,5 10,000 50,000 10,000 10,000 20,000 100
0,6 7,692 46,154 11,538 11,538 23,077 100
0,7 5,556 42,593 12,963 12,963 25,926 100
0,8 3,571 39,286 14,286 14,286 28,571 100
0,9 1,724 36,207 15,517 15,517 31,034 100
0,95 0,847 34,746 16,102 16,102 32,203 100
0,98 0,336 33,893 16,443 16,443 32,886 100
1 : 3 нисбатда олинган спирт ва аммиак миқдори камайиб реакция 
маҳсулоти ортиб боришни кўришингиз мумкин 
48 Шу   нарсага   эътибор   бериш   керакки,   спиртларнинг   алканларга
айланиш   реакциясининг   мувозанат   константаси   қиймати   жуда   катта
қийматга эга. Худди шундай қонуниятлар ароматик спиртларнинг аммиак
билан   цианлаш   реакциясида   ҳам   кузатилган   эди.   Ароматик   спиртларнинг
цианлаш   реакцияси   суюқ   махсулотлари   таркибида   ароматик
углеводородларнинг   миқдори   жуда   паст   эди.   Демак,   ароматик
углеводородларнинг   ҳосил   бўлиш   реакциялари   қонуниятлари
термодинамик   ҳисобларга   мос   келмайди.   Ҳароратнинг   юқорилаб   бориши
натижасида   бошланғич   моддалардан   бири   бўлган   аммиакнинг   водород   ва
азотга   парчаланиш   реакцияси   тезлашади.   Бундан   шундай   хулоса   қилиш
мумкинки,   спиртларнинг   аммиак   билан   реакциясини   аммиакнинг
стехеометрияга   нисбатан   каттароқ   моль   нисбатларда   тажрибаларни   олиб
бориш тавсия этилади.
2 .4.  Катализатор танлаш .
Бу   бо сқичда спиртл арни  сиянлаш технологиясини ишлаб чиқишда энг
устувор   вазифалар   қаторига   маълум   бўлганларга   нисбатан   операцион
хусусиятларини   яхшилаган   янги   каталитик   тизимларни   яратиш   зарурати
киради.
Мис   ўз   ичига   олган   катализаторларни   турли   жараёнларда   нитрилларни
синтез   қилишнинг   ҳалоллигида   кэнг   қўлланилиши   ушбу
катализаторларнинг фаол юзаси ҳосил бўлишини ўрганишга катта еътибор
беришини белгилайди. Адабиётда Аl, Gа, Zn ва Cr металл катионларининг
киритилиши   CuO   оксиди   катализаторларига   таъсирчан   таъсир   кўрсатиши
маълум.
Илгари биз таркибида мис бўлган СНМ-1 саноат катализаторини спиртлар
ва   аммиакдан   турли   хил   нитрилларни   синтез   қилишда   муваффақиятли
қўлладик.   НТК-4   саноат   катализатори   спиртлари   ва   аммиакдан   алифатик
нитрилларни   синтез   қилишда   фаоллигини   ўрганиш   учун   махсус
49 тажрибалар ўтказиш мақсадга  мувофиқ   э ди, нитрилларни синтез қилишда
CHМ-1 катализаторининг хром ионлари билан тарғиб қилинган.
Дастлабки   спирт   сифатида   икки   марта   дистилланган   бутил   спирт
ишлатилган.
Бутил спиртини аммиак билан   ц иянизация қилиш газ фазасида атмосфера
босимида   оқим   ўтказувчи   бирликда   амалга   оширилди.   Ўрнатиш   шиша
найчани жойлаштирилган электр трубкаси печкаси эди.
Бутиронитрилни   синтез   қилишда   НТК-4   саноат   катализаторининг
каталитик   фаоллигига   ҳароратнинг   таъсири   250-450 0
C   ҳарорат   оралиғида
25 0
C оралиғида ўрганилди. Олинган натижалар 1-жадвалда келтирилган.  
  2 1-жадвал.
Изо-бутил спиртни аммиак билан НТК-4 катализатор иштирокида
цианлашда температуранинг таъсири.
( изо-бутил спирт ва аммиак нисбати 1: 3 ).
№ Синтез
температураси
0
 С Изо-бутил   спиртнинг
айланиш даражаси , % Реакцияга
киришмаган
спирт , % Унумдо
рлик,
г/л.кат.
