Jadid adabiyotining mavzu va shakl yangilanishlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jadid adabiyotining mavzu va shakl yangilanishlari

Купить

Jadid adabiyotining mavzu va shakl yangilanishlari.
Reja:
1. Mavzu ko’lami, janrlar yangilanishi va takomili. Xoraz
adabiy muhiti haqida ma’lumot.
2. Komil Xorazmiy ijodi.
3. Ahmad Tabibiy ijodi.
4. Jadid adabiyotida SHarq va G’arb madaniyati masalalari
talqini.

Xorazm adabiy maktabi o’zbek adabiyoti tarixida muhim o’rin tutadi.
Xiva adabiy muhitining shakllanishi va taraqqiyoti Muhammad Rahimxon
Feruz nomi bilan bevosita bog’liqdir. Muhammad Rahimxon Feruz – buyuk
davlat arbobi, atoqli shoir, madaniyat va san’at homiysi, ma’rifatpavardir.
Feruzning Xorazm xoni sifatidagi faoliyati Vatanimiz tarixining eng
murakkab va ziddiyatli davriga to’g’ri keldi. Markaziy Osiyo Rossiya
istibdodi girdobiga tushgan bu davrda u davlatni (1844-1910) nihoyatda
tadbirkorlik bilan boshqardi. Adabiyot, san’at, ilm-fan va maorifni uning
tashabbusi bilan madaniy-ma’rifiy, adabiy muhit yuzaga keldi.
Feruz X1X asrning ikkinchi yarmi o’zbek adabiyoti ravnaqiga katta
hissa qo’shdi: saroyda o’nlab shoirlar uning homiyligida badiiy ijod bilan
shug’ullandilar. Muhammad Yusuf Bayoniy, Muhammad Rasul Mirzo,
Ahmad Tabibiy, Avaz O’tar o’g’li, CHokor, Raqib, Devoniy, G’oziy,
SHinosiy, Oqil, G’ulomiy, Komyob kabi shoirlar jumlasidandir. Uning
saroyida 50 ka yaqin shoiru yozuvchilar, sozanda va go’yandalar, maoriflar,
tarjimonlar, xattotlar, noshirlar faoliyat ko’rsatdi.
Xorizm tarixiga oid birlamchi manbalar – Ogahiyning “SHohidul iqbol”,
Bayoniyning “SHetorayi Xorazmshohiy”, Ahmad Tabibiyning “Majmuatush
shuaroi Feruzshohiy”, Hasanmurod Laffasiyning “Xiva shoir va
adabiyotchilarning tarjimai holi”, Bobojon Tarrohning “Xorazm
navozandalari” kabi asarlarida Muhammad Rahimxon Soniy Feruz haqida
ma’lumotlar berilgan.
Xorazm adabiyoti tarixida X1X asrning ikkinchi yarmi o’ziga xos bu
davrdir. Bu davrda Xorazm adabiyoti yuksak taraqqiyot bosqichiga ko’tarildi.
Ayniqsa, saroyda kuchli bir adabiy guruh maydonga keldiki, unda Feruzning
hissasi beqiyos. Afsuski, Feruz hukmdor, xon bo’lgan uchun 74 yillik sho’ro
davrida e’tibordan chetda qolib ketdi. Feruz unitilayotgan bir paytda, 1960

