J.Piaje nazariyasidagi asosiy halatlarga tanqidiy yondashuv 44v - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	243.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

J.Piaje nazariyasidagi asosiy halatlarga tanqidiy yondashuv 44v

Купить

Mavzu:J.Piaje nazariyasidagi asosiy halatlarga tanqidiy yondashuv .
Reja:
1.J.Piajenning bola intellektual rivojlanishi tadqiqotining asosiy yo’nalishi.
2.J.Piajening intellektni operatsional ta’limoti.
3.J.Piajening nazariyasining asosiy fikrlarini tanqidi.
J.Piaje (1896-1980) shvetsiriyali va frantsuz psixologi bo’lib, u 52 ta kitob va 458 ta
ilmiy maqolalar muallifi, Jeneva genetik psixologiya maktabining ko’zga ko’ringan
vakillaridir. J.Piajening ilmiy ijodiyoti shu qadar turli xil ko’rinishdagi metodologik va
nazariy bahs-munozaralar predmeti bo’lib qolishda davom etmoqda. J.Piaje tomonidan
kashf etilgan fenomenlar esa ekspermental qayta tekshirilib chiqilmoqda. J.Piaje
bolaning bilish faoliyati mexanizmlarini o’rgangan. J.Piaje intellekt shakllanishini
barcha boshqa psixik jarayonlar bog`liq bo’lgan bolaning psixik rivojlanishini markaziy
chizig`i sifatida ko’rib chiqqan. J.Piaje ishlarida tadqiq etilgan asosiy masalalar bola
mantiqining o’ziga xos xususiyatlari bolada intellektni kelib chiqishi va rivojlanishi
fundamental jismoniy hamda matematik tasavvur va tushunchalarni shakllanish usullari
va yo’llari ob`ekt, makon, vaqt, sabab, tasodif kabilar idrok, xotira , tasavvur, o’yin,
taqlid nutq rivojlanishi va bilish jarayonida ularning vazifasi.
Ilmiy ijodkorlikning dastlabki bosqichi
Jan Pyaje bolalarning miyasi rivojlanishiga fizik olam ta’sir ko’rsatadi deb hisoblagan
bo’lsa, yosh davrlarini o’rgangan rus psixologi Lev Vigostkiy (1895-1934) bolaning aql
idroki rivojlanishiga ijtimoiy muhitning o’rni kattaligiga urg’u bergan. Pyaje bolalarni
yosh olimlar deb aytgan , Vigotskiy esa ularni yosh shogirdlar degan. Bunga ko’ra ota-
onalar yoki tarbiyachilar tomonidan bolalarga biror narsa o’rgatilsa yoki yangi so’zlar
berilsa, ularni bolalar o’zalashtirib idrokinng yuqori bosqichlariga o’tishlari mumkin.
Nutq va ijtimoiy muhitning muhim qismlari o’rgatilishi, aql-idrokka poydevor yaratib
beradi.
Piaget’s emphasis on how the child’s mind grows through interaction with the physical
environment is complemented by Vygotsky’s emphasis on how the child’s mind grows
through interaction with the social environment. If Piaget’s child was a young scientist,

Vygotsky’s was a young apprentice. By mentoring children and giving them new
words, parent, and others provide a temporary scaffold from which children can step
high levels of thinking. 2
J.Piaje tadqiqotlari bolaning tafakkuri va nutqi hamda uning mantiqi va dunyoqarashi
haqidagi ta`limotini rivojlanishida butun davrni tashkil qilgan. Ular tarixiy ahamiyatga
egaligi xususida L.S.Vigotskiy J.Piajening ilk ishlaridayoq yozgan edi. Eng muhimi
shunday iboratki, J.Piaje bola kattalarga nisbatan “esi pastligi” va kattalar intellekti
bilan taqqoslaganda bolaning tafakkuri miqdoriy kamchlikka egaligi yondashuvidan voz
kechib, bolalar tafakkurini sifat jihatdan o’ziga xosligini tadqiq qilish vazifasini birinchi
bo’lib qo’ygan. T.Simon laboratoriyasida ishlayotib yosh J.Piaje bolalar maktabgacha
tarbiya yoshidagilar nutqiga ko’proq ahamiyat qaratgan, uni ayniqsa test savollariga
javob berishidagi takrorlanuvchi xatolar qiziqtirgan bolalar bog`chasi sharoitida
tadqiqot o’tkazilib, unda kuzatuvchilar erkin faoliyat (rasm chizish yasash yoki o’yin
davomida bolalarning barcha aytgan fikrlari va bajaradigan harakatlarini tizimli
ravishda qayd qilib borganlar. J.Piaje taxminiga ko’ra, bolalar fikrlarini ikkita guruhga
bo’lish mumkinligini ko’rsatadi. Suhbatdoshini javob qaytarishiga manfaatdorligi
xarakterlanadi, uning vazifasi suhbatdoshga ta`sir ko’rsatish.
1. Ijtimoiylashgan nutq darajalari kategoriyalari axborot, tanqid, buyruq, iltimos, taqlid,
savol, javob.
2. Egotsentrik nutq shakli bo’yicha bu fikrlar har xil bo’lishi mumkin takrorlash
exolomiya monolog jamoaviy biroq umumiyligi suhbatdoshining nuqtai-nazari
qandayligi, uni tinglayotganligi bilan qiziqmay bola ayni damda nimani o’ylayotgan
bo’lsa shu haqida o’z fikrini bildiradi. Egotsentrik nutq vazifasi ta`sirliroqdir-
“Suhbatlashishdan qoniqish” harakatlarni kuzatilishi va ritmliligi J.Piaje bolaning erkin
nutqida egotsentrik nutq hissasini o’lchab ko’rib, ilk yoshda egotsentrik nutq
koeffitsenti yuqoriligini -75% 6-7 yoshga kelib asta-sekin pasayishini aniqlagan.
Ta`kidlarning oddiy to’qnashuvini emas balki tomonlarning o’zaro tushunishi va
tushuntirishga manfaatdorligi bilan kuzatiladigan nuqtai-nazarlar almashinuvini o’zida
namoyon qiluvchi bahs-munozara faqatgina 7-8yoshga kelib yuzaga keladi.
J.Piaje egotsentrik nutq faktlarida bolalar fikrini sifat jihatidan o’ziga xosligining
muhim isbotini ko’rgan. J.Piaje fikriga ko’ra, kuzatish metodi intellektual testlar bolalar
fikrini o’ziga xos xususiyatlarini ochishga qodir emas. Test tekshiruvi vazifani hal
etishning pirovard natijasinigina qayd etgan J.Piaje esa maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolalar tafakkurining ichki tuzilishigacha kirib borishga harakat qilganini J.Piaje yangi
metodni klinik yoki suhbat metodi ishlab chiqqan. J.Piajening klinik suhbat metodini bu
bola bilan qayd qilingan me`yoriy savollar bilan chegaralanib qolmay erkin
subatlashishidir. Eksperimentator va bolaning muloqotini mazmuni tabiat hodisalari

tushlar, axloqiy me`yorlarga taalluqli bo’lgan. Kundalik hayotda bolalar o’zlari
ko’pincha kattalarga beradigan savollardan iborat edi. “Osmonga quyosh qaerdan
kelgan, nima uchun quyosh qulamaydi, u qanday turibdi, nima uchun quyosh porlaydi,
nima uchun shamol esadi, shamol qanday qilib hosil bo’ladi, odamlar qanday qilib tush
ko’radilar”. Klinik metod bu- puxta amalga oshiriladigan ma`lumotlarni aniqlash nutq
va aqliy rivojlanishning yoshga bog`liq kesimidir. Tadqiqotchi savollar berib, bolaning
fikr-mulohazalarini tinglaydi. Bolaning har bir oldingi javobidan bog`liq bo’lgan
qo’shimcha savollarni keyin beradi. U bola holatini nima aniqlashi uning bilish faoliyati
tuzilishi qandayligini aniqlashi nazarda tutadi. Klinik suhbat davomida bola
reaktsiyasini noto’g`ri talqin qilish ayni damda kerakli bo’lgan savolni topa olmay
gangib qolish yoki aksincha kutilayotgan javobni singdirish xafi har doim mavjud
bo’ladi. Klinik suhbat o’ziga xos san`atni so’rov qilish san`atini aks ettiradi. J.Piajening
birlamchi go’dakning autizmdan kattalarning amaliy ijtimoiylashgan tafakkuriga
o’tishini ta`minlovchi tafakkurning oraliq shakli egotsentrik tafakkurini
aniqlanganligida edi. J.Piaje psixoanalizmida autistik va ijtimoiylashgan fikrlar farqini
o’zlashtirib olgan. Autistik fikr hohishni ehtiyojni qondirishga intilish bilan
boshqariladigan individuallashtirilgan yo’nalmagan ongsizlikdir obrazlarda aniqlanadi.
Ijtimoiylashgan ongli yo’nalgan fikr ijtimoiy bo’lib, anglangan ongli maqsadlarga
intiladi, voqealikka uyg`unlashadi, tajriba va mantiq qonunlariga bo’ysunadi. Nutqda
ifodalanadi, egotsentrik tafakkur – irsiy, funktsional tuzilmaviy nuqtai nazarlardan
rivojlanishidagi oraliq shakldir. Bolalar tafakkurining asosiy o’ziga xos xususiyati
sifatida xususiyati sifatida egotsentrizm olam haqida faqatgina o’zining bevosita
fragmental va nuqtai-nazardagi fikrida turadi va boshqalarnikini hisobga olmaydi.
J.Piaje tomonidan egotsentrizm bilishning anglanmagan tizimli illyuziyasining bir turi
bolaning yashirin aqliy aqliy yondashuvi sifatida ko’rib chiqilgan. SHu bilan birga
egotsentrik taffakur – tashqi olam ta`sirining murakkab belgisi bu o’z manbalarida faol
bilish yondashuvi aqlning boshlang`ich bilish markazidir. J.Piaje egotsentrizmni bolalar
tafakkurining barcha boshqa o’ziga xos xususiyatlarini asosi sifatida ildiz sifatida talqin
qiladi, egotsentrizmni bevosita kuzatuvda aniqlab bo’lmaydi, u boshqa fenomenlar
orqali namoyon bo’ladi. Ularning orasida bolalar tafakkurining xususiyatlari mavjud:
realizm, animizm, artifikalizm va realizm. Rivojlanishning ma`lum bir bosqichida bola
predmetlarni ular qanday bevosita idrok qilsalar ana shunday idrok qilsalar ana shunday
talqin qiladilar masalan sayr davomida oy bolani kuzatib boradi realizm intellektual
bo’ladi, shamol daraxt shoxlarini yasaydi predmetning nomi predmetni o’zi kabi shu
qadar aniq predmet ko’rinishi ochiq oydin va bola buyum haqida nimani bilsa
barchasini qamrab oladi .

1-3-4.Mavzu:Rivojlanish psixologiyasining nazariy va amaliy tushunchasi.
Reja :
1.Rivojlanish psixologiya faninig rivojlanish tarixi.
2.19-asr oxiri va 20-asr boshlarida psixologiya fani.
3.Fanning vujudga kelishi.
4.Psixologik rivojlanishning determinantlar muammolari.
5.Fanning rivojlanishidagi genetik yondashuvni ahamiyati.
6.19-asr o’rtalari va 20-asr boshlarida Rossiyada yosh psixologiyasining shakllanish
tarixi.
Yosh avlodning ta’lim va tarbiya bilan bog‘liq psixologik muammolari yirik olimlar,
faylasuf va yozuvchilarini ham muntazam jalb etib kelgan. Dastlabki pedagogik-
psixologik mazmundagi asarlar XVII-XVIII diniy-ahloqiy ta’limotlar zamirida
yoritilgandir. Rossiyada psixologik tadqiqot namunalari Shark va G‘arb madaniyati
ta’sirida inson ruhiyati bilan bog‘liq turli asarlarda shakllanib kelgan. V.N.Tatishev,
A.N.Radishev, N.I.Novikov va boshqalarning asarlaridagi dastlabki qarashlari ham
psixik taraqqiyotning o‘ziga xos xususiyatlari , psixik rivojlanishdagi tafovutlar bilan
yo‘g‘rilgandir.
Xarakter aksentuasiyasi – K.Leongard tomonidan kiritilgan tushuncha bo’lib, xarakter
ba`zi sifatlarning yorqin ifodalanganligining namunasidir. Xarakter akcentuaciyasini
bilish o’smirlarga individual yondashish, kasbga yo’naltirish kabilarda zarurdir. O’z-
o’zini baholash – shaxsning o’zini boshqalar bilan taqqoslash va refleksiya natijasida
o’z-o’zini baholash murakkab va o’zgaruvchan bo’lib, shaxs strukturasida katta o’rin
tutadi.
Anatomo – fiziologik xususiyatlari . Butun endokrin sistemasining, xususan
gipofizning aktivlashishi tufayli o’smir organizmida sifat jihatdan o’zgarishlar yuz
beradi. Bu holat qizlarda 11-13, o’g’illarda 13-15 yoshda bo’lib, ikkilamchi jinsiy
belgilar paydo bo’ladi, o’smirning tashqi ko’rinishi o’zgaradi. Muskullar massasi va
muskul kuchi o’sadi, bu holat jinsiy etilish davrining oxiriga borib tezlashadi. Ichki
organlar, xususan yurak o’sadi. Ba`zan yurak qon-tomir sistemasida patologik
o’zgarishlar yuz beradi.
O’smirlardagi asosiy psixologik o’zgarish. O’smir o’zini asta-sekin katta odam deb his
qila boshlaydi , lekin ko’p odat va xususiyatlari bolalarcha bo’lib qoladi. Bu hissiyot

kattalik hissi deb ataladi va o’smirlikdagi asosiy psixologik yangilikdir. Bu his o’smirda
o’ziga, atrof muhitga, odamlarga nisbatan yangi hissiy poziciyani yuzaga keltiradi. U
bolalar xulq-atvorini kattalar xulqi va qadriyatlariga qayta orientaciya qila boshlaydi.
O’smir o’z huquqlari doirasini kengaytiradi, kattalarni esa
O’smirning qiziqishlari ortadi, bilish faoliyati maktab programmasidan tashqariga
chiqadi, mustaqil o’qiy boshlaydi. Uning tafakkurida tanqidiylik, mustaqillik hosil
bo’ladi. O’qituvchi o’quvchilarga o’quv materiallarini taqqoslashni,
mavhumlashtirishni, o’z fikrini to’g’ri, ravon va aniq ifodalash yo’lini tushuntirib
berishlari lozim. O’smirlarning o’quv faoliyatida , o’quv materialini o’zlashtirish
darajasida, umumiy intellektual rivojlanishida turli darajadagi o’quvchilarni uchratish
mumkin.
O’quv faoliyatidagi kamchiliklar kichik sinflarda bilinmagan bo’lsa, V-VI sinflarda
o’zlashtirishi keskin farqlanadigan bolalar ko’zga tashlanib qoladi. O’smirlarda nazariy,
formal va refleksiv tafakkur turlari shakllanadi. Xotira, idrok jarayonlari ham
intellektualizaciya bo’la boshlaydi, ya`ni o’smir o’quv materiallarini tushinib idrok
qilish va eslab qolishni o’rgana boshlaydi.
O’smirlarning o’z-o’zini anglashi sifat jihatidan o’zgaradi. O’zi haqida o’ylash, o’zini
boshqalar bilan taqqoslash o’smirning xususiyatidir. O’smir o’z kamchiligi ustida
uylaydi, o’zidan qoniqmaslik hissi paydo bo’ladi. Ko’pchilik o’smirlar kattalarga
o’xshaydigan o’z tenglashlariga o’xshashga harakat qiladilar.
Birinchi jihatni tahlil qilib ko’raylik, chunonchi, o’smirlik bosqichidagi o’g’il va
qizlarda ilk «kattalik» hissi yuzaga keladi. Bu yoshdagi o’smir munosabat uslubini
o’zgartiradi, axloq mazmuni ham keskin o’zgaradi. Kattalarning tashqi qiyofasi, yurish-
turishi, ko’zga tashlanadigan ayrim tomonlari o’smir shu davrga tezroq yetish istagini
uyg’otadi.
Modaga qiziqish, o’ziga aro berish , o’zgacha «madaniy» horqdiq chiqarish, mulzamat
qilishga intilish kabilar. Ular ko’pincha talablarga, katta yoshdagi kishilarga, televizor
va kinolarda ko’rgandlariga taqlid qiladi. O’z tasavvurida nimani ommabop deb
hisoblasa, xuddi shu narsani namuna tarzida qabul qiladi. O’smirda o’z-o’zini va
o’zgalarni baholash mezoni ana shu tariqa yuzaga keladi. Shuning uchun unda yangi
his-tuyg’ular, orzu-umidlar, sevgi haqidagi kitob solish holatlari ko’zga tashlanadi.
Psixologiya fanida inson xulq-atvoridagi o’zgarish, goho chetga og’ish hodisasi ijtimoiy
hayot bilan bog’liqligi haqida umumiy qonuniyat mavjud. Jahon psixologlari olib
borgan tadqiqotlar tarbiyasi qiyin o’smirlarning paydo bo’lishga ijtimoiy muhitdan
tashqari pedagogik-psixoloik omillar ham sabab bo’lishini ko’rsatmoqda. O’smirlar