соат.Нитрил
га  Қўшимча
маҳсулотлар
га 
1 250 7 7 ,5 2,0 21,5 54 2 ,0
2 275 8 5 ,4 4,0 12,6 597,2
3 300 88,6 6,5 4,9 619,6
4 325 85,4 12,2 2,4 597,2
5 350 81,1 19,9 - 567,1
6 375 78,2 21,8 - 546,9
7 400 74,6 2 5 ,4 - 521,7
50  
    2 1-жадвал   маълумотларидан   кўриниб   турибдики,   ҳарорат   ҳосил
бўлган   маҳсулот   таркибидаги   мақсадли   ва   ён   маҳсулотларнинг   нисбий
миқдорига   сезиларли   таъсир   кўрсатади.   Нитрил   рентабеллигининг
ҳароратга   боғлиқлиги   максимал   даражада   300   °   С   га   тенг.   Бундай
ҳароратда   бутиронитрилнинг   ҳосилдорлиги   88,6%   гача   ошади   ва   ён
маҳсулотлар   миқдори   6,5%   га   етади.   Жараённинг   унумдорлиги   соатига
620,2 г / л ни ташкил қилади.
Юқори ҳароратларда гидрогенлаш ва дастлабки алкоголни йўқ қилишнинг
ён   реакцияларининг   сезиларли   тезлашиши   кузатилади,   ҳароратнинг
пасайиши   эса   ҳосил   бўлган   маҳсулотларни   реакцияга   киришмаган   бутил
спиртида бойитишга олиб келади.
Фаоллик   ва   селективликдан   ташқари,   катализаторларни   тавсифловчи   энг
муҳим   параметрлардан   бири   бу   уларнинг   барқарорлиги.   Шу   муносабат
билан   НТК-4   саноат   катализатори   иштирокида   бутиронитрилни   синтез
қилиш   бўйича   узоқ   муддатли   тажрибалар   ўтказилди.   Олинган   натижалар
2-жадвалда келтирилган.
                                                                        2 2-жадвал
НТК-4 катализаторнинг  изо-бутил  спирти ва аммиякдан  изо-бут иронитрил
синтездаги  каталитик барқарорлигини ўрганиш
Тажрибанинг
давомилиги
соат Спиртнинг   маҳсулотларга
айланиш даражаси Катализаторнинг
унумдорлиги
г/л.кат.соатНитрил Қўшимча
маҳсулот
1 88,6 6,5 620,2
50 88,5 7,8 619,3
100 86,5 6,4 605,5
140 87,8 5,9 614,6
180 89,3 7,2 625,1
200 87,2 6,9 610,4
51 2 2-жадвалда   кўрсатилган   маълумотлардан   кўриниб   турибдики,   НТК-4
катализатори   тажрибалар   давомида   каталитик   фаоллигини   аслида
пасайтирмаган.
Шундай   қилиб,   НТК-4   катализатори   бутил   спиртини   сиянлашда   жуда
самарали эканлигини исботлади.
Гетероген   катализаторлар   иштирокида   спиртларнинг   сиянидланишининг
селективлигига   бошланғич   маҳсулотларнинг   нисбати   ҳам   сезиларли
таъсир   кўрсатади.   Дастлабки   маҳсулотларнинг   нисбати   ўзгарганда,
таркибий   қисмларнинг   қисман   босими   ўзгаради.   Кинетик   қонунларга
(давом   етаётган   жараёнларнинг   якуний   тезлиги   қайси   таркибий
қисмларнинг   қисман   босимига   боғлиқ)   ва   ишлатиладиган   катализаторлар
табиатига қараб, қарамлик ҳар хил бўлиши мумкин.
Адабиёт   маълумотларини   таҳлил   қилиш   шуни   кўрсатадики,   турли   хил
катализаторлар   иштирокида   мос   келадиган   спиртлар   ва   аммиакдан
индивидуал   нитрилларнинг   максимал   рентабеллиги   бошланғич
моддаларнинг   мол   нисбати   1:   3   (алкогол:   аммиак)   да   содир   бўлади.
Тажрибалар   НТК-4   саноат   катализатори   иштирокида   бутил   спирти   -
аммиакнинг волуметрик нисбати 1: 1 - 1: 6 оралиғида ўтказилди. Олинган
експериментал маълумотлар 3-жадвалда келтирилган.
23  -жадвал .
Изо-бутил спиртни аммиак билан цианлаш реакциясида нитриллар
чиқишининг дастлабки маҳсулотлар нисбатига  боғлиқлиги.
(температура  350 0
 С).