yilda sho’rolar mafkurasi ustuvor bo’lib turgan bir zamonda A.Qahhor
birinchi bo’lib shoir ijodini o’rganish masalasini ko’rib chiqdi. Jumladan,
“Qizil O’zbekiston” gazetasida Feruz ijodini rad etish mazmunidagi
maqolasiga keskin qarshi chiqib: “Feruz – mashhur lirik shoir, musiqashunos,
kompozitor, yaxshi tarjimon Umarxon singari o’z zamonasining shoirlarini
o’rdasiga yiqqan. 1873 yilda bosmaxona sotib olib, Xorazmda birinchi kitob
bostirgan odam” degan edi. Ammo Feruz faoliyatini o’rganish mustaqillikdan
keyingina boshlandi.
Komil Xorazmiy (1825-1897) – shoir, hattot, bastakor, musiqashunos,
tarjimon, davlat arbobi.
X1X asr manbalarining aksariyatida, jumladan, ogahiyning “Gulshani
davlat”, Muhammad Yusuf Bayoniyning “SHajarayi Xorazmshohiy”, Ahmad
Tavbibiyning “Majmuatush shuaro” kabi asarlarida Komilning otashzabon
shoir va tadbirkor davlat arbobi sifatida faoliyati baholangan.
Muhammadniyoz Komil 1825 yilda Xivada tug’ildi. Dastlab eski
maktabda, so’ngra Xiva madrasalaridan birida ta’lim oldi.
Taabalik davridayoq she’rlari el nazariga tushdi. Natijada uni Xiva xoni
Sayid Muhammadxon saroyiga, mirzolik lavozimiga taklif etadi. Feruz taxtga
chiqqach Komil tez orada mirzaboshilik lavozimiga tayinlanadi. Rusiya
imperiyasi Xiva xonligini bosib olish uchun urush boshlagan. 1873 yilda
Komil xuddi shu mansabda edi.
Xiva xonligi saroyidagi amaldorlar yurt ustiga bostirib kelayotgan
bosqinchilarga munosabat masalasida farqlanar edilar. Devonboshi
Matmurod boshliq birinchi guruh kuchlar nisbatani hisobga olmay, el-yurtni
qonga bostirishga muqarrar bo’lgan jihod tarafdori edilar. Mirzaboshi
Komil, xonning maslahatchisi Said Amirqul Umar va uning hamkifrlari esa
yurt imkoniyatlarini to’la hisobga olgan holda ish ko’rish, bosqinchi tomon
bilan murosayu modaro yo’lini tutish, shu tariqa huquqlari cheklangan holda

bo’lsa ham xonlikni saqlab qolish fikrida edilar. Keyingi voqealar Komil va
uning tarafdorlari ham ekanligini ko’rsatdi.
1873 yilning 12 avgustida Xiva yaqinidagi Gandimiyona qishlog’ida
Rusiya bilan Xiva xonligi o’rtasida shartnoma tuzildi. Bu “Gandimiyon
shartnomasi” nomi bilan tarixga kirdi. Xiva xonligi visol bo’lib qoldi. Xiva
xonligidagi 1873 yil voqealari haqida ingliz tilida maxsus kitob chop ettirish
Mak-Goxan Komilning sulhparvar, tadbirkor kishi ekanini ta’kidlasa, Xiva
xonligiga qarshi janglarda bevosita ishtirok etgan F.Lobasevich uning
to’g’risida bunday yozadi: “Matniyoz xonlikning og’ir, kulfatli paytlarida,
Xiva aholisi hayot-mamoti hal bo’layotgan bir vaqtda butun kuch-quvvatini
sarflab, bekorchi g’azab va jahoni bosishga, anglashilmovchiliklar sababini
aniqlashga va yuzaga kelgan ixtilofni yaxshi natijalar bilan tugatilishiga
harakat qildi. Matniyozning bu vaqtda o’z Vataniga ko’rsatgan xizmati
beqiyos katta bo’ldi” 1873 yil qirg’inbarotlarini o’z ko’zlari bilan ko’rgan
ba’zi muarrixlar esa ancha keyin bitilgan asarlarida Komilning bu davrdagi
faoliyatiga birmuncha salbiy munosabatda bo’lganlar. Bu hol Bayoniy va
Laffasiy asarlarida ko’proq seziladi. So’ng Komil bori mansabidan ozod
etildi. 1897 yildan 72 yoshida vafot etdi.
Komil xattotlik bilan shug’ullangan. Komil Xorazmiy Moskva,
Peterburg shaharlarida bo’lgan. Birinchi 1873, ikkinchi 1883, uchinchi esa
1891 yillarga to’g’ri keladi.
Komil taniqli shoir edi. Devon tuzgan.
Xorazmlik buyuk xonanda Komiljon Otaniyozov kuylagan “Kimni sevar
yorisan” muxammasi Komil qalamiga mansub:
Qaysi falak burjini mehri nur anvarisan,
Qaysi sadaf durining gavhari shaxvarisan,
Qaysi xutan ohusi, nafsi totarisan,
Qaysi chamanzorni lolayu gulnorisan,

