Jadid ma’rifatparvarlarining o’lka ijtimoiy-ma’naviy hayotida tutgan o'rni - Adabiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	2.3MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	23 Mart 2026
Kengaytma	pptx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Jadid ma’rifatparvarlarining o’lka ijtimoiy-ma’naviy hayotida tutgan o'rni

Sotib olish

Jadid ma’rifatparvarlarining o’lka
ijtimoiy-ma’naviy hayotida
tutgan o’rni

XIX asrda ma’rifatparvarlik g’oyalari bilan nom olgan va XX asr boshida
rivojlangan jadidchilik harakatining taraqqiyparvar nomoyondalari –
Behbudiy, Fitrat, Cho’lpon, Munavvar Qori, Abdulla Avloniylar ijodi va
faoliyatida yana ham kuchaydi. Jadidlar Turkistondagi xalqlarni birlashtirish
va butun o’lkaning milliy mustaqilligi uchun kurash g’oyasini ilgari surdilar.Ma’lumki, o’z faoliyatini nafaqat siyosiy, balki ta’lim va tarbiyani yuksaltirish,
turkiston o’lkasini ma’naviy hamda ma’rifiy isloh qilish, barkamol avlodni
tarbiyalash masalasini o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan jadidlar harakati o’lka
xalqlari tarixida muhim ro’l o’ynagan. Aslida jaded so’zi (arabcha “jadid”-
yangi) yangilanish ma’nosini anglatib, yangi zamonaviy maktab, matbaa,
milliy taraqqiyot usullarini jamiyatga tadbiq etishdan iborat ijtimoiy-siyosiy va
ma’rifiy harakat, shu oqim tarafdorlarining umumiy nomi. Jadidchilik XIX asr
oxiri va XX asr birinchi choragida Turkistondagi milliyozodlik harakatining
milliy mafkurasi, o’lka xalqlarining milliy mustaqillik va ma’rifatparvarlik
g’oyasi sifatida shakllandi.

Barkamol avlod tarbiyasida jadidlar faoliyatining muhim xususiyati
shunda ediki, avvalambor Turkistonni o’rta asrga xos tarqoqlikdan ozod
qilish, xalqni, millatni zamonaviy taraqqiyot yo’liga olib chiqish, milliy
davlat bunyod etish, zamonaviy idora usulidagi ozod va farovon jamiyat
qurish hamda ma’rifatparvarlik kabi masalalar edi.
Bunday g’oyalar avvalambor yosh avlodni milliy, ma’naviy hamda g’oyaviy
jipslashtirish, ularni o’lka taqdiriga dahldorlik tuyg’usi bilan yashashga jalb etish
kabilarda aks etadi. Turkiston jadidchiligidagi asosiy g’oyaviy-nazariy yo’nalish
Behbudiy, Munavvar Qori, Fitrat, Cho’lponlar tomonidan ilgari surilgan bo’lib,
Turkiston xalqi va davlatini qurish, zamonaviy taraqqiyot yo’lidan borishni taklif
etganlar.1
Turkiston jadidlari chor hukumati istibdodidan qoloq ahvolga tushib qolgan
Turkiston mahalliy aholini, jumladan o’sib kelayotgan yoshlarni ijtimoiy-siyosiy,
madaniy-marifiy turmishini, ong-saviyasini ko’tarish, taraqqiy ettirish
maqsadida juda katta madaniy ishlarni olib bordilar.

Mahmusxoja Behbudiy ta’kidlaganidek, “Har bir mamlakatda islohot va
madaniyat asbobig’a tasavvul (vosita) va tashabbus etmoqlik harakati u
mamlakatning yoshlari tarafidan zuhur eta boshlagani kabi, bizning Turkistonda
ham madaniyat eshigi manzalasida bo’lgan maktabi ibtidoiy ila intiboh va islohot
jarchisi bo’lgan milliy matbuot qayratlu yoshlarning harakati maorif parvaronlarini
soyasida vujudga keldi”.2

Jadidlar ta’limoti – o’z zamonasining haqiqiy ta’limoti edi. Chunki u nafaqat
taraqqiyparvar shaxslar, balki fikrlovchi yoshlarni o’z ketidan ergashtira oladi.
Jadidlar voyaga yetgan yoshlar Turkiston kelajagi, ravnaqi uchun kurashchi
bo’lib yetishishi kerakligini uqtirdilar va bunda ular har xil illatlardan xalos
bo’lishlarini ta’kidlaydilar. Misol uchun, Mahmudxo’ja Behbudiy yosh
yigitchalarni turli xil yomon illatlardan qaytargan, uning oqibatlaridan
o’quvchilarni turli xil yomon illatlardan qaytargan, uning oqibatlaridan
o’quvchilarni xabardor qilgan va Samarqandda ruslar tomonidan ochilgan
pivo dokonlarini qattiq tanqid ostiga oladi.3 Uning fikricha, bunday do’konlar
masjid va madrasalarning yaqinida bo’lib, bolalarga salbiy ta’sir ko’rsatishini
tasdiqlaydi. Mahmudxo’ja Behbudiy barchani kelajak avlodni sog’lom
o’stirishga chorlaydi. Sog’lom aqlli, bilimli farzandlarimiz o’sib ulg’ayib, o’qib,
ilm egallab, Turkistonga xizmat qiluvchi shifokor, xuquqshunos, iqtisodchi va
boshqa zamonaviy mutaxasislar yetishib chiqishini o’rzu qilgan.

Sog’lom farzandlarni tarbiyalash uchun o’qib-o’rganib ilmli, ma’rifatli, eng
asosiysi esa ota-onalar o’z vaqtida farzandlarini zamonaviy fanlarini
egallashga yordam berishlarini ta’kidlaganlar. Munavvarqori Abdurashidxonov
bolaning ta’lim va tarbiya olishida ota-onaning javobgarligi haqida so’z yuritib,
o’z farzandining ma’rifatli bo’lishi uchun qo’llaridan kelgancha harakat
qiladigan zotlar mavjudligini ta’kidlagan.
Behbudiy Bayrut oliy o’quv yurtlari va dorulfununida farang, olomon va
ingliz tillarida o’qitilishi, Yevropalik olimlarning u yerda dars berishi, kimyo
labaratoriyalarining borligi, tibbiyot oliygohlarida jarrohlik xonalarining
borligiga havas va e’tiqod qilgan bo’lib, ona-Turkistonning taraqqioyotdan
naqadar orqada qolganini afsuslar bilan yozadi. Jadidlar ota-onalar o’z farzandlarining tarbiyasi bilan shug’ullanib,
ularni maktab va madrasalarga tayyorlab berishlarini ta’kidlaganlar.
Maktab va madrasalarda o’qib, ularni tugatib, yoshlar rivojlangan
davlatlarning o’quv yurtlarida bilimlarini oshirib, zamonaviy ilmlarni
egallashlari kerakligini uqtirganlar. Adabiyotlarda yozilishicha,

Turkistondagi maorif tizimini isloh qilishni asosiy maqsad qilib olgan jadidlar
yoshlarni milliy mustaqillik manfaatlarini himoya qila oladigan, iqtisodiy va
siyosiy qaramlikdan chiqish muammolari bilan shug’ullanadilar, zamonaviy
bilimga ega kadrlar bo’lishi kerakligini anglaganlar. Jadidlar xalqning
madaniyatdarajasini xalqaro saviyaga ko’tarishni orzu qilganlar, buning
uchun esa yoshlarni Yevropaning eng yaxshi o’quv maskanlarida o’qitish
zarur, deb hisoblaganlar. Yoshlarni chet elda o’qib kelib, o’z yurtiga foydasi
tegadiganligi haqida Mahmudxo’ja Behbudiy esa “Oyna” jurnalida
quyidagicha yozgan: “To’y va ma’raka oqchasidan bolalarni.., talabalarni
Makka, Madina, Misr, Istanbulga va Rossiya dorilfunun va
dorulsaltanatlarig’a yuborilib, diniy va dunyoviy va zamonaviy odamlar
yetishdurmoqg’a sa’y qilinsun. Ma’lumki, Munavvarqori Abdurashidxonov
ham bu yo’lda jonbozlik ko’rsatgan. U o’zining “Jamiyati Xayriya” nomli
yordam tashkiloti “ilk maktablarni bitirgandan so’ngra Turkiya, O’rinburg, Ufa
va Ozarbayjonga yashirin yuborilgan talabalaraga yordam ishlarini boshqarar
edi”.4

Jadid namoyondalari yoshlarga murojaat ham etib, ularni oldinga
intilishga, zamonaviy bilimlarni egallashga va umuman, ravnaq etishga
chorlaganlar. Shu o’rinda jadidlarning yoshlarga murojaatiga e’tibor
qilaylik: “Ey, g’ayratlik yoshlar! Bir-biringiz ila ittifoq etub, jamiyatlar barpo
qilub, ……millat yo’lida xizmat etingiz. Millat va xalq sizdan hurmatva
yaxshilik talab etadur, nafsoniyat va g’urur emas….. muhtaram yoshlar!
Zamon siznikidir. Balki butun sharingiz va millatingiz ila taraqqiy qilursiz”.
Tarixdan ibrat olib yashash, tarix haqiqatlarini bilish kishiga quvvat
beradi, uni hayot haqiqati bilan qurollantiradi. Tarixni yozishda hech
qachon o'ng tomonga ham, chap tomonga ham og'masdan, faqat
haqiqat va adolat nuqtai nazaridan yo'l tutilishi kerak. Soxta tarix
bamisoli og'u kabi insonni zaharlaydi, uning ong-u dunyoqarashini
chalg'itadi.

an'analarimizni bilish degani. Agarki har qaysi odam kechagi kunni
yaxshi biladigan bo'lsa, hech qachon avvalgi xatosini yana
takrorlamaydi. Eski tuzum davrida biz o'z tariximizni bilmas edik. Ko'zimiz bamisoli
ko'r edi. Butun olam yuksak hurmat va ehtirom bilan tilga oladigan
buyuk ajdodlarimizni tanimas edig-u, soxta “dohiy”lar hayotini -
qachon, qayerdatug'ilgan, nima karomatlar ko'rsatgan - bilar edik,
to'g'rirog'i, yodlab olgan edik. Ularni bobomiz, otamiz, deb sig'inar
edik. Bu, aynan istibdod va qullik davri edi. Nafaqat moddiy jihatdan
nochor edik, eng yomoni, or-nomusimiz toptalgan, qadriyat va
an'analarimiz oyoqosti qilingan edi. Bir so'z bilan aytganda,qornimizga
emas, qadrimizga yig'laydigan bir davr edi. O'zlikni anglash degani -
bu o'z tariximizni, ming-ming yillik

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, jadidchilik Turkiston yoshlarining
milliy, madaniy ijtimoiy uyg’onishda va ravnaqida asosiy omil bo’lib xizmat
qildi. Zamonning dolzarb masalalarini, hayotning muammolarini ijtimoiy-
siyosiy, madaniy-ma’naviy yo’l bilan yechish yo’llarini jadidlar o’z maqola
va asarlarida ko’rsatganlar. Yoshlarni o’qishga, bilim olish va ishlab
chiqarishjarayoniga jalb etish, madaniyma’naviysaviyatini yuksaltirishga
chorlaydi. Jahon taraqqiyoti yutuqlarini Turkistonga olib kelish istagida
ulardan Vatan uchun xizmat qiladigan yetuk olimlar, sanoat va qishloq
xo’jaligi sohalarining zamonaviy bilimdon, mutaxasislari,
madaniyatarboblari yetishib chiqib, ular yurtini obod, farovon etishlariga
ishonganlar. Chunki jadidlarning o’zlari ham yosh bo’lganliklari uchun
mahalliy yoshlarning muammolari, fikr-g’oyalari turli voqealarga
munosabati ularga juda yaqin va tushunarli edi.

1. Oblomurodov N, Hazratqulov A va boshqalar. O’zbekiston
tarixi.(o’quv qo’llanma)T.2011 FOYDALANGAN
ADABIYOTI
2. M.Abdurashidxonov. Xotiralarimdan(Jadidchilik tarixidan
lavhalar).
3. Behbudiy M. Muhtaram yoshlarga murojaat. Oyna-1914. 41-son
4. Karimov I.A. Biz kelajagimiznio’z qo’limiz bilan
quramiz.T:O’zbekiston.1999.B.385

Sotib olish