№ Изо-бутил   спирт   ва
аммиак ҳажмий нисбати Изо-бутил  спиртнинг айланиш даражаси
Нитрилга Қўшимча
маҳсулотларга Умумий 
1 1 : 1 29,0 29,0 8,0
52 2 1 : 2 56,0 20,0 76,0
3 1 : 3 87,8 5,9 93,7
4 1 : 4 88,9 6,1 95
5 1 : 5 90,1 6,2 96,3
6 1 : 6 89,3 5,9 95,2
Жадвалдаги   маълумотлардан   кўриниб   турибдики,   бошланғич
материалларнинг   ҳажм   нисбати   катализаторнинг   селективлиги   ва
фаоллигига   сезиларли   таъсир   қилади.   Бошланғич   материалларнинг
ст ехиометрик   нисбати   билан   нитрил   ҳосиласи   атиги   29%   ни   ташкил
қилади.   Бу   аммиакнинг   асосий   қисми   водород   ва   азотда   парчаланиши
билан боғлиқ.
Бу   аммиакнинг   қисман   босимининг   пасайишига   олиб   келади,   бу   эса
нитрил   рентабеллигини   пасайишига   олиб   келади.   Газли   реакция
маҳсулотларида   кўп   миқдорда   азот   кузатилади.   Дастлабки   аралашмада
аммиакнинг   қисман   босимининг   ошиши   билан   нитрилларнинг   ҳосиласи
ошади. 1: 3 нисбатидан бошлаб, деярли нитрил ҳосил бўлмайди.
Катализатор ўлчамининг реакцияга таъсири.  
Ғовак   тузилишга   э га   б ў лган   катализаторнинг   ички   ғ овак   юзаси
катализатор   умумий   юзасининг     99%   игача   етиши   мумкин   .   Катализатор
ички   актив   марказларга   етиб   бориши   учун,   оқимдаги   молекулалар
катализатор  ғ оваклари ичига ҳаракатланиши лозим.   Агар молекулаларнинг
ғ овак   ичидаги   диффузия   тезлиги   катализатор   юзасида   бораётган   реакция
тезлигидан   кичик   б ў лса   бу   ҳолатда     ҳарорат   ва   консентрациянинг
катализатор   юзасига   бо ғ лиқ   б ў лган   градиенти   юзага   келади.   Бу   ички
диффузион соҳани ташкил  э тади .
Ички диффуз таъсир критериялари.
53 Махсус   ички   диффуз   тормозланиш   кейинги   експриментал   маълумотлар
учун исбот б ў лиши мумкин.
1. Катализатор кристаллари  ў лчамининг  ў згариши жараён тезлигига 
таъсири.
2. Кристал л   марказида   ва   унинг   ташқи   юзасида   консентрация
фарқланиши.
3. Катализатор  ғ оваклигининг  ў згаришига таъсири.
4. Катализатор   актив   компоненти   б ў лакларининг   ў згаришининг
ташувчиларга таъсири.
5. Аррениус графиг и даги махсус  э гриликлар.
К ў пинча   тарқалгани   1-к р итерия,   баъзида   гранула   (кристал л )   ў лчами
кинетик ҳудудга таъсир етмаслигини исботлайди.
Бидисперс   структурадаги   катализаторда,   тормозланиш   ингичка   юзада,
майдаланиш б ў лмаганда диффуз таъсир б ў лмагандай к ў ринади.
Нима   б ў лишидан   қатъий   назар,   қайта   ишлаш   усули   турли   хил   б ў лганда,
турли  хил   ў лчамдаги   кристалларнинг   катализатор   активлигининг  идентик
чиқиши ҳақида фикр юритиш мумкин.
Изо-бутил   спиртининг   аммиак   билан   ц ианлш   реакциясида   ташқи
диффузион   соҳани   тасирини   ў рганиш   мақсадида,   бошлан ғ ич   спиртнинг
нитрилга   айл а ниш   даражасининг   катализатор   ди а метрига   бо ғ лиқлиги
ў рганиб   чиқилди.   Тажрибалар   атмосфера   босими     (0,1   мПа)       Бошланғич
спиртнинг     потенсиал   босими     0,14   мПа     ва   аммиакники     0,086   мПа
шароитда,   300 - 340   о
C     ҳарорат   ў ртасида   ў рганилган.   Олинган   натижлар
қуйидаги жадваллрда келтирилган .
                                                               
                                                                                   24  -жадвал:
Изо-бутил  спиртининг нитрилга айланиш даражасига катализатор
диаметри тасирини  ў рганиш     Т =  300   о
C .