So’yla manga, ey sanam, kimni sevar yorisan?
Qomatingga bandadur bog’ aro sarvi ravon,
La’l labing rashkidin g’uncha erur bag’ri qon,
CHunki chaman sahnida bo’lsa yuzing gulfishon,
Nolasin aylar fuzun bulbuli bexonumon,
So’yla mang’a, ey sanam, kimni sevar yorisan?
Komil Xorazmiy musiqasini notaga kiritdi. “Tanbur notasi” nomi bilan
mashhur bo’ldi. Bastakor sifatida “Murabbai Komil”, “Peshravi Komil”
kuylarini yaratdi.
Komil Barxurdor bin Mahmud turkman forohiy adabiy taxallusi
“Mumtoz”ning “Mahbubul qulub” (xalq orasida “Mahfil aro” (“Majlisga
ziynat beruvchi”) asarini, Fahriddin Ali Safiyning “Latoyifut-Tavoyif”
asarlari fors tilidan o’zbek tiliga tarjima qildi.
Komil X1X asrning 80-90-yillarida Xiva xonligida matbaa ishlari
rivojiga ham salmoqli hissa qo’shdi.
Ahmad Tabibiy – X1X asr oxiri XX asr boshlarida badiiy adabiyotning
deyarli barcha turlarida ijod qilgan, ustozlari Munis, Ogahiy, Komil kabi
o’ziga xos shoir, dostonnavis, tarjimon, tazkiranavis ijodkordir.
Ahmad Tabibiy shaxsiyati, ijodiy merosi haqida dastlab Muhammad
Yusuf Bayoniy, rus turkshunosi A.N.Samoylovich, shoirning zamondoshi
Hasanmurodqori Muhammadamin Laffaziy asarlarida ma’lumotlar berilgan.
Ahmad Tabibiy 1869 yili Xorazm xonligining siyosiy va madaniy
markazi Xiva shahrida tug’ildi. Uning otasi asli afg’onistonlik, keyinchalik
Xorazmga kelib turg’un bo’lib qolgan. Ali Muhammad Xivaning mashhur
tabiblaridan edi. U o’g’lini fors, arab tillariga, tabiblikka o’rgatdi. SHuning
uchun Ahmad o’ziga “Tabibiy” taxallusini tanladi. Feruz shoir ahmadni
saroyiga taklif etdi. U saroyda Avaz O’tar kabi shoirga ustozlik qildi.
Laffaiyning yozishicha Tabibiy past bo’ylik, ochiq chehra, shirin so’z, nozik

tabib kishi bo’lgan. SHaxmat bilan tanburni xush ko’rgan. Uning besh devoni
bor. “Tuhvabus sulton”, “Munisul ushshoq”, “Hayratul ushshoq” devonlari
o’zbek tilidagi, “Mir’otul ishq”, “Mazharul - ishtiyoq” devonlari esa fors-
tojik tilidagi she’rlaridan tashkil topgan. U “Valeishq va Azro” dostoni
muallifi. Tazkiranavis sifatida “Majmuatush – shuaroyi Feruzshohio”ni tuzdi.
Tarjimon sifatida Fuzuliyning “Haft jom” asarini fors tilidan tarjima qildi.
Ahmad Tabibiy ijodida ma’rifat mavzusi yetakchi o’rin egalladi.
Kimdakim ahli jahondin bor ilmu ma’rifat,
Qolg’usidur oni borxundor ilmu ma’rifat...
G’aflatu jahl uyqusig’a g’arq bo’lg’on shaxsni,
Fayz birla ul qilur bedor ilmu ma’rifat.
Ilm birla ma’rifat ta’limni tark etmagil,
Hosil et borincha jon, takror ilmu ma’rifat.
Jadid adabiyotida SHarq va G’arb madaniyati masalalari talqini keng
ifodasini topdi. Bu I.Gaspirinskiyning “Madaniyati islomiya” asarida keng
aks etdi. Fitrat “CHin sevish” dramasida ham shu masalaga e’tibor qaratadi.
CHo’lpon asarlarida ham SHarq va G’arb madaniyatida o’ziga xoslik va
ayirmalar keng aks etgan. Bu bejiz emas. Ular SHarq yuksak madaniyat
beshinchi bo’lganini, XX asr boshlariga kelib mustamlakalar ta’sirida xarob
holatga kelganligidan iztirob tortadilar.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.
1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

Jadid adabiyotining mavzu va shakl yangilanishlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish