Jadid publitsistikasining janr xususiyatlari - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	80000UZS
Hajmi	521.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Jadid publitsistikasining janr xususiyatlari

Sotib olish

Jadid publitsistikasining janr xususiyatlari
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

1

MUNDARIJA
KIRISH .. .. .. …...3-6…………………… ……… …… …………………………
I BOB. JADID PUBLITSISTIKASI VA UNING TARAQQIYOTI
I .1. JADIDLAR PUBLITSISTIKASI NING TADRIJI .. 7-12
…………… ……
I .2. JADID PUBLITSISTIKASIDA MATBUOTNING O ’ RNI ..13-17
………
I.3. JADID PUBLITSISTIKASI DA DAVR MUAMMOLARINING
TALQINI..................................................................................................18-24
II BOB. JADID PUBLITSISTIKASINING JANR XUSUSIYATLARI.
II .1. FELYETON VA XAT JANRI .....
………… .. .. .25-32 ……………………
II .2. OCHERK VA PUBLISISTIK MAQOLALAR ...33-39
…………………
II .2. JADIDLAR PUBLITSISTIKASI VA BADIIY ADABIYOT… ... ...40-50
XULOSA …………………… 51
………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
’ .. .....52-53 …… ………
2

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. O zbekiston mustaqilligi o zbek adiblari oldiga’ ’
yangidan-yangi vazifalar qo ydi. Ayniqsa, badiiy publitsistika yo nalishida
’ ’
asarlar yozayotgan ijodkorlarning so zi millatning ijtimoiy-siyosiy ongini,
’
ma’naviy-axloqiy dunyoqarashini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov shu xususda fikr yuritib yozadi:
Barchamizga ayonki, XXI asr intellektual salohiyat, tafakkur va ma’naviyat asri
“
sifatida insoniyat oldida yangi-yangi ufqlar ochish bilan birga, biz ilgari
ko rmagan, duch kelmagan keskin muammolarni ham keltirib chiqarmoqda.
’
Bugungi murakkab va tahlikali zamonda yozuvchining bashariyatning ertangi
kunini o ylab, odamlarni ezgulikka, insof-diyonat, mehr-oqibat va
’
bag’rikenglikka da’vat etishga qaratilgan haroratli so zi har qachongidan ham
’
muhim ahamiyat kasb etmoqda” 1
. Shu ma’noda yozuvchining publitsistik ijodini,
haroratli so zi”ni o rganishga zarurat bor. Zero, har qanday davr yoki millat
“ ’ ’
madaniy hayotida publitsistikaga bo lgan ehtiyoj keskin oshadi. Shu munosabat
’
bilan publitsistika barcha ma’naviy yo nalishlarda, jumladan, adabiyot sohasida
’
ham deyarli barcha adabiy janrlar tarkibiga kirib boradi. Ayni chog’da o zining
’
ichki spetsifik xususiyatlarini mukammallashtirish orqali ijtimoiy hayotdagi
yetakchi targ’ibot usuliga aylanadi. O zbek badiiy publitsistikasi tarixida bu jihat
’
xalqimiz hayotida ro y bergan ikki ijtimoiy bosqichda yaqqol namoyon
’
bo lganligini hisobga olsak, bulardan eng muhim birinchi, dastlabki bosqichi
’
XIX asrning so nggi choragida boshlanib, XX asrning 20-yillari oxiriga qadar
’
davom etgan milliy uyg’onish harakati bilan bevosita bog’liq bo lgan jadidlar
’
publitsistikasidir. Shunday ekan, milliy uyg’onish davrida xalqning o zligini
’
tanish, milliylikka chaqirish asnosida vujudga kelgan jadidlar publitsistikasini
o rganish, ularning publitsistik ijodini tahlil qilish va baholash, taraqqiyot
’
1
Каримов И.А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. – Т; Ўзбекистон, 2009. –Б.11-12.
3

bosqichlari hamda tadrijini asoslab berish bugungi adabiyotshunoslik zimmasidagi
dolzarb vazifalardan biri sanaladi.
Jadidlar publitsistikasida janrlar xilma-xilligi va rivojini o rganish’
mobaynida o zbek jurnalistikasining tarixiga bevosita nazar tashlash va mazkur
’
jarayonlar tadrijida dastlabki janrlarning yaratilishi va bugungi kunga qadar
qanday o zgarishlarga yuz tutganligi aniqlash mavzuni yanada yorqinlashtiradi.
’
Mavzuning keng qamrovda yoritilishi jurnalistikaning kelib chiqishi va taraqqiyot
jarayonlarini ko rsatib beradi.
’
Ta’kidlash joizki, ayni damda gazeta va jurnallarda janrlar xilma-xilligini
kuzatish amri mahol bo lib bormoqda. Shu qatorda, publitsistik janrlarning
’
ayrimlariga murojaat umuman yo qolib bormoqda. Aynan shu muammolarni
’
hisobga olgan holda, publitsistikaning paydo bo lishi va undagi janrlar
’
taraqqiyotini sinchiklab o rganish kam qo llanilayotgan janrlarga yana qaytadan
’ ’
murojaat etish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Mavzuning o rganilish dolzarbligi yana shundan iboratki, jadidlar
’
publitsistikasini tadqiq etish bevosita jurnalistikaning kelib chiqishini o rganish
’
bilan birgalikda, publitsistikaga yondash holda, bir-biridan quvvat olib shakllana
borayotgan jadid adabiyotining, o zbek adabiyotining vujudga kelishini ham
’
o rganishni talab etadi va bu ikki chashmaning o zaro qorishiq bo lganligini
’ ’ ’
ko rsatib beradi.
’
Mavzuning o rganilish dolzarbligi yana shundan iboratki, jadidlar
’
publitsistikasini tadqiq etish bevosita jurnalistikaning kelib chiqishini o rganish
’
bilan birgalikda, publitsistikaga yondash holda, bir-biridan quvvat olib shakllana
borayotgan jadid adabiyotining, o zbek adabiyotining vujudga kelishini ham
’
o rganishni talab etadi va bu ikki chashmaning o zaro qorishiq bo lganligini
’ ’ ’
ko rsatib beradi.
’
Shunisi e’tiborliki, o sha davr publitsistikasi bizga tarixni, bu jarayonda
’
o sha davr siyosati, madaniyati, ma’rifati, diniy va dunyoviy qarashlarini
’
4

o rganishda muhim manba hisoblanadi. Shunday ekan, jadidlar publitsistikasini’
keng miqyosda tadqiq etish va uni mukammal o rganish bugungi kunning
’
dolzarb ahamiyatga ega bo lgan muammolaridan, kerak bo lsa, muhim
’ ’
vazifalaridan biridir.
Bitiruv-malakaviy ishining maqsadi. Asosiy maqsad jadidlar
publitsistikasining yuzaga kelishi, rivojlanish tamoyillarini belgilash hamda
mazkur publitsistikaning badiiy adabiyotga, shu qatorda, xalq milliy tafakkurining
shakllanishi, millatning o zligini anglashga bo lgan ta’sirini o rganish,
’ ’ ’
publitsistikaning badiiy qurol tarzida ijtimoiy, adabiy-estetik tafakkur
taraqqiyotida tutgan o rnini ko rsatib berishdir.
’ ’
Bitiruv-malakaviy ishining vazifalari.
- Ishning asosiy maqsadidan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalar
belgilandi:
- jadidlar publitsistikasining kelib chiqishi va rivojlanishini ko rsatib
’
berish;
- jadidlar matbuotining adabiyotga ta’sirini ifodalash;
- jadidlar publitsistikasida qo llanilgan janrlarning xilma-xilligi, mavzu
’
ko lami va tadrijini tadqiq etish;
’
- jadidlar publitsistik maqolalari asosida janrlar taraqqiyotini ochib berish;
o zbek badiiy publisistikasi tarixini o rganish.
’ ’
Muammoning o rganilish darajasi va ilmiy yangiligi.
’ Jadidlar davri
adabiyoti, publitsistikasi, milliy uyg’onish davrida ma’rifat, ma’naviyat
masalalari, publitsistik janrlarning xilma-xilligi va taraqqiyoti muammosi jahon,
rus va o zbek adabiyotshunosligida etik, estetik va jurnalistik aspektlarda
’
o rganilgan.
’
Ma’lumki, milliy uyg’onish davri o zbek adabiyoti namoyandalari ijodining
’
muayyan qismini publitsistika tashkil etadi. Mazkur davrning madaniy, ma’rifiy,
adabiy hodisalari adabiyotshunoslar tomonidan jiddiy o rganildi. Mustaqillik
’
5

davrida alohida olingan adabiy siymolarning adabiy-estetik qarashlari, publitsistik
va muharrirlik faoliyati yuzasidan dissertatsiyalar himoya qilindi.
Adabiyotshunoslikda o zbek publisistikasining shakllanishi va takomil’
tamoyillari, nazariyasi, mavzu ko lami, uslubiy xususiyatlari, janrlari kabi
’
masalalar umumnazariy va individual aspektda o rganilgan
’ 2
.
Ko rinadiki, o zbek adabiyotshunosligida publitsistika masalasi biror bir
’ ’
davr, adabiy muhit, ijtimoiy hodisalar asosida o rganilgan. Ammo bularni to la
’ ’
e’tirof etgan holda aytish lozimki, o zbek publitsitikasining tashkil etilishida
’
tamal toshini qo ygan jadidlarning asarlari tarkibida badiiy-publitsistik vazifa
’
bajarishga qaratilgan muhim omillar, shuningdek, publitsistik janrlarning tadriji
hamda bugungi kunga qadar qanday o zgarishlarga yuz tutib, yangi janrlar
’
tashkil etilish jarayonlari tatqiq etilib, o rganilgan emas. Vaholanki, milliy
’
uyg’onish davri adabiyoti, jadidlar ijodining asosini publitsistika tashkil etgani
holda bugungi kunga qadar bir qator o zgarishlarga yuz tutgani hamda g’oyaviy,
’
uslubiy rang-baranglik jihatidan yanada takomillashib, milliy uyg’onish davrida
boshlangan badiiy-publitsistik inersiya bugungi kunga kelib yangi bosqichga
ko tarilgani, bu jarayonni o rganish va tadqiq etish g’oyat dolzarb vazifa
’ ’
bo lib turibdi.
’
Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati.
Mazkur ishning nazariy umumlashmalari, ya’ni jadidlar publitsistikasi,
matbuoti taraqqiyotining o rganilishi hamda o zbek adabiyoti rivojiga
’ ’
ta’sirining tadqiq etilishi borasidagi jamlanmalar nafaqat jadidlar davri
publitsistikasi, balki o zbek badiiy publitsistikasi hamda adabiyotining taraqqiyot
’
bosqichlarini belgilashda asos bo ladigan badiiy-estetik qonuniyatlarni ochishda
’
ham muhim amaliy ahamiyatga ega. Mazkur Bitiruv malakaviy ish litsey, kollej
o quvchilari jadid adabiyoti haqida dars o tishda hamda ma ruza, referat, kurs
’ ’ ’
ishlari yozishda foydalanish mumkin.
2
Қаранг: Тоғаев О. Ўзбек бадиий публицистикаси (назария ва маҳорат масалалари). – Т.: Фан, 1973.
Ҳудойқулов М.Ўзбек ҳажвий публицистикасининг шаклланиш тамойиллари (XIX аср охири – XX аср ўрталари
ўзбек матбуот материаллари асосида): филол.фанлари доктори ... дис. – Т, 2001.
6

I BOB. JADID PUBLITSISTIKASI VA UNING TARAQQIYOTI
1. 1 . Jadidlar publitsistikasining tadriji
Jadid matbuotchiligi 1905-yildan keyin ma’lum erkinliklar samarasi sifatida
maydonga keldi. Biroq unda:
Turkistondagi mavjud o zbekcha nashr Turkiston viloyatining gazeti ;’ – “ ”
Usmonli turk, Kavkaz, Volgabo yi matbuotchiligining ham roli katta
’
bo ldi
’ 3
.
O zbekistonda chinakam milliy matbuotning yuzaga kelishi Taraqqiy
’ “ ”
gazetasi bilan ham bog’liq. Bu jadidlar chiqargan ilk gazeta edi.
Taraqqiy dastlabki sonlaridanoq mahalliy aholiga Rossiya imperiyasining
“ ”
mohiyatini, milliy zulm, mustabidlik nima ekanligini, erk, ozodlik qanchalik
buyuk ne’matligini anglatishga harakat qiladi. Gazeta muharriri Ismoil Obidiy
bilimdon va aqlli inson bo lganidan tahririyat ishini puxtalik bilan boshqarib
’
bordi. Mustabidlarni hurkitib yubormaslik uchun gazetaning oxirgi to rtinchi
“ ” – ’
sahifasida o z maslagini pardaliroq qilib bildiradi (an’anaga ko ra, Maqsad va
’ ’ “
maslagimiz sarlavhali maqola berilishi kerak edi. Taraqqiy bunday sarlavha
” “ ”
qo ymaydi).
’
Gazetamiz Taraqqiy nominda o lub, deb yoziladi tahririyat maqolasida.
“ “ ” ’ –
bora-bora jismi ham ismig’a muvofiq o lub millatimizni keyin qolmog’ig’a,
’ “ ”
jaholati va g’aflati oliyda o lub boshqa millatlardan kam darajada qolmog’ig’a
’
aslo rozi emasdirmiz... binon alayha, gazetamizning najotimizga, dunyo va
oxiratda mas’ud o lmoqimizga yolg’uz ilm bobidur demak birinchi
’
vazifasidur
” 4
. Gazeta zamonamiz foyda va istifoda zamondir , millat manfaatiga “ ” “
xizmat etmak zamon, tortkan mehnat, ko rgan zahmatlaridan qutuladurg’on
’
zamon bu zamon. Din va dunyomiz uchun hayrat qilub ibrat oladurg’on zamon
–
3
Қосимов Б.Миллий уйғониш. Т., Маънавият, 2002, 36-бет.
4
“Тараққий”.1906, 1-сон.
7

bu zamon. Har kim o z hissasin olib turg’on muddatda og’iz ochub qoladurg’on’
zamon emas ligini ham ustalik bilan ishora qilib o tadi.
” ’
Jadid matbuoti 1905-yil Manifestidan ilhom va madad olib, qisqa muddatda
katta bosqichni bosib o tdi va turkiy dunyoning e’tiborli davrlari nazariga
’
tushdiyu ularni ilk marotaba jamlab fikr bildirgan Cho lpon
’ 5
bo ldi. Abdulla ’
Avloniy Burungi o zbek vaqtli matbuotining tarixi maqolasida 1905-1917-
“ ” ’
yillar oralig’ida o lkada o zbek tilida 22 gazeta, 8 jurnal nashr etilganini xabar
’ ’
beradi 6
. 1927-yilda O zbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927)
“ ” ’
tadqiqotini chop ettirgan Ziyo Saidning aniqlashicha, o tgan oraliq davrda 45
’
gazeta, 36 jurnal dunyo yuzini ko rgan
’ 7
. Bular haqida matbuotshunoslik bilan
bog’liq ishlarda oz-ko p ma’lumotlar berilgan. 1906-yilning 27-iyunida dunyo
’
ko rgan Taraqqiy (muharriri Ismoil Obidiy) ilk o zbek milliy gazetasi
’ “ ” – ’
sifatida tarixga kirdi. U nashr etilgan kun O zbekiston Respublikasi Oliy
’
Kengashi qarori bilan Matbuot kuni deb e’lon qilingan. Yilning eng suyib
“
o qiydurg’on (Avloniy) bu gazetasi o z davrida juda katta shuhrat qozongan.
’ ” ’
Ismoil Obidiyni Ismoil Taraqqiy deb ataganlar. I.Gasprinskiy maxsus Taraqqiy
“ ” “ ”
nomli maqola yozib, toshkentlik hamkasabalarini tabriklagan, lisoniy Turkiston
“
taraflarida maqbul turk shevasinda ekanligidan, maslaki
” “
taraqqiyparvar ligidan xursandlik izhor etgan, o lkada shunday gazetaga
” ’
ko pdan ehtiyoj bo lganligini ta’kidlagan edi
’ ’ 8
. Taraqqiy dan mashhur Abdulla “ ”
To qay ham xabardor edi
’ 9
. Gazetani tashkil qilishdan materiallar bilan
ta’minlashgacha Munavvarqori va Abdulla Avloniylarning roli katta bo lgan
’ 10
.
20 soni chiqqach, hukumat tomonidan to xtatilgan. Munavvarqorining
’
Xurshid gazetasi (1906-yilning 6-sentabridan chiqib, 10-sonida yopilgan)
“ ”
5
Қаранг: Чўлпон. Туркистонда матбуот. “Жамият ва бошқарув” ж., 1998., 2-сон. Нашрга тайёрловчи
Т.Тоғаев.
6
Абдулла Авлоний. Бурунги ўзбек вақтли матбуотининг тарихи. Нашрга тайёрловчи Ш.Ризаев. Китобда:
Миллий уйғониш. – Т., “Университет”, 1993 й., 115-123-бетлар.
7
Зиё Саид. Танланган асарлар. – Т., 1974, 13–116-бетлар.
8
Қаранг: “Таржимон” г., 1906 й., 69-сон.
9
Қаранг: Абдулла Тўқай. Асарлар, 4-томлик, 3-том. Қозон, 1976, 49, 391-бетлар.
10
Қаранг: Қосимов Б. Адабиёт ва инқилобий ҳаракат. “Шарқ юлдузи” ж.. 1984 й., 1-сон
8