54 №
Спиртнинг
ҳаж м ий тезлиги
мол / кг.
кат.соат Катализатор
диаметри
мм. Спиртнинг
умумий айланиш
даражаси Спиртнинг айланиш даражаси
Нитрилга Бошқа
моддага
1 1 0 ,3 0,5 – 1 51,0 41,0 10
2 1 0 ,3 1 – 2 49,0 39,0 10
3 1 0 ,3 2 - 3 50 38,0 12
1 20 , 6 0,5 – 1 35,2 30,7 4,5
2 2 0, 6 1 – 2 33,9 29,8 4,1
3 2 0, 6 2 - 3 34,3 31,2 3,1
25  –жадвал: 
Изо-бутил   спиртининг нитрилга айланиш даражасига катализатор
диаметри нинг   та ъ сирини  ў рганиш .   Т =  320   о
C  .
№
Спиртнинг
ҳаж м ий тезлиги
мол / кг.
кат.соат Катализатор
диаметри 
мм. Спиртнинг
умумий айланиш
даражаси Спиртнинг айланиш даражаси
Нитрилга Бошқа
моддага
1 1 0 ,3 0,5 – 1 56,1 44,2 11,9
2 1 0 ,3 1 – 2 55,8 45,0 10,8
3 1 0 ,3 2 - 3 55,0 43,8 11,2
1 2 0, 6 0,5 – 1 43,2 36,1 7,3
2 2 0, 6 1 – 2 44,8 36,2 8,6
3 2 0, 6 2 - 3 43,2 36,0 7,2
                                                                                         26  -жадвал:
55 Изо-бутил  спиртининг нитрилга айланиш даражасига катализатор
диаметри тасирини  ў рганиш  .   Т =  340   о
C .
№
Спиртнинг
ҳаж м ий тезлиги
мол / кг.
кат.соат Катализатор
диаметри 
мм. Спиртнинг
умумий айланиш
даражаси Спиртнинг айланиш даражаси
Нитрилга Бошқа
моддага
1 1 0 ,3 0,5 – 1 65, 4 49, 3 16,1
2 1 0 ,3 1 – 2 63, 1 47, 7 15, 4
3 1 0 ,3 2 - 3 63,6 48,3 15,3
1 2 0, 6 0,5 – 1 50,7 39,8 11,9
2 2 0, 6 1 – 2 53,0 41,2 11,8
3 2 0, 6 2 - 3 52,7 40,6 12,1
Юқорида   келтирилган   қийматлардан   ко`риниб   турибдики,   барча
ў рганилган   ҳароратларда   катализаторнинг   диметри   0,5-3   мм   орали ғ ида
спиртнинг   нитрилга   айланиш   даражаси   катализатор   диметрига   бо ғ лиқ
емас.   Бундан   шундай   хулоса   қилиш   мумкинки,   бор а ётган   жараёнга   ички
диффузион   соҳанинг   тасири   яни,   реакция   кинетик   соҳада   олиб
борилмоқда. 
56  ХУЛОСА
1. Изо-бутил спиртининг аммиак билан таъсирлашиш реакцияси 
хароратнинг 250-400  0
С, бошланғич моддаларнинг 1:1-1:6 нисбатлари 
оралиғида турли лаборатория шароитида олинган ва саноатда 
ишлатилувчи оксид катализаторлар иштирокида газохроматографик 
усулда ўрганилди.
2. Олинган тажрибалар асосида изобутил спиртининг аммиак билан 
цианлаш реакциясида энг юқори натижалар саноат катализатори бўлмиш
НТК-4 танланди. 
3. Изобутиронитрил синтезининг мақбул шароитларини танлаш 
максадида реакция унумдорлигига таъсир этувчи омилларнинг  (ҳарорат, 
бошланғич махсулотларнинг хажмий тезлиги ва бошкалар)
таъсири ўрганилди.
4. Бораётган жараённинг термодинамик қонуниятлари 300-800  0
С ҳарорат
оралиғи ва бошланғич махсулотларнинг 1:1 -1:6 нисбат оралиғида 
ўрганилди ва уларга бахо берилди. 
57 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР.
1 -39 Y. Wang, S. Y. Furukawa and N. Yan, Identification of an Active NiCu
Catalyst for Nitrile Synthesis from Alcohol,ACS Catal., 2019,9, 6681–6691.)
2. Galli, C., Radical  Reactions of Arenediazonium  Ions:  An Easy Entry   into
the Chemistry of the Aryl Radical. Chem. Rev. 1988, 88, 765-792.
3.   Lindley,   J.,   Tetrahedron   Report   Number   163:   Copper   Assisted
Nucleophilic Substitution of Aryl Halogen. Tetrahedron 1984, 40, 1433-1456.
4.   Anbarasan,   P.;   Schareina,   T.;   Beller,   M.,   Recent   Developments   and
Perspectives  in Palladium-Catalyzed Cyanation of Aryl Halides: Synthesis of
Benzonitriles. Chem. Soc. Rev. 2011, 40, 5049-67.
5.   Letts,   E.   A.,   Neue   Bildungsweisen   der   Amide   und   Nitrile.   Chemische
Berichte 1872, 5, 669-672.
6.   Yang,   S.   H.;   Chang,   S.,   Highly   Efficient   and   Catalytic   Conversion   of
Aldoximes to Nitriles. Org. Lett. 2001, 3, 4209-4211.
58 7. Ishihara, K.; Furuya, Y.; Yamamoto, H., Rhenium(VII) Oxo  Complexes as
Extremely   Active   Catalysts   in   the   Dehydration   of   Primary   Amides   and
Aldoximes to Nitriles. Angew. Chem. Int. Ed. 2002, 41, 2983-2986.
8.   Choi,   E.;   Lee,   C.;   Na,   Y.;   Chang,   S.,   [RuCl
2   (p-cymene)]
2   on   Carbon: An
Efficient, Selective, Reusable, and Environmentally Versatile   Heterogeneous
Catalyst. Org. Lett. 2002, 4, 2369-2371.
9. Yan, P.; Batamack, P.; Prakash, G. K. S.; Olah, G. A., Gallium(III)  Triflate
Catalyzed Dehydration of Aldoximes. Catal. Lett. 2005, 101, 141-143.
10. Yamaguchi, K.; Fujiwara, H.; Ogasawara, Y.; Kotani, M.; Mizuno, N., A
Tungsten–Tin   Mixed   Hydroxide   as   an   Efficient   Heterogeneous   Catalyst   for
Dehydration of Aldoximes to Nitriles. Angew. Chem. Int. Ed. 2007, 46, 3922-
3925.
11. Martin, A.; Lücke, B., Ammoxidation and oxidation of substituted  methyl
aromatics on vanadium-containing catalysts. Catal. Today 2000, 57, 61-70.
12. Cosby, J. N. Process for Making Aliphatic Nitriles. US 2481826, 1949.
13. Cosby, J. N.; Erchak, M. Production of Nitriles. US 2499055, 1950.
14.   Yamazaki,   S.;   Yamazaki,   Y.,   A   Catalytic   Synthesis   of   Nitriles   from
Aldehydes and Alcohols in the Presence of Aqueous Ammonia by Oxidation
with NiSO
4 –K
2 S
2 O
8 . Chem. Lett. 1990, 19, 571-574.
15.   McAllister,   G.   D.;   Wilfred,   C.   D.;   Taylor,   R.   J.   K.,   Tandem   Oxidation
Processes: The Direct Conversion of Activated Alcohols into Nitriles. Synlett
2002, 2002, 1291-1292.
16.   Chen,   F.   E.;   Li,   Y.   Y.;   Xu,   M.;   Jia,   H.   Q.,   Tetrabutylammonium
Peroxydisulfate in Organic Synthesis; XIII. [1] A Simple and Highly Efficient
One-Pot   Synthesis   of   Nitriles   by   Nickel-Catalyzed   Oxidation   of   Primary
59 Alcohols   with   Tetrabutylammonium   Peroxydisulfate.   Synthesis   2002,   2002,
1804-1806.
17. Mori, N.; Togo, H., Direct Oxidative Conversion of Primary Alcohols   to
Nitriles   Using   Molecular   Iodine   in   Ammonia   Water.   Synlett   2005,   2005,
1456-1458.
18. Iida, S.; Togo, H., Direct Oxidative Conversion of Alcohols and Amines to
Nitriles   with   Molecular   Iodine   and   DIH   in   aq   NH
3 .   Tetrahedron     2007,   63,
8274-8281.
19.   Iida,   S.;   Togo,   H.,   Oxidative   Conversion   of   Primary   Alcohols,   and
Primary, Secondary, and Tertiary Amines into the Corresponding Nitriles with
1,3 Diiodo-5,5-dimethylhydantoin in Aqueous NH
3 . Synlett 2007, 2007, 407-
410.
20.   Oishi,   T.;   Yamaguchi,   K.;   Mizuno,   N.,   Catalytic   Oxidative   Synthesis   of
Nitriles   Directly   from   Primary   Alcohols   and   Ammonia.   Angew.   Chem.   Int.
Ed. 2009, 48, 6286-6288.
21. Oishi, T.; Yamaguchi, K.; Mizuno, N., An Efficient One-Pot Synthesis 
of   Nitriles   from   Alcohols   or   Aldehydes   with   NH
3   Catalyzed   by   a   Supported
Ruthenium Hydroxide. Top. Catal. 2010, 53, 479-486.
22.   Preger,   Y.;   Root,   T.   W.;   Stahl,   S.   S.,   Platinum-Based   Heterogeneous
Catalysts   for   Nitrile   Synthesis   via   Aerobic   Oxidative   Coupling   of   Alcohols
and Ammonia. ACS Omega 2018, 3, 6091-6096.
23. Ishida, T.; Watanabe, H.; Takei, T.; Hamasaki, A.; Tokunaga, M.; Haruta,
M.,   Metal   Oxide-Catalyzed   Ammoxidation   of   Alcohols   to   Nitriles   and
Promotion   Effect   of   Gold   Nanoparticles   for   One-Pot   Amide   Synthesis.
Appl.Catal., A 2012, 425-426, 85-90.
60 24. Jagadeesh, R. V.; Junge, H.; Beller, M., Green Synthesis of Nitriles Using
Non-Noble Metal Oxides-Based Nanocatalysts. Nat. Commun. 2014, 5, 4123.
25. Murugesan, K.; Senthamarai, T.; Sohail, M.; Sharif, M.; Kalevaru, N. V.;
Jagadeesh,   R.   V.,   Stable   and   Reusable   Nanoscale   Fe
2 O
3 -catalyzed   Aerobic
Oxidation Process for the Selective Synthesis of Nitriles and Primary Amides.
Green Chem. 2018, 20, 266-273.
26.   Bhardwaj,   M.;   Kour,   M.;   Paul,   S.,   Cu(0)   onto   Sulfonic   Acid
Functionalized   Silica/carbon   Composites   as   Bifunctional   Heterogeneous
Catalysts   for   the   Synthesis   of   Polysubstituted   Pyridines   and   Nitriles   under
Benign Reaction Media. RSC Adv. 2016, 6, 99604-99614.
27. Shang, S.; Wang, L.; Dai, W.; Chen, B.; Lv, Y.; Gao, S., High   Catalytic
Activity of Mesoporous Co–N/C Catalysts for Aerobic Oxidative  Synthesis of
Nitriles. Catal. Sci. Technol. 2016, 6, 5746-5753.
28.   Shang,   S.;   Dai,   W.;   Wang,   L.;   Lv,   Y.;   Gao,   S.,   Metal-free   Catalysis   of
Nitrogen-Doped   Nanocarbons   for   the   Ammoxidation   of   Alcohols   to   Nitriles.
Chem. Commun. 2017, 53, 1048-1051.
29.   Dornan,   L.   M.;   Cao,   Q.;   Flanagan,   J.   C.;   Crawford,   J.   J.;   Cook,   M.   J.;
Muldoon,   M.   J.,   Copper/TEMPO   Catalysed   Synthesis   of   Nitriles   from
Aldehydes or Alcohols Using Aqueous Ammonia and with Air as the Oxidant.
Chem. Commun. 2013, 49, 6030-6032.
30. Yin, W.; Wang, C.; Huang, Y., Highly Practical Synthesis of Nitriles and
Heterocycles   from   Alcohols   under   Mild   Conditions   by   Aerobic   Double
Dehydrogenative Catalysis. Org. Lett. 2013, 15, 1850-1853.
31.   Tao,   C.;   Liu,   F.;   Zhu,   Y.;   Liu,   W.;   Cao,   Z.,   Copper-catalyzed   aerobic
oxidative   synthesis   of   aryl   nitriles   from   benzylic   alcohols   and   aqueous
ammonia. Org. Biomol. Chem. 2013, 11, 3349-3354.
61 32.   Xie,   J.-B.;   Bao,   J.-J.;   Li,   H.-X.;   Tan,   D.-W.;   Li,   H.-Y.;   Lang,   J.-P.,   An
Efficient   Approach   to   the   Ammoxidation   of   Alcohols   to   Nitriles   and   the
Aerobic Oxidation of Alcohols to Aldehydes in Water Using Cu(II)/Pypzacac
Complexes as Catalysts. RSC Adv. 2014, 4, 54007-54017.
33. Yadav, D. K. T.; Bhanage, B. M., Copper-Catalyzed Synthesis of Nitriles
by Aerobic Oxidative Reaction of Alcohols and Ammonium Formate. Eur. J.
Org. Chem. 2013, 2013, 5106-5110.
34.   Hamill,   C.;   Driss,   H.;   Goguet,   A.;   Burch,   R.;   Petrov,   L.;   Daous,
M.;Rooney,   D.,   Mild   Temperature   Palladium-Catalyzed   Ammoxidation   of
Ethanol to Acetonitrile. Appl. Catal., A 2015, 506, 261-267.
35. Folco, F.;  Velasquez  Ochoa, J.;  Cavani,  F.;  Ott, L.;  Janssen,  M.,  Ethanol
Gas-phase   Ammoxidation   to   Acetonitrile:   The   Reactivity   of   Supported
Vanadium Oxide Catalysts. Catal. Sci. Technol. 2017, 7, 200-212.
36. Zhang, Y.; Zhang, Y.; Feng, C.; Qiu, C.; Wen, Y.; Zhao, J., Amination of
Ethanol  to  Acetonitrile  over   Ni-doped  Co/γ-Al2O3  catalyst.  Catal.   Commun.
2009, 10, 1454-1458.
37.   Feng,   C.;   Zhang,   Y.;   Zhang,   Y.;   Wen,   Y.;   Zhao,   J.,   Study   on   Alumina-
Supported   Cobalt–Nickel   Oxide   Catalyst   for   Synthesis   of   Acetonitrile   from
Ethanol. Catal. Lett. 2011, 141, 168-177.
38.  Zhang,  D.;  Zhang,  Y.;  Wen,  Y.;  Hou,   K.;   Zhao,  J.,   Intrinsic  Kinetics   for
the Synthesis of Acetonitrile from Ethanol and Ammonia over Co–Ni/γ–Al
2 O
3
Catalyst. Chem. Eng. Res. Des. 2011, 89, 2147-2152.
39. Zhang, Y.; Xu, W.; Zhao, J., Synthesis of Phenylacetonitrile by Amination
of  Styrene Oxide Catalyzed  by a Bimetallic Catalyst  Zn
30.1 Cr
4.3 /γ-Al
2 O
3 . RSC
Adv. 2012, 2, 6590-6598.
62 40.   Zhang,   Y.;   Wei,   T.;   Pian,   Y.;   Zhao,   J.,   Amination   of   Allyl   Alcohol   to
Propionitrile   over   a   Zn
30   Cr
4.5 /γ-   Al
2 O
3   Bimetallic   Catalyst   via   Coupled
Dehydrogenation–Hydrogenation   Reactions.   Appl.   Catal.,   A   2013,   467,   154-
162.
41. Zhang, Y.; Zhao, X.; Zhang, H.; Yan, X.; Zhao, J., Conversion of Benzyl
Alcohol to Benzonitrile over a Cu
10.3 /SiO
2  Catalyst. Appl. Catal., A 2016, 522,
45-53.
42.   Hu,   Y.;   Jin,   S.;   Zhang,   Z.;   Zhang,   L.;   Deng,   J.;   Zhang,   H.,   One-Step
Synthesis   of   Nitriles   by   the   Dehydrogenation–Amination   of   Fatty   Primary
Alcohols over Cu/m-ZrO
2 . Catal. Commun. 2014, 54, 45-49.
43. Wang, Y.; Furukawa, S.; Zhang, Z.; Torrente-Murciano, L.; Khan, S. A.;
Yan,   N.,   Oxidant   Free   Conversion   of   Alcohols   to   Nitriles   over   Ni-Based
Catalysts. Catal. Sci. Technol. 2019, 9, 86-96.
44.  R.N. Salvatore, C.H. Yoon, K.W. Jung, Tetrahedron 57 (2001) 7785.
45. K.-I.  Fujita, Y. Enoki, R. Yamaguchi, Tetrahedron 64 (2008) 1943.
46. T. Mizuta, S. Sakaguchi, Y. Ishii,  J. Org.  Chem.  70 (2005) 2195.
47. A.M. Johns, M. Utsunomiya, C.D. Incarvito, J.F. Hartwig, J. Am. Chem.
Soc. 128 (2006) 1828.
48.   K.-I. Fujita, Y. Enoki, R. Yamaguchi, Tetrahedron 64 (2008) 1943
49.   (a)   R.G. Rice, E.J. Kohn, J. Am. Chem. Soc. 77 (1955) 4052; (b)   R.G.
Rice, E.J. Kohw, L.W. Daasch, J. Org.  Chem. 23 (1958) 1352;  (c)  M. Botta,
F.D. Angelis, R. Nicoletti, Synthesis (1977) 722;   (d)   Y.K. Park, K.Y. Park,
S.I.  Woo, Catal. Lett. 26 (1994) 169; (e) F. Valotl, F. Fachel, R. Jacquot, M.
Spagnol, M. Lemairel, Tetrahedron Lett. 40  (1999) 3689; (f)  N. Nagaraju, G.
63 Kuriakose, New J. Chem. 27 (2003) 765; 54-(g)  R. Luque, J.M. Campelo, D.
Luna, J.M. Marinas, A.A. Romero, J. Mol. Catal. A 269 (2007) 190.
50.   A. Corma, T. Ròdenas, M.J. Sabater, Chem. Eur. J. 16 (2010) 254.
51.   Q. Shen, J.F. Hartwig, J. Am. Chem. Soc.  128 (2006)  10028.
52.   D.S. Surry, S.L. Buchwald,   J. Am. Chem. Soc.   129 (2007)   10354;   (b)
R. Yamaguchi, S. Kawagoe, C. Asai, K.-I. Fujita, Org.Lett. 10 (2008) 181.
53.   B.   Ohtani,   H.   Osaki,   S.   Nishimoto,   T.   Kagiya,     Tetrahedron     Lett.     27
(1986)  2019
54 . F.   Ziaee,   M.   Gholizadeh   and   S.   M.   Seyedi,   Magnetically   recoverable
lanthanum   hydroxide   as   an   efficient   catalyst   for   Aerobic   Oxidative
Conversions   of   primary   alcohols   to   the   nitriles,Appl.   Organomet.   Chem.,
2018,32, e4253.)
55.   Takamichi   Oishi,   Kazuya   Yamaguchi,   and   Noritaka   Mizuno.   Catalytic
Oxidative   Synthesis   of   Nitriles   Directly   from   Primary   Alcohols   and
Ammonia. Angew. Chem. Int. Ed. 2009, 48, 6286 –6288.
56.   .   Liang  Wang  , Guoxiong  Wang  , Jian  Zhang ,  Chaoqun  Bian  , Xiangju
Meng.   Controllable   cyanation   of   carbon-hydrogen   bonds   by   zeolite   crystals
over manganese oxide catalyst. NATURE COMMUNICATIONS,   | Published
15 May
57   .   Liang   Wang   ,   Guoxiong   Wang   ,   Jian   Zhang   ,   Chaoqun   Bian   ,   Xiangju
Meng.   Controllable   cyanation   of   carbon-hydrogen   bonds   by   zeolite   crystals
over manganese oxide catalyst. NATURE COMMUNICATIONS,   | Published
15   May   2017 18.     Iraj   Sarvi     ·   Ehsan   Zahedi.   Zinc   Oxide/Graphene   Oxide
as   a   Robust   Active   Catalyst   for   Direct   Oxidative   Synthesis   of   Nitriles
from   Alcohols in   Water. Catalysis Letters, 18 August 2021
64 58.   Tomohiro   Yasukawa   ,   Xi   Yang   ,   Shu   Kobayashi   v arth-Abundant
Bimetallic Nanoparticle Catalysts  for Aerobic Ammoxidation of Alcohols to
Nitriles.    J. Org. Chem.   2020, 85, 11, 7543–7548.
59 .     Metal   oxide-catalyzed   ammoxidation   of   alcohols   to   nitriles   and
promotion effect of gold nanoparticles for one-pot amide synthesis.
TamaoIshida,    HirotoWatanabe,    TakashiTakei,    AkiyukiHamasaki    ,
MakotoTokunaga,      MasatakeHaruta      Applied   Catalysis   A:   General ,     28   May
2012, Pages 85-90
6 0. Y. Wang, S. Furukawa, Z. Zhang, L. T. Murciano, S. A. Khanand N. Yan,
Oxidant free conversion of alcohols to nitriles over Ni-based catalysts,Catal.
Sci. Technol., 2019,9,86–96.)
6 1. Y.   Wang,   S.   Y.   Furukawa   and   N.   Yan,   Identification   of   an   Active   NiCu
Catalyst for Nitrile Synthesis from Alcohol,ACS Catal., 2019,9, 6681–6691.)
65

Изо-бутил спирти билан аммиак ўртасида борадиган реакцияни хроматографик усулда ўрганиш