harakatlarini izchil va uzluksiz o’rganishщ, ulardagi chetga og’ish ko’rinishlari turlicha
bo’lishini ta’kidlamoqda.
Tarbiyasi qiyin o’smir, axloqi butunlay ishdan chiqqan, harakat boshqarish
imkoniyatiga ega bo’lmagan, jinoyatchi emas. Shuning uchun ularning xulq motivlarini
tadqiqot qilish orqali qayta tarbiyalash, shaxsda hukm surib kelayotgan ayrim illatlarni
bartaraf qilish imkoniyati mavjuddir. Bu jarayon o’ta murukkab, ota-onadan,
o’qituvchilardan, jamoat tashkilotlaridan, mahalla faollaridan katta kuch, sabr-toqat,
uzoq mehnat va chuqur izlanishlar talab qiladi.
Tarbiyasi qiyin o’smirlar tipologiyasi
Tarbiyasi qiyin o’smirlar hatti-harakatini izchil va muntazam o’rganish, ular orasida
axloq qoidalaridan chetga chiqish hollarining sabablari turlicha ekanini yaqqol
isbotlamoqda. Odatda tarbiyasi qiyin o’smirlar jinoiy va axloqiy qonunbuzarliklar
guruhiga ajratib o’rganiladi. Maxsus tadqiqotlar qonunbuzar o’smirlardagi salbiy hatti-
harakatlarning vujudga kelishi sabablariga qarab, tarbiyasi qiyin o’smirlarning taxminiy
tipologiyasini tuzish imkonini beradi. Birinchi guruhga balog’atga yetmagan.
Andishasiz, qaysar o’smirlar kiradi. Bunday o’smirlar shaxsiy qarashi, o’zgalarga baho
berishi axloq ehtiyojlarini maktab, oila va jamoatchilik fikriga qarshi qo’yadilar.
Mustaqil ijodiy fikr yuritish, o’z-o’zini nazorat qilish, o’z-o’zini tanqid qilish singari
shaxs sifatlarini shakllantirishga e’tibor berish zarur. Yo’l qo’ygan kamchiliklarini
dalillar asosida ko’rsatib berish, qayta tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tarbiyasi qiyin o’smirlarni guruhlarga ajratish maqsadida, individual suhbatlashish
ularning savol varaqasini to’ldirishga o’rgatish. Ularni uzluksiz ravishda kuzatib borish.
Yozgan bayon yoki insholarni tahlil qilish, shaxsiy hujjatlarini izchil o’rganish, sinf
rahbari yoki tarbiyachining kundalik daftarini yuritish, muammoli yoki «konflekt» li
vaziyatni vujudga keltirish asosida tajriba o’tkazish, individual shaxsda yoki jamoada
qanday o’zgarishlar ro’y berishini muttasil kuzatib borish, ularni qayta tarbiyalash
uchun muhim imkoniyatlar yaratadi.
Muloqotni kutish — murakkab o`ziga xos holat bo`lib, bunda o`smir shartli va shartsiz
ravishda qiziqarli va muhim, takrorlanmas uchrashuv va muloqotni kutadi. Shu
sababdan ular ota-onalari, atrofidagi kattalar va umuman boshqalarga diqqat va qiziqish
bilan qaraydilar. Muloqot ko`payishi natijasida do`stlik kelib chiqadi va bu do`stlik
o`smir uchun o`zini mustaqil va katta odam sifatida hisoblay olishiga turtki bo`la oladi.
Do`stlikning asosiy sharti esa — o`zaro bir-birini tushunish hisoblanadi.
Rus tarixchisi V.N.Tatishevning «Fanlar va bilim yurtlarining foydasi to‘g‘risida
suhbat» kitobida fanlarning tasnifi, bilimlarning ahamiyati, til va nutqning mavqei, yosh
davrlarining xususiyatlari bilan bog‘liqligi ko‘rsatilgan.

A.N.Radishev birinchilar qatori bola psixik taraqqiyotini tabiiy-ilmiy yusinda asoslab
berishga urindi. Uning «Peterburgdan Moskvaga sayoxat» kitobi bu borada pedagogik-
psixologik asarlar sirasidan munosib o‘rin egallaydi. Yozuvchining fikricha, inson
tashki muhit haqidagi taassurotlarini sezgilar orqali idrok etadi, shu yo‘sinda uning
tafakkuri, ulg‘ayib shakllanadi.
N.I.Novikov bashariyat farovonligini ko‘zlab, yoshlar va bolalar o‘rtasida foydali
bilimlarni keng targ‘ibot etish uchun ularni o‘ziga xos yo‘sinda tarbiyalamoq zarur deb
aytadi. Uning asarlarida insonning kamoloti uchun tafakkur, xotira, ahloq, his-tuyg‘u va
taqlidchanlik alohida ahamiyatga ega ekanligi ta’kidlanadi.
Rossiyada yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining rivojlanish
tarixida K.D.Ushinskiyning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Uning fikricha,
psixologiya fanining asosiy vazifasi tarbiyaning maqsadini aniqlashga, ta’lim-tarbiya
natijalarini to‘g‘ri baxolashga, shular asosida yangi metod va usullar yaratishga,
pedagogik tajribani tahlil qilish va umumlashtirishda muhim o‘rin tutadi deb aytadi.
K.D.Ushinskiyning «Inson tarbiya predmetidir» asarida pedagogik ta’sir jarayoni
hisoblangan insonning psixologik xususiyatlari, uning o‘ziga xos tomonlari o‘z aksini
topgan.
Shuningdek, Rossiyada ilmiy psixologiyani rivojlantirishda N.F.Kapterev,
N.A.Sikorskiy, A.P.Nechaev, A.F.Lazurskiy, P.F.Lesgaft, I.M.Sechenov, I.P.Pavlov,
P.P.Blonskiy singari olimlar bu borada o‘zlarining munosib hissalarini qo‘shganlar.
Ta’kidlash joizki, ayniksa, L.S.Vigotskiy, S.L.Rubinshteyn, A.R.Luriya, A.N Leontev,
M.Ya.Basovlar tomonidan yaratilgan yangi ilmiy nazariyalar, chunonchi psixikaning
madaniy-tarixiy rivojlanish va taraqqiyotning o‘zaro munosabat nazariyasi, psixik
taraqqiyotda faoliyatning mavqei singari ilmiy-nazariy qarashlari hozirgi kun yosh
davrlar psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining tayanch tushunchalaridandir.
O‘tgan asrning o‘rtalarida vujudga kelgan turli nazariyalar, qarashlar, o‘quv faoliyati va
ta’limning talqinlari (D.N.Bog‘oyavlenskiy, N.A.Menchinskaya, P.Ya.Galperin,
Z.I.Kalmikova, N.F.Talizina, D.B.Elkonin V.V.Davidov, L.V.Zankov, L.N.Landa,
A.A.Lyublinskaya, N.V.Ko‘zmina va boshqalar) nafakat pedagogik tajribani, balki
psixologiya fanining bu tarmog‘i ni ilmiy-amaliy boyitishga asos bo‘ldi.
Olmon psixologi E.Meyerman bolaning o‘quv maskani davrida uning ruhi va tanasida
kechayotgan o‘zgarishlarni to‘liq bilmay turib, unga buyruq yoki tazyiq o‘tkazib
bo‘lmaydi, deb ta’kidlaydi. Uning fikricha eksperimental pedagogikaning maqsadi ayni
shu muammolarga qaratilmog‘i darkor.

Amerikalik psixolog-olim S.Xoll har qanday bola o‘zining individual taraqqiyotida
filogenezni ontogenezda takrorlaydi, shu bois bolalarga ibtidoiy instinktlarni og‘riqsiz,
yengil kechishi uchun qo‘lay imkoniyatlar yaratib berish zarur deb aytadi. S.Xoll o‘z
tajribalari asosida boy ashyoviy dalillar to‘plab, bola haqida psixologik, fiziologik
hamda pedagogik bilimlarning kompleks dasturini yaratish g‘oyasini olg‘a suradi.
Shveysariyalik psixolog E.Klapared «Bola psixologiyasi va eksperimental pedagogika»
asarida qiziqish, motiv, extiyojlarning metodologik asoslari, bolalar tafakkurining
xususiyatlari va rivojlanish qonuniyatlari, o‘xshashlik va tafovutning bola ongida sodir
etilishi to‘g‘risida mulohaza yuritadi.
Fransuz psixologi E.Dyurkgeym, ulg‘ayish - kishilarning his-tuyg‘ularni o‘zlashtirishi
ekanligini, shu bois, idrok kilingan tasavvurlar bolaning ruhiy faoliyatini ifodalashini,
bolaning tajriba, an’ana, urf-odatlarni taqlid orqali egallashini, biologiyada irsiyat
qanchalik ahamiyatli bo‘lsa, taqlid ham jamiyatda shunday o‘rin tutishini uqtiradi.

5.Mavzu:Kuzatish va eksperiment rivojlanish psixologiyasining asosiy metodi
sifatida.
Reja:
1.Ijtimoiy o’rgatish ta`limotining markaziy muommosi sifatida ijtimoiylashuv
2.Ijtimoiy o’qitish nazariyasining evolyutsiyasi
3.Kuzatish, taqlid qilish orqali o’rgatish fenomeni
4.Bolalar rivojlanishini taraqqiyotini o’rganishning diadik tamoyili
Ijtimoiy o’rgatish ta`limotining markaziy muammosi sifatida ijtimoiylashuv
Amerikada XX asrning 30-yillari oxirida ijtimoiy o’qitishning kuchli psixologik
yo’nalishi yuzaga kelgan. Individga xulq-atvor namunalari rollar, me`yorlar motivlar,
kutuvlar, hayotiy qadriyatlar, emotsiyalarni o’tkazish orqali individning ijtimoiy xulq-
atvorini hayotiy shakllantirishni ifodalash uchun N.Miller va D.Dollardlar tomonidan
ijtimoiy o’rgatish atamasi kiritilgan edi. Ijtimoiylashuv – biologik mavjudod,
go’dakning tamomila oila, guruh umuman olganda insoniyat jamiyatini to’laqonli
a`zosiga asta-sekin aylanish jarayoni sifatida, yangi ijtimoiy xulq-atvorni egallash
jarayoni sifatida talqin qilinadi. Xulq-atvorning umumiy nazariyasi xulq-atvor
namunalari qanday tarzda o’zlashtirilishini va ularning namoyon bo’lishi o’zaro aloqada
bo’lgan tashqi va ichki ta`sir manbalari tomonidan qanday tarzda doimo boshqarishini
izohlashi kerak. Ushbu ilmiy yo’nalish vazifalarini uning nazariy etakchisi Bandura
shunday shakllantirgan. XX asrning ikkinchi yarmida Amerika psixologiyasini
rivojlanishi uchun ijtimoiylashuv muammosini asosiy deb hisoblash mumkin. Jamiyat
bolalarni umumqabul qilingan me`yoriy muammolar bilan muvofiqlikda o’zlarida
tutishlariga undashda qo’llaydigan mexanizmlar ya`ni usullarni etilishi esa uning bosh
maqsadidir. Ijtimoiy o’qitish nazariyasi psixoanalizda (misol uchun antogonizm
haqidagi dastlabki tezis, bola va jamiyatning qarama-qarshiligi) ba`zi bir holatlarni
qabul qilib o’zlashtirgan va ularni o’rgatishning bexiviorstik tamoyillari bilan
bog`langan. Ijtimoiy o’qitish yo’nalishi nazariyasining butun bir spektridan iborat.
O’qitishning aniq mexanizmlariga yondashuvlarda nazariya mualliflarining qarashlari
farqlanadi, biroq ijtimoiy xulq-atvorga o’rgatish g`oyasi ahamiyatini butunlay qo’llab-
quvvatlaydilar. Ijtimoiy o’qitish sohasida anchadan beri tadqiqotchilarning bir necha
avlodi ishlab kelishmoqda. Bu avlodlar amerika psixologiyasining o’zida ajratib
ko’rsatilgan.

Ijtimoiy o’qitish nazariyasining evolyutsiyasi
Birinchi avlod (XXasrning 30-60 yillari) – N.Miller, D.Dollard, R.Sirs , B.Uovayting,
B.Skinner bu tadqiqotchilarni xali bexiviorizm ham ijtimoiy o’qitish nazariyasiga
kiritadilar)
Ikkinchi avlod (60-70 yil) – A.Bandura, R.Uoters, S.Biju, Dj. Gevirt va boshqalar.
Uchinchi avlod (70-yildan boshlab) V.Xartup, E.Makkobi, Dj.Aronfrid, U.
Branfenbrener va boshqalar.
N.Miller va D.Dollard ijtimoiy o’qitish yo’nalishining birinchi namoyondalari bo’lib,
bexivioral o’qitishning asosiy tamoyillarini psixoanalitik nazariyaning ba`zi holat va
g`oyalari bilan to’ldirishga harakat qilganlar. Empirik asos sifatida ular ham bola va
hayvonlar xulq-atvorining ekspermental o’rgatish ma`lumotlarini ayniqsa nevrotiklar
xulq-atvoriga oid boy klinnik ma`lumotlarni qo’llash mumkin deb hisoblaganlar.
Ekspermental xulq-atvorga o’rgatishda boshqaning (modelning) harakatini kuzatishning
ahamiyati ko’rsatilgan bu yangi reaktsiyani paydo bo’lgunga qadar vaqtni
qisqartirishda, sinov va xatolar sonini kamayishida ifodalaydi.