Fansurullobek Xudoyorxonov, Abdulla Avloniy, aka-uka komilbek va Karimbek
Norbekovlar, Muhammadxon Podshoxo jaev kabi yosh taraqqiyparvar kuchlarni’
o z atrofiga jamladi. Siyosiy masalalar bilan faol shug’ullandi. Gazetaning 6-
’
sonida bosilgan Behbudiyning Xayrul umuri avsatuho ( Ishlarning yaxshisi
“ ” “
o rtachasidir ) maqolasida Rusiyaga Ovruponing qirqqa yaqin mamlakatiga xos
’ ”
umumdemokratik mezonlar nuqtai nazaridan baho beriladi, chor hukumatining
idorai mustaqla samoderjavie idora tizimi tanqid ostiga olinadi. Mavjud
“ ” “ ” –
partiyalarning dasturlariga turkistonliklar ko zi bilan qaraladi. Chor
’
hukumatining mustabid siyosati, xususan, vaqflarning tortib olinishi,
madrasalarning xarob qilinishi, rus mujiklarini ko chirib keltirish siyosati,
’
mahalliy xalqning armanilar qo liga o tib borishi millat fojiasi sifatida
’ ’
baholanadi. Partiyalar haqida gap ketganida, sotsial demokratiyaning har ikki
qanoti (sotsial-demokrat, sotsial-revolyusioner) ham rad etiladi. Murodi ...
“
xayoliy , bu toifaga qo shulmoq, biz, musulmonlar uchun nihoyatda
” “ ’
zararlik , deb ko rsatiladi. Muallif Rusiya musulmonlari ittifoqi ni alohida
” ’ “ ”
bir partiyayi maxsusa hisoblab, kadetlar dasturini unga muvofiq topadi
“ ” 11
.
Tarjimon gazetasi Bizim matbuot nomli maqolasida Xurshid ning go zal
“ ” “ ” “ ” ’
intixob etilgan mundarija siga, ochiq turkcha tiliga mamnunlik bilan
“ ” “ ”
to xtalgani, Munavvarqorini samimiy tabriklab, ishning davomini umid qilib
’ “ ”
qolgani bejiz emas edi. Shunisi borki, matbuotning qudratli kuchga egaligiga
qattiq ishonch hosil qilgan mahalliy ziyolilarni endi gazeta chiqarishdan to xtatib
’
bo lmasdi: milliy uyg’onish sodir bo lgandi. Bu davrda yana bir qator
’ ’
kunnomalar: Turkiston viloyatining gazeti , Xurshid , Shuhrat Sadoi
“ ” “ ” “ ” “
Turkiston (Toshkent, 1914-15), Samarqand (1913), Sadoi Farg’ona
” “ ” “ ”
(1914) gazetalari hamda Oyna (Samarqand. 1913-15) jurnalining saviyasi, omma
“ ”
ongiga ta’siri jihatidan jadidlar matbuoti tarixidagi eng ibratli nashrlardan deb
hisoblash mumkin 12
. Aytish mumkinki, gazetalar kundan - kunga aholini o ziga
’
11
“Таржимон” г., 1906 й., 22 сентябрь, 107-сон.
12
Ўзбек миллий энсиклопедияси, 12-том, 227-бет.
9

jalb qila berdi. Butun Turkistonda shuhrat chiqardi va Turkistonning har
burchagidan yuzlarcha mushtariy jalb qildi. O qug’uvchilarning dumog’larida’
boshqa bir fikr, boshqa bir o ylov paydo bo la bordi...
’ ’
Biroq, jadid gazetalarining faoliyati mashaqqatli kechadi. Chor senzurasi
ularni qattiq iskanjaga oldi. Toshkentda chiqqan Taraqqiy , Xurshid (1906),
“ ” “ ”
Shuhrat (1907), Osiyo (1908) gazetalari nomatlub yo nalishi uchun
“ ” “ ” “ ” ’
Turkistondagi podsho ma’muriyati tomonidan yopib qo yildi. Boshqa
’
nashrlarning tez-tez moliyaviy tanglikka giriftor bo lishi ham ular faoliyatining
’
to xtashiga sabab bo ldi. Ma’rifatchilar tomonidan asos solingan o zbek
’ ’ ’
matbuoti o z yo lidagi jiddiy to siq va g’ovlarga qaramay, milliy ong, til,
’ ’ ’
adabiyot va jurnalistikani shakllantirishga ulkan ta’sir ko rsatdi. Shu tariqa,
’
Turkistonda milliy matbuot chiqishi bilan bog’liq birinchi davr tamom bo ladi.
’
Bu davrda mahalliy aholi vakillari gazeta chiqarish malakasini egalladilar,
matbuotning kuchli mafkuraviy qurol ekaniga, bu borada qat’iy va izchil harakat
qilish lozimligiga, matbuotdan milliy mustaqillikka erishish yo lida samarali
’
foydalanish mumkinligiga qat’iy ishonch hosil qildilar.
1913 yilga kelib jadidlar matbuotining ikkinchi bosqichi boshlangan, deyish
mumkin. Mahalliy aholi paydo bo lgan milliy matbuotini xayrixohlik bilan kutib
’
olgani tufayli 1906-1913 yillar jadidlar matbuoti shakllanish va taraqqiyot
yo liga kirish davri bo ldi. To g’ri, bu osonlikcha kechmadi. Ayniqsa, chor
’ ’ ’
senzurasi, Oxranka , mustabid ma’muriyatning tazyiqlari va siquviga duch kelgan
“ ”
milliy matbuot fidoyilari asta-sekin o z xaq-huquqlari uchun kurash yo llari va
’ ’
malakasini o zlashtirdilar. Bunga Mahmudxo ja Behbudiyning muharrirlik
’ ’
faoliyati yorqin misol bo la oladi. Dastlab mahalliy aholidan chiqqan biron-bir
’
ziyoli muharrirlik uchun ruxsat so rashga jur’at etolmagan bo lsa-da, bu davrga
’ ’
kelib Munavvar Qori, Abdulla Avloniy, Saidkarim Saidazimboy o g’lilar safiga
’
Mahmudxo ja Behbudiy, Ubaydulla Asadullaxo jaev, Obidjon Mahmudov,
’ ’
Abdurahmon Sodiq o g’li, Astarxon Pahlavon o g’lilar qo shildilar.
’ ’ ’
10

Jadidlar matbuotining birinchi bosqichida gazetalar asosan Toshkent va
Buxoroda chiqqan bo lsa, ikkinchi bosqichga kelib Samarqand va Farg’onada’
ham matbuot yuzaga keldi. Demak, bu davrga kelib gazeta chiqarishning
jug’rofiyasi kengaydi. Ikkinchi bosqichda gazetalar bilan birga jurnallar ham
paydo bo ldi. Bu esa, XX asrning 10-yillaridan so ng o zbek milliy matbuoti
’ ’ ’
son jihatidangina emas, sifat jihatidan o sib borganini ko rsatadi. Ta’kidlash
’ ’
joizki, 1905-1917 yillar oralig’i jadidlar publitsistikasi matbuot sahifalarida
o zida namoyon qildi va bu bizga o sha bo ronli, suronli davrning iqtisodiy,
’ ’ ’
ijtimoiy-siyosiy ahvoli qay darajada bo lganligi, davr adabiy harakatchiligining
’
qanday mavqeda turganligini va qanday sharoitda rivojlanganligini,
shakllanganligini, adabiyotga ma’rifatparvarlik, taraqqiyparvarlik, ozodlik
g’oyalarining qay tarzda kirib kelganligini va qanday rivojlanganligini
o rganishda juda katta materiallar berishi shak-shubhasizdir. Agar tadqiq
’
qilinayotgan jadidlar matuoti bo lmaganda ( Taraqqiy , Xurshid ,
’ “ ” “ ”
Shuhrat yoki Sadoyi Turkiston , Sadoyi Farg’ona kunnomalari yoki Oyina ,
“ ” “ ” “ ” “ ”
Al-izoh , Al-isloh oynomalari bo lsin), o sha davr muhiti, publitsistikasi,
“ ” “ ” ’ ’
undagi janrlar va ularning taraqqiyotiga baho berish birmuncha murakkablashardi.
Xulosa tariqasida yana shuni eslatib o tish lozimki, Taraqqiy ,
’ “ ”
Xurshid , Shuhrat , Samarqand , Sadoyi Turkiston , Sadoyi Farg’ona , Osiyo
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “ ”
kabi kunnomalar turli sabablarga ko ra (ba’zilari chor hukumati tomonidan,
’
ba’zilari moddiy yetishmovchilik natijasida, ba’zilari xalq orasida obro
’
topolmaganligi sababli) o z faoliyatlarini to xtatgan bo lishlariga qaramay,
’ ’ ’
ularda ma’naviy hayotda ma’rifatparvarlik g’oyalarini tashviq qilishda, jadidlar
publitsistikasining taraqqiyotida ijobiy ahamiyatga ega bo lganligi haqiqatdir.
’
11

1. 2 . Jadid publitsistikasida matbuotning o rni’
Publitsistikaning eng muhim vazifasi zamonning dolzarb muammolarini kun
tartibiga qo yish, jamoatchilik fikrini uyg’otish, qo zg’atish, shakllantirish, bu
’ ’
orqali omma ongiga ta’sir ko rsatishdan iboratdir. Bu borada matbuot eng qulay
’
vosita va muhim quroldir. Ayni shu jihatlarni e’tiborga oladigan bo lsak, jadidlar
’
publitsistikasi ham shu jarayonda tashkil topdi, deb ayta olamiz.
Turkiston Chor Rossiyasi tomonidan zabt etilganidan so ng uning
’
koloniyaga aylantirilishi, Buxoro amirligi va Xiva xonligining vassal darajasiga
tushishi oqibatida mahalliy xalqning moddiy va ma’naviy hayotiga salbiy ta’sir
ko rsatilgan chog’da aholini ma’rifatli qilish, jaholat botqog’i”dan olib chiqish,
’ “
uning milliy ongini oshirib, unga o zligini, o z ahvolini anglatish lozim edi. Bu
’ ’
tarixiy vazifa jadidlar deb atalgan siyosiy oqim vakillari zimmasiga tushdi.
“ ”
Jadidlar ijtimoiy kelib chiqishlariga ko ra, turli toifalarga mansub bo lib, ularni
’ ’
yagona g’oya milliy istiqlol g’oyasi birlashtirgan edi. Bu yo lda maorif singari
– ’
matbuotning ham xizmati katta bo lishi tabiiyligini ular yaxshi tushunishgan.
’
Mana shu ijtimoiy ehtiyoj, talab Turkistonda milliy matbuot yuzaga kelishining
ijtimoiy omili bo ldi.
’
Aytish mumkinki, jadidlar she’riyatda ham, dramaturgiyada ham, nasrda
ham, publitsistikada ham birday muvaffaqiyat bilan qalam tebratgan.
Publitsistikaning ilk namunalari o zbek matbuotida 1900-yildan keyingina paydo
’
bo lgan edi. Lekin bu sohadagi tajribalarning g’oyat kambag’alligiga qaramay,
’
jadid publitsistikasi 20-yillarning boshida o z rivojining eng yuksak
’
cho qqilariga ko tarildi. Bu davriy publitsistikaning o sishi, birinchi navbatda,
’ ’ ’
Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Cho lpon nomlari bilan bog’liq. Ular vaqtli
’
matbuotda o nlab maqolalar e’lon qildilar va ularda benihoya o tkir ehtiros
’ ’
bilan, so nmas bir jo shqinlik bilan millat hayotining eng muhim masalalarini
’ ’
ko tarib chiqdilar.
’
12

Jadidlar istilochilar va ularning mahalliy malaylari tomonidan toptalgan
Turkiston o lkasini obod va taraqqiy etgan yurtga aylantirish, xalqni jaholat,’
ilmsizlik va xurofot botqog’idan qutqarib, ilm-ma’rifatli etish orzusida keng
faoliyat olib bordilar. Zero, ular bunday ezgu niyatlarga erishishda matbuot
qudratli ta’sir vositalaridan biri ekanligini yaxshi anglashgan.
XX asrning ufqida Turkistonda o zbek milliy vaqtli matbuoti tug’ildi va tez
’
sur’atlar bilan rivojlana bordi.
Turkiston jadidlarining yetakchi namoyandalari: Mahmudxo ja Behbudiy,
’
Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniylar demokratik yo nalishdagi
’
o zbek matbuotini shakllantirishga katta hissa qo shdilar. Jadidlar milliy
’ ’
nashrlar faoliyatini tashkil etish va yo lga qo yishda mahalliy rus matbuoti
’ ’
hamda Rossiyaning turli hududlarida tatar tilida nashr qilingan gazetalarning,
xususan, Ismoil Gaspirali muharrirligida chiqqan Tarjimon gazetasining ish
“ ”
tajribasiga tayandilar.
Matbuot jadidchilik g’oyalarining tarqalishi va milliy uyg’onish harakatining
vujudga kelishida g’oyat katta ahamiyatga molik bo ldi. 1905-yildan keyin
’
chiqa boshlagan jadid gazetalarining qaldirg’ochi Taraqqiy edi. Bu gazeta
“ ”
1905-yildan e’tiboran chiqa boshlagan, ammo mushtariysizligi orqasidan
to xtagan Ivan Geyyerning gazetasi o rniga haftada ikki marta chop etilgan.
’ ’
Ulamolarning xalq o rtasidagi obro -e’tiborini tushirishga harakat qilgan, din,
’ ’
millat, vatan nomidan aytilgan fikrlari bilan yoshlarni milliy madaniyat uchun
kurashga chaqirgan bu gazeta tez fursatda shuhrat topdi va shu sababdan tez
orada yopildi.
1912-yildan boshlab jadidchilik harakati butun o lka bo ylab qanot yozadi;
’ ’
xalqni ma’rifatli va madaniyatli qilish orqali, milliy ozodlikka olib chiqish
masalasi esa Samarqand, Buxoro, Qo qon kabi shaharlarni ham o zining ta’sir
’ ’
doirasiga tortadi. 1913-yildan boshlab bu shaharlarda Samarqand , Turon ,
“ ” “ ”
Buxoroi sharif , Sadoi Farg’ona , Toshkentda esa Sadoi Turkiston gazetalari
“ ” “ ” “ ”
13

chiqa boshlaydi. Behbudiy asos solgan Samarqand gazetasi, masalan, mahalliy“ ”
savdogarlarni tijorat ilmini bilmaslikda, rus-tuzem maktablarida o qigan
’
musulmonlarni esa millat qayg’usidan uzoqlikda ayblab, mushtariylarni boyish
ilmini egallashga chaqiradi. U, umuman, xalqning chor amaldorlari poshnasi
“
tagida qolganligining sabablarini ilmsizlikdan, iste’dodsizlikdan ko rib,
” ’
yozadi: Biz Rusiya tabaasi va grajdanimiz; ruslar ila baravar huquq, madaniyat va
“
mulkiyaga molikmiz. Ammo beiste’dodligimizga taassuf qilurmiz. Bank va
savodxonalar, sud mahkamalari, notarius, temir yo l, xullas, zamonning paydo
’
qilgan har bir yangi nimarsalariga muhtoj bo lsak, avvalgi qadamda ruscha
’
bilmoq lozim kelur...
”
Turkiston jadidlari Rusiya va Qrim tatarlari bilan yaqin aloqa o rnatib,
’
o zlarining ma’rifiy dasturlarini matbuot orqali amalga oshirishga katta kuch
’
sarfladilar. Ularning sa’y-harakatlari bilan shu yillari publitsistika ayniqsa o sdi.
’
Birgina Behbudiyning o zi turli mavzulardagi 300 dan ziyod maqola e’lon qildi.
’
Mirmuhsin Shermuhamedov esa 1914-yilning o zidayoq matbuotda yuzga yaqin
’
maqola bilan chiqdi. Agar bu ro yxatga Munavvarqori, Avloniy, Hamza,
’
Cho lpon va boshqa jadid jurnalistlarining nomlarini ham kiritsak, 10-yillarda
’
o zbek publitsistikasi shakllanibgina qolmay, balki jamiyatning ijtimoiy hayotiga
’
katta ta’sir o tkazgani ham ravshanlashadi.
’
Jadidlar harakati davomida ularning o z matbuoti shakllandi. Jadidlar
’
Toshkentda 1905 06- yillarda "Taraqqiy" (muharriri Ismoil Obidiy), "Xurshid"
— —
(muharriri Munavvarqori), 1907 08- yillarda "Shuhrat" (muharriri
— — —
A.Avloniy), "Osiyo" (muharriri Ahmadjon Bektemirov), "Tujjor" (muharriri
— —
Saidkarimboy Saidazimboy o g’li), Buxoroda 1912-yilda "Buxoroyi sharif"
’
(muharriri Mirzo Jalol Yusufzoda), "Turon" (muharriri G’iyos maxsum
— —
Husayniy), Samarqandda 1913-yilda "Samarqand" (muharriri M. Behbudiy),
—
Toshkentda "Sadoyi Turkiston" (muharriri Ubaydulla Xo jayev), Qo qonda
— ’ ’
"Sadoyi Farg’ona" (muharriri Obidjon Mahmudov) gazetalari va Samarqandda
—
14

1913 15-yillarda "Oyina" (muharriri M. Behbudiy), Toshkentda 1915-yil "Al-— —
isloh" (muharriri Abdurahmon Sodiq o g’li) jurnalarini nashr qilishdi.
— ’
Shuningdek, 1917 18- yillarda Toshkentda "Najot" (muharriri Munavvarqori),
— —
"Kengash" (muharrirlari Ahmad Zakiy Validiy va Munavvarqori), "Turon"
—
(muharrirlari M. Afandizoda, A. Avloniy), "Ulug’ Turkiston" (muharriri
— —
Kabir Bakirov), "Sho roi Islom" (muharriri Abdulla Battol), "Turk so zi"
’ — ’
(muharriri Temirbek Xudoyorxonov), "Turk eli" (tahririyati), Samarqandda
—
"Hurriyat" (muharrirlari Mardonqul Shohmuhammadzoda, Akobir
—
Shomansurov, Fitrat), Qo qonda "Tirik so z" (muharriri Obidjon
’ ’ —
Mahmudov), "El bayrog’i" (muharriri Bo lat Soliyev) gazetalari va "Kengash"
— ’
(muharriri Hamza), "Yurt" (muharriri Ashurali Zohiriy) jurnallari chop
— —
qilindi. Matbuot millat dilidagi gaplarni o z sahifalariga ko chirish bilan
’ ’
kifoyalanmay, qanday ishlarni birinchi navbatda amalga oshirish masalasini
o rtaga qo ydi. 1909-yilda Toshkent yosh ziyolilari tomonidan "Jamiyati
’ ’
xayriya" tashkil etildi. Mahalliy yoshlardan davlat mahkamalarida, sanoat, tijorat
sohasida ishlaydigan mutaxassislar tayyorlash, kambag’al musulmonlarga
madaniy-ma’naviy yordam ko rsatish masalasi qo yildi. Bu millatning boshqa
’ ’
xalqlar ichiga singib ketmasligi yo lida ko rilgan tadbirlar edi.
’ ’
Jadid matbuoti o z vakillarining fikrlarini e’lon qilar ekan, xalqni "har vaqt
’
g’aflat uyqusidan uyg’otuvchi" "millat ongining ochqichi" ekanligini namoyon
etish bilan birga, Turkiston xalqini hur fikrlashga va katta siyosiy kurashga
hozirlay oldi. Bu davrda "Erk", "Turon", "O qituvchilar jamiyati" kabi
’
uyushmalar paydo bo ldi. Munavvarqori aytganidek, "Ularning butun umidi
’
Rossiyadagi inqilob jarayonida mahalliy aholini milliy, diniy cheklash va
jabrlashdan ozod qilish, ularning haq-huquqlarini ovrupoliklar bilan tenglashtirish,
xilma-xil maktab va matbuot ishlari hamda turli-tuman jamiyatlar tashkil etishga
keng imkoniyat yaratib berishga qaratilgan edi".
15

Shu tarzda, jadidlar publisistikasida matbuot 1906 16- yillarda o zining— ’
asosiy yo lini belgilab oldi. Jadidlarning nashrlari xalqni yangi davr boshlangani
’
bilan tanishtirar ekan, o zligini anglab, uyushishga chaqirdi. O lka moddiy va
’ ’
ma’naviy boyliklari talanayotganini oshkor qildi. Cho lpon she’r va maqolalarida
’
mustamlakachilarning asl qiyofalarini ochib tashladi. Mashhur advokat
U.Xo jayev oliy o quv yurtini tashkil etish, soliqlarni tartibga solish, bolalar
’ ’
tarbiyasiga jiddiy e’tibor berish masalasini bayon qildi. Lev Tolstoy bilan
fikrlashish chog’ida mashhur yozuvchini yon berishga majbur etgan U. Xo jayev
’
chor hukumati ma’murlarining poraxo rligi va zolimligini fosh etib, ayrimlarini
’
davlat ishidan chetlatishga erishdi. Musulmon aholisiga amaliy tarzda yordam
berib, mavjud hokimiyat qonun-qoidalarini tushuntira bordi.
Xulosa o rnida shuni aytish mumkinki, jadid publitsistikasining rivojlanishi
’
va xalqqa yetib borishida matbuotning o rni va ahamiyati katta bo ldi.
’ ’
Jadidlarning ozodlikni, Vatanni jondan ortiq sevuvchi, ilg’or, tushungan, har
tomonlama kamol topgan erkin Turkiston fuqarosini tarbiyalashni o z oldiga
’
vazifa qilib qo ygan publitsistik maqolalari matbuot nashrlari orqali xalqqa
’
etkazildi va bu jarayon publitsistlarning qalami o tkirlashishi va davr muhitini
’
yoritishlarida katta imkoniyat bo ldi.
’
16

1.3 . Jadid publitsistik asida d avr muammolari talqini .
1905 yil... Chorizmga, uning zulmiga qarshi barcha mehnatkash xalq,
jumladan Turkiston xalqlari ham kurash olib bormoqda edi. Shunday bo ronli,’
dolzarb bir davrda jadid publitsistikasining ahamiyati nihoyatda katta edi.
Mahalliy mehnatkashlarni Rossiyada davom etayotgan buyuk voqealar bilan
tanishtirib borish uchun, uni targ’ib-tashviq qilish uchun Turkistondagi siyosiy
sharoit o zbek tilida matbuot nashri tashkil qilishni taqozo eta boshladi.
’
O lkadagi ilg’or fikrli ziyolilarning katta qismi ham oshkora kunnoma
’
tashkil etish uchun harakatga tushdilar. Chunki bunday kunnoma xalqqa ozodlik
uchun kurashlar, ularning borishi haqida, umuman, davr va jamiyat bilan bevosita
bog’liq bo lgan asosiy muammolar haqida ma’lumotlar berishi kerak edi.
’
Chorizmga qarshi umumiy kurashga otlangan keng mehnatkashlar
ommasining ongini oshirish uchun, ularga kim do st, kim dushman ekanligin
’
ko rsatib, tushuntirib berish uchun xalqchil kunnoma nashr etish nihoyatda zarur
’
va shart bo lib qolgan edi.
’
Bunday katta mas’uliyatli va xayrli vazifani Taraqqiy kunnomasi o z
“ ” ’
zimmasiga olganligini gazeta sahifalaridagi jadidlarning publitsistik
maqolalaridan bilib olish mumkin. Taraqqiy ning birinchi sonidayoq o zining
“ ” ’
oldiga qygan aniq maqsadini Najot, maslakda sabot, to g’rilikni ijobat. Ilmiy,
“ ’
adabiy, siyosiy, fanniy, tijoriy gazetadir. Osiyo vasatining maishatidan bahs qilur.
Muharrir va noshiri Said Ismoil G’abidov , deb ifodalanishi fikimiz isbotidir.
” –
Ta’kidlash kerakki, mazkur kunnoma o z sahifalarida bosilgan maqolalari bilan
’
o zbek publitsistikasiga, jurnalistikasiga asos soldi.
’
Bu davr publitsistikasija jadidlar tomonidan o sha davrning eng dolzarb
’
muammolari, og’riqli nuqtalari ko tarib chiqildi. Jumladan, jadid matuotida
’
17

ko zga tashlangan, tilga olingan muammolarning ko lami, jadid’ ’
publitsistikasining mavzu rang-barangligi quyidagilardan iborat:
1) bid’at va mutaassiblikni qoralash;
2) jaholat, qoloqlikni ko rsatish;
’
3) ma’rifatparvarlik;
4) iqtisodiy taraqqiyotga da’vat;
5) aholini xalqaro ahvol bilan sodda tarzda tanishtirish;
6) fan va texnika yutuqlaridan ham bahramand bo lishga undash;
’
7) umummadaniyatga erishish uchun harakatga chorlash va shu kabilar.
Misol tariqasida keltiradigan bo lsak, Taraqqiy ning 1906 yil 30 iyul 13-
’ “ ”
sonida chop etilgan Dunyo yig’uvchilar va mehnat qiluvchilar xususida , 19-
“ ”
sonida chop etilgan Fuqaroga oid nomli maqolalarni ham o sha inqilobiy
“ ” ’
davrning dolzarb muammolari tilga olingan etuk ijtimoiy publitsistikaning
namunalari, deb izohlash mumkin.
Kunnoma o zining Dunyo yig’uvchilar va mehnat qiluvchilar xususida
’ “ ”
nomli publitsistik maqolasida bir-biriga butunlay zid bo lgan ikki tabaqa, ikki
’
sinf quyi va yuqori sinf haqida fikr yuritadi. Halol mehnat bilan moddiy
–
boyliklar yaratgan mehnatkashlar xorlikda, mehnat qilmagan bir hovuch yuqori
tabaqa kayf-safo , farog’atda, to kinlikda yashayotganligini achchiq, ammo
“ ” ’
haqqoniy satrlarda isbotlab beradi: Astar nomlik milliarderning xotuni besh ming
“
so mlik kiyim kiyadurkim, ul kiyim har qanday javohirot bilan murassa’dur va
’
Martens nomlik milliarder xotunining la’l va munchog’i to rt lak so mg’a
’ ’
oling’andur va Morgan nomlik milliarder benihoyat ko p itlarni saqlab, ul itlar
’
uchun katta bir qasr bino qildi va ul qasr yonida maxsusan mazkur itlar bilan sayr
qilmoq uchun katta bir bog’ bordur va itlar cho miltirmoq uchun bir yaxshi xavz
’
bordur
” 13
.
13
“Тараққий”. 1906, 30 июль,13-сон.
18

Yana kunnoma shu maqolaning o zida kechayu kunduz mehnat qilib’
kiyinish u yoqda tursin, hatto qorni ham nonga to ymayotgan mehnatkashlarning
’
achchiq chismatini alamli satrlarda bayon qiladi va ularga o zining to la
’ ’
xayrixohligini bildiradi: Va ul behuda odamlarning fe’l va kirdikorlariha nazar
“
solib, mulohaza qilganimizda ko rasizki, itlarini bul tariqa shash va tajammul
’
bilan boqib turgon odamlarning zavod va korxonalarida ishlab turadurg’on
odamlar, bil’aks yaxshi it turolmaydurg’on joylarda turur, och va yalang’och
yurubdilarki, itlarig’a xo p parvo qiladurg’on sangdil va qatiq ko ngil
’ ’
milliarderlar olar uchun mehnat va xizmat qiladurg’on odamzod birodarlarning
hollarig’a aslo qaramaydurlar va olarg’a parvo qilmaydurlar
” 14
.
Kunnoma mazkur maqolada davr muammolaridan hisoblangan sinfiy
tengsizlik, sinfiy tabaqalanish haqida fikr yuritadi, jamiyatning ikki guruhga
–
boylar, kambag’allar guruhiga bo linganligini, birinchi tabaqa ikkinchi tabaqa
’
ustidan zo ravonlik yurgizayotganiligini, yuqori tabaqa quyi tabaqa hisobiga
’
yashayotganligini insonparvarlik nuqtai nazaridan turib tahlil qiladi. Maqola
boshidan oxirigacha mehnatkash xalq manfaatlari nuqtai nazaridan turib
yozilganligi aniq sezilib turibdi. Mazlumlar zulm, zo rlikka, ekspluatatsiyaga
’
qarshi kurash olib borayotgan bir davrda bu maqolaning nashr etilishi juda katta
siyosiy va g’oyaviy ahamiyatga ega edi. Maqola davomida tengsizlik albatt
yo qoladi, u abadiy emas, uni o zgartirish odamlarning qo lida, unga qarshi
’ ’ ’
birgalikda kurashmoq kerak, degan g’oya ta’kidlanib boradi.
Aytish mumkinki, o sha davr publitsistikasining yo nalishini asosan ilg’or
’ ’
fikrli ziyolilar, jadidlar belgiladilar. Shuning uchun ham, ular kunnoma va
oynomalarda davrning eng asosiy, dolzarb masalalarini xalq manfaatlari nuqtai
nazaridan turib yoritishga intildilar. Turkistonning ijtimoiy-siyosiy masalasini
badiiy obraz va lavhalarda gavdalantirishga harakat qildilar.
14
“Тараққий”. 1906, 30 июль, 13-сон.
19

Jumladan, Fitrat ko p maqolalarida xalqning milliy ongini uyg’otishni’
istaydi, unga o zligini tanitmoqni orzu qiladi. Shu niyatda u bevosita millatga
’
murojaat qiladi, uning o tmishi buyukligi haqida gapiradi va bu milliy
’
qadriyatlardan iftixor qilish lozimligini uqtiradi. Bularning bari 18 19- yillarda
—
yozilganini, ya’ni hali Qo qon jarohatlari eskimay turib, uning fojialari xira
’
tortmay turib yozilganini hisobga olsak ularning qimmati yanada ortadi. Bunga
amin bo lmoq uchun birgina kichik parcha keltirishning o zi kifoya.
’ ’
Fitrat 1917-yilda "Hurriyat" gazetasida 5-dekabrda e’lon qilingan
"Muxtoriyat" degan maqolasida yozadi:
"Ellik yildan beri ezildik, tahqir etildik, qo limiz bog’landi, tilimiz kesildi,
’
og’zimiz qonlandi, yirimiz bosildi, molimiz talandi, sharafimiz yumurildi,
nomusimiz g’asb qilindi, huquqimizga tajovuzlar bo ldi, insonligimiz oyoqlar
’
ostiga olindi, to zimlik turdik, sabr etdik, kuchga tayangan har bir buyruqqa
’
bo ysundik, butun borlig’imizni qo ldan berdik. Yolg’iz bir fikrni bermadik,
’ ’
yalintirdik, i y monlarimizni avaylab saqladik:
"Turkiston muxtoriyati!"
Naqadar ehtirosli, otashin misralar! Unda yarim asrlik mustamlaka davrining
tarixi ham, bu davrda tortilgan alam-iztiroblar ham, xalq qudratiga ishonch ham
mana man deb ko rinib turibdi!
’
Jadid publitsistikasining rivojini yana shu fakt bilan tasdiqlash mumkinki,
inqilobdan avval unda ko tarilgan masalalar faqat millatning ichki hayoti
’
bilangina chegaralanib qolgandi, endi esa tematika kengayadi, mazmun
chuqurlashadi, mualliflar dadillik bilan xalqaro siyosiy hayot hodisalariga
murojaat qila boshlaydilar. Biroq bunda ham ular o zlarining bosh maqsadlarini
’
unutmaydilar "ulug’" davlatlarning shovinistik siyosatlarini fosh qilib,
—
mustamlakachi-likni keskin rad qilish yo lidan boradilar. Bu jihatdan yana Fitrat
’
faoliyati diqqatga sazovor u bu yillarda "Ingliz o yinlari" ("Hurriyat", 1918-yil
— ’
64-son), "Ingliz va Turkiston" ("Hurriyat", 1918-yil 82-son), "Afg’oniston ishlari"
20

("Ishtirokiyun, 1919-yil 30-aprel), "Afg’on va ingliz sulhi" ("Ishtirokiyun", 1919-
yil 23-sentabr), "Sharq siyosati" ("Ishtirokiyun" 1919-yil 25 26- sentabr) kabi—
maqolalarini e’lon qildiki, ularda imperialistik kuchlarning mustamlakachilik
siyosatlarini keskin fosh qildi. Masalan, "Sharq siyosati" maqolasida yozadi:
"Ularning tilaklari bizga madaniyat berib, bizda maorif tarqatish, bizni
taraqqiy ettirish emas, turli fohishaxonalar, mayxonalar ochib, bizning
axloqimizni buzmoq, bizning sog’lig’imizni xarob etmoq va urug’imizni quritib,
bizni ishdan chiqarmoq va qo llariga muhtoj qilib qo ymoqdir. Ular Sharq
’ ’
xalqini butun yo q qilib, Sharqni o zlariga moya qilmoqchi erurlar".
’ ’
Bu parcha hech qanday izohga muhtoj emas uning salmog’i va teranligi
—
bugun ham yaqqol ko rinib turibdi.
’
Cho lpon ham o zining 20-yillardagi publitsistikasida ichki muammolar
’ ’
haqida yozish bilan birga, xalqaro dolzarb siyosiy mavzularda ham qalam tebratib,
mustamlakachilik siyosatini fosh qilishga katta hissa qo shdi. Faqat uning
’
o ziga xosligi shunda ediki, u Fitratga o xshab umuman Sharq haqida emas,
’ ’
balki muayyan mamlakatlar, muayyan xalqlarning kurashi haqida yozdi,
jumladan, uning 20-yillardagi ancha-muncha maqolasi bevosita turk xalqining
milliy ozodlik harakatiga bag’ishlangan. Cho lpon turklarning chet ellik
’
bosqinchilarga qarshi kurashi haqida yozar ekan, uning "istiqlol yillariga"
samimiy muhabbati har bir satrdan mana man deb ko rinib turadi.
’
Jadidlarning ana shu va shularga o xshash yana boshqa o nlab publitsistik
’ ’
asarlari o sha kezlarda o zbek xalqining milliy ongini uyg’otishda katta rol
’ ’
o ynadi va uning qalbida milliy iftixor tuyg’ularini jo sh urdirdi.
’ ’
20-yillar boshidagi jadid publitsistikasining muhim jihatlaridan biri shundaki, u
jadid adabiyotining mazmuni yangilanib borayotganidan dalolat beradi. Masalan,
avvalgi davrlarda asarlar mavzuining torligi sezilardi, ko p hollarda bevosita
’
tasvir o rnini didaktizm, quruq nasihat egallardi, aytilmoqchi bo lgan fikrni
’ ’
kitobxonning og’ziga chaynab solib qo yishga intilish kuchli edi. Endi bo lsa,
’ ’
21

ular kamayadi, badiiyat kuchayadi va mazmundagi hayotiylik yangi bosqichga
ko tariladi.’
Oyina jurnalida Mahmudxo ja Behbudiy ijtimoiy mavzularda, ilmiy-
“ ” ’
ommabop, ma’rifiy maqolalar e’lon qildi. Uning Millatni kim isloh etar? , Oh,
“ ” “
bonglar bizni barbod etdi , Yoshlarga murojaat , Mayda qarz, mulkiy kredit
” “ ” “
kabi maqolalari ijtimoiy-iqtisodiy mavzularda yozilgan bo lsa, Turkiston ,
’ “ ”
SHerdor madrasasi , Ulug’bek rasadxonasi , Tarixi ixtiroiy bashar , Tanqid
“ ” “ ” “ ” “
saralamoqdur , Til masalasi , Sart so zi majhuldur , Tarix va
” “ ” “ ’ ” “
jug’rofiya , Hifzi sihati oila kabi maqolalari ilmiy-ommabop ma’rifiy
” “ ”
xususiyatga ega.
Mahmudxo ja Behbudiy ham ayrim xodisalarning ijtimoiy mohiyatini ochib
’
berishga intilgan. Uning Tiyotir nadur? sarlavhali maqolasida buni yaqqol
“ ”
ko rish mumkin. Muallif Tiyotir nadur? deya savol bergach Tiyotir
’ “ ” “
ibratnamodur , Tiyotir vazxonadur, tiyotir taziri adabiydir , deya unga
” “ ”
timsolli ta’rif beradi. Ayni paytda, teatrning jamiyat a’zolariga saboq beruvchilik
xususiyatini ham qayd etadi: Teatrxona sahnalarinda qo yulatturg’on sarlar
“ ’
fojea, ya’ni qayg’ulik, mazahga ya’ni kulgu drama, ya’ni hngomalik bir voqea va
hodisani tasvir etib haloyiqg’a ko rsatilur. Ul voqeadagi yomonlik va yaxshilikni
’
paydo bo lgani va sababini har kim ko rub, anglab, ibrat olur va yamonlikdan
’ ’
qo shib, yaxshilik va harakat qilmoqg’a, tiyotirda ko rsatilg’on voqealar sabab
’ ’
bo lur .
’ ”
XX asr boshlarida jadid matbuotida keng o rin olgan mavzular orasida
’
ahloq, qoloqlik, ma’rifatsizlik masalalari ham yetakchilik qiladi. Jumladan,
«Taraqqiy», «Sadoi Turkiston», «Ulug’ Turkiston», «Turon», «Xurshid» singari
gazetalarda e’lon o ilingan hajviy va publitsistik asarlarda o sha davr
’ ’
boylarining qoloqligi, chor ma’muriyatining to rachiligi, paranjining yangi
’
zamonga mos kelmayotgani, talabalarga 5 so m iona (ehson) qilish o rniga,
’ ’
besh yuzlab so mni restoranlarda fohishalarga sochayotgan ahloqsiz
’
22

sarmoyadorlar qattiq tanqid ostiga olinadi. Mahmudxo ja Behbudiy, Munavvar’
qori Abdurashidxonov, Hamza, Ubaydullaxo ja Asadullaxo jaev, Abdurauf
’ ’
Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho lpon kabi Uyg’onish davrining buyuk
’
namoyandalari o z badiiy asarlarida ahloq muammolarini dadil ko tarib
’ ’
chiqdilar va yuqoridagi nashrlarda o z publitsistikasi bilan ham faol ishtirok
’
etdilar.
Jadidlar maqolalarining mavzu ko lami keng: ma’naviyat, ma’rifat, tuzum,
’
siyosat bilan birgalikda. Ta’kidlash joizki, ekologiya, tabiat va boshqa shu kabi
masalalarga ham alohida o rin ajratgan. Jumladan, Turon gazetasi o z
’ “ ” ’
sahifalarida tozalik, sanitariya-gigiena masalalariga ham yo lini topib
’
jamoatchilikning e’tibori qaratilgan. Bunda o lat, vabo kabi xavfli yuqumli
’
kasalliklardan saqlanishning yagona yo li tozalikka rioya qilish ekanligini
’
tushuntira olingan. Yo lini topib mazkur sohaga mutasaddi kishilarning vazifalari
’
nima ekanligini aniq ko rsatib berildi: «...Buxoromizning ko chalarindin xirman
’ ’
bo lib yotgan nurilar (go ng) daf qilinsa ekan. Ko cha va past ko chalarimiz
’ ’ ’ ’
tamiz qilub, har gun bir dafa qilub, havz ichinda tahorat olmoqdan, har turlu
narsalarni havz ichindan yuvmoqdan man’ qilinsa ekan. Guzarlarda, saroylarda,
madrasalarda taftish qilunib murdorliklar, nurilar daf qilinsa ekan. Havlilar
ichinda bo lgan axlotlar, nurilarning tez-tez dafig’a choralar qilinsa ekan.
’
Umumiy mubarizlarga (korbun) to kulub ta’finlar daf qilinsa ekan. Rastalarda
’
ishchidir, kabobchidir, unlarga sassiq suvlarni har qayda tashlovdan man’ qilinsa
ekan» (gazetaning 28-noyabr soni).
23

II BOB. JADID PUBLITSISTIKASINING JANR XUSUSIYATLARI.
2.1. Felyeton va xat janri.
Ma’lumki janr shakl va mazmun jihatdan o ziga xos belgilarga ega– ’
bo lgan san’at asari turidir. Publitsistika janrlari ham shakl va mazmun jihatdan
’
o ziga xos xususiyatlarga egadir, ular ham xuddi adabiyot va san’atdagi janrlar
’
singari kichikdan kattaga, yagonadan umumiyga, oddiylikdan mukammallikka
o sib boradi. Publitsistikaning badiiy turiga oid janrlar lavha, ocherk, esse,
’
felyeton va pamfletdan iboratdir. Mazkur janrlarda hayot voqealari, muammolari
keng tarzda yoritilishi sababli ularda xabardor etish, tahlil qilish bilan birgalikda
badiiy tasvir vositalaridan ham keng foydalaniladi hamda ularda obraz va
obrazlilik keng qo llaniladi. Ammo mazkur janrlarda ham obraz va obrazlilik bu
’
janrlarga oid hayot voqealari, ya’ni ularning mavzusi hamda jamoatchilik fikrini
uyg’otish uchun chiqariladigan publitsistik xulosalarga xizmat qilishi lozimdir.
Shulardan kelib chiqqan holda, jadidlar publitsistikasining yetakchi janrlaridan
hisoblangan felyeton, xat, ocherk hamda maqolalar haqida, mazkur janrlarning
o ziga xos xususiyatlari, ulardagi obraz va obrazlilik darajasi va boshqa badiiy
’
publitsistik vositalarning qo llanilishi, ularda ko tarilgan davr mavzusi va
’ ’
dolzarbligi xususida to xtalib o tish orqali jadidlar publitsistikasida janrlar
’ ’
taraqqiyotini tahlil qilamiz.
Felyeton fransuzcha “Feuilleton” so zidan olingan bo lib, varaq degan
’ ’
ma’noni beradi. Boshda gazetaga ilova qilingan varaqni yoxud gazetaning ostki
qismida, matbuot termini bilan aytganda, podvalda beriladigan material felyeton
deyilganda hozirgidek muayyan janr ko zda tutilmagan: rang-barang materiallar,
’
24

suhbatu hisobot, spektakl taqrizi, munaqqid maqolasi, hatto podvalda terilgan
adabiy asar - felyeton, deya nomlangan. Hozir ham G’arb matbuotida ko pincha’
yirik asarlar felyeton, deb ataladi.
Ayrim eski tadqiqot, o quv qo llanmalarida felyeton matbuotning keng
’ ’
tarqalgan janrlaridan biri, degan fikrga duch kelamiz. O z navbatida, felyeton
’
matbuotning kam tarqalgan janrlaridan biri, deyilsa to g’riroq bo ladi. O z
’ ’ ’
davrida jadidlar publitsistikasida mazkur janrdan unumli foydalanilgan, o sha
’
davr nashrlarida felyeton janri uchrab turganligini kuzatish mumkin. Bunda
felyeton orqali davr va jamiyat hayotida uchrab turadigan, kuzatilgan,
taraqqiyotga to siq bo ladigan kamchilik, illatlar hajv, kulgi vositasida keskin
’ ’
tanqid ostiga olingan, fosh qilingan, salbiy holatlarni inkor etish asosida ijtimoiy
ideal tasdiqlangan.
Felyetonning asosiy tig’i voqelikdagi turli-tuman nuqson, qusur, negativ
holatlarga qaratilgan bo lib, maqsad bu xato, kamchiliklarni tugatish, barham
’
berishdir. Yuzaki qaraganda, tanqid o qi ayrim odamlarga yo naltirilganday
’ ’
tuyulsa-da, asosiy maqsad ayrim kimsalar tashiydigan turli illatlarni yo qotishdir.
’
Taniqli ukrain adibi Ostap Vishnyaning ish stoli tepasida mening yuz karra
“
la’natga uchragur do stlarim degan yozuv-ro yxat bo lib, unda byurokratlar,
’ ” ’ ’
ko zbo yamachilar, xushomadgo ylar, poraxo rlar, tovlamachilar,
’ ’ ’ ’
chayqovchilar, tashmachilar, vaysaqilar, takabburlar, ablahlar, ig’vogarlar,
chaqimchilar, tekinxo rlar, davlat mulkini talon-taroj qiluvchilar, landovurlar,
’
aliment to lamay qochib yuruvchilar va hokazo-hokazolar zikr etilgan ekan. U
’
Men sho rpeshona mana nimalar haqida o‘ylashim, yozishim kerak deb
“ ” ’
ko plab dolzarb mavzu, muammolarni sanab o rtaga tashlagan.
’ ’
Felyeton badiiy-publitsistik janrlar sirasiga kiradi. Janrning qo shaloq nom
’
bilan yuritilishi, ham badiiyat, ham publitsistika qonun-qoidalari asosida
yaratilishi, ularning talablariga qay darajada javob berishiga qarab baholanishini
anglatadi.
25

Felyetonning badiiy xususiyatlari deganda, tiniq manzara, quyma tasvirlar,
obraz, timsollar, tipik xarakter va sharoit, syujet chizig’i, pishiq kompozitsiya,
adabiy til, xalq tili, rang-barang ijod vositalari anglashiladi. Felyetonning
publitsistik xususiyatlari deyilganda, mantiqiy muhokama, ilmiy tushuncha,
o tkir polemik ruh, publitsistik cho g’, achchiq va nordon kulgi, muallif’ ’
men”ining faolligi, bayonning, tasvir uslubining, syujet, kompozitsiya,
“
konfliktning o ziga xosligi, monolog va dialogning mo lligi va hokazolar
’ ’
tushuniladi. Janr tabiati ilmiy tushuncha, amallardan foydalanishni ham taqozo
etadi, shu ma’noda felyetonni badiiy-ilmiy-publitsistik janr, deb ham atash
mumkin.
Felyetonning muhim xususiyatlaridan biri, uning hujjatliligi, voqebandligi,
haqqoniyligi. Xuddi shu narsa muallifni tasvirda, bayonda, obraz, xarakter
yaratishda, syujet, kompozitsiya imkoniyatlaridan foydalanishda bir qadar
cheklaydi. Masalan, u personajning tugal portretini chizmasligi mumkin, to la
’
chizishi balkim shart ham emas, bunda u portret tavsifi (xarakteristikasi), obraz-
tezisga ko proq murojaat etadi.
’
Publitsistika nazariyotchilaridan biri, professor O.Tog’aev o z kitob, maqola
’
va tadqiqotlarida o zbek felyetoni muammolariga ham ko p e’tibor qaratgan
’ ’
edi. Masalan, u Publitsistika janrlari kitobida Turdi, Gulxaniy, Maxmur,
“ ”
Muqimiy, Zavqiy kabi shoirlarning she’riy felyetonlarini tahlil etar ekan,
Demokrat shoir satirasining yana bir muhim xususiyati salbiy obrazlar, tiplarning
“
yaxlit xarakteristikasini chizish mahoratidir degan fikrni bildiradi.
”
Felyetonda muallif o ta faol bo lishi, voqealarga bemalol aralashishi, baho
’ ’
berishi lozim. Felyetonchilikda materialni ishlashda ikki xil usuldan keng
foydalaniladi. Bular - dalillarni tizimli, ketma-ket bayon qilish hikoyalash usuli,
—
ikkinchisi qiyoslash, chog’ishtirish usulidir. Shu o rinda jadidlarning
– ’
felyetonlariga murojaat etsak, A.Qodiriy, M.Behbudiy, Cho lpon hamda
’
A.Avloniy felyetonlarida voqealarni buzmay, ketma-ket bayon qilish, hikoyachilik
26

uslubi ko proq xos. A.Qodiriy Lahmi kadid , Qurbon bayrami’ “ ” “ ”
felyetonlarini ushbu uslubda yozgan bo lsa, Sovinak qori bilan Mag’zava
’ “
qori felyetonida qiyoslash uslubidan foydalangan. Felyeton turli usullarda
”
yozilishi mumkin: hikoya, ertak, tush, suhbat keng tarqalgan usullardan sanaladi.
Felyetonda obrazlilik, obraz yaratish muhim bo lib, katta mahorat talab
’
qiladi. Obrazlilikning yuksak cho qqisi inson obrazini yaratishdir. Obraz
’
yaratishda muallif syujet va kompozitsiya imkoniyatlaridan, detal va
tafsilotlardan, o xshatish, jonlantirish, bo rttirish, kichraytirish, maqol, matal,
’ ’
hikmatli so zlardan, xalq iboralaridan o rinli va unumli foydalanishi mahorat
’ ’
belgisi, muvaffaqiyat garovidir. Abdulla Qodiriyning Toshpo lat tajang nima
“ ’
deydi? , Kalvak maxsum xotira daftaridan , Shirvon xola nima deydi?
” “ ” “ ”
felyetonlari janrning yuksak namunalari bo lib, yosh qalamkashlar uchun
’
mahorat, ibrat maktabidir.
Jadidlar publitsistikasiga nazar tashlasak, o sha davrlardagi Ishtirokiyun ,
’ “ ”
Qizil bayroq , Turkiston gazeta sahifalarida ham felyeton xususiyatiga ega
“ ” “ ”
bo lgan hajviy materiallar bosilgan. Lekin chinakam badiiy publitsistik
’
felyetonning beshigi Mushtum (1923 yildan chiqa boshlagan) jurnali bo ldi.
“ ” ’
Jurnalning tashkilotchilari va dastlabki xodimlari hisoblangan Abdulla
Qodiriy va G’ozi Yunusning publitsistik va belletristik felyetonlari bosildi. G’ozi
Yunus kundalik hayotiy faktlar bilan sug’orilgan, korrespondensiya xarakteriga
ega bo lgan publitsistik felyetonlar yaratgan bo lsa, Abdulla Qodiriyning
’ ’
hajviyoti hikoya xususiyatlari omuxta bo lib ketgan umumlashgan badiiy-
’
publitsistik felyetonlardan iborat edi. Abdulla Qodiriyning Kalvak Mahzumning
“
xotara daftari , Toshpo lat tajang nima deydi , Moskovdan xatlar kabi
” “ ’ ” “ ”
felyetonlari Mushtum”ning qator sonlarida davomli bosilgan.
“
Samarqanddagi Zarafshon gazetasiga ilova tarzida nashr etilgan Mashrab
“ ” “ ”
(1924-1927 yillar), Yangi Farg’ona gazetasining Chig’iriq deb atalgan hajviy
“ ” “ ”
bo limida turli hajviy asarlar bilan birga felyetonlar ham bosilgan.
’
27

20 yillarning ikkinchi yarmida G’afur g’ulom, Abdulla Qahhor, Abdulla
Qodiriy va boshqalar o z felyetonlari bilan o sha davr jadid matbuotida,’ ’
jumladan, Mushtum jurnalida ham faol ishtirok etdi. 20 yillarning ikkinchi
“ ”
yarmida Qizil O zbekiston , Kambag’al dehqon , Sharq haqiqati gazetalarida,
“ ” “ ” “ ” ’
Yer yuzi jurnalida felyetonlar sistemali bosiladi
“ ” 15
.
Felyeton mavzusi haqida ikki xil fikr hukm suradi. Birinchi fikr shundan
iboratki, ba’zi jurnalistlar felyeton uchun maxsus kulgili mavzu, qiziq voqea
bo lishi kerak, deydilar. Bu toifadagi jurnalistlar kulgili bo lmagan jiddiy
’ ’
mazmundagi biror mavzuni taklif etganlarida zeriktirarli voqea deb, felyeton
“ ”
yozishni istamaydilar. Aksincha, ular ayrim qiziq fakt, biror kishining hayotida
“ ”
yuz bergan latifasimon hodisani eshitganlarida uning ijtimoiy mazmuni, mohiyati
haqida chuqur o ylab o tirmasdan felyetonbop voqea ekan, deb zavqlanadilar.
’ ’
Darvoqe, shunday voqea haqida tezgina syujet” to qi bir amallab felyeton ham
“ ’
yasab tashlaydilar. Bunday felyetonlar o z-o zicha kulgili bo lib tuyuladi,
’ ’ ’
ammo u haqida chuqurroq o ylab ko rilsa, unda biror ijtimoiy foydali fikr
’ ’
ifodalanmagani ma’lum bo ladi. Mavzuning asl mohiyati ochilmagan,
’
umulashtiruvchi xulosa chiqarilmagan, g’oyasi noaniq, mazmuni sayoz, qog’oz
gulga o xshagan bunday felyetonlar ijtimoiy ta’sir kuchiga ega bo lolmaydi.
’ ’
Felyeton mavzusi haqidagi ikkinchi fikr shundan iboratki, har qanday
mavzuda ham, ularning jiddiy yoki kulgili bo lishidan qat’i nazar, felyeton
’
yozish mumkin.
Gazeta janrlari ommaga ikki yo l bilan, birinchidan, konkret faktlar orqali,
’
ikkinchidan, badiiy-publitsistik pafos orqali ta’sir ko rsatadi. Birinchisi, gazeta
’
ta’sirchanligining minimum darajasi bo lib, materialda qayd etilgan faktlar
’
asosida ma’lum joyda o zgarish qilinadi:kamchiliklar tuzatiladi, uni yaxshilash
’
yo llari ko rsatiladi. Muvaffaqiyatga erishga tashkilot, shaxslar ma’naviy
’ ’
rag’batlantiriladi. Bu publitsistika janrlarining hammasiga xos bo lgan
’
15
Саидов О. Ҳажв ва хазил фош этади. 1974.
28

xususiyatdir. Shu bilan birga, publitsistika janrlari millionlarga g’oyaviy-estetik
ta’sir ko rsatishga ham da’vat etilgandir. Buning uchun gazetada badiiy so z’ ’
san’ati imkoniyatlaridan foydalaniladi. Ana shunday janrlardan biri felyetondir.
Felyeton gazetada badiiy adabiyotnnig barcha ko rinishlarini o zida
’ ’
mujassamlashtirgan yuksak saviyadagi badiiy publitsistik janrdir. Felyetonning
estetik ta’sirchanligini belgilaydigan vositalardan biri obrazlilikdir. Felyetonda
obrazlilik turli ko rinishlarda namoyon bo ladi:
’ ’
- publitsistik fikrni bayon qilish;
- assotsiatsiya;
- qiyoslash;
- badiiy shakl elementlaridan foydalanish va boshqa shu kabi vositalar.
Felyetonda obrazlilikning yuksak ko rinishi kishi obrazidir. Atoqli
’
publitsistlar va ularning ijodiy tajribasi felyetonda M.Gorkiy iborasi bilan
aytganda qo l bilan ushlab ko rish darajasida aniq chizilgan to laqonli kishi
“ ” ’ ’ ’
obrazi, hatto adabiy xarakter yaratish mumkinligini tasdiqlaydi. Misol tariqasida
Abdulla Qodiriyning Mochalov felyetonini keltirishimiz mumkin unda
“ ”
Mochalov obrazi orqali adabiy xarakter yaratilgan. Mazkur felyetonda badiiy-
publitsistik pafos yuqori. Unda to laqonli kishi obrazi tasvirlangan: Qo lingda
’ “ ’
qamchin, belingda oshpichoq, shopday murtingning ostidag’i sassiq og’zingdan
qizingni... onangni... diningni... ota-bobongni... degan zikr oliylar doim favvora
urar edi” 16
.
Xulosa o rnida shuni ta’kidlash joizki, 20-30 yillardagi felyetonlarning
’
mavzusi rang-barang va aktual edi. Sotsialistik o zgarishlarga to sqinlik qilgan
’ ’
sinfiy dushmanlarni fosh etish, byuroktratizm va mansabparastlik ko rinishlariga
’
keskin zarba berish jadidlar publitsistikasida asosiy g’oyaviy mazmunni tashkil
–
etgan. Jadid felyetoni hayotning hamma sohasiga nisbatan qo z-quloq bo ldi.
’ ’
Oilada bola tarbiyasidan tortib, adabiyot va san’atdagi g’oyasizlik
16
Абдулла Қодирий. Ғирвонлик Маллавой/ Мочалов. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат
нашриёти,
1987, 347-бет.
29

ko rinishlarigacha felyetonda o z aksini topadi. Bu yillarda jadidlar felyetonlari’ ’
asosida mazkur janr adabiy mahorat va janr xususiyatlari jihatidan ham
takomillashdi. 20 yillar davomida janr shakllanish davrini boshidan kechirdi. Bu
yillarda, asosan, hajviy va yumoristik ifoda vositalari orqali qayta ishlangan oddiy
maqola va korrespondensiyalardan iborat edi.
Xat, ocherk, felyeton jadidlar publitsistikasining yirik va murakkab
janrlaridan hisoblanadi. Xat publitsistikasi janr xususiyatlari jihatidan. Bir
tomondan, ijtimoiy-analitik publitsistika (korrespondensiya, maqola, reportaj...)
bilan, ikkinchi tomondan badiiy publitsistika (ocherk, felyeton...) bilan bog’liqdir.
Informatsion-analitik hamda badiiy emotsionallik xususiyatiga ega bo lgan xat
’
janrini hayot haqida tushuncha va tasavvur hosil qiluvchi ocherk va felyeton
janrlari bilan birga ilmiy-nazariy tadqiq etish, badiiy publitsistik mahoratnnig
rang-barang tomonlarini nazariy hamda amaliy jihatdan kengroq o rganish
’
maqsadini ko zda tutadi. Shuningdek, bu janrlar spetsifik xususiyatlarining
’
mufassal tekshirilishi boshqa publitsistik janrlar nazariy muammolarini
oydinlashtirishga yordam beradi.
Xatda avtor shaxsiyati, individual insoniy ruhiy holati, kechinmalari xolisona
aniq ifodalanadi. Bu mulohazalar mehnatkashlar tomonidan yoziladigan xalq
“
publitsistikasi deb atalgan xat janrining bosh xususiyatini aniqlashda nazariy
”
asos bo lib xizmat qiladi. Xat janrining o ziga xos xususiyati uni xabar bilan
’ ’
solishtirib ko rganimizda yanada namoyon bo ladi. Xat bilan xabar janrlarining
’ ’
bir-biridan muhim farqi shundaki. Agar xabarning bosh muddaosi yangi, muhim
faktlarni gazetxonga ma’lum qilishdan iborat bo lsa, xat hayotda, ijtimoiy
’
faoliyatda sodir bo lgan fakt va faktlarga munosabat bildirishni o z oldiga
’ ’
maqsad qilib qo yadi. Agar xabarda fakt asosiy va birinchi o rinda tursa, xatda
’ ’
faktga nisbatan munosabat bildirishni o z oldiga maqsad qilib qo yadi.
’ ’
Aniqrog’i, xabarning o zagini fakt tashkil etsa, xatning tub mohiyatini, uning
’
yuragini faktning o zi emas, avtorda mazkur fakt tufayli tug’ilgan shaxsiy fikr-
’
30

o ylar, kechinmalar, individual his-tuyg’ular tashkil etadi. Xabarda qayerda,’
qachon, nima voqea sodir bo lganligi haqida ma’lumot berilsa, xatda ham shunga
’
o xshash qaerda, qachon, nima voqea sodir bo lganligi haqida gapiiladi. Biroq
’ ’
xatda shu faktlarni ma’lum qilish asosiy muddao emas. Xatdagi faktlar shu
holicha gazetada, ayniqsa, respublika siyosiy gazetalarida e’lon qilishga munosib
muhim fakt emas. Bunday xatlarning respublika gazetasi uchun muhim tomoni
avtorning shu faktlarga bo lgan munosabatini gazetxonlarga etkazishdir.
’
Xullas, xat jadid matbuotining tipik janrlaridan biridir. Xat janri matbuotda
tashviqot, targ’ibot hamda tashkilotchilik funksiyasini bajaradi.
Jadidlar publitsistikasida ochiq xatlar ham ko plab chop etilgan. Eslatib
’
o tish kerakki, ochiq xat janr sifatida yozuvchilar, jurnalistlar ijodida shakllandi
’
va rivojlandi. Yuqorida ko rib o tganimiz xat janrining xususiyatlari ochiq
’ ’
xatda yanada takomillashadi va chuqurlashadi. Ochiq xat uch asosiy elementdan
iborat bo ladi:
’
- avtor shaxsiyati;
- situatsiya;
- adresat shaxsiyati.
Ba’zi ochiq xatlarda avtor shaxsiyati keng o rin olsa, boshqalarida adresat
’
shaxsiyati talqiniga alohida e’tibor qilinadi. Boshqa bir xil xatlarda esa situatsiya
tahlili xatning g’oyaviy yo nalishini belgilaydi. Ba’zi xatlarda bu uch element
’
chambarchas qo shilib ketadi.
’
Xulosa qilib aytganda, xalq publitsistikasi xalq fikr-qarashlari, kayfiyatining
haqqoniy ifodasidir. Ochiq xatlar ijtimoiy publitsistika bilan badiiy publitsistika
oralig’idagi janr bo lib, ocherk, felyeton, pamflet janrlarining badiiy publitsistik
’
vositalaridan foydalaniladi. Kuchli ehtiros bilan yozilgan, muhim muammo
ifodalangan
31

II.2. Ocherk va publitsistik maqollar.
Ocherk badiiy-publitsistikaning keng tarqalgan, yetakchi janrlaridan—
biridir. Tabiatiga ham badiiyat, ham publitsistika belgi, xususiyatlari xos bo lgan
’
ushbu janr ikki jihatdan baholanadi. Ocherk hikoya bilan tadqiqot o rtasiga
“ ’
yaqin joyda turadi , degan edi Maksim Gorkiy. Ijodiy faoliyati davomida bu
”
janrning ko plab yetuk namunalarini yaratgan mashhur rus adibining gaplarida
’
jon bor. Ocherk sof hikoya ham, sof tadqiqot ham emas, balki ularning bir qator
alomatlarini bag’riga singdirgan o ziga xos sintetik asardir. Ruscha ocherk
’ “ ”
so zi chertit , ochertit , ya’ni chizmoq , chizib ko rsatmoq ,
’ “ ” “ ” “ ” “ ’ ”
chegaralab olmoq ma’nolarini bildirishini, shuningdek, aksariyat ocherklarning
“ ”
publitsistika bilan to yinganligini ham nazarda tutsak, bu janr xususiyatlarini
’
anglab olishimiz oydinlashadi.
“Chizmoq , chizib ko rsatmoq , chegaralab olmoq , doira qilib
” “ ’ ” “ ” “
belgilamoq so zlari bayon etmoq, tasvirlamoq, baholamoq tushunchalaridan
” ’
tashqari, asar kompozitsiyasiga, ya’ni shakli-shamoyiliga ham ishora qilib turadi.
Ocherkka berilgan ilmiy ta ’ riflar turlichadir. «O zbek tilining izohli
’
lug’ati»da «ocherk hayotiy faktlarni qisqacha tasviridan iborat kichikroq badiiy
–
asar», deyiladi. Ko rinib turibdiki, bu o rinda ocherk ta’rifiga adabiyotshunoslik
’ ’
nuqtai nazaridan yondashilgan. «Jurnalist spravochnigi»da esa «Ocherk kishilar
–
haqida obrazli tasavvur berish, ularni harakatda ko rsatish, voqealarning
’
mohiyatini ochib beruvchi janrdir», deyiladi. Bu ta’rifda ham mazkur janrning
barcha xususiyatlari ochilmagan, chunki ocherk faqat kishilar haqida emas, biror
ijtimoiy, tabiiy-ekologik va boshqa muammolar haqida ham bo lishi mumkin.
’
Shuningdek, yuqoridagi ta’rifda aytilgan «voqealarning mohiyatini ochib berish»
32

xususiyati faqat ocherkkagina emas, publitsistikaning boshqa janrlariga ham
xosdir. Rus tadqiqotchilaridan E.I.Jurbina bu janrga «Ocherk badiiy adabiyot va–
publitsistikaning murakkab ko p qirrali shaklidir», deb ta’rif beradi. Bu ta’rifning
’
kamchiligi shundaki unda ocherk ham badiiy adabiyot ham publitsistikaning janri
etib ko rsatilmoqda. Bu ma’lum darajada noaniqlikka olib keladi. Yana bir rus
’
tadqiqotchisi K.V.Kovalevskiy esa «Ocherk o quvchiga kishilar, ularning
– ’
ishlari, voqealar haqida obrazli tasavvur beradi», deb yozadi. Bu ta’rif ham ilmiy
aniq va mukammal emas, chunki badiiy adabiyotga xos bo lgan barcha janrlar
’ –
she’r, hikoya va boshqa janrlar ham «kishilar, ularning ishlari, voqealar haqida
obrazli tasavvur» beradi.
O zbek tadqiqotchisi O.Tog’aev mazkur janrga: Ocherk gazeta janrlari
’ “
orasida eng murakkab, eng ziyrak, ixcham, hozirjavob janrdir” 17
deb tushuncha
beradi. Bu ta’rif ham ilmiy mukammal emas, chunki ocherk jurnaldan ham,
radio va televideniedan ham joy oladi, ikkinchidan badiiy publitsistik
–
janrlardan felyeton va pamflet ham murakkablikda ocherkdan qolishmaydi,
Z i yrak tushunchasi esa odatda ijodiy asarga emas, odamga nisbatan
“ ”
ishlatiladi, i x cham tushunchasi ham ocherkka hajm jihatidan to g’ri
“ ” ’
kelmaydi, chunki xabar ocherkdan “ixcham”roq, hozirjavoblik nuqtai nazaridan
xabar, reportaj, sharh ocherkdan oldinroq turadi va hokazo. Bizningcha, ocherk
–
badiiy publitsistikaning asosiy janrlaridan biri bo lib, voqelikni obrazlar va
’
obrazlilik vositasida tasvirlaydi va hamda publitsistik xulosalar chiqaradi. ya’ni,
ocherk hayotdagi voqea va hodisalar, faktlar, muammolarni obraz va obrazlilik
yordamida aks ettiradi, ularni publitsistik yo l bilan tadqiq etadi hamda ularga
’
nisbatan jamoatchilik fikrini uyg’otuvchi ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy xulosalar
chiqaradi.
Ocherk badiiy-publitsistik janr bo lganligi uchun unda badiiy adabiyotga
’
xos bo lgan vositalar bilan publitsistik xususiyat uzviy bog’lanib ketadi. U so z
’ ’
17
Тоғаев О. Публицистика жанрлари. – Т., Ўқитувчи, 1976, 58-бет.
33

san’ati bilan so z siyosati uyg’unlashuvchi, boshqacha qilib aytganda siyosat,’ –
ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy fikr, maqsad badiiy adabiyot vositasi, san’at so zi
’
bilan aytiluvchi janrdir. Ya’ni, ijtimoiy voqelikni aks ettirishning alohida bir turi
bo lgan publitsistika jamiyat haqida ma’lumot berish, uning muammolari haqida
’
jamoatchilik fikrini uyg’otish bilan shug’ullanar ekan, xuddi ana shu vazifalarni
badiiy vositalar ko magida amalga oshiradi va uning bunday serqirra janri ocherk
’
deb ataladi. Unda badiiy adabiyotga xos bo lgan belletristika (naqlchilik) va
’
matbuotga xos bo lgan publitsistika (ijtimoiyot) birlashib ketadi. Ocherkning
’
badiiy talabi undagi voqelikning obrazli tasviri, inson qiyofasi va ichki dunyosi,
mehnati va intilishlari, yaratuvchilik faoliyatini badiiy vositalar bilan jonlantirib
tasvirlashdan iborat bo lsa, uning publitsistik jihati muallifning voqea va
’
hodisalar, unda ko tarilgan muammolar haqidagi fikr-mulohazalari, chiqargan
’
xulosalaridan iboratdir. Ocherkda obraz va obrazlilik o xshatish, qiyoslash,
’
sifatlash, emotsionallik, obrazli tafakkur va tasvir jonli til va uslub,
tipiklashtirish, badiiy to qima bilan fakt uyg’unligi, syujet, kompozitsiya va
’
boshqa badiiy vositalar orqali o z ifodasini topsa, uning
’ p ublitsistikaga oid
qirrasi esa fakt tanlash, ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy jihatdan chuqur tadqiq va
tahlil qilish, baholash, zarur xulosalar chiqarish orqali amalga oshiriladi. Bu esa
ocherkchidan publitsist sifatida hayotdagi fakt va hodisalarni tanlab olish, ular
haqida chuqur mushohada yuritish bilan birlikda ijodkor, yozuvchi sifatida ham
ish olib borib, olingan fakt va hodisalarni badiiy vositalar orqali obrazli
tasvirlash, kishilar obrazini yarata olish, badiiy-publitsistik mushohada
yuritishni talab qiladi.
Ocherk bilan hikoyaning mushtarak va farqli jihatlari nimada?
Hikoya - ijtimoiy muhim voqeaga bag’ishlangan, hajman uncha katta
bo lmagan, badiiy to qima, syujet, kompozitsiya imkoniyatlaridan keng
’ ’
foydalanib, voqea-hodisani quyma timsollar, tipik obrazlarda gavdalantirib
beradigan nasriy asar bo lsa, ocherk, asosan, mantiqiy muhokamalar,
’
34

tushunchalar, shuningdek, badiiy obrazlar uyg’unligida yaratilib, muhim, dolzarb
ijtimoiy muammolarni ko tarib chiqadigan, ko p hollarda hayotiy voqea,’ ’
hujjatlar asosida qurilib, aniq qahramon, personajlar xarakteri chizgilarini
ko rsatadigan nasriy publitsistik asardir. Hikoyada badiiy tasvir, quyma obrazlar
’
ustuvor bo lsa, ocherkda mantiqiy muhokama, tushuncha obrazlar orqali liriko-
’
publitsistik bayon usuli asosiy o rinni tutadi. Albatta, bunda muallifning yozish
’
mahorati, tili, uslubi muhim ahamiyat kasb etadi.
Ocherk atamasi o zbek matbuoti, adabiyotiga XX asr boshlaridan, asosan,
’
rus adabiyoti, matbuoti orqali kirib keldi, jadid adabiyoti namunalarida ham bu
terminni ko p uchratish mumkin. Ocherkning, xususan, portret ocherki, yo l
’ ’
ocherklari (safarnoma)ning eng yaxshi namunasini M.Behbudiy va A.Qodiriy
ijodida kuzatiladi. Ularning ocherklarini kuzatar ekanmiz, ularda mantiqiy
muhokama, ehtiros, hayajon, cho g’ ham, tahlil, tadqiq (analiz) ham, xulosa,
’
umumlashma ham, xullas, badiiy-publitsistik asar uchun xos, mos bo lgan
’
barcha unsurlar mavjudligi ko ramiz.
’
Ocherk ijodning ikki turi - badiiy ijod va publitsistik ijod unsurlari,
imkoniyatlaridan birdek foydalangan, ikki ijod turi xususiyatlarini o ziga
’
singdirgan, omuxta, sintetik asar ekanini unutmaslik lozim.
Ocherk badiiy ijodning obraz, manzara, quyma tasvir, jozibali til, xarakter,
sharoit va hokazo imkoniyatlaridan oziqlansa, publitsistikadan mantiqiy
muhokama, raqamlar mag’zini chaqish, tahlil etish, xulosalar chiqarishda qo l
’
keladi.
- Ocherklar mavzusi, mundarijasiga ko ra uch turga bo linadi:
’ ’
- Portret ocherk.
- Muammoli ocherk.
- Yo l ocherki (safarnoma).
’
Portret ocherklari. Adabiyot - insonshunoslik ekan, ocherk ham inson
hayoti, ruhiyati bayoni, tasviridir. Portret ocherk aniq bir inson hayoti, ijtimoiy
35

faoliyati, siynati chizgilari, ruhiy dunyosi, ma’naviy olami, tashqi va ichki
qiyofasi, kurashlari, g’alaba va mag’lubiyatlari haqidagi mo jaz hikoyadir.’’
Portret ocherkda bir (yoki bir necha guruhning) tashqi qiyofasi, ichki dunyosini
tasvirlash, tavsiflash orqali muhim g’oyalar ilgari surilishi, dolzarb muammolar
o rtaga qo yilishi mumkin. Tabiat tasviri portreti chizilgan ocherklar ham
’ ’ —
uchrab turadi.
Muammoli ocherk - davrning etilib, pishib turgan dolzarb muammolarini
dadil o rtaga qo yishi, publitsistik cho g’dorligi, badiiy bo yoqdorligi bilan
’ ’ ’ ’
ajralib turadi. Muammoli ocherk badiiy to qima asosiga ham, konkret voqea
’
asosiga ham qurilishi mumkin. Gap muammoning hayotiyligi, dolzarbligida.
Yo l ocherki janrning keng tarqalgan, qadimiy va navqiron turlaridan biri
’ —
bo lib, uning asosiy xususiyati safar davomida ko rilgan, kuzatilgan voqealar,
’ ’
odamlar bilan muloqotdan olingan taassurotlar, ko ngilda kechgan his-tuyg’u,
’
fikr-mulohazalar, muammolar bayoni, tasviridan iborat. Yo l ocherkida muallif
’
niyati, safar yo nalishi ko pincha oldindan belgilab olinadi, bu narsa asar
’ ’
kompozitsiyasi, yozish manerasida tili, uslubida o z izini qoldiradiki, buni
’
jadidlar publitsistikasida ham ko rishimiz mumkin.
’
Tabiiylik, samimiylik, haqqoniylik, xolislik bilan bitilgan, o nlab voqealar,
’
detallar ichida eng arzirli, diqqatga sazovorlarini tanlab olib ko rsatish yo l
’ ’
ocherkiga qo yiladigan talablar ichida eng muhimlaridir. O quvchi sayohatchi
’ ’
muallifning rost-yolg’on gapini, samimiy yoki nosamimiyligini, salmoqli, jo yali
’
yoki mayda, arzimas gapini darhol anglaydi va shunga yarasha o z bahosini
’
beradi.
Jadidlari ijodidagi ocherklarning ma’no-mohiyatini to laroq anglash uchun
’
Abdulla Qodiriyning G’irvonlik Mallavoy ocherkini o rganamiz. Mazkur
“ ” ’
ocherkda barcha turlarning qorishiq ishlatilganini kuzatishimiz mumkin.
Jumladan, undagi g’irvonliklarning tasvirlari portret ocherk namunasi bo lsa,
’
hazil-mutoyiba tarzida keltirilgan asarning tagzamirida muammo, o tkir
’
36

muammolar qoloqliq, omilik, dangasalik kabilar yashiringanligi bilan–
muammoli ocherkni eslatadi:
“Ekinga bir tuya kirib palakni payxonlab yurganligini sezgan g’irvonlik bir
dehqon yordamga qo ni-qo shnilarini chaqiradi. Tuyani quvlab, ekindan
’ ’
chiqarish o rniga orada maslahat boshlanadi.
’
Agar hayvonni quvlasoq, ekinni battarroq payxonlaydi, deydilar,
– –
yaxshisi shuki ilgari tuyani tutib, oyoq-qo lini bog’lash kerak, so ngra
’ ’
hammamiz birdan sudrashib yaqindan chiqaramiz!
Maslahat shunga to xtalgandan so ng tuya tutiladi, oyoq-qo li bog’lanib
’ ’ ’
yiqitiladi va tevarakdan ha, ha”lashib tuya sudraladi. Ming balo bilan tuyani
“
ekindan chiqarilsa ham lekin palakning uchdan biri kishilar va sudralgan tuya
ostida ezilib nobud bo ladi”
’ 18

Shu o rinda, Mallavoyning ishlari esa xuddi yo l ocherki kabi talqinga ega
’ ’
ekanligini ham tahlil qilish davomida guvohi bo lishimiz mumkin.
’
O zbek matbuotida ocherk asosan Turkiston milliy uyg’onishi davrida
’ –
jadid matbuoti sahifalarida vujudga keldi. Bunga M.Behbudiyning yuqoriroqda
qayd etib o tilgan yo l ocherklari misol bo la oladi. Sho rolar davrida ocherk
’ ’ ’ ’
janriga katta e’tibor berildi, u matbuot sohalaridan doimiy joy oldi. Bunga sabab
ocherk hukumat rahbarlari uchun xalqni mehnatga jalb etish vositasi bo lib
– ’
xizmat qiladi. Hayotdagi birorta ilg’or mexanizator haqida (masalan, Tursunoy
Oxunova va boshqalar) o nlab mualliflar ocherk yozgan edilar. Bu davr
’
ocherklarining aksariyati bir yoqlama, sun’iy, hayotdagi fakt va hodisalar uydirma
tarzida yozilar edi.
Mazkur janr taraqqiyotini o rganadigan bo lsak, mustaqillik davrida
’ ’
matbuotimizda yuqorida ko rilganidek ocherk janri o zining munosib o rnini
’ ’ ’
egalladi. O z mehnati bilan boshqalarga ibrat bo layotgan ishlab chiqarish
’ ’
ilg’orlari, ishbilarmon tadbirkorlar, ilm-fan, ta’lim-tarbiya sohasida yaxshi
18
Абдулла Қодирий. Ғирвонлик Маллавой. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти,
1987, 310-бет.
37

muvaffaqiyatga erishgan mutaxassislar ocherklarimiz qahramonlari
bo lmoqdalar.’
Shuningdek, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ulkan iqtisodiy-ijtimoiy,
madaniy-ma’naviy o zgarishlar hamda hal etilishi lozim bo lgan zarur
’ ’
muammolar haqida yaratilayotgan ocherklar jadidlar davridagi ocherklar
orasidagi farqni yaqqol ko rsatib beradi.
’
Shu o rinda, taraqqiyotning yana bir ko rinishi sifatida hozirgi davrda
’ ’
matbuot gazeta va jurnal ocherklari bilan bir qatorda radio, televizion ocherklar
–
ham mavjudligi eslatib o tish kerak. Radio va televideniya ocherklari mazkur
’
janrning umumiy qonunlariga bo ysunishi bilan birlikda ommaviy axborot
’
vositalarining bu ko rinishlariga xos bo lgan xususiyatlarini ham o zida ifoda
’ ’ ’
etadi.
Xullas, jadid yozuvchilari publisistikaning qariyb barcha tur va janrlarida
Milliy uyg’onish davri g’oyalarini xalq ommasi ongiga quyishda qizg’in ishtirok
etdilar. Jadidlar tufayli publisistikaning xalq hayoti bilan aloqasi mislsiz darajada
mustahkamlandi, adabiyotning ham g’oyaviy va estetik ta’sir kuchi oshdi. Eng
muhimi, bu publisistika g’aflat og’ushida yotgan, baxtli va farovon turmush, erk
va musatqillik haqidagi orzu-o ylari ikkiyoqlama zulm sharoitida so ngan xalq
’ ’
ommasining ko zini ochib, uni shahdam qadamlar bilan olg’a borayotgan XX asr
’
bilan, yangi dunyo bilan, ma’rifat va mustaqillik g’oyalari bilan tanishtirdi.
38

2. 3 . JADIDLAR PUBLITSISTIKASI VA BADIIY ADABIYOT
Маърифатчилар адабиётни жаҳолатга қарши кураш воситасига
айлантирганларидек, жадидлар ҳам бадиий адабиётни халқни
ғафлат ва мустамлака зульмидан қутқариш қуролига
айлантирдилар. Шуни айтиш керакки, маърифатшилик билан
жадидчилик фақат юзага келган вақт нуқтайи назаридангина эмас,
балки ўз олдига қўйган мақсадлари жиҳатидан ҳам турли
ҳодисалар эди. Чунончи, маърифатчилар мавжуд ҳолатни
ўзгартиришни эмас, балки уни ислоҳ қилишни, халқнинг
маърифий савиясини кўтаришни мақсад қилган эдилар. Жадидлар
учун оммани маърифатли қилиш бош мақсад йўлидаги бир босқич
эди, холос. Мақсад эса ватанни обод, миллатни озод қилиш ва
Туркистоннинг аввалги шуҳратини тиклашдан иборат эди. Ишни
ХИХ асрнинг 90-йилларида янги усул мактаблари ташкил
қилишдан бошлаган жадидлар кўп ўтмай, Туркистонда ҳур,
демократик мустақил давлат тузишни режалаштирдилар. 1917-
йилда Туркистон мухториятининг бунёд этилиши шу режанинг
амалга оширилиши йўлидаги жиддиу уриниш эди. ХХ аср бошига
келиб, оммавий ахборот воситаларининг ривожланиши, халқаро
алоқаларнинг такомиллашуви миллатнинг маърифатли
вакилларига ўз халқи ҳаётини дунуодаги мутараққиу халқлар
турмуши билан солиштириш имконини берди.
10-йилларда жадид матбуоти билан биргаликда жадид
адабиёти ҳам майдонга келди. Бу адабиёт асосан 1905-1918-
39

йилларда шаклланиб, Туркистон мухториятининг мағлубиятга
учраши билан ўз умрини тугатди ва унинг аксар вакиллари шўро
ҳокимияти билан муросага киришдилар.
Жадид адабиёти гарчанд қисқа умр кўрган бўлса-да, жадид
ёзувчилари бадиий ижоднинг қарийб барча турлари ислоҳ
этилиши ва тараққий қилишига катта ҳисса қўшдилар; энг
муҳими, халқнинг кўзини очиб, унинг 1916-йили ўз ҳақ-ҳуқуқини
талаб этиб, майдонга чиқишига йўл очиб бердилар.
Жадид адабиётининг етакчи соҳаси шеъриятдир. Ўзбек мумтоз
шеъриятидан ҳам вазн, ҳам тил ва услуб, ҳам ғоявий жиҳатдан
кескин фарқ қилган жадид шеърияти ХХ аср ўзбек адабиётининг
янги йўналишда равнақ топишига тамал тошини қўйди. Ўзбек
халқининг аср бошларида нодонлик ва жаҳолат муҳитида
яшаганлиги, ижтимоий ҳаёт, фан, маданият ва техника
соҳаларидаги ўзгаришларга лоқайдлиги, кундалик маиший
муаммолар гирдобида қолиб, маънавий жиҳатдан ночор бир
аҳволга тушганлиги фақат жадид публицистикасининггина эмас,
балки шеъриятнинг ҳам ғоявий йўналишини белгилаб берди.
Жадидлар ўз шеърлари билан халқнинг башарасига кўзгу тутишга,
бу кўзгуда унинг ғариб ва қашшоқ ҳаётини, руҳсиз ҳолати ва
бадбин кайфиятини акс эттиришга интилдилар.
Хуллас, жадид ёзувчилари адабиётнинг қарийб барча тур ва
жанрларида Миллий уйғониш даври ғояларини халқ оммаси
онгига қуйишда қизғин иштирок этдилар. Жадид ёзувчилари
туфайли ўзбек адабиётининг халқ ҳаёти билан алоқаси мислсиз
40

даражада мустаҳкамланди, ғоявий ва эстетик таъсир кучи ошди.
Жадид адабиёти халқ оммасининг барча қатламларига ғоявий
таъсир ўтказиш мақсадини ўз олдига қўйгани учун ҳам мумтоз
адабиётга хос мураккаб образлар тизмасига асосланган тантанавор-
китобий тилни ислоҳ қилиб соддалаштирди ва жонли халқ тилига
яқинлаштирди. энг муҳими, бу адабиёт ғафлат оғушида ётган,
бахтли ва фаровон турмуш, эрк ва мусатқиллик ҳақидаги орзу-
ўйлари иккиёқлама зулм шароитидасўнган халқ оммасининг
кўзини очиб, уни шаҳдам қадамлар билан олға бораётган ХХ аср
билан, янги дунё билан, маърифат ва мустақиллик ғоялари билан
таништирди.
Жадид адабиёти ва унинг намояндалари шўро мафкураси
ҳукмронлик қилган даврларда қирғин-қатағон этилиб, ўрганилмай
келинди. Шунинг оқибатида ХХ аср бошларида матбуот ва
адабиёт оламида фидойиларча меҳнат қилган кишиларнинг халқ ва
ватан олдидаги хизматлари қадрланмай, аксинча, туҳмат ва
маломат тошлари остида қолди. Ҳолбуки, жадид адабиёти ғафлат
уйқусида ётган халқни уйғотиб, уни янги ҳаёт учун курашга
тайёрлади. Агар ўзбек халқи шўро ҳокимияти йилларида
ижтимоий ҳаётда фаол қатнашган бўлса, бу аввало, жадид
адабиётининг-уни мудроқ ҳолатдан уйғотган ижодий кучларнинг
хизматидир.
Жадид адабиёти намояндалари октябрдан кейин ҳам муайян
вақтга қадар ижод қилишда давом этдилар. Агар уларнинг бир
қисми 1929-1930-йиллари маҳв қилинган бўлса, қолганлари 1937-
41

йилга қадар бадиий ижод билан шуғулланиш имконига эга бўлди.
Шуниси аҳамиятлики, улар октябрдан кейин ҳам жадид адабиёти
ғояларини халққа етказиш ишига содиқ қолдилар. Шунинг учун
ҳам айрим адабиётшунослар жадид адабиётининг фаолият
чегарасини 1929-1930-йиллар билан белгилайдилар.
Жадид публицистикаси бадиий адабиётга жуда катта ўрин
берди. Бу борада матбуот ўзбек миллий адабиётининг
ривожланиши, оммавий тус олиши, халқ ўртасида кенг тарқалиши
учун катта фаоллик кўрсатди. Шунингдек, бадиий адабиётнинг
ижтимоий ролини оширди. Адабиётнинг Туркистон ижтимоий-
сиёсий, иқтисодий, маданий ҳаётида катта рол ўйнаши мумкин ва
лозимлигини исботлади. Вақтли матбуот ўзининг ички
хусусиятларидан келиб чиқиб бадиий адабиётнинг ҳажман қисқа,
лекин мазмунан теран бўлишига ўргатди. Қисқаси, жадидлар
публицистикаси ўзбек адабиётининг курашчанлик, жанговарлик
ролини оширди. Шунинг учун ҳам 1905-1917-йиллар ўзбек вақтли
матбуотида босилган адабий асарлар ҳажман жуда кичкина, қисқа
бўлса-да, ўша бўронли даврнинг кечиктириб бўлмас долзарб
муаммоларини кўтариб чиққанлигини кўрамиз.
Жадид публицистикасининг ривожини яна шу факт билан
тасдиқлаш мумкинки, инқилобдан аввал унда кўтарилган
масалалар фақат миллатнинг ички ҳаёти билангина чегараланиб
қолганди, энди эса тематика кенгаяди, мазмун чуқурлашади,
муаллифлар дадиллик билан халқаро сиёсий ҳаёт ҳодисаларига ҳам
мурожаат қила бошлайдилар.
42

Жадидлар публицистикаси таъсирида бадиий ижод вакиллари
ўз даврининг долзарб муаммоларини қаламга олишга ва меҳнаткаш
халқ манфаатлари нуқтаи назаридан туриб ёритишга интилдилар.
Публицистика руҳияти давр ва шароит талабларидан келиб чиқиб
бадиий адабиётга ташвиқот ва жанговарлик бахш этди.
Эътиборли жиҳати, жадидлар публицистикасининг таъсири
остида ўзбек адабиётидаги ишқий мавзу ўрнини ижтимоий мавзу
эгаллади. Ўзбек адабиётининг халқчил адабиёт даражасига
кўтарилишида ҳам жадидларнинг ҳаракатлари ва матбуотнинг
ўрни катталигини қўрқмай айта оламиз. Матбуот адабиётга
ижтимоийлик касб этди, уни халққа жуда ҳам яқинлаштирди,
бадиий тилни соддалаштирди.
1905-1917-йиллар жадидлар матбуоти тинмай шоир ва
ёзувчиларни “замонга мувофиқ асарлар ёзиш”га даъват қилиб
бадиий адабиётни Туркистон ҳаётига, халқ кундалик турмушига
янада яқинлаштирди.
Жумладан, жадидлар ўз мақолалари орқали адабиётга, санъатга
катта эътибор қаратди. Адабиёт ҳақида бир қатор публицистик
мақолалар эълон қилинди. Матбуот саҳифаларида давр
адабиётининг қандай бўлиши, қандай ғояларни илгари суриши,
қандай масалаларни кўтариб чиқиши кераклиги ҳақида баҳслар
очилди. Давр этук ижодкорларининг бадиий асарларини ўз
саҳифаларида чоп этиб борди.
Хусусан, ўша даврнинг халқ эътиборига тушган ойномаси –
“Ойина” ўз атрофига этук ижодкорларни, педагогларни, жамоат
43

арбобларини жамлай олди. Унинг атрофига Абдурауф Фитрат,
Сиддиқий-Ажзий, Маҳмуд Тарзий, Камий, Сайидаҳмад Васлий,
Ҳожи Муъин, Саид Ризо Ализода, Рожий, Акобир Мансурий,
Қозизода, Тавалло, Шавкат каби шоир ва ёзувчилар, драматурглар
йиғилган эдилар. Аслида жадидлар публицистикасининг адабиётга
таъсирини ойдинлаштириш учун бу даврда нашр этилган ўзбек
вақтли матбуоти олганларини алоҳида-алоҳида тадқиқ этиш керак.
Ана шундагина ўзбек маърифатпарвар-демократик адабиёти, шу
ўринда публицистикаси тўлиқ таҳлил этилган бўлади. Шундай
бўлса-да, ўша даврнинг энг кўзга кўринган нашрларидан
ҳисобланган “Тараққий”, “Самарқанд”, “Садойи Туркистон”
кунномалари ва “Ойина” ойномасининг қисқа мазмунини ёритиш
орқали жадидлар публицистикаси, унинг халқнинг маиший ва
маданий, ижтимоий ва сиёсий ҳаётида тутган ўрни ва энг асосийси,
ўзбек маърифатпарварлик адабиётининг ривожланиши,
шаклланишига қўшган улкан ҳиссасини, ўзбек миллий
публицистика жанрига асос солганлигини кўрсатишга ҳаракат
қиламиз.
Жумладан, “Тараққий”, “Самарқанд”, “Садойи Туркистон”
кунномалари ўзларининг жарчилик фаолиятлари давомида жуда
ҳам оғир, мураккаб, аммо шарафли йўлни босиб ўтиб, ўзбек
маърифатпарвар-демократик адабиётининг туғилиши,
ривожланиши ва шаклланиши учун жуда катта рол ўйнаганлигини
таъкидлаш жоиз.
44

“Тараққий” адабиётга, хусусан, бадиий адабиётга алоҳида
аҳамият берди, унга умид кўзи билан боқди, шу билан бирга ўзи
ҳам янги туғилиб келаётган ўзбек маърифатпарвар-демократик
адабиётининг шаклланишига яқиндан ёрдам берди, таъсир қилди.
Тараққийпарвар ижодкорларга йўл-йўриқлар кўрсатди,
жамиятнинг бутун разолат ва адолатсизликларини “ёшурмай фош
қилмоқ” кераклигини тинмай уқтириб борди. Шунинг учун ҳам
куннома ўзининг “Қаламкаш” имзоси остида босилган “Ул-бул
нарсалар” номли адабий-публицистик мақоласида жамият
инкишофига, меҳнаткаш халқни бахтли ҳаётга, маърифатга,
маданиятга даъват қилмайдиган асарларни ёзиш бу умрни бекорга
сарф қилиш билан баробар деб ҳисоблайди. Халқнинг “дунёға
фойдаси ўлмаған рўмон, ҳикояларни” ўқиб ўтиришга вақти
йўқлигини ҳам алоҳида таъкидлайди:
“... Отаулло Боязидав... ҳануз рўмон ёзмоқда, бир тузук
фикрлик қаҳрамон ила муттасиб Арслонни кураштирмакдадур...
Лекин Боязидов оғойи шу ҳам хотирингдан чиқмасунки, ҳозирда
андоғ рўмонларнинг зарур вақти ўтди. Иззитлик қориларимиз
(китобхонлар демоқчи) андоғ не дунёға фойдаси ўлмағон рўмон.
Ҳикояларни ўқуб, умрларини бекор ўтқазмоққа ризолари
қолмади”.
“Тараққий” бадиий адабиётнинг ижтимоий мавқеига юқори
баҳо берди. Шоир ва ёзувчиларни “ул-бул нарсалар”ни эмас, балки
давр билан баробар қадам ташлаб долзарб масалаларни ўз
асарларига мавзу қилиб олишга чақирди.
45

1913-йилнинг апрелъ ойида Самарқандда йирик олим, шоир ва
ёзувчи, жамоат арбоби Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг саъйи ҳаракати
билан муҳаррирлигида чиқарилаётган “Самарқанд” кунномасининг
шиори газетанинг маъно ва мазмуни, ундаги мавзулар кўламини
тўлиқ белгилаб берар эди:
“Миллий, туркий ва форсий ўрта шевада илм, фан, адабиёт,
тижорат, ҳунар ва зироатдан. Руссия аҳволи ва маданияти ва
хорижия мамалакатлари ҳолидан ва олами ислом тириклигидан
ёзувчи, маърифатпарвар, мусаввар жаридадур”. Ҳақиқатан ҳам
“Самарқанд” ўзининг 44-сони давомида юқорида келтирилган
шиорга тўла амал қилиш билан бирга инсон ҳақ-ҳуқуқлари
борасида, тенглик, биродарлик ҳақида она Ватан, муқаддас тупроқ,
халқ, унга садоқат ҳақида ҳам бир қатор публицистик мақолалар,
ажойиб ҳикоялар, ижтимоий руҳ билан йўғрилган шеърлар нашр
этиб, ўзининг тарғиботчилик – жарчилик, раҳбарлик бурчини
ортиғи билан бажара олди. Куннома дастлабки нашрларидан
бошлаб ўзининг шиорига тўла амал қилган ҳолда илмдан,
бадииятдан, адабиётдан бебаҳра қолган ўзбек халқини маърифатга,
адабиётга чорлади. Бу вақтли матбуот нашри ўзбек адабиётининг
тараққиёти учун астойдил ҳаракат қилди. Куннома ўша даврда
ёзилаётган, бошқа тиллардан ўзбек тилига таржима қилинаётган,
нашр этилаётган бадиий асарлар ҳақида эълонлар, қимматли
материаллар илова қилган. Бу эълонларда нашр этилаётган бадиий
асарларнинг ғоявий мазмуни, шарҳи, аҳамияти ҳақида қимматли
маълумотлар бериб борилган.
46

“Самарқанд” билан тенглаша оладиган кунномалардан бири
бўлган “Садойи Туркистон” ҳам ўзининг маслаги нуқтаи назаридан
шу давргача чоп этилган вақтли матбуот нашрларидан ажралиб
туради. “Садойи Туркистон” ижтимоий-сиёсий, маиший-
иқтисодий, фанний кун noma bo’lishi bilan birga adabiyotga, san’atga,
madaniyatga ham alohida ahamiyat berdi. O’zbek milliy adabiyotining tug’ilishi
va shakllanishi uchun fidoyilik ko rsatdi. ’
“Sadoyi Turkiston kunnomasining muharriri Ubaydulaxo ja
” ’
Asadullaxo jaev, o zi advokat bo lishiga qaramay, o zbek adabiyoti va
’ ’ ’ ’
san’atining rivoji uchun astoydil harakat qildi, hatto bu borada o z moddiy
’
jamg’armalarini ham ayamadi. U Sadoyi Turkiston”ning adabiyot va san’atga
“
doir kunnoma bo lishi uchun harakat qilib o zining atrofiga Munavvarqori
’ ’
Rashidxonov, Abdulla Avloniy, Tavallo, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Holid Said,
Abdulhamid Sulaymon o g’li Cho lpon, Fitrat, Mo minjon Muhammadjonov,
’ ’ ’
Sayidahmad Vasliy, Abdulla Erg’oziev, Hoji Mu’in, N.Aziziy, Rauf
Muzaffarzoda, Nozimaxonim, Siddiqiy, No shirvon Yovushev, Lutfulla Olimiy,
’
Fuzail Jonboev, SH.Rahimiy kabi yirik ijodkorlarni, jamoat arboblarini, pedagog
va noshirlarni jamlab katta faollik ko rsata oldi.
’
1905-1917-yillar vaqtli matbuoti, jumladan, Sadoi Turkiston o zbek milliy
“ ” ’
adabiyotining qanday bo lishi kerakligini juda aniq tasavvur qildi. Shuning
’
uchun ham adabiyotning vazifasi mamlakatning ixtiyojini kuzatmak va
“
maydong’a chiqorib qo ymak, eng muhim mavzularni aholi nazariga arz
’
etmak” 19
ekanligin juda to g’ri ko rsatib berdi. Vaqtli matbuot badiiy adabiyot
’ ’
namoyandalarining mumkin qadar fikrsiz xalq ichiga aralashib muloyimona
“
nasihatlarda bo lub va millatning eng qorong’u burchaklariga ketub nurli chirog’
’
bo lib millatning jarohatli uzvlariga davo solish”ga chaqirdi.
’
19
47

Darhaqiqat, matbuot va adabiyotning bunday chaqiriqlariga Hamza, Abdulla
Qodiriy, S.Ayniy, Rauf Muzaffarzoda, Cho lpon, Mirmuhsin kabi ijodkorlar juda’
tez fursatda qo shilib o zlarining xalqchil asarlari bilan davr va tuzum
’ ’ “
dardlaridan jarohatlangan millatning uzvlariga davo malham bo lishga
” – ’
harakat qildilar. Xamzaning Yangi saodat yoki milliy ro mon ,
“ ” ’
R.Muzaffarzodaning Ong umidlari , Temir g’ildiraklar ustidagi tushlar ,
“ ” “ ”
S.Ayniyning Xonadoni xushbaxt , Fitratning Sayyohi hindi , Abdulhamid
“ ” “ ”
Cho lponning Do xtur Muhammadyor , A.Qodiriyning Juvonboz ,
’ “ ’ ” “ ”
Uloqda kabi asarlariga ana shunday yuksak g’oyalar yuklatilgan edi.
“ ”
“Sadoi Turkiston jaholat qorong’usi ichida yolg’iz qolgan xalqni milliy
” “
matbuot va adabiyot bilan tanishtirmak ham shoir va yozuvchilarning muqaddas
”
vazifalari ekanligini alohida uqtiradi. Shuning o zidan ham bilinadiki, 1905-1917
’
yillar davomida yangilatdan tug’ilib kelayotgan o zbek adabiyoti o zbek vaqtli
’ ’
matbuoti bilan mustahkam aloqada bo lib Turkistonning rivoji uchun, xalqning
’
kelgusi yaxshi hayoti uchun barobar kurash olib bordi. O zbek milliy matbuoti
’
shu davr adabiyotining Turkiston va mehnatkash xalq oldidagi mas’uliyatini juda
to g’ri his etdi va to g’ri ko rsatdi. O zbek adabiyotining kelgusi taqdiri
’ ’ ’ ’
qanday bo lishi kerakligini ko rsatishga intilgan adabiy materiallarni o z
’ ’ ’
sahifalarida chop etib borish bilan birga mehnatkash xalqning iqtisodiy va maishiy
hayotini yaxshilashga yordam beradigan badiiy asarlar yozish zarurligi ham
alohida uqtirib bordi.
“Sadoi Turkiston kunnomasi idoraga maktublar rubrikasida shunday
” “ ”
satrlarni yozadi: ...hali bizga ko p teatr va ro mon kitoblari yozmoq kerakdurki,
“ ’ ’
bu qarz bir hovuch ziyoli yoshlarimiz va ahli qalamimiz ustilariga tushadur”.
Hatto, kunnomada ana shu yozilajak teatr va ro mon kitoblariga mavzu
“ ’
mehnatkash xalq orasidan olinishi, xalq hayoti bilan chambarchas bog’liq
bo lishi, Turkistonning iqtisodiy, madaniy inkishofiga yordam berishi, joriy
’
48

yaramas, zararli urf-odatlarni yo qotishi kerakligi ham”’ 20
alohida ta’kidlanadi.
Sadoi Turkiston adabiyot vakillarining biror badiiy asar yozishdan avval mavzu
“ ”
va materiallarni puxta o rganishlari zarurligini, ularning xalq orasida yurib,
’
yozilajak asarlariga materiallarni to plashlari, xalqning jonli so zlashuv tilini,
’ ’
urf-odatlarini mukammal o rganishlari kerakligini uqtiradi.
’
Muhtaram qalam ahllari milliy maishatni yomon deb bezmastdan zohiran
bo lsa ham to ylarda, choyxonalarda, bachchabozlar majlisida, bazmlarda va
’ ’
shunga o xshash millatning eng tanqid qilinaturg’on o rinlarida birga aralashib
’ ’
yurmakliklari kerakdurki, toki komil o shal odatlarni kitob sahifalarida chiroylik
’
qilib yozgunday bo lsunlar.
’
Kunnoma adabiy asarlar uchun eng asosiy materiallar xalq orasidan olinishini
juda to g’ri ko rsatib beradi: ...kitob betlariga ko churub yozmoqqa
’ ’ “ ’
materiallarning eng asllari xalq orasidan olinadur . Sadoi Turkiston o zbek
” “ ” ’
shoir va yozuvchilariga qimmatli maslahatlar berishi bilan birga ularning
Ovruponing mashhur adiblarining asarlar yozish tajribalaridan o rganishga
’
chaqiradi: Ovruponing katta-kichik muharrirlari o shal o zlarining yaxshi.
’ ’
Yomon odatlari orasinda yurubdurlar. So ngra qo llarig’a qalam olub yaxshisini
’ ’
yaxshi, yomonini yomon ko rsatub yozubdurlar.
’
Kunnoma bu satrlar orqali o zbek adabiyotining ilg’or Ovrupo adabiyoti
’
yo lidan borishga, uning ulkan tajribalaridan o rganishga, qisqasi Ovrupo
’ ’
tipidagi badiiy asarlar yaratishga undamoqda.
O zbek shoir va yozuvchilarining xalq hayoti bilan yaqindan tanishishlari
’
natijasida bir qator xalqchil asarlar yaratildi. Rauf Muzaffarzodaning Ong
“
umidlari , Mo minjon Muhammadjonovning Eski maktab turmushindan ,
” ’ “ ”
S.Ayniyning Xonadoni xushbaxt , Fitratning Sayyohi hindi , Abdulhamid
“ ” “ ”
Cho lponning Do xtur Muhammadyor , Mirmuhsinning Befarzand
’ “ ’ ” “
Ochildiboy , Nozimaxonimning Afsus , Tavalloning Bayoz”,
” “ ” “
20
49

So fizodaning Adabiyot kabi asarlarida o zbek xalqining o ta og’ir hayot’ “ ” ’ ’
qismati, orzu-umidlari, his-tuyg’ulari, davr dardlari, tuzum adolatsizliklari
o zining yorqin aksini topgan edi.
’
Sadoi Turkiston o zbek milliy adabiyotining taraqqiyoti uchun harakat
” ’
qilish bilan birga milliy til, milliy adabiyot va matbuot havaskorlari yoshlardan
“
juda oz”ligini juda afsus bilan qayd etadi.
Kunnoma chopon va sallaga g’arq bo lg’on islom dunyosida” milliy
“ ’
adabiyotni, matbuotni qanchalik og’ir bo lmasin rivojlantirish kerakligini, chunki
’
uning keng xalq ommasining kelgusi hayot taqdirini hal qilishda katta ahamiyat
kasb etishi mumkinligini juda to g’ri aytib o tadi.
’ ’
“Sadoi Turkiston badiiy adabiyot mavzuini xalqdan olar ekan, demak uning
”
tili ham ana shu keng ommaga tushunarli hamda ularning saviyasiga mos bo lishi
’
kerakligini ham alohida uqtirib o tadi: Bir millat ichinda har turli sinf, xalq
’ “
bo ladur, ... aholining matbuotdan va gaplardan o zlari orzu qilgan qadar
’ ’
foydalanmakliklari uchun albatta bayon qilingan fikrlar quvvai idroklaridan
yuqori daraja bo lmasliklari shartdir”
’
1905-1917-yillar jadid matbuoti o z muharririyatiga kelgan har bir
’
materialni sinchiklab tekshirib, saralar ekan, ularning Turkiston uchun, keng xalq
ommasi uchun foydali tomonlarini nazarda tutish bilan birga, ularning tili va
uslubiga, mazmuniga va murakkab-soddaligiga ham, ko tarib chiqqan va ilgari
’
surgan masalalariga ham katta ahamiyat berdi.
Jadid matbuoti yangi tug’ilib kelayotgan o zbek milliy adabiyoti haqida fikr
’
yuritar ekan, yozilayotgan she’rlarning til va imlosi og’ir, g’aliz, murakkab
ekanligini, ularni o qigan o quvchilarning nozik hislari buzilayotganligi”ni
’ “ ’
bularning hammasi adabiyotning qiymatiga halal berayotganligi”ni juda haqqoniy
“
ravishda ko rsatib beradi. Shu bilan birga matbuot o zbek ziyolilari oldiga
’ ’
imlo va kitobat usullarin ko rsatadigan majmualar yaratish”ni, ilmiy va adabiy
“ “ ’
tadbirlar qo llash masalasini ham qo yadi.
” ’ ’
50

Xulosa o rnida shuni ta’kidlash joizki, jadid publitsistikasi, matbuotida’
adabiyotga siyosiy nuqtai nazardan yondashdi, desak yanglishmagan bo lamiz.
’
Chunki matbuot orqali adabiyotning g’oyaviy qurol ekanligi birinchsi bo lib tan
’
olindi. Ushbu davr jadid mutbuoti badiiy adabiyotga o z sahifalaridan o rin
’ ’
berar ekan, u to g’ri kelgan, pala-partish asarlarni bosmadi.
’
Sadoi Turkiston kunnomasini tahlil qilish davomida uning salmoqli qismini
“ ”
badiiy adabiyot tashkil etganligining guvohi bo ldik. Chunki jadid matbuoti
’
adabiyotni jamiyatning yangilanishiga ta’sir qiluvchi g’oyaviy bir kuch, g’oyaviy
qurol sifatida tasavvur qildi.

51

XULOSA
Mazkur bitiruv malakaviy ishda jadid publitsistikasining yuzaga kelish tarixi,
rivojlanishi, janrlar xilma-xilligi, ayni shu jarayonda shakllangan jadid
adabiyotining o ziga xos jihatlari atroflicha tadqiq etildi. Jadid publitsistikasida’
matbuotning o rni hamda ahamiyati, jadidlarning sa’y-harakatlari, ijodiy faoliyati
’
natijasida yuzaga kelgan bebaho adabiy merosni o rganish, tahlil qilish hamda
’
tadqiq etish orqali quyidagi ilmiy-nazariy xulosalarga keldik:
Birinchidan, jadid publitsistikasi XX asr boshidagi Turkistonning ijtimoiy-
ma’naviy hayotidagi yangilanishning o ziga xos bir ko rinishi sifatida namoyon
’ ’
bo ldi va millatning uyg’onishida muhim rol o ynashini o rgandik;
’ ’ ’
Ikkinchidan, jadidlar matbuot vositasida xalqni qardosh, tildosh, millatdosh,
dindosh turk olamiga olib chiqdi. Ular bilan o z taqdirini bir ko rdi,
’ ’
o tmishning achchiq tajribalaridan saboq chiqarishga, kelajak uchun bir jon, bir
’
tan bo lib, kurashish zaruriyatiga ishonch hosil qildi. Tarjimon , Vaqt ,
’ “ ” “ ”
Sho ro , Ong kabi Kavkaz va Volga bo yida chiqib turgan, chor
“ ” “ ” ’ ’
hukumatining mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurashda katta tajribaga ega
bo lgan gazeta-jurnallar Turkiston jadid matbuotining oyoqqa turib olishida
’
hamkor va hamdast bo lganligini tadqiq etdik.
’
Uchinchidan, o ’zbek jadid matbuoti yangi o zbek adabiyotining
’ ’
shakllanishi va taraqqiy topishida oltin beshik vazifasini o tadi. Behbudiydan
’
Cho lpongacha bo lgan jadid adabiyotining barcha vakillari fikrlarini ham,
’ ’
qalamlarini ham mana shu ilk gazeta-jurnallarimizda charxlanganligini tadqiq
etdik.
52

To rtinchidan’ , j adid publisistikasining eng muhim xizmati millatni
uyg’otish va uni mustaqillik uchun tayyorlash edi. Matbuotda bu janrlar aks
etganligini tadqiq etdik
ADABIYOTLAR RO YXATI:
’
1. Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Т.: Шарқ, 1998.
2. Каримов И.А. Юксак ма’навият – eнгилмас куч. Т.: Ма’навият, 2010.
3. Каримов И.А. Адабиётга э’тибор – ма’навиятга, келажакка э’тибор. – Т;
Ўзбекистон, 2009.
4. Ўзбек миллий энциклопедияси, 12-том.
5. Қосимов Б.Миллий уйғониш. Т.: Ма’навият, 2002.
6. Қосимов Б. Адабиёт ва инқилобий ҳаракат. “Шарқ юлдузи” ж.. 1984 й., 1-
сон.
7. Ўзбекистоннинг янги тарихи. Биринчи китоб. Туркистон чор Россия c и
мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарқ, 2000.
8. Абдулла Авлоний. Бурунги ўзбек вақтли матбуотининг тарихи. Нашрга
тайёрловчи Ш.Ризаев. Китобда: Миллий уйғониш. – Т., “Университет”,
1993 й.
9. Зиё Саид. Танланган асарлар. – Т.: 1974.
10. Ҳожи Муин. Танланган асарлар. – Т.: Ма’навият, 2005.
11. Маҳмудхўжа Беҳбудий. Танланган асарлар. – Т.: МА’навият, 1999.
12. Норматов У. Қодирий мў’жизаси. – Т.: ЎЗбекистон, 2010.
13. Жалолов А., Ўзганбоев Ҳ. Ўзбек ма’рифатпарварлик адабиётининг
тараққиётида вақтли матбуотнинг ўрни. – Т.: Фан, 1993.
14. Саидов Ҳ. Ма’рифат либосидаги озодлик. – Т.: Шарқ, 2000.
15. И.Мирзаев. Абдулла Қодирийнинг ижодий эволюцияси. –Т.: Фан, 1977.
53

16. Баҳодир Карим. Абдулла Қодирий. – Т.: Фан, 2006.
17. Абдулла Қодирий. Ғирвонлик Маллавой. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги
адабиёт ва сан’ат нашриёти, 1987.
18. Абдулла Қодирий. Диёри Бакр. – Т.: Янги аср авлоди, 2007.
19. Тоғаев О. Публицистика жанрлари. – Т.: Ўқитувчи, 1976.
20. Долимов У. Туркистонда жадид мактаблари. – Т.: Университет, 2006.
21. Қосимов Б., Долимов У. Ма’рифат дарғалари. – Т.: Ўқитувчи, 1990.
22. Жалолов А. ХIХ аср охири ва ХХ аср бошларида ўзбек адабиёти. – Т.:
1991.
23. “Тараққий” газетаси. 1906, 1-3-13-сонлари.
24. “Таржимон” г., 1906 й., 22 сентябрь, 107-сон.
25. “Садои Туркистон” г., 1914, 41-43-65-сонлари.
www.jadid.uz
http://jadid.my1.ru
https://uz.wikipedia.org
http://books.google.co.uz/books
http://www.ziyonet.uz
http://www.google.co.uz/#q=jadidchilik+harakatlari
www.e-adabiyot.uz
54

Sotib olish