6.Mavzu:20-asrning boshlarida bola rivojlanish nazariyasi.
Reja:
1.Bolaning bilish jarayonlarining o’sishi.
2.Tarbiyasi qiyin bolalar tipologiyasi.
3.20-asr boshlarida bola rivojlanish nazariyasi haqida.
O’smirning qiziqishlari ortadi, bilish faoliyati maktab programmasidan tashqariga
chiqadi, mustaqil o’qiy boshlaydi. Uning tafakkurida tanqidiylik, mustaqillik hosil
bo’ladi. O’qituvchi o’quvchilarga o’quv materiallarini taqqoslashni,
mavhumlashtirishni, o’z fikrini to’g’ri, ravon va aniq ifodalash yo’lini tushuntirib
berishlari lozim. O’smirlarning o’quv faoliyatida, o’quv materialini o’zlashtirish
darajasida, umumiy intellektual rivojlanishida turli darajadagi o’quvchilarni uchratish
mumkin.
O’quv faoliyatidagi kamchiliklar kichik sinflarda bilinmagan bo’lsa, V-VI sinflarda
o’zlashtirishi keskin farqlanadigan bolalar ko’zga tashlanib qoladi. O’smirlarda nazariy,
formal va refleksiv tafakkur turlari shakllanadi. Xotira, idrok jarayonlari ham
intellektualizaciya bo’la boshlaydi, ya`ni o’smir o’quv materiallarini tushinib idrok
qilish va eslab qolishni o’rgana boshlaydi.
Tarbiyasi qiyin o’smirlar hatti-harakatini izchil va muntazam o’rganish, ular orasida
axloq qoidalaridan chetga chiqish hollarining sabablari turlicha ekanini yaqqol
isbotlamoqda. Odatda tarbiyasi qiyin o’smirlar jinoiy va axloqiy qonunbuzarliklar
guruhiga ajratib o’rganiladi. Maxsus tadqiqotlar qonunbuzar o’smirlardagi salbiy hatti-
harakatlarning vujudga kelishi sabablariga qarab, tarbiyasi qiyin o’smirlarning taxminiy
tipologiyasini tuzish imkonini beradi. Birinchi guruhga balog’atga yetmagan.
Andishasiz, qaysar o’smirlar kiradi. Bunday o’smirlar shaxsiy qarashi, o’zgalarga baho
berishi axloq ehtiyojlarini maktab, oila va jamoatchilik fikriga qarshi qo’yadilar.
Mustaqil ijodiy fikr yuritish, o’z-o’zini nazorat qilish, o’z-o’zini tanqid qilish singari
shaxs sifatlarini shakllantirishga e’tibor berish zarur. Yo’l qo’ygan kamchiliklarini
dalillar asosida ko’rsatib berish, qayta tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tarbiyasi qiyin o’smirlarni guruhlarga ajratish maqsadida, individual suhbatlashish
ularning savol varaqasini to’ldirishga o’rgatish. Ularni uzluksiz ravishda kuzatib borish.
Yozgan bayon yoki insholarni tahlil qilish, shaxsiy hujjatlarini izchil o’rganish, sinf
rahbari yoki tarbiyachining kundalik daftarini yuritish, muammoli yoki «konflekt» li

vaziyatni vujudga keltirish asosida tajriba o’tkazish, individual shaxsda yoki jamoada
qanday o’zgarishlar ro’y berishini muttasil kuzatib borish, ularni qayta tarbiyalash
uchun muhim imkoniyatlar yaratadi.
XIX – asrning 70- 80 yillariga kelib, tadqiqotning ikki yo‘nalishi: ota – onalarning o‘z
bolalarini kuzatishi (bolalar rivojlanishini kundaliklarga qayd etish) va olimlar
tomonidan bolalar rivojlanishini (ma’lum bir dasturga tayanib) o‘rganish vujudga keldi.
Bolalarning psixologik va fiziologik rivojlanishi, aqliy mehnat qilishning zaruriy shart –
sharoitlari va bilish faoliyatlari rivojlanishi, hulq – atvor me’yorlarining o‘zlashtirilishi
kabilar tadqiq etiladi ( P.F.Kaptereva, P.F.Lesgaft, I.A.Sikorskiy,
N.N.Lange kabilarning ishlarida kuzatiladi).

7.Mavzu:Shaxs shakllanishi sifatida psixik rivojlanishning psixoanalitik
yo’nalishlari.
Reja:
1.Shaxs shakllanishi sifatida psixik rivojlanishning psixoanalitik yo’nalishlari.
2.Shaxs rivojlanishida aqliy rivojlanishning o’rni.
3.Shaxs shakllanishining tarixiy ahamiyati.
Mavhum abstrakt modellashtirish ongli tafakkurga asoslanadi qachonki kuzatuvchi
tashqi turli reaktsiyalardan umumiy qirralarni ajratib olib, tamoyillarni aniqlaganda
qoidalarni shakllantiradi. Bunday tarzda xulq-atvor nutqning ma`lum bir usuli uslubi
tuzilishi mumkin mehribon, xayrixox, muloqatchan yoki qaysar , agressiv, berahm inson
bo’lish ijtimoiy o’rgatishni birmuncha darajada murakkab ko’rinishi kreativ ijodiy
modellashtirish ta`sirning turli manbalarini innovatsion sintezi natijasi sifatida ijod
elementlarini qamrab oladi. 1980-yillar o’rtalaridan boshlab A.Bandura ko’p e`tiborini
aynan rivojlanishning ichki omillariga qaratadi o’z-o’zini baholash, nazorat qilish,
muvaffaqiyat garchi modellashtirish uning ishlarini muhim mavzusi bo’lib qolishda
davom etsada, u shaxs shakllanishi va o’zgarishini tushuntirish uchun shaxs
mahsuldorligining kognitiv mexanizmini taklif qilgan.
Bolalar rivojlanishini taraqqiyotini o’rganishning diadik tamoyili
Ijtimoiy o’rgatish yo’nalishining boshqa vakili R.Sirsning asosiy diqqatini predmeti ota-
ona va farzand munosabati bo’lgan R.Sirs ilk bolalik davridagi har bir bola xulq-atvorni
ona va bola xulq-atvori birligini ifodalovchi o’ziga xos diadik birlik ichida keluvchi
davr sifatida ko’rib chiqishni muhim deb hisoblagan. U bolaning rivojlanishiga ota-
onaning ta`sirini amalga oshiruvchi vosita bo’lgan mexanizmni tushuntirish uchun
o’rgatish nazariyasi doirasida psixoanalitik atamalarni engish regressiya, identifikatsiya
qo’llagan. R.Sirs tomonidan bolaning rivojlanishida xulq-atvorning umumiy
motivatsiyasi xarakteriga ko’ra farqlanuvchi uchta yoshga bog`liq faza ajratilgan. R.Sirs
bo’yicha xulq-atvor shakllanishi motivatsiyasi hayoti davomida orttirilgan hosil bo’lgan
ehtiyojlar-tobelik yoki qaramlikdan bevosita bog`liqlikda bo’ladi. Boshlang`ich fazada
bola o’zining organik sezgisiga yuklangan va autik. Biologik ehtiyojlarni qondirilishi
ochlik va chanqovni qondirmoq sovuqlik va og`riqdan xalos bo’lish onaning harakatlari
bilan bolani bog`laydi, bu birinchi o’rgatish tajribasini tashkil etadi. Bunday tarzda
onaga tobelik bog`liqlik tug`iladi. Bola ijtimoiylashuvni boshlanishi diadik o’zaro
ta`sirni ortganligini unga kim g`amxo’rlik ko’rsatayotgan bo’lsa ular bilan birlamchi
harakatini ko’rsatadi.

Maktabgacha tarbiya yoshida bolaga birmuncha darajada etukroq xulq-atvorni
shakllantirishga yordam berib, quvvatlashning asosiy vakili sifatida namoyon bo’luvchi
ona-ota, oilaning boshqa a`zolari muhim ta`sir ko’rsatadi. Bola o’quvchi oila
a`zolaridan kamroq darajada qaram bo’ladi. SHu o’rinda uni o’qituvchi tengqurlari
do’stlaridan qaramligi ortadi. Tobe qaram xulq-atvorning xarakterli shakllari ilk bolalik
davrida shakllanadi, ular ba`zan hayot davomida o’rganiladi mustahkamlanadi va saqlab
qo’yiladi. Ular orasida diqqat bilan qidirish sening ish va yumushlaringda boshqa
insonning ishtirokini ta`minlashga intilish va`da xususida iltimos rahbariyatga yupanch
yordam so’rab murojaat qilish, jismoniy tegish ushlab turish va fazoviy yonida bo’lish
yaqinlikka intilish. Juda kuchsiz qaramlik adekvat ijtimoiy xulq-atvorni shakllantirish
uchun zarur bo’lgan motivatsion bazalarni ta`minlay olmasa, juda kuchli qarshilik esa
individni shaxsiy motivatsiyasiga o’tishga, mustaqil, erkin bo’lishiga to’sqinlik qiladi.

8.Mavzu:Psixik rivojlanishni muammolarini omillarini qo’yilishi.
Bolaning psixologik tabiati haqidagi tasavvurlarni o’zgarishi. SHunday qilib, XX
asrning ikkinchi yarmida amerika psixologiyasida rivojlanish asta-sekin bolaning
psixologik tabiati haqidagi tasavvurlarga o’zgaradi. Bola nafaqat o’z atrofidagilarning
ta`sirini his qiluvchi balki o’zi ham ularga ta`sir ko’rsatuvchi ya`ni o’zaro aloqa
bo’yicha hamkor sub`ekt sifatida faol mavjudot sifatida ko’rib chiqila boshlandi. YAngi
yondashuvning ayrim aspektlari nuqtai nazari A.Bandura va Dj.Gevirts g`oyalari
ifodasida yangradi chunonchi masalan hayotning ilk bosqichlarini mustaqil ravishda
kuzatish orqali o’rgatish haqiqiy amaliyligini xulq-atvor harakatlari tuzilishida ichki
kognitiv o’zgaruvchilarni ajratishni ichki quvvatlovchi javoblar ahamiyatini e`tirof
etgan XX asrning 70-yillari o’rtalariga kelib, psixika ontogenezini tadqiq qilish uchun
ijtimoiy o’rgatish nazariyasi va manipulyativ eksperement metodidagi asosiy qiyinchilik
yo’nalishning o’zini ichida aniq bo’ldi:
-ma`lumotlar aniqligi va to’g`riligiga urinishda qidiruv eksperementidan voz kechish
yuz berdi eksperemental metod o’z-o’zidan ma`lum bo’lgan faraz bilan laboratoriya
testlariga muvofiqlashtirishdi;
-ko’pincha laboratoriya eksperementi sun`iy xarakter kasb etgan real hayotiy
muammolardan ajratib olingan va bolaning psixik rivojlanish jarayonlarini tushunish
uchun yaroqsiz amaliyot talablariga javob bera olmaydi;
-tadqiqot natijalari yoshga bog`liq tafovutlar va kishilar xaraktekistikalarini qayd etishni
o’zida namoyon etgan, lekin ularning yordami bilan rivojlanish sabablarini va
shartlarini aniqlab bo’lmagan- ko’p takrorlanuvchi empirik ma`lumotlarda tushunchani
umumlashtiruvchilari kam sonli va kuchsiz edi;
-kattalar va bolalar, hayvonlar va insonlar psixik faoliyatining umumiy mexanizmlari
mavjudligiga uqtirish insonning ontogenetik rivojlanishini o’ziga xos xususiyatlarning
haqiqiy imkoniyatlarini tizimli ravishda pasayishiga olib keldi.
Ma`lum qilinishicha rivojlanish psixologiyasi “imkon qadar qisqa oraliq vaqt
mobaynida qiziq bir inson bilan ajoyib o’zoro ta`sir vaziyatida bolaning g`alati xulq-
atvori haqidagi fan” istexzoli bo’lish kerak emas deb uni U.Bronfenbrenner ta`riflagan.
Ushbu qarama-qarshiliklarni anglash rivojlanishning amerika psixologiyasida yangi
tendentsiya (g`oya) tabiiy tadqiqot g`oyasini tug`ilishiga bolaning psixik rivojlanishi
tuzilishidagiaktsentlar aralashuviga olib keladi. XXasrning 80-yillari boshida ilmiy
tadqiqotning majburiy xarakteristikalaridan biri ekologik validlik talabi bo’lgan.

Ekologik validlik kundalik hayotdagi vaziyatlar xususiyati sinaluvchilarni tadqiqot
vaziyatda qurshab turuvchi shart-sharoitlar muvofiqligi sifatida muhokama qilinadi.
Tadqiqotchining dolzarb shiori bolaning bilish jarayonlari va har qanday faolligini bu
uning tabiiy maqsadga yo’naltirilgan faoliyatida qanday o’rin egallasa shunday
ko’rinishda o’rganish kerak ekspermental tadqiqot o’tkazishga yangi talablar ilgari
surilgan edi:- sinaluvchiga ko’rsatmani maishiy (kundalik) tilda taqdim qilish
ekspermentator faolligini cheklash, sinaluvchini diqqatlidir.

9.Mavzu:Bolalar psixologiyasi predmetini aniqlashtirish.
Insoniyat taraqqiyotini tushunishga ekologik yondashuvda bu o’zgarishlar birmuncha
darajada yaqqolroq ko’zga tashlanadi. U. Bronfenbrenner, D.Kyun, Dj.Vulvili,
R.Makkol bolaning hayotini yaqin oilaviy qurshovdan boshlab, ijtimoiy, tarixiy
kontekstgacha o’z ichiga oluvchi real sharoitlarida uning kundalik xulq-atvorini o’ziga
xos xususiyatlarini diqqat bilan tadqiq qilish zaruriyatiga e`tiborini qaratadi. Analizga
ekologik ahamiyatli o’zgaruvchilar sifatida bolaning barcha hayotiy jabhalari kiritiladi
uy, oila, sinf, transport, bog` ijtimoiy rollar va funktsiyalar qiz, opa, o’quvchi xulq-atvor
faolligini xarakteristikasi davomiylik, zo’riqish. U.Bronfenbrennerning ekologik tizim
modeli keng mashhurlikka ega bo’ldi. Ular tomonidan bolaning rivojlanishi dinamik
jarayon sifatida ko’rib chiqiladi bir tomondan ko’p darajali hayotiy muhit o’sib
ulg`ayuvchi individga ta`sir ko’rsatadi va boshqa tomondan uning o’zi faol ravishda uni
qaytadan tuzadi. U.Bronfenbrenner bolaning hayotiy muhitini to’rt darajasini ajratgan.
Hayotiy muhitning mikrodarajasi individni uning yaqin atrofidagilar bilan o’zaro
ta`sirini oila, bog`cha xarakterli bo’lgan mashg`ulotlar va ijtimoiy rollarni o’z ichiga
oladi. Mezodaraja yoki mezotizim ikkita yoki undan ko’p mikrotizimlar o’rtasida
rasmiy yoki norasmiy aloqalar yuzaga kelganda hosil bo’ladi masalan, oila va maktab
oila va tengdoshlar guruhi o’rtasida. Ekzodaraja individ tajribasi bilan bevosita bog`liq
bo’lmagan lekin unga bilvosita ta`sir ko’rsatuvchi keng ijtimoiy muhitni qamrab oladi.
Ota-onaning bandlik xarakteri, mamlakatdagi iqtisodiy vaziyat, oilaviy axborot
vositalarini roli va nihoyat makrodaraja yoki makrotizim qadriyatlar , an`ana odatlar,
qonunlar hukumat dasturlarining madaniy va tarixiy kontekstini hosil qiladi.
U.Bronfenbrennerning fikriga ko’ra, bu barcha quyi darajalarga muhim ta`sir ko’rsatadi.
Tadqiqotchilarning ko’proq e`tiborini jalb qiladigan hayot davomida hayotiy yo’l
insonning rivojlanish g`oyasini laboratoriyaning nazorat qilinuvchi sharoitlarida
o’rganib bo’lmaydi. Nafaqat oldindan aytish mumkin bo’lgan yoshga bog`liq
o’zgarishlarni balki har bir yoshga bog`liq o’zgarishlarni balki har bir avlod uchun keng
madaniy va tarixiy omillarni hisobga olishni talab qiladi. P.Baltes 3 turdagi omillarni
ajratgan. 1.YOshga bog`liq me`yorlar. 2.Tarixiy me`yoriy. 3.Me`yoriy bo’lmagan
omillar. YOshga bog`liq me`yoriy omillar bu aytish mumkin bo’lgan yoshdagi
o’zgarishlarda biologik tishlarni yorib chiqishi, jinsiy etilishi (menopauza va b.q) va
ijtimoiy ( maktabga chiqish, harbiy xizmatga chaqiruv, nafaqaga chiqish va boshqalar)
sodir bo’ladi. Tarixiy me`yoriy omillar-bu butun yosh davri kategoriyalariga (qatoriga)
u yoki bu tarzda ta`sir ko’rsatadigan global (dolzarb) mashtabdagi tarixiy hodisalardir
(urush, siyosiy va iqtisodiy tarzda o’zgarishi, epedemiya). Me`yoriy bo’lmagan omillar-
hayotning aniq bir vaqti bilan bog`liq bo’lmagan, lekin uni bazan keskin (birdan)
o’zgartirishga qodir bo’lgan, shaxs hodisalarini aks ettiradi (kasallik, jarohat, muhim
inson bilan uchrashuv ajrashish va boshqalar). Aslida vaziyat bundanda murakkab

chunki, ajratilgan omillar ta`siri bir qator boshqa xususiyatlar, xususan jins, yosh, irq,
ijtimoiy mansubligi. So’z inson hayot yo’liga bu omillarning murakkab qorishgan ta`siri
haqida bermoqda.

10.Mavzu:Z.Freydning klassik psixoanalizida psixik rivojlanish.
Z.Freyd hayoti haqida Zigmund Freyd 1856 yilda Freyburgda, o’sha paytdagi Avstriya
Vengriya imperiyasining hozirgi kunda CHex respublikasiga taaluqli qismida tug`ildi. U
tibbiyotni Venada o’rgandi va shu erda Avstriyani natsistlar 1938 yilda anneksiya
qilgunlariga qadar yashadi. YAhudiy sifatida u vatanini tashlab ketishga majbur bo’ldi
va Londonga borib o’rnashdi, o’sha erda 1939 yilda vafot etdi. Uzoq yillar davomida u
bedavo saraton kasalligi bilan kurashib yashadi.
Uning eng mashhur asarlari quyidagilar: “Tushlarning ta`biri”, “Psixoanalizga kirish
bo’yicha ma`ruzalar”, “Lazzat tamoyili ortida”, “Bir illyuziyaning kelajagi”,
“Madaniyatdan norozilik”, “Muso va monoteizm
Ontogenezda rivojlanish psixikasi tushunchasiga psixoanalitik yondashuv asoslari
Z.Freyd tomonidan kiritilgan. Psixik rivojlanish psixoanalizida qiziqishlar, motivlar va
tuyg`ular sohasini murakkablashishi jarayoni bilan shaxs rivojlanishi hamda uni
tuzilishi va funktsiyalarini takomillashishi bilan tenglashtiriladi.
Z.Freyd inson psixikasini 3 bosqichga ya`ni psixik jarayonlarni printsipial anglash
imkoniyati mezoni bo’yicha ong, ongosti va ongsizlikka ajratadi. Uning ilmiy
qiziqishlari birinchi navbatda jinsiy va agressiv qiziqishlarini majmuasiga qaratilgan.
Aynan ongsizlik birinchi bo’lib jamiyatga qarshi turadi. Freyd shaxs rivojlanishini
individni tashqi ijtimoiy dunyoga moslashishi sifatida kiritgan hamda unga begona lekin
juda ham zarur debhisoblaydi.
Inson shaxsi Z.Freyd bo’yicha o’z tarkibiga tuzilmaviy komponentlarni qamrab oladi:
U - Men - Oliy Men
U (Id)-shaxsning primitiv yadrosi u tug`ma xarakterga ega, ongsizlik joylashgan va
qoniqish tamoyiliga bo’ysunadi. Idda tug`ma impulsiv qiziqishlar mavjud (hayot
instinkti Eros va o’lim instinkti Tanatos) va psixik rivojlanishni energetik asosini tashkil
etadi.
Men (Ego) shaxsni ratsional va anglanuvchi qism.u biologik etilishga ko’ra,hayotning
12 va 36 oylari orasida yuzaga keladi va reallik printsipi bilan boshqariladi. Egoning
vazifasi sodir bo’layotganlarni tushuntirish va insonni xulqini shunday tuzish kerakki ,
uni instinktiv talablari qondirilishi, jamiyatning va ongning cheklovlari buzilmasligi
kerak. Egoning hamkorligida indvid va sotsium o’rtasidagi nizo hayot mobaynida
sustlashishi kerak.

Oliy –Men (Super Ego) shaxsning tuzilmaviy tarkibi sifatida eng oxirida 3-6 yoshlar
orasida shakllanadi. Super Ego insof uni moslashishini ifodalaydi va bu jamiyatda qabul
qilingan normalarni amal qilishini qattiq nazoratga oladi.
Id va Super Ego tarafidagi an`analar odatda nizoli xarakterga ega bo’lib, bu
xavotirlanish, asabiylashishni keltirib chiqaradi. Bunga javoban Ego bir qtor himoya
mexanizmlarini yaratadi va qo’llaydi. . Ular siqib chiqarish, ratsionallashtirish,
sublimatsiya, proektsiya, regressiya va boshqalar.

11.Mavzu:Bolalik psixonalizi.
15 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan davr o‘spirinlik davridir. O‘spirinlar 8-10 sinf
o‘quvchilari bo‘lib,ular oldida kelgusida kim bo‘lish, qanday faoliyat turi bilan
shug‘ullanish kerak degan tashvish turadi.
Bu yoshdagi bolalar o‘smirlardan farq qiladi. Agar o‘smirlikda o‘quvchining asosiy
faoliyati o‘qish bo‘lgan bo‘lsa, yuqori sinf o‘quvchilarining faoliyati o‘qish, bilim olish
va mehnatga tayyorlanishdan iborat bo‘ladi.
O‘spirinlik davrida o‘quv faoliyatining murakkablashishi , ularning yangi jamoada
tutgan o‘rni ulardan ko‘p narsa talab qiladi. O‘spirinlarning maktab hayotida, oilada
tutgan mavqei o‘zgaradi, ya’ni o‘zidan kichiklarga nisbatan boshliq, tashkilotchi va
tarbiyachi bo‘lish talab qilinadi.
18 yoshda kattalikka erishadi. Organizmning o‘sishi to‘xtaydi, «tinch» davr boshlanadi.
Organlarning tarkib topishi va organizm to‘qimalarining takomillashishi nihoyasiga
etadi. Jismoniy rivojlanish shaxsning ba’zi bir xususiyatlarini va bundan keyingi
hayotiy faoliyatini belgilashga ta’sir ko‘rsatadi.
Yigit va qizlarning 17-20 yoshlarida organizm normal rivojlanishiga va unga mos
keladigan ish bilan band qilish maqsadga muvofiqdir. Ular organizmdagi o‘zgarishlar
og‘irligiga va bo‘yiga xos bo‘lishi bilan birga o‘pka, yurak, qon tomirlariga, nerv
sistemasining faoliyatiga ham ta’sir etadi. O‘spirinlarda yurak charchashi-xarsillash,
yurakning to‘xtab-to‘xtab ishlashi kabi xollar asta-sekin yo‘qolib beradi. Buning uchun
jismoniy mehnat, aqliy faoliyat va dam olishning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi katta
ahamiyatga ega.
Bu davrda ularning nerv sistemasi rivojlanadi va katta kishilarning miya po‘stlog‘i
xususiyatiga asta-sekin yaqinlashadi. Bosh miya po‘stlog‘ining atroflarida nerv
bog‘lanishlarining soni ko‘payadi. O‘qish va mexnat qilish natijasida bosh miya yarim
sharlarida analitik va sintetik faoliyat rivojlanadi. Bu xolat tashqi ta’sirni aniq ajrata
oladigan xususiyatni o‘stiradi. Farq qilish xarakteridagi tormozlanish vujudga keltiradi.
Bu davrga kelib o‘qish mashg‘ulotlari ancha murakkablashadi: bir qator yangi fanlar
o‘qitila boshlaydi, dars mazmuni kengayadi, murakkablashadi, bilim, hayot, amaliy
ishlar qo‘shib olib boriladi, o‘quvchilar ishlab chiqarish jamoasida bo‘ladi,
ekskursiyalarga, ko‘rsatmalikka, aloxida e’tibor beriladi.
Bu davrda nazorat bilimlar, amaliy ishlar bilan qo‘shib o‘rganiladi. O‘quvchilardan
materialni tushunish va uni hayotga tadbiq eta bilish talab etiladi. Bola bu yoshda o‘zini
ancha eslik xis qiladi, tajriba ortadi va bilimlarini mustaqil hayotga tadbiq eta boshlaydi.
Bu esa ularning darsga bo‘lgan munosabatlarini o‘zgartiradi. Bu davrga kelib o‘zlariga

ma’qul bo‘lgan biror fanni tanlaydilar. Bunday xususiyatlarni o‘smirlarda ham uchratish
mumkin, lekin bunda aloxida fanlarga bo‘lgan qiziqish ko‘proq o‘qituvchining
maslahati bilan bog‘liq bo‘lsa, yuqori sinf o‘quvchilaridagi qiziqish ularning extiyojlari,
intilishlari asosida tarkib topadi. Ba’zan ular shoshma-shosharlikka yo‘l qo‘yadilar va
natijada xodisalar xaqida noto‘g‘ri fikr yuritib, noto‘g‘ri xulosalar chiqaradilar.

12.Mavzu:Hozirgi zamon psixoanalistikasi bolalarni tarbiyalash va rivojlanishi
haqida .
X ozirgi eng dolzarb muammolardan biri oliy o‘quv yurtlaridagi ta’lim-tarbiya ishlari
samaradorligini keskin oshirishdan iboratdir. CHunki Respublikamizning rivoji, ravnaqi
va istiqboli ko‘proq oliy maktab tayyorlayotgan mutaxassislarning maxoratiga
bog‘liqdir. SHuning uchun o‘qitishning ilg‘or, faol usullarini qo‘llash, oqilona
vositalardan foydalannish maqsadga muvofiqdir.Oliy o‘quv yurtlaridagi ta’lim-tarbiya
jarayonlarini samarali amalga oshirish uchun talabalar bilan o‘qituvchilar o‘rtasida
uzluksiz ta’sir ko‘rsatish xukm surishi lozim.
O‘qituvchi bilan talabaning hamkorligidagi faoliyati negizida tarbiya ishlarini to‘g‘ri
yo‘lga qo‘yish muammosi yotadi. Bu muammo oliy maktab psixologiyasida juda kam
tadqiq qilingani sababli xuddi ana shu muammo yuzasidan kengroq muloxaza yuritish
maqsadga muvofiqdir.Tadqiqotlarda talabalar deganda moddiy va ma’naviy ishlab
chiqarishdagi ijtimoiy hayotga va mutaxassislikka oid rollarni muayyan qoida va
maxsus dastur asosida bajarishga tayyorlanayotgan ijtimoy gurux tushuniladi.
Oliy o‘quv yurtidagi ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari talabalarining boshqa ijtimoiy
guruxlar bilan (ular xox rasmiy, xox norasmiy bo‘lishidan qat’iy nazar) muloqotga
kirishish uchun muhim imkoniyat yaratadi. Talabalik davrining asosiy xususiyatlaridan
biri ijtimoiy etuklikning jadal sur’at bilan ro‘yobga chiqishidir. Ma’lumki, ijtimoiy
etuklik (kamolot) shaxsdan zarur aqliy qobiliyatini hamda ijtimoiy turmushda
bajariladigan turli rollarni egallashga (oila qurishga), farzandni tarbiyalashga, foydali
mexnatda qatnashishga (mas’ul vazifada ishlashga) tayyorlanishni talab qiladi. Mazkur
jarayonning bosh mezonlari va ko‘rsatkichlari o‘rta ma’lumotlilik, jamoatchilik,
mutaxasis bo‘lish imkoniyati uchun unga intilish to‘g‘risida irodaVIY zo‘r berish, Yosh
otalik va onalik burchi, jamoat arbobi vazifasini o‘tash, ijtimoy guruxga raxbarlik qilish,
sport bilan shug‘ullanish, bo‘sh vaqtni tashkil eta olish, to‘garakda qatnashish va
xakazolardan iboratdir.Talabalik davri o‘smirlikning ikkinchi bosqichidan iborat bo‘lib
17-22 (25) yoshni o‘z ichiga oladi va o‘zining qator betakror xususiyatlari va qarama-
qarshiliklari bilan xarakterlanadi. SHu boisdan o‘spirinlik davri shaxsining ijtimoiy va
kasbiy mavqeini anglashdan boshlanadi. Mazkur pallada o‘spirin o‘ziga xos ruxiy
inqiroz tanglikni boshidan kechiradi, jumladan kattalarning xar-xil ko‘rinishdagi (unga
yoqish yoki yoqmasligidan qayotiy nazar ) rollarni tez suratlar bilan bajarib ko‘rishga
intiladi, turmush tarzining yangi jixatlariga ko‘nika boshlaydi katta odamlarning
turmush tarziga o‘tish jarayoni shaxsning kamol topish xususiyatlariga bog‘liq ichki
qarama-qarshiliklarni keltirib chiqaradi.Pedagogik psixologiya fanidan ma’lumki, o‘rta
maktab o‘quvchilarining (biologik, fiziologik, pedagogik-psixologik) jixatdan oliy
maktab ta’limiga tayyorlaydi va ularda umumlashtirish, mavhumlashtirish,

sistemalashtirish kabi qobiliyatlari ko‘rinadigan fazilatlari namayon bo‘ladi. SHu bilan
birga o‘spirinlarda aqliy, axloqiy, estetik,g‘oyaviy siyosiy jixatidan muayyan darajada
o‘sish ro‘y beradi. SHunga qaramay ular oldida o‘quv yurtida mutaxassislikni egallash
bilan bog‘liq yangi vazifalar paydo bo‘ladi.

13-14.Mavzu : Eriksonning shaxs rivojlanishini psixologik-ijtimoiy nazariyasi .
Reja :
1.Eriksonning hayoti va ijodi haqida ma’lumoti.
2.Eriksonning psixologik rivojlanish bosqichlarining o’ziga xos xususiyatlari haqida
tushncha.
3. E. E rikson litxoni identifikatsiya qilishning ruhiy-ijtimoiy nazariyasi. Rivojlanish
va inqiroz .
4. Shaxs nazariyasining asosiy tezislari E. ERIXON .
5. E. Erickson tomonidan shaxsiyatning hayot inqirozi
6. Erickson shaxsiy rivojlanish bosqichlari haqida ma’lumot.
7. Egoing integratsiyasi nima?
Erik Erikson 1902 yilda Germaniyada Frankfurtda tug'ilgan. Bola hech qachon o'zining
biologik otasini ko'rmagan va hatto kimligini ham ishonchli bilmagan. Tug'ilgan
davrida, uning onasi Karl Abahamsen bir necha oy birinchi eri Valdemar Salomonson
bilan uchrashmagan.
Erik onasi tomonidan tarbiyalangan, keyinchalik 1905 yilda unga uylangan ikkinchi
darajali Teodor Homberger. Afsuski, u o'gay otasi uni hech qachon o'z qizlari deb
sevmaganini his qildi. Tengdoshlar jamiyatida, bola notanish odamni his qildi: yahudiy
maktabida u paydo bo'lgan ko'rinishga duch keldi va yahudiylarning kelib chiqishi
tufayli ular gimnaziyaga olib kelmadilar.
Yoshligida Erik rassom bo'lishni orzu qilgan va orzu qilgan, ammo psixoanaliz bilan
tanishish rejalarini o'zgartirgan. Uch yil davomida u Freydning qizi Anna rahbarligida
ushbu fanni o'rgangan. Tibbiy ta'lim U hech qachon olmadi. 1930 yilda Erik rassom va
raqqosa Joan Sersenga uylandi, ular keyinchalik uch farzandni tarbiyalashdi.
1933 yilda oila Germaniyadan chiqib ketdi, u erda Gitler hokimiyat tepasiga kelib,
antisemitizmni rivojlantirishga kirishdi. Olim Daniyada bir muncha vaqt yashash
imkoniyatiga ega bo'ldi va keyinchalik u AQShda Boston shahriga ko'chib o'tdi. Erik
o'gay otasini olib ketdi, ammo 1939 yilda Evropani tark etib, boshqa ismni - Eriksonni
oldi. Shunday qilib, o'z so'zlariga ko'ra, u "o'zini asrab oldi". Psixoanalystning sobiq
familiyasi ikkinchi nom sifatida qoldi.

Erik Homburger Erikkson rivojlanish psixologi va psixoanalist edi. Ma'lumki, birinchi
navbatda, uning psixologik-ijtimoiy rivojlanish bosqichlarinazariyasi va identifikatsiya
qilish inqirozining muallifi.
Tug'ilgan yili: 15 iyun 1902, Frankfurt am Main, Germaniya
O'ldi: 1994 yil 12 may, Rosewood Manor, Harvich, Massachusetts, AQSh
To'liq nomi : Erik Salomonsen Erikson
Turmush o'rtog'i: Joan Erikson (1930 yildan 1994 yilgacha)
Ma'lumoti : Vena universiteti
Eric Erickson tomonidan Psikososyal rivojlanish, nazariya - shaxsning psixologik
rivojlanish nazariyasi, yaratilgan, u shaxsiyatning rivojlanishining 8 bosqichini
ta'riflaydi va men shaxsiyatning rivojlanishiga qaratilgan.
Erikkson psixologik rivojlanishni besh bosqichga ajratgan Frid ning nazariyasiga zid
edi. Uning sxemasi sakkizta bosqichga ega edi. Erikkson "genital " bosqich deb
nomlangan " yoshlik " deb nomlandi va kattalar davlatining yana uch bosqichini
qo'shdi. Erikson shuningdek, " ego-psixologiya " tushunchasiga egalik qiladi , "ehson"
ning rolini "qullar bayrami" dan (Freudiylik nuqtai nazaridan) ko'proq
ta'kidlaydi. Erikson ning fikriga ko'ra, hayotni tashkil qilish, jismoniy va ijtimoiy muhit
bilan uyg'unlikni ta'minlash, sog'lom shaxsiy o'sish uchun mas'ul bo'lgan Ego ; u o'ziga
ishonch va o'zlikni anglashning manbai . 1970-yilda Erickson "Gandi haqiqati" kitobi
uchun "Pulitser" mukofotiga loyiq deb topilgan.E.ERIKSONNING
PSIXOLOGIK RIVOJLANISH BOSQICHLARINING O'ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI. Mojaroni hal qilishda olingan xususiyatlarga erkaklar ("fazilatlar")
deyiladi. Erkinlikning ismlarini bosqichma-bosqich sotib olish tartibida: umid, iroda,
maqsad, ishonch, sodiqlik, sevgi, g'amxo'rlik va donolik. Erikson o'zining nazariyasini
xronologik yoshga bog'lashiga qaramasdan, har bir bosqich nafaqat insonning yoshga
bog'liq o'zgarishiga bog'liq, balki ijtimoiy omillarga ham bog'liq: maktablar va
institutlar, bolalar tug'ilishi, pensiya va boshqalar.
Bosqichlar:1.Go’daklik, Yosh-1 gacha ,Inqirozdan tiklanishi-ishonch, Fozilliklari-umid
va quvvat, Inqirozdan minusda chiqish – ishonchlik, Mavjud patalogiyalar :yoqtirmaskil
– yopiq shaxs , Jiddiy a’loqalar radiusi , munosabatlar – onasi , Savollar – dunyo
ishonchlimi?
2.Ilk bolalik , Yosh – 1-3 , Inqirozdan tiklanishi – muxtoriyat , Fozilliklari – erkinlik ,
Inqirozdan minusda chiqish – uyat , shubha , Mavjud patalogiyalar : yoqtirmaslik –
majburlanish , Jiddiy a’loqalar radiusi , munosabatlar - ota-onasi , Savollar – men
yaxshimi?

3.Maktabgacha bolalik , o’yin davri , Yosh – 3-6 , Inqirozdan tiklanishi – tashabbus ,
Fozilliklari – niyat , Inqirodan minusda chiqish – aybdorlik hissi , Mavjud
patalogiyalar : yoqtirmaslik – to’xtab qolish , Jiddiy a’loqalar radiusi , munosabatlar –
oila a’zolari , Savollar – qancha narsa qilaolaman?
4.Maktab yoshi , Yosh – 6-12 , Inqirozdan tiklanishi – mehnat sevarlik , Fozilliklari –
muvaffaqiyat , Inqirozdan minusda chiqish – to’laqonlik emaslik , Mavjud patalogiyalar
: yoqtirmaskil – intertsiya , Jiddiy a’loqalar radiusi , munosabatlar – qo’shnilar ,
maktabdagilar , Savollar – qo’limdan keladimi ?
5.O’spirinlik , Yosh – 12-20 , Inqirozdan tiklanishi – hisobga olish , Fozilliklari –
sodiqlik , Inqirozdan minusda chiqish – tartibsizlik , Mavjud patalogiyalar :
yoqtirmaslik – rad qilish , Jiddiy a’loqalar radiusi , munosabatlar – tengdosh va boshqa
guruhdagi yetakchilar , Savollar – men o’zi kimman ?
6.Yoshlik , Yosh – 20-25 , Inqirozdan tiklanishi – jinsiy yaqinlik , Fozilliklari – sevgi ,
Inqirozdan minusda chiqish – izolatsiya , Mavjud patalogiyalar : yoqtirmaslik , o’ziga
xoslik , yagonalik , Jiddiy a’loqalar radiusi , munosabatlar – do’stlik , jinsiy a’loqa ,
raqobat , hamkorlikdagi hamkorlar , Savollar – jinsiy a’loqa qilaolamanmi ?
7.Yetuklik , Yosh – 26-64 , Inqirozdan tiklanishi – generatsiya ( ishlash ) , Fozilliklari –
g’amxo’rlik , Inqirozdan minusda chiqish – turg’unlik , Mavjud patalogiyalar :
yoqtirmaslik – atrof-muhitni rad etish , Jiddiy a’loqalar radiusi , munosabatlar – mehnat
va uy xo’jaliklarini yuritish , Savollar – hayotim bugun nimani anglatadi ? hayotimning
qolgan qismini nima qilaman ?
8.Qarilik , Yosh – 65 so’ng , Inqirozdan tiklanishi – yaxlitlik , integratsiya , Fozilliklar –
dono , Inqirozdan minusda chiqish – umidsizlik , Mavjud patalogiyalar : yoqtirmaslik –
man-manlik , mensimaslik , Jiddiy a’loqalar radiusi , munosabatlar – insoniyat ,
tanishlar davrasi , Savollar – mening hayotim mantiqiymi ?

16.Mavzu:Operant o’rganish . B.Skinnenning radikal bixeviorizmi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning etakchi faoliyati bu uyindir. Bog’cha yoshidagi
bolalarning uyin faoliyatlari masalasi asrlar davomida juda kup olimlarning diqqatini
uziga jalb kilib kelmokda.
Bog’cha yoshidagi bolalar uzlarining uyin faoliyatlarida ildam kadamlar bilan bilan
olga karab borayotgan sermazmun xayotimizning hamma tomonlarini aks ettirishga
intiladilar.
Ma’lumki, bolaning yoshi ulg’ayib mustaqil harakat kilish imkoniyati oshgan sari uning
atrofdagi narsa va xodisalar buyicha dunyoqarashi kengayib boradi.
Bog’cha yoshidagi bola atrofidagi narsalar dunyosini bilish jarayonida shu narsalar
bilan bevosita amaliy munosobatga bulishiga intiladi. Bu urinda shu narsa xarakterliki
bola bilishga tashnaligidan atrofdagi uzining xaddi sigadigan narsalari bilangina emas,
balki kattalar uchun mansub bulgan uzining kuchi ham etmayligan, xaddi sigmaydigan
narsalar bilan ham amaliy munosobatda bulishga intiladi. Masalan: bola avtomashinani,
tramvayni uzi xaydagisi, rostakam otga minib yurgisi,uchuvchi bulib samolyotda
uchgisi va rostakam milistioner bulgisi keladi. Birok tabiiyki bola uzidagi bunday
ehtiyojlarning birontasini ham xakikiy yul bilan kondira olmaydi. Bu urinda savol
tugiladi. Bolalarning tobora ortib borayotgan turli extiejlari bilan ularning tor
imkoniyatlari urtasidagi karama — karshilik kanday yul bilan xal kilinadi? Bu karama
karshilik fakatgina birgina faoliyat orkali yaoni bolaning uyin faoliyati orkaligina xal
kilinishi mumkin. Buni shu bilan izoxlab berish mumkinki, birinchidan, bolalarning
uyin faoliyati kandaydir moddiy maxsulot ishlab chikarishga karatilgan faoliyat emas.
Shuning uchun bolalarni uyinga undovchi sabab(motiv) kelib chikadigan natija bilan
emas balki shu uyin jarayonidagi turli harakatlarning mazmuni bilan bog’liqdir.
Ikkinchidan esa, bolalar uyin jarayonida uz ixtiyorlaridagi narsalarni, uzlarini
qiziqtirgan, ammo kattalargagina mansub bulgan narsalarga aylantirib xoxlaganlaricha
erkin faoliyatda buladilar. Bolalarning uyin faoliyatlari ularning jismoniy va psixik
jixatdan garmonik ravishda rivojlantirish uchun birdan bir vositadir. Uyin bolalar
xaetida shunday kup kirrali faoliyatki, unda kattalarga mansub bulgan mexnat ham, turli
narsalar haqida tafakkur kilish, xom xayol, dam olish va xushchakchaqlik manbalari
ham mujjasamlangandir, yaoni mana shu jarayonlarning barchasi uyin faoliyatida anik
buladi. Shuni ham taokidlab utish kerakki uyin fakat tashki muxitdagi narsa xodisalarni
bilish vositasigina emas, balki kudratli tarbiya vositasi hamdir. Ijodiy va syujetli
uyinlarda bolalarning barcha psixik jarayonlari bilan birgalikda ularning individual
hislatlari ham shaqllanadi. Demak, bog’chadagi taolim tarbiya ishlarining muvaffaqiyati
ko’p jixatdan bolalarning uyin faoliyatlarini maksadga muvofik tashkil kila borishga
bog’liqdir.Shunday kilib, uyin bolalar xayoli tomonidan

17.Mavzu:Ijtimoiylashuv ijtimoiy o’rganish kontsepsiyasining markaziy
muammosi sifatida.
Bolalar uyin faoliyatlarining yana bir ajoyib xususiyati shundan iboratki, uyin
jarayonida bolaning kiladigan xatti-harakatlari va bajaradigan rollari kupincha
umumiylik xarakteriga ega buladi. Buni shunday tushunish kerakki, bola uzining turli-
tuman uyinlarida fakat uziga tanish bulgan yolgiz bir shofyorning, vrachning,
milistionerning, tarbiyachining, uchuvchining xatti-harakatlarigina emas, balki umuman
shofyorlarning, vrachlarning, tarbiyachilarning hamda uchuvchilarning xatti-
harakatlarini aks ettiradi. Albatta , turmush tajribalari va faoliyatlari doirasi juda
cheklangan kichik yoshdagi bolalar(ba’zan kichik gruppa bolalari ham) o’zlarining
uyinlarida konkret odamlarni va ularning harakatlarini aks ettiradilar. (Masalan, oyisini,
adasini, akasini, tarbiyachisini va shu kabi). Urta, katta bog’cha yoshidagi bolalarning
uyinlarida esa bunday obrazlar umumiylik xarakteriga ega bula boshlaydi.
Bog’cha yoshidagi bolalarning uyinlari atrofdagi narsa va xodisalarni bilish quroli
bo’lish bilan birga yuksak ijtimoiy ahamiyatga ham ega. Boshqacharoq qilib aytganda,
uyin qudratli tarbiya qurolidir. Bolalarning uyinlari orkali ularda ijtimoiy foydali, ya’ni
yuksak insoniy hislatlarni tarbiyalash mumkin. Bundan tashqari, agarda biz bolalarning
uyini faoliyatlarini tashkaridan kuzatsak, uyin jarayonida ularning barcha shaxsiy
hislatlari(kimning nimaga kuprok qiziqishi, kobiliyati, irodasi temperamenti) yakkol
namoyon bulishini kuramiz. Shuning uchun bolalarning uyin faoliyatlari ularni
individual ravishda urganish uchun juda kulay vositadir.Kichik maktabgacha yoshdagi
bolalar odatda uzlari yolgiz uynaydilar.Predmetli va konstruktorli uyinlar orkali bu
yoshdagi bolalr uzlarining idrok,xotira , tassavur ,tafakkur hamda harakat layokatlarini
rivojlantiradilar.Syujetli rolli uyinlarda bolalar asosan uzlari xar kuni kurayotgan va
kuzatayotgan kattalarning xatti –harakatlarini aks ettiradilar. 4-5 yoshli bolalrning uyini
asta – sekinlik bilan kollektiv xarakterni ola boshlaydi.
Bolalarning individual xususiyatlarini xususan ularning kollektiv uyinlari orkali
kuzatish kulaydir. Bu uyinlarda bolalar kattalarning fakat predmetlarga munosabatini
emas, balki kuprok uzaro munosabatlarini aks ettiradilar. Shuningdek, kollektiv uyinda
bolalar bir gruppa odamlarning murakkab xayotiy faoliyatlarini aks ettiradilar. Masalan,
«poezd» uyini olaylik. Bunda mashinist, parovozga kumir yokuvchi, provodniklar,
kontrollyor, kassir, stanstiya xodimlari va yulovchilar buladi. Bolalarning mana shu
kabi kollektiv uyinlari artistlarning faoliyatiga uxshaydi. Chunki kollektiv uyindagi xar
bir bola uz rolini yaxshi ado etishga intilish bilan birga uyinning umumiy mazmunidan
ham chetga chikib ketmaslikka tirishadi. Bu esa , xar bir boladan uzining butun
kobiliyatini ishga solishni talab etadi. Maolum rollarga bulingan kollektiv uyin
bolalardan kathiy koidalarga buysunishi va ayrim vazifalarni uxshatib bajarishni talab

18.Mavzu:Ijtimoiy o’rganishning evolyutsion nazariyasi.
Bu maktabgacha yoshdagi bolalar shugullanadigan ijodiy faoliyatlar orasida tasviriy
sanhatning ham ahamiyati juda katta. Bolaning tasavvur etish xarakteriga kura uning
atrof xayotni kanday idrok etishi, xotira, tasavvur va tafakkur xususiyatlariga baho
berish mumkin. Katta bog’cha yoshidagi bolalar chizgan rasmlar ularning ichki
kechinmalari ruxiy xolatlari, orzu, umid va ehtiyojlarini ham aks ettiradi.
yoshdagi bolalar rasm chizishga ham nixoyatda qiziqadilar Rasm chizish bolalar uchun
uyin faoliyatining uziga xos bir shaqli bulib hisoblanadi. Bola avvalo kurayotgan
narsalarini, keyinchalik esa uzi biladigan,xotirasidagi va uzi uylab topgan narsalarni
chizadi.
Katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musobaka juda katta ahamiyatga ega
bulib,aynan shunday uyinlarda muvafakkiyatga erishish shaqllanadi va
mustahkamlanadi.Bu yoshdagi bolalar uchun eng yokimlm vakt- yutish va muvaffaqiyat
bulgan musobaka uyinlarining ham ahamiyati juda katta.
Katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musobakalar juda katta ahamiyatga ega
bulib, aynan shunday uyinlarda muvaffaqiyatga erishish motivlari shaqllanadi va
mustahkamlanadi. Bu yoshdagi bolalar uchun eng yokimli vakt-yutish va muvaffaqiyat
bulgan musobaka uyinlarining ham ahamiyati juda katta.
Katta bog’cha yoshida konstruktorlik uyinlari asta-sekinlik bilan mexnat faoliyatiga
aylanib boradi. Uyinda bola elementar mexnat kunikma va malakalarini egallay
boshlaydi, predmetlarning xossalarini anglay boshlaydi, amaliy tafakkur rivojlana
boradi.
3-7yoshli bolalar psixik rivojida badiiy-ijodiy faoliyat bulgan musikaning ham
ahamiyati ham juda katta. Musika orkali bolalar ashula aytishga, musika oxangiga mos
ritmik harakatlar kilishga urganadilar. 3-7 yosh davrida bolalar asosiy faoliyati kuyidagi
ketma-ketlikda keladi:
o predmetlarni urganish,
o individual predmetli uyinlar, kollektiv syujetli-rolli uyinlar,
o individual va guruxiy ijod,
o musobaka uyinlar,
o mulokot uyinlar,
o uy mexnati.

19-20.Mavzu:Bola rivojlanishini o’rganishning didaktik tamoyillari.
Bog’cha yoshidagi bolalarda sezgi, idrok, diqqat, xotira, tasavvur, tafakkur, nutk, xayol,
hissiyot va irodaning rivojlanishi jadal kechadi. Bola ranglarni xali bir-biridan yaxshi
fark kila olmaydi. Unga ranglarning farkini bilishga yordam kiladigan uyinchoklar
berish lozim(bolalarning kugirchoklari uchun xar xil rangli kiykimlar berish, xar xil
rangli xalkalar, kutichalar va shuning singar i narsalar juda yaxshi buladi).
Bog’cha yoshidagi bolalar turli narsalarni idrok kilishda ularning kuzga yaxshi tashlanib
turuvchi belgilariga(rangi va shaqliga) asoslansalar ham, lekin chukur taxlil kilmaydilar.
Bog’cha yoshidagi bolalar kattalarning yordami bilan suratlarni analitik ravishda idrok
kilish kobiliyatiga ega buladilar. Buning uchun bolalar suratlarni idrok kilayotganlarida
kattalar turli xil savollar bilan ularni taxlil kilishga urgatishlari lozim. Bunda asosan
bolalar diqqatini:
1. suratning mazmunini(syujetini) tugri idrok kilishga,
2. suratning umumiy kurinishida xar bir tasvirlangan narsalarning urnini tugri idrok
kilishga,
3. tasvirlangan narsalar urtasidagi munosabatlarni tugri idrok kilishga karatish
kerak.
Diqqat xar kanday faoliyatimizning doimiy yo’ldoshidir. Shuning uchun diqqatning
inson xayotidagi ahamiyati ham benixoya kattadir. Bog’cha yoshidagi bolalar diqqati
asosan ixtiyorsiz buladi. Bog’cha yoshidagi bolalarda ixtiyoriy diqqatning usib borishi
uchun uyin juda katta ahamiyatga ega. Uyin paytida bolalar diqqatlarini bir joyga
tuplab, uz tashabbuslari bilan mahlum maksadlarini ilgari suradilar.
Bu yoshdagi bolaning xotirasi yangi faoliyatlar va bolaning oldiga kuyilgan yangi
talablar asosida takomillasha boradi.
Bog’cha yoshidagi bolalar uzlarining faoliyatlari uchun kandaydir ahamiyatga ega
bulgan, ularda kuchli taassurotlar koldirgan va ularni qiziqtirgan narsalarni beixtiyor
eslarida olib koladilar.
Bog’cha yoshidagi bolalar tafakkuri va uning usishi o’ziga xos xususiyatga ega.
Tafakkur bolaning bog’cha yoshidagi davrida juda tez rivojlana boshlaydi. Buning
sababi, birinchidan, bog’cha yoshidagi bolalarda turmush tajribasining nisbatan
kupayishi, ikkinchidan, bu davrda bolalar nutkining yaxshi usgan bulishi, uchinchidan
esa, bog’cha yoshidagi bolalarning juda kup erkin mustakil harakatlar kilish
imkoniyatiga ega bulishlaridir.

Bog’cha yoshidagi bolalarda xar soxaga doir savollarning tugilishi ular tafakkurining
faollashayotganidan darak beradi. Bola uz savoliga javob topa olmasa yoki kattalar
uning savoliga ahamiyat bermasalar, undagi qiziquvchanlik susaya boshlaydi.
Odatda xar kanday tafakkur jarayoni biron narsadan taajjublanish, xayron kolish va
natijada turli savollarning tugilishi tufayli paydo buladi. Juda kup ota-onalar va ayrim
tarbiyachilar ham bolalar ortikrok savol berib yuborsalar, «kup maxmadona bulma»,
«sen bunday gaplarni kaerdan urganding», deb jerkib tashlaydilar. Natijada bola
uksinib, uz bilganicha tushunishga harakat kiladi. Ammo ayrim passiv va tortinchok
bolalar xech bir savol bermaydilar. Bunday bolalarga turli mashgulotlar va sayoxatlarda
kattalarning uzlari savol berishlari va shu bilan ularni faollashtirishlari lozim.
Xar kanday tafakkur, odatda biron narsani taqqoslash, analiz va sintez kilishdan
boshlanadi. Shuning uchun biz ana shu taqqoslash, analiz va sintez kilishni tafakkur
jarayoni deb ataymiz. Sayoxatlarlar bolalardagi tafakkur jarayonini faollashtirish va
rivojlantirishga yordam beradi. Bolalar tabiatga kilingan sayoxatlarda turli narsalarni
bir-biri bilan taqqoslaydilar va analiz hamda sintez kilib kurishga intiladilar.

Bog’cha yoshidagi bolalar nutki va uning usishi Agar 2 yashar bolaning suz zapasi
taxminan 250 tadan 400 tagacha bulsa, 3 yashar bolaning suz zapasi 1000 tadan 1200
tagacha va 7 yashar bolaning suz zapasi 4000 taga etadi. Demak, bog’cha yoshi davrida
bolaning nutki ham mikdor , ham sifat jixatidan ancha takomillashadi. Bog’cha
yoshidagi bolalarning nutkini usishi oilaning madaniy saviyasiga bog’liq
Kattalar bolalar nutkini ustirish bilan shugullanar ekanlar, bog’cha yoshidagi bolalar
bahzi xollarda uz nutk sifatlarini tula idrok eta olmasliklarini unutmasliklari kerak.
Bundan tashkari, bolalarda murakkab nutk tovushlarini bir-biridan fark kilish kobiliyati
ham xali tula takomillashmagan buladi. Tili chuchuklikni tuzatishning eng birinchi
shartlaridan biri bola bilan tula va tugri talaffuz etib, ravon til bilan gaplashishdir.
Bolalar birinchi navbatda maishiy ahloq norma va qoidalarni, o’z majburiyatlariga
munosabat, kun tartibiga rioya etish, xayvon va narsalar bilan muomila qilish
normalarini egalaydilar. Bunday normallarni egallash bu yoshdagi bolalar uchun qiyin
hisoblanib, ularni yaxshi o’zlashtirish uchun syujetli –rolli o’yinlar yordam berishi
mumkin. Bog’cha yoshining oxirlariga kelib, ko’pchilik bolalarda aniq bir ahloqiy
qarashlar tarkib topadi, shuningdek, odamlarga munosabat bilan bog’liq bo’lgan shaxsiy
sifatlar ham shaqllanadi. Kishilarga nisbatan diqqatli, mehribon bo’lish xususiyatidir.
Katta yoshdagi bolalar ko’p xollarda o’z xatti –harakatlari sababini tushuntirib bera
oladilar .

23.Mavzu:Psixik rivojlanishni tushunishning tarixiy-madaniy kontsepsiyasi .
Kichik va o’rta bog’cha yoshida bola xarakterining shaqllanishi davom etadi. U asosan
bolalarning kattalar xarakterini ko’zatishlari asosida tarkib topadi. Shu yillardan boshlab
bolada ahamiyatli hisoblangan –iroda, mustaqillik va tashabbuskorlik kabi ahamiyatli
shaxsiy xususiyatlar rivojlana boshlaydi. Katta bog’cha yoshida bola atrofdagi odamlar
bilan turli faoliyatlarda muloqot va munosabatlarga kirishishga o’rgana boshlaydi. Bu
esa unga kelajakda odamlar bilan til topishishda, ish bo’yicha va shaxsiy
munosabatlarni normal ravishda o’rnata olishida foyda keltiradi. Bu yoshdagi bolalar
shaxsining shaqllanishida ularning ota –onalari xaqidagi fikrlari va ularga beradigan
baholari nihoyatda ahamiyatlidir.
Bog’cha yoshidagi bolalarning xayoli, asosan, ularning turli-tuman uyin faoliyatlarida
usadi. Biroq, shu narsa diqqatga sazovorki, agar bog’cha yoshidagi bolalarda xayol
kilish kobiliyati bulmaganda edi, ularning xayoli ham xilma-xil bulmas edi. Bog’cha
yoshidagi bolalarning xayollari turli xil mashgulotlarda ham usadi. Masalan, bog’cha
yoshidagi bolalar loy uynashni, yahni loydan turli narsalar yasashni, kumdan turli
narsalar kurib uynashni va rasm solishni yaxshi kuradilar. Ana shunday mashgulotlar
bolalar xayolining usshiga faol tahsir kiladi.
Bog’cha yoshidagi bolalar xayolining usishiga faol ta’sir qiluvchi omillardan yana biri
ertaklardir. Bolalar xayvonlar haqidagi turli ertaqlarni eshitganlarida shu ertaklardagi
obrazlarga nisbatan mahlum munosabat yuzaga keladi.
Bog’cha yoshidagi bolalar hissiyoti va uning usishi. Bog’cha yoshidagi bolalarda
yokimli va yokimsiz his-tuyg’ular goyat kuchli va juda tez namoyon buladi. Bog’cha
yoshidagi bolalarning his-tuyg’ulari ular organik ehtiyojlarining kondirilishi va
kondirilmasligi bilan bog’liqdir. Bu ehtiyojlarning kondirilmasligi sababli bolada
noxushlik(yokimsiz), norozilik, iztiroblanish tuyg’ularini kuzg’aydi.
Katta bog’cha yoshidagi bolalarda burch hissi – nima yaxshi-yu, nima yomonligini
anglashlari bilan axlokiy tasavvurlari urtasida bog’liqlik bor. Katta odamlar tomonidan
buyurilgan biron topshirikni bajarganlarida mamnunlik, shodlik tuyg’ulari paydo bulsa,
biron tartib koidani buzib kuyganlarida xafalik, tahbi xiralik hissi tugiladi.
Shuningdek, bog’cha yoshidagi bolalarda mahnaviy hissiyotlardan urtoklik, dustlik va
kollektivizm hislari ham yuzaga kela boshlaydi.
Bolaning bog’cha yoshidagi davrida estetik hissiyotlar ham ancha tez usadi.
bog’cha yoshidagi bolalarda estetik hislarning namoyon bulishini ular biron chiroyli ,
yangi kiyim kiyganlarida juda yakkol kurish mumkin.

24. . Mavzu:Psixik rivojlanishni tushinishning madaniy-tarixiy
kosepsiyasi.L.G.Vigotskiyning psixik qarashlari.
Reja:
1.Psixik rivojlanish va ta’limning o’zaro munosabati.
2.L.G.Vigotskiyning psixik qarashlari va uning ahamiyati.
3.Hozirgi zamon psixologi A.V.Petrovskiyning psixologik qarashlari.
4.’’Kadrlar tayyorlash dasturi’’da yoshlarning tarbiyasidagi ahamiyatli jihatlar.
5.Konfutsiyning yoshlarning tarbiyasi haqidagi qarashlari.
6.21-asrda shaxsni rivojlantirishda ‘’Hadis’’ning tarbiyaviy jihatlarining ahamiyatlari.
Psixik rivojlanish va ta’limning o’zaro munosabati
Psixologiya fani zamonaviy ta’limotga asoslangan holda inson shaxsining tarkib
topishini asosan uchta omilning ta’siriga bog’liqlini dalillar asosida izoxlab beradi.
Ulardan;
- birinchisi - inson tug’ilib voyaga yetadigan tashqi ijtimoiy muhitning ta’siri;
- ikkinchisi - odamga uzoq muddat davomida muntazam tarzda beriladigan ta’lim
tarbiyaning ta’siri;
- uchinchisi - odamga tug’ma ravishda, tayyor holda beriladigan nasliy xususiyatlarning
ta’siridir.
Ma’lumki, har bir odam o’ziga xos, boshqalarda aynan takrorlanmaydigan ijtimoiy
muxitda, aniq ijtimoiy munosabatlarda, ya’ni oila, jamoa va jamiyatda, odamlar orasida
yashab ulg’ayadi, shakllanadi.Bu ijtimoiy munosabatlarga odam jamiyat a’zosi sifatida,
ma’lum sinfning, u yoki bu ijtimoiy guruhning namoyandasi sifatida va nihoyat, Tashqil
qilinganlik va uyushqoqlik darajasi turlicha bo’lgan muayyan jamoalarning faol a’zosi
sifatida qatnashadi.Shaxsning mohiyati o’z tabiati jihatidan ijtimoiy xarakterga egadir.
Shaxsdagi barcha psixik xususiyatlari, ijodiy faolligining rivojlaiish manbalari uning
tevarak-atrofidagi ijtimoiy muhitda, jamiyatdadir. Inson shaxsi sababiy bog’liqlikda
bo’lib, uning ijtimoiy turmushi bilan belgilanadi. Mana shu ma’noda shaxsning
taraqqiyoti odamlar bilan munosabatda yuzaga keladigan ijtimoiy tajribani egallash
jarayonidan iboratdir. Buning natijasida insonning psixik xususiyatlari, axloqiy
fazilatlari, xarakteri, irodaviy sifatlari, qiziqishlari, e’tiqod va dunyoqarashi tarkib
topadi.Muhit, ma’lum maqsadga qaratilgan ta’lim va tarbiya, azaldan berilgan, genotik

25.Mavzu:Shaxs psixikasi rivojlanishini bosqichlari.
Bolaning maktabda muvaffaqiyatli o’qishi kup jixatdan ularning maktabga tayyorgarlik
darajalariga bog’liq. Bola avvalo maktabga jismoniy jixatdan tayyor bulishi kerak. 6
yoshli bolalarning anatomik-fiziologik rivojlanishi uziga xos tarzda kechadi. Bu yoshda
bola organizmi jadal rivojlanadi. Uning og’irligi oyiga 150- 200 gm dan buyi esa 0,5 sm
dan kupayadi. 6 yoshli bolalar turli tezliklarda yura oladilar, tez va engil yugura
oladilar. Ular yugurib kelib sakrash, konkida yugurish, changida uchish, suzish singari
harakatlarni ham bemalol bajara oladilar. Musiqa buyicha mashgulotlarda ham bu
yoshdagi bolalar xilma-xil ritmik va plastik harakatlarni bajaradilar, turli mashklarni
ham anik, tez, engil va chakkon bajara oladilar. Shuningdek, 6-7 yoshli bolalar nerv
sistemasini, mustahkamlash, ularni surunkali kasalliklardan xalos etish, kurish va
eshitish qobiliyatiga aloxida ehtibor berish, shuningdek umurtka pogonasining tugri
rivojlanishiga ahamiyat berish nixoyatda muxim. Kattalar shu yoshdagi bolalar bilan ish
olib borar ekanlar bu yoshdagi bolalar organizmi xali usishini davom ettirayotganligini
doimo hisobga olishlari lozim. Masalan, bolani majburan yozishga urgatish xali barmok
muskullari tulik rivojlanib bulmaganligi sababli ularga mahlum darajada zarar keltirishi
yoki uning chiroyli yoza olmasligi, o’z-o’zidan bolani o’ziga nisbatan ishonchini yoki
o’qishga nisbatan qiziqishini kamayishiga olib kelishi mumkin. Ikkinchi tayyorgarlik
bu aqliy tayyorgarlikdir . Kupincha aqliy tayyorgarlik deganda bolaning mahlum bir
dunyokarashi jonli tabiat, insonlar va ularning mexnatlari haqidagi bilimlari tushuniladi.
Ushbu bilimlar maktab beradigan tahlimga asos bulishi mumkin, lekin so’z boyligi,
mahlum xatti-harakatlarni bajara olish layokati bolaning maktabga aqliy
tayyorgarligining asosiy kursatkichi bula olmaydi. Maktab dasturi bolalardan taqqoslay
olish, taxlil eta olish, umumlashtira olish, ma’lum bir xulosa chikara olish, shuningdek
etarli darajada rivojlangan bilish jarayonlarini talab etadi. Masalan, 6-7 yoshli bola
tabiat haqida ayrim xodisalarnigina emas, balki organizmni tabiat bilan bog’liqligini va
o’zaro tahsirini ham tushunishi va o’zlashtirishi mumkin. 6-7 yoshli bolalar aqliy
rivojlanishning natijasi bulib yukori darajada rivojlangan kurgazmali obrazli tafakkur
bilan bola atrof olamdagi predmetlarning asosiy xususiyatlarini va predmetlar orasidagi
bog’liqlikni ajrata oladi. Shuni aloxida tahkidlab utish lozimki, kurgazmali harakatli va
kurgazmali obrazli tafakkur nafakat 6-7 yoshli bolalar balki kichik maktab yoshidagi
o’quvchilar aqliy rivojlanishida asosiy funkstiyani bajaradi. Bu borada bolada mahlum
bir kunikmalarning tarkib topganligi ham nixoyatda muximdir.
Bu davrda bolalarda avvalo bilish soxalari so’ngra esa emostional motivastion yo’nalish
bo’yicha ichki shaxsiy hayot boshlanadi. U yoki bu yo’nalishdagi rivojlashin
obrazlilikdan to simvollilikgacha bo’lgan bosqichlarni o’taydi. Obrazlilik deganda
bolalarning turli obrazlarni yaratish, ularni o’zgartirish va ularni erkin harakatga solish,
simvollilik deganda esa belgilar sistemasi (matematik, lingvistik, mantiqiy va

27.Mavzu:Kichik maktab yoshining psixologik tavsifi.
Bu davrda maxsus layoqotlar kurtaqlarning birlamchi rivojlanishi ko’zga tashlana
boshlaydi. Bilish jarayonlarida ichki va tashqi harakatlarning sintezi yuzaga keladi.
Biron bir narsani idrok qilish jarayonida bu sintez perstentiv harakatlarda, diqqatda
ichki va tashqi harakatlar va xolatlar rejasini boshqarish va nazorat etishda, xotirada esa
materialni esda saqlab qolish va esga tushurishning ichki va tashqi to’zilmasini bolay
olishda ko’rinadi. Tafakkurda esa amaliy masalalar ishining usullarini bitta umumiy
jarayonga birlashtirish sifatida yaqqol nomoyon bo’ladi.Shuning asosida insoniy
intelekt shaqllanadi va rivojlanadi.Maktabgacha davrda tasavvur, tafakkur va nutq
umumlashadi.Bu esa bu yoshdagi bolalarda tafakkur qilish omili sifatida ichki nutq
yuzaga kelayotganidan dalolat hisoblanadi. Bilish jarayonlarning sintezi bolaning o’z
ona tilisini to’liq egallashi asosida yotadi.Bu davrda nutqning shaqllanish jarayoni
yakunlana boshlaydi.Nutq asosidagi tarbiya jarayonida bolada elementar axloqiy norma
va qoidalar egalaniladi.Bu norma va qoidalar bola axloqini boshqaradi.
Bola va atrofidagi kishilar orasida xilma xil munosabatlar yuzaga kelib, bu
munosabatlar asosida turli xil motivlar yotadi.Bularning hammasi bolaning
individualligini tashkil etib, uning boshqa bolalardan nafaqat intelekti balki axloqiy
motivastion jixatdan farqlanadigan shaxsga aylantiradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsi rivojining cho’qqisi bo’lib, ularning o’z shaxsiy
sifatlari, layoqatlari, muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklarini anglash, o’z-o’zini
anglash hissining yuzaga kelgani hisoblanadi.
O’smir jismoniy taraqqiyotini belgilovchi asosiy omil jinsiy balog’at bo’lib, u nafaqat
psixik, balki ichki organlar faoliyatini ham belgilaydi. Shu bilan bog’liq xolda ongli
jinsiy mayllar, shu bilan bog’liq noxush his — kechinmalar, fikrlar paydo bo’ladiki,
bola ularning asl sababini ham tushunib etolmaydi. Psixik taraqqiyotning o’ziga xosligi
shundaki, u muttasil rivojlanib boradi, lekin bu rivojlanish ko’plab qarama-
qarshiliklarni o’z ichiga oladi. Bu taraqqiyot o’quv jarayonida kechgani uchun ham
to’g’ri tashkil etilgan o’quv faoliyati bola psixikaning muozanati va uning turli fikr —
o’ylardan chalg’ishiga zamin yaratadi. Ayniksa, diqqat, xotira, tafakkur jarayonlari
rivojlanadi. Ayni shu davrda bola mustaqil ravishda fikrlashga intila boradi.
Chunki bu davrda u ko’proq o’z fikr-uylari dunyosida mushohada qilish, olam va uning
sirlarini bilishga, nazariy bilimlarni ko’paytirishga intiladi. Buning sababi — yana o’sha
kattalikka o’tish bo’lib, bolada o’ziga xos «kattalik» hissi paydo bo’lib, bu narsa uning
gapirishi va fikrlashlarida ham ifodalanadi. Shuning uchun ham maktabda berilgan
mustaqillik va to’g’ri tashkil etilgan o’qish sharoitlari, samimiylik muhiti unda mustaqil
fikrlashiga katta imkoniyatlar ochishi va undagi ijodiy tafakkurni rivojlantirishi

28-29-30-31.Mavzu:Ilk o’spirinlik davrida shaxsni shakllanishi.
O’smir shaxsning takomillashuvi va shakllanishiga turtki bo’lgan omillardan biri —
o’quv faoliyati motivlaridagi sifat o’zgarishidir. Kichik maktab yoshidagi boladan
farqli, o’smir endi faqat bilimlar tizimiga ega bo’lish, o’qituvchining maqtovini eshitish
va «5» baholarni ko’paytirish uchun emas, balki tengkurlari orasida ma’lum ijobiy
mavqeni egallash , kelajakda yaxshi odam bo’lish uchun o’qish motivlari ustivor bo’lib
boradi. Lekin I.V. Dubrovinaning bergan ma’lumotlariga ko’ra, o’quv faoliyati
motivlari orasida umuman bilish, yangi bilimlarga ega bo’lish motivi kuchsiz bo’lgani
sababli, ular maktabga borgisi kelmaydi, o’qishga og’rinib kelib, salbiy emostiyalar va
havotirlik hislarini boshdan kechiradilar (o’rtacha 20% o’quvchilar). Bu kattalarning
o’smir bilan ishlashini qiyinlashtiradi.
O’smirning shaxs sifatida taraqqiyotida ikki xil holat ko’zatiladi: bir tomondan,
boshqalar, tengqurlar bilan yaqinrok aloqada bo’lishga intilish, guruh normalariga
bo’ysunish, ikkinchi tomondan, mustaqillikning oshishi hisobiga bola ichki ruhiy
olamida ayrim qiyinchiliklar ko’zatiladi. O’zgalarni anglash bilan o’z- o’zini anglash
o’rtasida ham qarama-qarshiliklar paydo bo’ladi. Ko’pincha o’smir o’z imkoniyatlarini
yuqori baholaydi, boshqalar esa uning kuchi, irodasi va salohiyatiga ishonchsizlik bilan
qaraydi. Lekin shunday bo’lsa-da, o’zini nima qilib bo’lsa ham hech bo’lmaganda
tengqurlar jamiyati tomonidan tan olinishiga erishishga intiladi va ular bilan muloqot
hayotining ma’nosiga aylanib qoladi. Agar mabodo o’smir shu davrda biror sabab bilan
tengqurlari jamiyati tomonidan inkor qilinsa, u bunga juda katta mudxish voqeaday
qaraydi, maktabga bormay qo’yishi, hattoki, suistidal harakatlar (o’z joniga qasd qilish)
ni ham sodir etishi mumkin.
O’smirlik davridagi qiyinchiliklarning oldini olishning eng ishnochli va foydali yo’li —
bu uning biror narsaga turg’un qiziqishiga erishish, faoliyat motivlarini mazmunliroq
qilishdir. Masalan, shu davrda texnikaga qiziqib qolgan bola qiziqishini qondirish shart-
sharoitining yaratilishi, bekor qolmasligiga erishish, har bir harakatini rag’batlantirish,
unga bir ish qo’lidan keladigan odamday munosabatda bo’lish katta pedagogik
ahamiyatga ega. Uning qiziqishlarini bila turib, oldiga yangidan yangi maqsadlar
qo’yish — bola shaxsining rivojiga asosdir. Shundagina uning o’z «Men»i to’g’risidagi
tasavvurlari ijobiy, o’z-o’ziga bahosi ob’ektiv va adolatli bo’ladi, o’zining nimalarga
qodirligi va kim ekanligi haqida yaxshi fikrlar paydo bo’ladi.
O’spirinlik davrlarida shaxs ijtimoiylashuvining o’ziga xosligi
O’spirinlik davri. Yuqori sinfga o’tgan o’spirin psixologiyasining o’ziga xosligi
shundaki, u hozirgi paytini, buguni va ertasini kelajak nuqtai nazaridan, istiqbolga nazar
bilan qabul qiladi. Aynan shu davrga kelib, o’spirin turli kasblarga qiziqa boshlaydi,

o’zining kelajakda kim bo’lishini tasavvur qila boshlaydi. Demak, o’z-o’zini
professional nuqtai nazardan ajratish, tasavvur qilish — o’spirinlikning eng muhim
yangiligidir. Professional taraqqiyotning asosiy bosqichlarini ajratar ekan, E.A. Klimov
(1996), alohida «optastiya» (lotincha so’z: optatio — xoxish, tanlov) bosqichini ajratadi
va uning xarakterli tomoni — odam tomonidan professional taraqqiyotning bosqichi
tanlanishidir, deb e’tirof etadi. Optastiya bosqichi 11 — 12 yoshdan 14 — 18 yoshgacha
bo’lgan taraqqiyot davrini o’z ichiga oladi.
Biror aniq kasb-hunarni tanlash va o’z faoliyatini shunga yo’naltirish o’spirin shaxsi
uchun juda katta ahamiyatga ega. Ana shunday tanlovning adekvat va to’g’ri bo’lishi
o’spirindagi bilish bilan bog’liq qiziqishlar va professional yo’nalishning
shakllanganligiga bog’liq bo’ladi. Professional qiziqishlarning shakllanishining o’zi
olimlar tomonidan to’rt bosqichli jarayon sifatida qaraladi. Uning birinchi bosqichi 12-
13 yoshlarga to’g’ri keladi va o’ta o’zgaruvchanligi, shaxsdagi bilish jarayonlari va asl
iqtidor bilan bog’lanmaganligi bilan xarakterlanadi. 14-15 yoshlarga to’g’ri
keladigan ikkinchi bosqichda qiziqishlar paydo bo’ladi, ular ko’p bo’lib, bevosita
bolaning bilish imkoniyatlari va shaxsiy xususiyatlari bilan bog’liq bo’ladi. Uchinchi
bosqichda — 16-17 yoshlarda qiziqishlarning shunday integrastiyasi ro’y beradiki, ular
avvalo jinsiy xususiyatlar va shaxsdagi individual xususiyatlar bilan bog’liq xolda
rivojlanadi. Masalan, qizlar va o’g’il bolalar o’zlariga mos va yarashadigan kasb-
hunarni tanlay boshlaydilar. L. Golovey (1996) fikricha, to’rtinchi — hal qiluvchi
bosqichda qiziqishlar doirasi sezilarli darajada torayib, professional yo’nalish
shakllanaib bo’ladi va u kasb tanlash bilan yakunlanadi.
O’zining yuqori pog’onasiga ko’tarilgan qiziqishlar o’spirinning professional yo’nalishi
va to’g’ri kasb-hunarni tanlashiga zamin yaratadi. Ular boladagi individual —
psixologik xususiyatlar va jinsiy farqlar bilan bog’liq bo’lgani uchun ham o’g’il bolalar
ko’prok — texnik va iqtisodiy yo’nalishlarni, qizlar esa — ijtimoiy-gumanitar va badiiy
sohalar bilan bog’liq kasblarni tanlaydilar.
Umuman, inson hayotida professional o’z-o’zini anglash katta o’rin tutadi va u juda
yoshlik paytidanoq shakllana boshlaydi. Bu jarayonni bosqichlarda tasavvur qilish
mumkin.
Birinchi bosqich : bolalar o’yini, bunda bola ilk yoshlikdanoq u yoki bu kasbga bog’liq
professional rollarni qabul qiladi va uning muhim elementlarini o’zicha «o’ynaydi»
(«o’qituvchi», «doktor», «traktorchi», «futbolist», «artist» va shunga o’xshash).
Ikkinchi bosqich : o’smirlik fantaziyasi — bunda o’smir o’ziga juda yoqqan professional
rolni hayolan egallaydi.

33.Mavzu:Akseleratsiya naariyasi.
Akseleratsiya yosh avlodning ruhan va jismonan tezlashuvidir. Hozirgi davrda keyingi
100-150 yil ichida bolalar va o’smirlar akseliratsiya jarayonlari kuzatilmoqda. Bunday
akseleratsiya O’zbekistonda ham ko’zga tashlanmoqda. Yangi tug’ilgan
chaqaloqlarning bo’yi 5-6 smga, kichik va o’rta maktab yoshidagi bolalarning bo’yi 10-
15 smga, 8-10 kg ga ortdi. Akseleratsiya ruhiy va jismoniy rivojlanishda kuzatilmqda.
XIX asr oxiri ХХ asr boshlarida ko’p mamlakatlarda bolalarning bo’yiga o’sishi
tezlashganligi aniqlangan va bu haqida ma’lumot 1876 yilda matbuotda e’lon qilingan.
1935 yilga kelib nemis olimi E Kox rivojlanishdagi bu tezlashuvni akseleratsiya deb
atagan. Akseleratsiya- lotincha so’z bo’lib, acceles –tezlashuv degan ma’noni bildiradi.
Akseleratsiya yosh avlodning oldingi tengdoshlariga nisbatan ruhan va jismonan
rivojlanishidir, 100 yil ya’ni bir asr ichida yaqqol ko’zga tashlanganligi uchun uni keng
ma’noda “sekulyaoniy trend” ya’ni asriy tendensiya deyiladigan bo’ldi. Keyingi 100-
150 yil ichida yer yuzida akselerasiya jarayonlari kuzatilmoqda jumladan O’zbekistonda
ham.Rivojlanishdagi akselerasiya muammosi va butun dunyo biologlar , tibbiyotchilari
va sotsiologlari diqqatini jalb qilib kelmoqda. Akselerasiyaning ijtimoiy va biologik
turlari o’zaro farq qilinadi.Biologik akselerasiya deganda, insonning biologik
rivojlanishiga ta’luqli barcha o’zgarishlarni tushunish kerak. Bunga odamning
morfologik va fuhksional rivojlanishini tavsiflovchi bir qator ko’rsatkichlar kiradi.
Ushbu o’zgarishlar ma’lum bir ijtimoiy muhitda sodir bo’ladi va ko’p jixatdan ijtimoiy
sabablar bilan belgilanadi.
Ijtimoiy akselerasiya deganda, bolalar bilimlarining hajmini ulardan 50-100 yil ilgari
yashagan tengdoshlarinikiga nisbatan ortganligini tushunish kerak.
ХХ asrning 20- yillaridan boshlab Shvetsiya, Angliya, Germaniya, AQSh, Yaponiya va
boshqa mamlakatlardagi 6-14 yoshdagi bolalar o’z rivojlanishida, ulardan yuz yil ilgari
yashagan tengdoshlariga nisbatan ancha o’zib ketganligi to’g’risidagi ma’lumotlar
paydo bo’la boshladi. Kichik va o’rta yoshdagi bolalarning bo’yi 10-15 sm, og’irligi esa
8-10 kg ortgani aniqlandi. Ushbu hodisa- bo’y va og’irlikni asriy ortishi degan nom
oldi. Keyingi yillarda akseleratsiya yanada yorqin namoyon bo’lganligi kuzatilgan.
Bundan 50 yil ilgari odamlar bo’yining maksimal uzunligi 25-26 yoshga to’g’ri kelgan
bo’lsa, bizning zamonamizda o’g’il bolalar 18-19 yoshda, qiz bolalar esa 16-17 yoshda
to’liq jismoniy balog’atga yetadilar. Yangi tug’ilgan chaqaloqlar tanasining uzunligi
1930-1940 yillardagiga nisbatan o’rtacha 1 sm ko’p.
Odam organizimini rivojlanishi uzluksiz jarayon sifatida inson hayotining barcha
davrida davom etadi. Odam hayotining har bir davrida shu davrning xarakterli
xususiyatlari, oldingi davrning qoldiqlari va kelgusi davrning kurtaklari paydo bo’ladi.
Bu davrlarda organizm ketma- ket morfologik, biokimyoviy va fiziologik o’zgarishlarga

32-34-35.Mavzu:O’smirlik davrining psixologik xususiyatlari .
15 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan davr o‘spirinlik davridir. O‘spirinlar 8-10 sinf
o‘quvchilari bo‘lib,ular oldida kelgusida kim bo‘lish, qanday faoliyat turi bilan
shug‘ullanish kerak degan tashvish turadi.
Bu yoshdagi bolalar o‘smirlardan farq qiladi. Agar o‘smirlikda o‘quvchining asosiy
faoliyati o‘qish bo‘lgan bo‘lsa, yuqori sinf o‘quvchilarining faoliyati o‘qish, bilim olish
va mehnatga tayyorlanishdan iborat bo‘ladi.
O‘spirinlik davrida o‘quv faoliyatining murakkablashishi, ularning yangi jamoada
tutgan o‘rni ulardan ko‘p narsa talab qiladi. O‘spirinlarning maktab hayotida, oilada
tutgan mavqei o‘zgaradi, ya’ni o‘zidan kichiklarga nisbatan boshliq, tashkilotchi va
tarbiyachi bo‘lish talab qilinadi.
18 yoshda kattalikka erishadi. Organizmning o‘sishi to‘xtaydi, «tinch» davr boshlanadi.
Organlarning tarkib topishi va organizm to‘qimalarining takomillashishi nihoyasiga
etadi. Jismoniy rivojlanish shaxsning ba’zi bir xususiyatlarini va bundan keyingi
hayotiy faoliyatini belgilashga ta’sir ko‘rsatadi.
Yigit va qizlarning 17-20 yoshlarida organizm normal rivojlanishiga va unga mos
keladigan ish bilan band qilish maqsadga muvofiqdir. Ular organizmdagi o‘zgarishlar
og‘irligiga va bo‘yiga xos bo‘lishi bilan birga o‘pka, yurak, qon tomirlariga, nerv
sistemasining faoliyatiga ham ta’sir etadi. O‘spirinlarda yurak charchashi-xarsillash,
yurakning to‘xtab-to‘xtab ishlashi kabi xollar asta-sekin yo‘qolib beradi. Buning uchun
jismoniy mehnat, aqliy faoliyat va dam olishning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi katta
ahamiyatga ega.
Bu davrda ularning nerv sistemasi rivojlanadi va katta kishilarning miya po‘stlog‘i
xususiyatiga asta-sekin yaqinlashadi. Bosh miya po‘stlog‘ining atroflarida nerv
bog‘lanishlarining soni ko‘payadi. O‘qish va mexnat qilish natijasida bosh miya yarim
sharlarida analitik va sintetik faoliyat rivojlanadi. Bu xolat tashqi ta’sirni aniq ajrata
oladigan xususiyatni o‘stiradi. Farq qilish xarakteridagi tormozlanish vujudga keltiradi.
Bu davrga kelib o‘qish mashg‘ulotlari ancha murakkablashadi: bir qator yangi fanlar
o‘qitila boshlaydi, dars mazmuni kengayadi, murakkablashadi, bilim, hayot, amaliy
ishlar qo‘shib olib boriladi, o‘quvchilar ishlab chiqarish jamoasida bo‘ladi,
ekskursiyalarga, ko‘rsatmalikka, aloxida e’tibor beriladi.
Bu davrda nazorat bilimlar, amaliy ishlar bilan qo‘shib o‘rganiladi. O‘quvchilardan
materialni tushunish va uni hayotga tadbiq eta bilish talab etiladi. Bola bu yoshda o‘zini
ancha eslik xis qiladi, tajriba ortadi va bilimlarini mustaqil hayotga tadbiq eta boshlaydi.
Bu esa ularning darsga bo‘lgan munosabatlarini o‘zgartiradi. Bu davrga kelib o‘zlariga

ma’qul bo‘lgan biror fanni tanlaydilar. Bunday xususiyatlarni o‘smirlarda ham uchratish
mumkin, lekin bunda aloxida fanlarga bo‘lgan qiziqish ko‘proq o‘qituvchining
maslahati bilan bog‘liq bo‘lsa, yuqori sinf o‘quvchilaridagi qiziqish ularning extiyojlari,
intilishlari asosida tarkib topadi. Ba’zan ular shoshma-shosharlikka yo‘l qo‘yadilar va
natijada xodisalar xaqida noto‘g‘ri fikr yuritib, noto‘g‘ri xulosalar chiqaradilar.
YUqori sinf o‘quvchilarining o‘z atroflarini, o‘rab olgan voqelikni bilib olishga bo‘lgan
intilishi ularda dunyoqarashning tarkib topishiga sharoit yaratadi. Ulardagi nazariy
bilimlarning ortib borishida sinfdan tashqari ishlar, to‘garaklar ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
V.A. Krutetskiy, I.N. Lukin yuqori sinf o‘quvchilarining bilim egallashidagi aqliy
individual faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida to‘xtalib, bu borada
o‘quvchilarni asosan 4 guruhga bo‘ladi.
1) YUqori darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar. Bular bilim olishda mustaqillik,
tashabbuskorlik ko‘rsatmaydilar. O‘quv materialini darslikdan yodlab oladilar,
materialni o‘qituvchi so‘rab qolganda javob berish uchungina o‘rganadilar. Agar
material «qiyin» bo‘lsa, uni butunlay o‘rganmaydilar. Bu bilimlarni o‘rgana
bilmaydilar, o‘quvchilarga ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan maktablarda o‘qish
qiyin bo‘ladi. Bu guruh o‘quvchilarining ba’zilari 1X sinfgacha a’lochi bo‘lib kelib,
keyin og‘ir axvolga tushib qoladi bunday o‘quvchilar bilan ko‘proq individual ish olib
borish lozim.
2)O‘qish faoliyatida amaliy qobiliyatlari borligi sezilib turadigan o‘quvchilar bo‘lib,
qiyin masalani o‘rganishga, uni amalda sinab ko‘rishga xarakat qiladilar. Darslar to‘g‘ri
yo‘naltirilsa, bu guruh o‘quvchilarining darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish mumkin.
Ularga xar-xil dars usullaridan foydalanib amaliyotda nazariy bilimning ahamiyati katta
ekanligini tushuntirish kerak.
3) Bu o‘quvchilar nazariyaga juda ham berilib, amaliy ishlarga ahamiyat bermaydilar.
Ular ko‘p fikr yuritadi. Lekin o‘z fikrlarini amalda sinab ko‘rishdan qochadi. Ularning
fikrlashlarida umumlashtirish, abstraksiya qilish ustun turadi, shunga qaramay
konkretlashtirish xususiyati past darajada bo‘ladi.
Ular yaxshi gapiradi, isbotlab beradi, yakunlar yasaydi, aqliy faoliyat bilan ko‘proq
shug‘ullanadi, o‘z bilimini mustaqil kengaytirishga xarakat qiladi, lekin nazariyani
amaliyot bilan bog‘lay olmaydi. Bu guruhga ijtimoiy fanlarga qiziquvchilarni ham
kiritish mumkin.
4) Bu o‘quvchilar o‘qish faoliyatida nazariya bilan amaliyotni birga qo‘shib olib
boradilar. Ularning bilimi keng bo‘ladi, ular fikr yuritishini, tatbiq qilishni biladi,

36-37-38.Chaqaloqlik davrida bilish jarayonlarini rivojlanishi va xis-
tuyg’ularning rivojlanishi .
Chaqaloqlik davri. Bu davr bir yilgacha davom etadi. Ushbu davrda tana uzunligi1,5
barobar kattalashadi va o’rtacha 75 smga yetadi, og’irligi 3 barobar ortadi va 11-12kg
atrofida bo’ladi, endokrin bezlar funksiyasi tezlashadi, nutqni harakatlantiruvchi
analizatorlari ancha rivojlanib bola gapirishni boshlaydi, lekin so’z boyligi kam bo’ladi,
ya’ni atiga 10 tacha so’zni tashkil qiladi.
Ona qornida rivojlanish davri. Ushbu davr, homilani ovqatlanishi, nafas olishi,
harorati va boshqa omillari masalalarida ona organizmi bilan to’liq bog’liqdir. Bu
davrda homilaning o’sishi va rivojlanishi tez sodir bo’ladi.Odam organizimini
rivojlanishi uzluksiz jarayon sifatida inson hayotining barcha davrida davom etadi.
Odam hayotining har bir davrida shu davrning xarakterli xususiyatlari, oldingi davrning
qoldiqlari va kelgusi davrning kurtaklari paydo bo’ladi. Bu davrlarda organizm ketma-
ket morfologik, biokimyoviy va fiziologik o’zgarishlarga uchraydi. Bu o’zgarishlar
o’sish va rivojlanish bosqichlarini yuzaga keltiruvchi irsiy faktorlarga bog’langan.
Voyaga yetgan davrda organizmning o’sishi to’xtaydi, lekin funksional
differensiyalashuvi va reflekter faoliyati takomillashuvi ichki kortikal aloqalarni
rivojlanishi va murakkablashuvi hisobiga davom etadi. Qarish jarayoni o’ziga xos
bo’lib, bir qator qayta rivojlanish bilan bog’liqdir.
Bolaning rivojlanish davrlari tana va a’zolar og’irligi va kattaligi, skelit suyaklarini
qotish darajasi, tishlarni paydo bo’lishi, ichki sekretsiya bezlaridagi birlashtiruvchi
to’qimalarni rivojlanishi, kortikal faoliyat tavsifi va boshqa belgilar asosida aniqlanadi.
Lekin, hozirgi davrgacha, yoshga oid davrlarni tizimlashtirish uchun asos bo’ladigan
universal umumiy biologik funksional va morfologik belgilarning to’liq ro’yxati
aniqlanganligi yo’q. Yoshga oid davrlar tizimi N.P.Gundobin tomonidan tavsiya
qilingan bo’lib tizimlashtirishda bir tomondan organizmning asosiy rivojlanish
qonuniyatlari, ikkinchi tomondan, bolalik va o’smirlik davrida tarbiyalashni tashkil
qilish masalalari hisobga olingan. Shuning uchun quyidagi: yasli, bog’cha,
boshlang’ich, o’rta va yuqori maktab yosh davrlarini pedagogik davrlar deb ham yuritsa
bo’ladi. Bolalik davrining tizimi quyidagicha tavsiya etilgan.Diqqatni tashkil etishning
eng yaxshi usuli o’qituvchining qandaydir aloxida usullarni kullanishga emas, balki
o’kish faoliyatini o’smirda diqqatni uzoq vaqt mobaynida biror narsaga chalg’itish
uchun na vakt, na istak va na imkoniyat qolmaydigan qilib uyushtira olishiga bog’likdir.
Qiziqarli ish, qiziqarli dars o’smirni shunchalik qamrab olishga qodirki, u juda uzok
vaqt davomida zo’r ishtiyoq bilan ishlaydi. SHunisi ham borki, o’smir uchun qiziqarli
bo’lgan narsa-hamisha ham shunchaki qiziqarli narsa emas. Ishning bir turidan boshqa
turiga vaqti-vaqti bilan o’tib turiladigan mazmunli mashg’ulotlar, aktiv bilish faoliyati,
ana shu narsa darsni o’smir uchun qiziqarli darsga aylantiradi, ana shuning o’zi uning

diqqatini uyushtirishga yordam beradi. N.F.Dobrыnin va uning xodimlarining
tadqiqotlari shuni ko’rsatadiki, o’smirlar irodaviy zo’r berish bilan ushlab turiladigan
ixtiyoriy diqqatdan keyingi diqqat deb ataladigan diqqatga tobora ko’prok o’tib
bormokdalar. Bu diqqat oldindan uylab quyilgan va muayyan maqsadga qaratilgan
diqqat bo’lib, ishga «kashfiyotlar»ga bo’lgan qiziqishning asta-sekin ortib boishi
asosida yuzaga keladi, shunga ko’ra ham bu diqqatni tutib turish uchun irodaviy kuch
sarflash talab etilmaydi.O’smirlik yoshida fikrlash faoliyatida muhim siljishlar yuz
beradi. Kichik maktab yoshida erishilgan tafakkur taraqqiyotining darajasi o’smirga fan
asoslarini muvaffaqiyatli va sistemali o’rganish imkonini beradi. O’rganiladigan
fanlarning mazmuni va o’quv kurslari tuzilishining mantiki bilimlarni uzlashtirishning
yangi xarakterini, mustakil tafakkurga tayanishni talab etadi, abstraktsiyalash va
umumlashtirish, taqqoslash, mulohaza yuritish, xulosalar chiqarish, isbotlash qobiliyati
zarur bo’ladi. Birok, shuni nazarda tutish kerakki, hamma o’smirlar ham isbotlovchi
tafakkurga osongina utavermaydilar. Ulardan ba’zilariga, masalan, umumlashtirilgan
geometrik isbot goyasining uzi tushunarli bulmaydi: uzingning xak yoki noxak
ekanligingni kurib turib ishonch xosil kilganingdan keyin isbotlab utirishning nima
kerakgi bor? O’smirlardan biri hayron bo’lib, bunday deb javob bergan: «O’qituvchi
doskaga ikkita teng uchburchakni chizadi va ularning teng ekanligini uzok vaktgacha
tushuntirib utiradi». Umumlashtirilgan va muhokamali tafakkurni tarakkiy ettirish uchun
matematikani o’qitish juda muhimdir. Algebrani sistemali tarzda o’rgana boshlash
umumlashmani umumlashtirish bilan bog’lik bo’lgan yuqoriroq darajasiga o’tishga yoki
ikki baravar abstraktsiyaga o’tishga rag’batlantiradi (arifmetika predmetidan soni
abstraktsiyalashdir). Geometriyani o’rganish fikrlas h , isbot qila bilish, mantiqan qat’iy
asoslash ko’nikmalarini o’stiradi .
Nihoyat, o’smir xotirasining o’ziga xos xususiyati ancha murakkab assotsiatsiyalarni,
yangi materialning eskisi bilan bog’lanishini aniqlash, yangi materialni bilimlar
sistemasiga kiritishdir. Yu.A.Samarin va uning xodimlari bilimlar tizimini tarkib
toptirish jarayoni xar xil darajadagi assotsiatsiyalarni belgilab olishga aoslanishini
aniqlaganlar. O’smir kichik maktab yoshidagi bola uchun xarakterli bo’lgan ayrim
assotsiatsiyalar (Yu.A.Samarinning fikricha, lokal assotsiatsiyalar) va alohida sistemali
assotsiatsiyalar (bir-biridan ajralgan xolda mavjud bo’ladigan alohida masalalarga doir
xususiy bilimlar) xosil kilishdan ancha yukori darajada-fanlar ichidagi (sistemalar
ichidagi) assotsiatsiyalarni (o’quv predmeti ichidagi bilimlarini aks ettiruvchi
assotsiatsiyalarni) tarkib toptirish darajasiga o’tadi, o’smirlik yoshining oxirida eng
yuksak darajaga-fanlararo (sistemalararo) assotsiatsiyalarga o’tish uchun sharoit
yaratiladi. Bu turli o’quv predmetlarining materiallarini bir-biri bilan bog’lash, xar xil
fanlardan beriladigan bilimlarning umumiyligini, birligini tushunish imkonini beradi.

O’smir odatda o’zining o’qishdagi muvaffakiyatsizliklarini qattiq ichdan kechiradi,
lekin uning izzat nafsi ba’zan bu muvaffakiyatsizlikka bo’lgan xaqiqiy munosabatni
niqoblash xoxishini tug’diradi. Natijada o’quvchi o’qishdagi muvaffakiyatlarga o’zini
mutlaqo befarqdek va beparvodek tutadi, xatto soxta mardlik ko’rsatmoqchi bo’ladi.
O’smir uchun bilish extiyojlarini qondirishga qaratilgan mustaqil bilim orttirish
tarzidagi o’qish faoliyatining ma’nosi sekin-asta ochila boshlaydi.
O’zini anglash extiyoji hayot extiyojlaridan va amaliy faoliyatlaridan kelib chiqadi.
O’zini anglash kattalarning, guruhning o’sib borayotgan extiyojlari bilan belgilanadi.
Ijtimoiy hayot va jamoaga bo’lgan qiziqishning rivojlanishi munosabati bilan
o’smirlarda o’z imkoniyatlariga baxo berish, jamoada o’z o’rnini aniqlash, xatti-
xarakatlari va o’z shaxsining qanday xususiyatlari uning oldiga qo’yiladigan talablarga
yuksak darajada javob berishga yordam berishi yoki xalaqit berishini anglash extiyoji
paydo bo’ladi. O’smirlarda o’zini anglashning rivojlanishi ularning o’z xatti-xaraktlarini
anglashlaridan boshlanadi. Dastlabki paytlarda o’smirlarning o’zini anglashi asosida
uning xaqida boshqa odamlarning, kattalarning (o’qituvchilar, ota-onalarning),
jamoaning va o’rtoqlarining muloxazalari yotadi. Kichik yoshdagi o’smir o’ziga go’yo
atrofdagi odamlarning ko’zi bilan qaraydi. Yosh ulg’ayishi bilan o’z shaxsini mustaqil
tahlil qilish va baxolash tendentsiyasi boshlanadi. Nixoyat, shaxsning ko’p tomonlama
munosabatlarini ifodalovchi murakkab sintetik sifatlar ( burch xissi, qadr-qiymat, va
vijdon xissi, printsipiallik)anglanadi. SHaxsni tobora kengayib boradigan sifatlarini
anglashdagi bunday izchillik ma’lum va uni osongina tushuntirib berish mumkin.
O’smirlik yoshiga o’tish o’quvchilarning o’qish faoliyatidagi muhim qayta o’zgarishlar
bilan bog’liqdir. O’qish faoliyatining yangi va yuqoriroq bosqichi uning mustaqillik
darajasi bilan belgilanadi. D.B.El ь konin, T.V.Dragunova va boshqa psixologlar
materiallarining ko’rsatishicha, o’smirlik yoshining dastlabki davrida o’qish faoliyati
taraqqiyotining bosqichlarida juda katta xar xillikni kuzatish mumkin.

J.Piaje nazariyasidagi asosiy halatlarga tanqidiy yondashuv 44v

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish