Jadidchilik va jadid adabiyotini ilmiy o‘rganish bosqichlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jadidchilik va jadid adabiyotini ilmiy o‘rganish bosqichlari

Купить

Jadidchilik va jadid adabiyotini ilmiy o'rganish bosqichlari

Reja:
1.Jadidchilik va jaded adabiyotini o`rganish bosqichlari
2.Jadid adabiyoti vakillari

Bu mavzu doirasida bir qator masalalarda mutaxassislar bilan fikr almashib
olish zaruriyati bor. Mazkur davrning yetakchi tendentsiyalari va unga
qanday yondashish masalasi. Mazkur davr adabiyotimiz tarixining XIX asr
ikkinchi yarmi XX asr boshlaridagi 50-60 yillik davrni qamrab oladi.
Adabiyotimiz tarixining bu davrini alohida qilib ajratish yangi gap emas.
Buning ham 50-60 yillik tarixi bor. Faqat biz bundagi milliy uyg’onish
mazmuniga alohida urg’u beryapmiz. Aslida bu ham yangi emas. 20-yillarda
bu atama «moda»da bo’lgan. Mohiyatan bu davr mumtoz adabiyot bilan
hozirgi adabiyot o’rtasida ko’prik bo’lgan davr. Yangi adabiyotning
shakllanish davri. O’z davrida u aniq-tiniq atalgan, «jadid adabiyoti»
deyilgan. Jadid adabiyotining ma’nosi “yangi adabiyot” degani. Lekin taqdir
taqozosi bilan u «Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti» atalib ketdi.
Bunday talqin va yo’nalishda adabiyotning estetik jihatlaridan ko’ra g’oyaviy
masalalariga e’tibor ko’proq bo’lyapti. (Masalan, dasturimizda davr voqealari
va uning adabiyotdagi ifodasi, qiyosiy tahlil keng o’rin egallaydi. Davr esa
alg’ov-dalg’ov). Fikringiz, maslahatingiz kerak.
Biz bunday yondashishda mustaqillik ehtiyojlaridan kelib chiqdik.
Chunonchi: Istiqlol tarixga ham, adabiyotga ham tamomila boshqacha
yondashishni shart qilib qo’ydi. Bir so’z bilan aytganda, u sinfiy
yondashishni rad etib, milliy yondashishni kun tartibiga qo’ydi.
Boshimizdagi tegirmon toshi tushgach, atrofga nazar solsak, ko’rdikki,
insoniyat degani konkret odamlardan iborat ekan, odamlar esa, faqat milliy
qiyofadagina namoyon bo’lar ekanlar. Insoniyat faqat millat tarzidagina
barqaror ekan. Shundan boshlab dunyoning mehvari biz uchun ham o’zgardi.
Har qanday ijtimoiy fikr millat manfaati nuqtai nazaridan baholanadigan,
uning atrofida aylanadigan bo’ldi. Bu mavsumiy masala emas, metodologik
masaladir. Va buni sal kam o’n yillik tajribamiz, milliy fikrni, milliy
mafkura, milliy istiqlol g’oyasini xalqimiz ongiga sindirish borasida olib

borilayotgan bugungi ishlar yaqqol ko’rsatib turibdi. Lekin masalaning
ikkinchi tomoni ham bor. Biz millat, milliyat haqida ko’p gapirmoqdamiz.
Bu tushunchalar bugun aniq ta’rifiga egami? Biz markscha-lenincha
qarashlardan qutula oldikmi?
Jadidlarimiz bu masalaga jiddiy qaragan edilar. Gaspralida «Milliy g’oya»,
«Milliyat» nomlari bilan maxsus maqolalar bor. O’zimizda ham
Behbudiydan Cho’lpongacha birortasi uni chetlab o’tmagan. Sovet davrida
20-yillarning 2-yarmidan «millatchi» degan nom ustiga tavqi la’nat bosildi.
Oldin u «millat deguvchi» ma’nosida edi.
Bugun millat, milliyat haqida gapirmoqda ekanmiz, bu tushunchalarning
mohiyati, tarixi va talqinlaridan har birimiz o’z ixtisosligimiz doirasida
xabardor bo’lishimiz zarur, deb o’ylayman.
Millat haqidagi gap juda eski, albatta. Yozuvchi Jalil Mamadqulizoda bir
munosabat bilan bu tushunchaning qadim yunonlarga borib bog’lanishini
yozgan edi. keksa Demokrit uni taqriban (?) shunday tushuntirgan ekan: «Har
bir mamlakatning yagona bir sohibi bor, uning oti millatdir».— Shundan
so’ng bu tushuncha tarix qatlarida qolib ketdi,— davom etadi Jalil
Mamadqulizoda.— Va melodiy tarixning 1793 yilida yer yuzining eng najib
millatlaridan bo’lmish frantsuz jamoati tomonidan yana aks-sado berdi, —
deb yakunlaydi so’zini («Turk dunyosi adabiyoti», 2-jild, Anqara, 1996, 96-
bet).
Umuman, to’g’ri, albatta. Millat o’zligini XVIII asrda namoyish etdi. Va
milliyat shaklida namoyish etdi. XX asr siyosatchilaridan biri mazkur
jarayonni kuzatar ekan, yozgan edi: «Milliyat fikriga, bu azim quvvatga hech
bir kuch bas kela olmadi, yuz minglarcha haybatli qo’shin bu fikr qarshisida
yengildi. Milliyat atalmish buyuk qudratga bugun to’p va miltiq bas kela
olmaydi».(Yusuf Oqchura, «Uch tarzi siyosat» maqolasidan. Qarang,
ko’rsatilgan kitob, 1-jild, Anqara, 1996, 330-bet). Darvoqe’, ingliz olimi

Charl`z Xostler 1904 yilda Qohirada «Turk» gazetasida e’lon qilingan
mazkur maqolaning turk dunyosi uchun o’ynagan rolini Kommanifestning
marksizmdagi o’rni bilan qiyoslagan edi.
Millatdan milliyatgacha bo’lgan yo’l uzun va murakkab yo’l, albatta. Lekin
shunisi aniqki, Demokritdagi natsio—millatdan XVIII asr Frantsiyasidagi
«nasional» — milliyatgacha bo’lgan davr bo’m-bo’sh bo’lgan emas. Millat-
milliyat masalalari Sharqda ham ishlangan. Va agar bunga to’xtash lozim
bo’lsa, gapni «Qur’on»dan boshlamoq kerak bo’ladi. Masalan «Qur’oni
karim»da bu so’z 11 surada 14 oyatda uchraydi. Jumladan, 2 (Baqara) -, 12
(Yusuf)-, 7 (A’rof)- suralarining har birida 2 martadan tilga olinadi va
ularning yettitasida «millati Ibrohima» («Va man yarg’abau an millati
Ibrohima…», 2-sura, 130-oyat) shaklida keladi va ma’lum bo’lganidek, din,
shariat, mazhab ma’nolarini anglatadi. Qolgan yetti o’rinda hazrati Ibrohim
tilga olinmasa-da, ahli tavhid bilan ahli mushrikni ajratish uchun ishlatiladiki,
bu ham uning din-mazhab doirasida qolganini ko’rsatadi.
Alisher Navoiy ham «millat» atamasini deyarli shu doirada qo’llaydi.
Chunonchi: «Iso alayhissalom osmondin ingay, dag’i dajjolni halok qilib,
soyir milal ahlin xotimai nubuvva millatig’a dalolat qilg’ay». («Tarixi anbiyo
va hukamo»dan, 15-jild, 236-b.). Yoki: Gushtasp zardo’sht dinin ixtiyor
qilib, elni ham ul millatg’a kiyurdi. («Tarixi muluki Ajam»dan. 14-jild,196-
197-bb.).
Shoirning she’rlarida esa bu so’z ko’pincha tasavvufiy mazmunga xizmat
qildirildi, tavhidni anglatish uchun ishlatildi. Masalan:
Zihi tojing, gavhari kibriyo,
Bu gavhardin ofoq topib ziyo» —
matlai bilan boshlanadigan va borliqqa ko’chgan Ollohning tazohiri tasviriga
bag’ishlangan g’azalda:

Sening millatingdan chu topib sharaf,
Saodat libosi kiyib ashqiyo —
degan bayt borki, uning mazmuni ham yuqoridagi fikrga bo’ysundirilgan.
Lekin «millat» so’zining «xalq», «millat» ma’nolarida ishlatilgan o’rinlari
ham yo’q emas. Masalan: «Emdi bilkim, buhurekim ba’zining tarkibi-la hosil
bo’lur, o’n to’qquzdur, ba’zi arabqa maxsus va ba’zi ajamqa maxsus va ba’zi
mushtarak va ba’zi turk shuarosiga millati iste’molidan hech qaysi bu vaqtqa
degincha maxsus emas ermish…» («Mezonul avzon»dan, 14-jild, 142-bet).
Bu yerdagi «millat» etnik mazmunga ega, bunga shubha yo’q. Navoiy goho
«millat» va «din» tushunchalarini baqamti, yonma-yon ishlatadi. Masalan,
Jomiyga berilgan «nurul-millat va-d-din», ta’rifida yoki «shamsul-millati va-
d-din» (Pahlavon Muhammad) «sayyid-ul-millati va-d-din» (Sa’duddin
Koshg’ariy), «zaynul-millati va-d-din» (Al-Havoqiy) kabi sifatlarda buni
kuzatish mumkin.
Demak: 1) «Millat» atamasi Navoiy ijodiy merosining barcha janrlarida
uchraydi; 2) shoir bu atamaga aksariyat an’anaviy ma’no yuklaydi. Undan
din-mazhab tushunchalarini anglatish uchun foydalanadi. Lekin, ayni paytda,
bu qator o’rinlarda, xususan uning ilmiy ishlarida, zamondoshlari haqidagi
xotiralarida ushbu istiloh etnik tushuncha sifatida ishlatilgan; 3) «Millat»
atamasiga bunday ma’no berish, ya’ni uning mazmunini bugungi tushuncha
tomonga boshlash Navoiygacha bo’lgan adabiyotimiz namunalarida
uchramaydi.
Gap «millat» atamasi ustidagina ketyapti. Milliyat, ya’ni milliylik borasida
Navoiyning tushuncha-tasavvurlarigina emas, o’z dasturi ham bo’lganki, bu
alohida bir mavzu. Lekin, umuman olganda, «Millat» va «din»ni muqobil
tushunish, aytish mumkinki, XX asr boshlarigacha davom etdi. «Tavhidi
islom» («panislomizm») shunga suyanar edi. Shunisi qiziqki, islomchilarning
o’zlari ham din boshqa, millat boshqa ekanligini yaxshi bilardilar. Masalan,

Gasprali «Tarjimon»ning 1908 yil 58-sonida e’lon qilgan «Milliyat»
maqolasida «din va milliyat birdir» degan gap «eski bir nazariyayi siyosiya»
ekanligini yozadi va uning hayotga singmaganligini, fors, turk
musulmonlikni qabul qilsa-da, arab bo’lib qolmaganligini yozadi.
G’arbdagi millat bilan bog’liq nazariyalarni tahlil qilar ekan, ularning
ikkitasini mo»tabar tutadi va ularga to’xtaladi: 1) Millat mabnii lison ila
mutakallim kimsalar majmuidir. Demak, bu yerda millatning birinchi va
asosiy belgisi — til; 2) U millatdan o’lmoq istayan kimsalarning majmuidir.
Ya’ni bu yerda mezon xohish («orzuyi intisob»). Tilning ham, dinning ham,
hatto irqning ham ahamiyati yo’q. Va misol sifatida Shveytsariyani keltiradi.
U yerda 2 mazhabga mansub 3 tilda so’zlashuvchi xalq yashaydi.
Muallif fikricha, bu uch nazariyadan (1. Sharqiy. 2. G’arbiy) qaysi birining
ilmiy asosli ekanini aytish qiyin. Chunki har uchalasi ham siyosatga
bo’ysundirilgan. Har uchalasi ham amaliy masalaga aylangan. Tarix va
tajriba shuni ko’rsatmoqdaki, davlat hududi bilan millat hududining
birlashish jarayoni kechmoqda. Va bu katta saltanatlar ichida katta
g’avg’olarga olib keladi. Masalan, millatga til asos qilib olinsa, Rusiya o’z
tobe’larini ruslashtirishga, Usmonli esa turklashtirishga urinadi. Yoxud din
asos qilib olinsa, biri xristianlashtirishga, ikkinchisi musulmonlashtirishga
kirishadi. Lekin, XX asrda bularni oshkor amalga oshirish qiyin. Shunda
«majburiy ixtiyoriy» printsip ishga tushadi va «orzui intisob» («xohish»)
asosga olinadi. Lekin, bu jarayon albatta amalga oshadi, deb hisoblaydi
Ismoilbek. U haq bo’lib chiqdi. Bizning o’z ixtiyorimiz bilan milliyatini
yo’qota boshlagan «sovet kishisi»ga aylanganimiz buning yorqin misoli edi.
Ikkinchi maslahatlashib oladigan masalamiz davr adabiyotining o’rganilishi
bilan bog’liq masala. Avvalo, ko’lam haqida. Biz 1983 yilda chop etgan
«Izlay-izlay topganim…» risolamizda 1905-17 yillar adabiyotiga bevosita
daxldor bo’lgan 84 nomni keltirgan edik. Bu 18 yil oldingi ma’lumot. Bu

raqam hozir, shubhasiz, ko’paygan. Ikkinchidan, milliy uyg’onish davrini biz
uch bosqichga bo’lamiz: 1865-1905 yillar; 1905-1917 yillar; 1917-1929
yillar. 84 raqami shu uch bosqichning birgina davriga tegishli. Agar har uch
bosqichda yashab ijod etgan adiblar adadi jamlansa, 300 dan oshishiga
shubha yo’q. Adabiyotning ko’lam darajasini ijodkorlar adadi belgilagan
emas, albatta. Lekin, ayni paytda o’shanday sharoitda shuncha
qalamkashning faoliyat ko’rsatishi, bu sokinlik nishonasi emas, aksincha,
qizg’in adabiy jarayon, milliy uyg’onish beligilaridan hamdir. Lekin biz
ulardan bugun qanchasini tanib oldik? Nechta ijodkorning asari
o’quvchilarga yetdi? Nechta ijodkorning asari ilmiy muomalaga kiritildi? Bu
boradagi ishlar tog’day bo’lib oldinda turibdi. To’g’ri, Behbudiy, Fitrat,
Avloniy, Cho’lpon, Ibrat, Sidqiy Xondayliqiy, Sidiqiy-Ajziy, Elbek, Botu,
Abdulhamid Majidiy, Ziyo Said, Xislat, Xurshid, Faqiriy kabi XX asr boshi
adbiyotining bir qator vakillari asarlari oz-ko’p nashr qilindi, ilmiy
iste’molga kiritildi, targ’ib-tashviqi yo’lga qo’yildi. Lekin bular ishning
boshlanishi xolos. Yaqinda mutaxassislardan biri rasmiy fondlarda 103 ming
kitob saqlanayotganligini yozdi. 103 ming xususiy kishilar qo’lida emish.
Ularni birma-bir ko’zdan kechirish, saralash va yuzaga chiqarish 5-10 yillik
ish emas. Va bular uchun kadr kerak. Mutaxassis kerak. Fidoyilik kerak.
Bugun Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Hamza, Ayniy ijodi va faoliyati qayta
baholanmog’i kerak. Biz bu ulkan san’atkorlarimiz haqida qilingan ishlarning
o’z vaqtidagi buyuk ahamiyatini hech bir kamsitmagan holda ularga bugungi
ko’z bilan qaramog’imiz, ularni bugungi aql bilan baholamog’imiz lozim. Bu
mezonning nomi milliylikdir. Millat va Vatan manfaatidir.
Haziniy, Muhyi, Saryomiy, Muhsiniy, Fazliy, Tabibiy kabi o’z davri adabiy
muhitida katta mavqe’ga ega bo’lgan ijodkorlarning o’rni ilmiy asoslarda
ko’rsatib berilmog’i lozim.

Bugungi fanimiz XIX asrning oxiri XX asr boshlari ijtimoiy-siyosiy
voqealarni o’rganishda anchagina ishlar qildi. 1873-76 yillar Po’latxon
voqeasi, 1892 yilgi Toshkent vabo qo’zg’oloni, 1898 yil Andijon
qo’zg’oloni, 1916 yil, 1917 yil Fevral, 1917 yil Oktyabr, Turkiston
muxtoriyati, bosmachilik va hokazolar haqida yangi zamonaviy nuqtai
nazarlar o’rtaga tushmoqda va ilmiy ishlarimiz uchun asos bo’lib xizmat
qilmoqda. Bu borada jadidchilik nomi ostida qilingan va qilinayotgan ishlarni
alohida ta’kidlash kerak. Biroq, millatning, xususan ziyolilarimizning oldin
chor, so’ng sho’ro mustamlakachiligiga qarshi olib borgan goh oshkor, goh
pinhona kurashlari va eng muhimi bularning adabiyotdagi badiiy ifodasi
o’rganilgan emas. Bu jarayon harakatchilik nuqtai nazaridan Avloniy bir
munosabat bilan tilga olgan 1904 yildagi «jadidlar to’dasi»dan 30-yillardagi
«Botir gapchilar»gacha, 1905 yil 15 avgustda Oka daryosidagi Struv`e
paroxodida 300 vakil ishtirokida tuzilgan va Ismoilbek «Tarixi jadidimizning
bosh sahifasi» deb baholagan «Sho’royi ummat» — «Ittifoqi muslimin»dan
«Turon», «Chig’atoy gurungi», «Turk Adam markaziyati», «Ittihod va
taraqqiy», «Milliy ittihod», «Milliy istiqlol» jamiyatlarigacha Vatan va Millat
manfaatlaridan kelib chiqqan holda o’rganilmog’i kerak.
Adabiy-tanqidiy nuqtai nazardan esa, Furqatning Xudoyorxon tilidan aytilgan
«Demish xon»idan Cho’lpon va Fitratning 20-yillardagi yurakka o’t soluvchi
isyonkor satrlarigacha milliy istiqlol g’oyasi nuqtai nazaridan yaxlit va izchil
tadqiq etilmog’i kerak. Umuman, davr va ijod, inqilobiy davr poetikasi,
an’anaviylik va novatorlik, qo’yingki, ko’p asrlik mumtoz adabiyotimizning
yangi adabiyotga aylanish jarayonini o’rganishning nazariy va amaliy
masalalari daxlsiz turibdi.
Nihoyat, bu davrni o’rganishda turli soha mutaxassislarining filolog, filosof,
pedagog, tarixchi, iqtisodchi, dinshunos, san’atshunos, qonunshunoslar

hamkorligi kerak. Chunki jadidchilik yaxlit hodisa edi. Uning uchun o’rta
asrlar Renessansidagi singari universalizm xos edi.
Uchinchi masala Milliy uyg’onish davri adabiyotini o’rganishda vaqtli
matbuot materiallaridan foydalanish masalasi. Mutaxassislarga ma’lumki,
mazkur davrda matbuot yo’lga qo’yilgan va o’lkamizning o’zida o’nlab
gazeta-jurnallar chiqqan. Masalan, Ziyo Said 1870-1927 yillarda chop etilgan
gazeta-jurnallar haqida fikr yuritganda 45 gazeta, 36 jurnalning nomini tilga
oladi. Buning ustiga Kavkaz va Volgabo’yida, Markaziy Rusiya shaharlarida,
Istanbul, Kobul, Hindistonda, Misrda chiqib turgan matbuotning ham
Turkistonga kelib turganini va Turkiston hayotini yoritib turganini ko’zda
tutsak, kutubxonalarimizda juda katta xazina borligiga ishonch hosil qilamiz.
Ayniqsa, Ismoil Gaspralining «Tarjimon»i, Rizo Faxriddinning «Sho’ro»si,
Fotih Karimiyning «Vaqt» gazetasi, Jalil Mamadqulizodaning «Mulla
Nasriddin»i kabilar jahoniy miqyosga ega bo’lgan va butun dunyoga
tarqaladigan gazeta-jurnallar edi. Va ularning hammasida Turkiston mavzui
mumtoz bir o’rinni egallab kelar edi. Muhimi, xayrixohlik bilan yozilgan edi.
Ikkinchidan, bu maqolalar — chiqishlar millatni uyg’otishni, Turkistonni
imperialistik bosqin va tanazzullarga qarshi umumturk istiqlolchilik
harakatiga qo’shib olishni ham ko’zda tutar ediki, ular najotni faqat birlikda
ko’rar edilar. Nihoyat bu chiqishlarda zamin voqealari tahlili ko’pincha
tarixni anglash, o’zlikni anglash bilan qo’shib olib borilardi. Ikkita misol
keltiramiz: 1) «Tarjimon»ning 1906 yil dekabr, 1907 yil yanvar sonlarida
Ismoilbekning «Mukolamai salotin» («Sultonlar suhbati») hikoyasi bosilgan.
U Amir Temur haqida. Voqea xayoliy bo’lib, Go’ri Amirda kechadi: muallif
maqbarani tomosha qilar ekan, mo»jiza yuz beradi. Mir Sayyid Barakaning
qabri ustidagi sandiqtosh ko’tarilib, sohibqironning piri o’rnidan turadi. Amir
Temur qabriga qo’lini qo’yib, «O’g’lim» deyishi bilan tosh ko’tarilib,
sohibqiron ham chiqib keladi. Har biri o’z qabri ustiga o’tiradi. Bir pasda

Sharqning ma’lum va mashhur zotlari Amir Temur atrofida hozir bo’ladilar.
Bular — turk sultoni Abdulazizxon,Eron shohi Nasriddinshoh, Buxoro amiri
Nasrulloxon, Qo’qon xoni Xudoyorxon va boshqalar. Mir Sayyid Baraka
ularni birma-bir tanishtiradi.
Jadidchilikning mashhur rahnamolaridan Jamoliddin Afg’oniy «xutbai
sipohiy» o’qib, so’nggi yuz yildagi dunyo o’zgarishlarini so’zlab beradi.
Amir Temur avlodlariga meros qoldirgani Vatan va Millatning taqdiri
borasida xalaflarini so’roqqa tutadi. Javoblardan qanoatlanmaydi. Ayniqsa,
Amir Nasrullo va Xudoyorxon Sohibqironning bu zalvorli savollaridan
qochishga joy topolmay qoladilar. Amir Temur o’zi haqidagi g’avg’o-
fasodlarni rad etib, butun kuch-qudratini bir-birini unutish darajasiga borgan
«turklarni birlashtirmoqqa, Buyuk Turkistonni tashkil etmoqqa
bag’ishlagani»ni, «bir daraja noil ham bo’lgani»ni aytadi.
Hikoya boshida Mir Sayyid Baraka Amir Temurni qabrdan turg’izar ekan,
«yana zamon kelgani»ga (uning zamoni kelganligiga) ishora qilgan edi. 1906
yilda e’lon qilingan bu hikoya bilan Fitratning 1918 yili yozilgan «Temur
sag’anasi» asaridagi hamohanglikni payqash qiyin emas ( «Mukolamai
salotin» («Sultonlar suhbati») hikoyasi bir necha soatdan keyin saytimizda
e’lon qilinadi).
2. Alibek Husaynzoda 1909 yilda «Taraqqiy» (Boku) gazetasida bosilgan
«Turklik — askarlik» maqolasida til tahlili asosida muhim bir fikrni ilgari
surgan. Bizning buyruq maylini anglatuvchi aytim fe’llarimizda to’rt-besh
qavatli amr ma’nolari bor ekan. Masalan; ur, urdir, urdirt, urdirt(d)ir; chiq,
chiqar, chiqart, chiqart(d)ir, chiqart(d)irt kabi. Bu xususiyat boshqa tillarda
uchramas ekan. Bu hol turkdagi hukm va hokimiyatning g’oyat qadimiyligini
anglatar, buyruqning ko’pbosqichligi esa davlat idora tizimida eng ko’hna
zamonlardan buyon mansab-martabalar silsilasining qat’iy subordinatsiyasiga
amal qilib kelinayotganiga dalil ekan. Masalan, qo’shin boshlig’i askarlarga

to’g’ridan-to’g’ri «Qal’aga hujum eting!» demas, balki sarkardalarga
«Etdiring!» deb ekan va bu buyruq poyama-poya mingboshi, yuzboshi osha
uzatilib borar ekan. «Har bir millatning tili — uning hayoti, fikri, ruhining
oynasidir» deb tugallanadi maqola. Ahamiyatiga ko’ra mana shunday g’oyat
muhim masalalar ko’tarilgan vaqtli matbuot namunalaridan juda kam
foydalanamiz. Ularni to’plash, nashr qilish, ilmiy muomalaga olib kirish
kerak.
To’rtinchi masala. Mazkur davrni o’rganishda xorijiy adabiyotlardan
foydalanish masalasi. Bu — davr ehtiyoji. Bizning ijtimoiy fanlarimiz sinfiy
asosga qurilgani uchun, sotsialistik bo’yoqqa bo’yalgan velikorus shovinizmi
nuqtai nazarini ifodalagani uchun bugun yaroqsizgina emas, zarar
yetkazadigan vaziyatni egalladi. Ularning yangi asosga ko’chirilayotgani
shundan. Biz bugun bu fanlarning talqinlarini emas, keltirgan faktlarini ham
qayta ko’rib chiqish majburiyati ostidamiz. Ayniqsa tarix fani va
qadriyatlarimizni. Shu sababli Prezidentimizning bu masalalarni kun tartibiga
qo’yishida juda katta asos va ma’no bor.
Chunonchi, rus, so’ng rus sovet ilm-fani dastlab chor Rusiya saltanatining,
keyin Sovetlar imperiyasining qonuniy ekanligini tabiiy ravishda isbotlashga
harakat qilib keldi. Va bu yerda uni xolis o’rganish haqida gap bo’lishi
mumkin emas. Uning nazdida biz ikkinchi sort millatmiz, tamom. Butun
tarix, ma’naviyat shunga bo’ysundirilgan. Chetdagi kitoblar bunday
tazyiqdan chetda yozilgan. Va bu haqda gap ketganda, birinchi navbatda men
Zaki Validiyning kitoblarini ko’zda tutaman.
Darvoqe, uning mashhur maqolalaridan biri «Chingizxon — turkdir» deb
nomlanadi. O’ylab qoladi kishi. Bizning deyarli barcha tarix kitoblarimizda
shunday talqin qilinadi. U turkning mo’g’ul otliq urug’idan emasmikan. Agar
u chindan ham bugungi mo’g’ullardan bo’lsa, nega so’nggi 800 yil davomida
mo’g’ul sahrosida yilt etgan chiroq ko’rinmadi.

Ayniqsa Zaki Validiyning ikki tarix kitobini ahamiyatiga ko’ra bahosiz deb
hisoblayman. Birinchisi – “Umumturk tarixiga kirish”. 1944-45 yillarda
qamoqxonada yozilgan. 1946 yilda bosilib chiqqan. Bu 3-nashri. Bu
«madhal»— tarixga kirish nomi bilan mashhur, 540 betlik. Bu kitobdagi
izohlar muallif foydalangan manbalar, manbalar qiyosi, ular ustidagi
mulohazalardan iborat. Bu manbalar arab, fors, turk, ingliz, frantsuz, nemis,
rus tillarida. Umuman manbalar doirasi turkiy xalqlar baqamti yashagan
xitoy, hind-sanskrit, ibroniy, suryoniy, armani, yunon tillaridagi manbalarni
qamrab oladi.
Muhimi, Yevropa sharqshunoslarining turkiy xalqlarning kelib chiqish
o’rinlari — ona yurtlari haqidagi fikrlarini tasnif etadi. Millatlarni o’zaro gij-
gijlash, «maydala-yut» shiorini ushlagan imperialistik siyosat bilan bog’lab
tahlil qiladi.
Ma’lum bo’lishicha, turklarning ona vatani haqida bir emas, 5-6 nazariya bor
ekan. 1. Oltoy (Veydeman-1838, Chastren -1848, Shot — 1849). 2. Baykal
(Parker- 1924). 3. Uzoq Sharq (Ramshtet). 4 Ural mintaqasi (Nemich). 5.
Tiyonshon (Olmosi). 6. Orol mintaqasi (De Kvik).
Turkiy xalqlarning jahon sivilizatsiyasidagi o’rni haqida jahonda xilma-xil
gipotezalar bor ekan.
1) Venalik professor Shmidt va Mengen fikrlariga ko’ra Old Osiyo va Nil
bo’yi buyuk davlatlarini O’rta Osiyodan borgan ko’chmanchi qabilalar
bunyod etganlar. Bu fikrni Misr tarixchi mutaxassisi Shebesta isbotlashga
harakat qilar ekan, prof. Sermak Nubiya (Sudan) va turkcha orasida yaqinlik
topadi.
2) Aka-uka Grimlar German va turkiy qavmlarni ko’p jihatlardan qardosh
ko’radilar.
3) Arxeolog F.Xommel fikricha, O’rta Osiyo turkiylarining ajdodlari
miloddan 5 ming yil oldin Old Osiyoga borganlar va shumerlar nomi bilan

dunyoga dovruq solganlar. Uningcha, qadim shumer tilidagi 350 so’zning
kelib chiqishi turkiyligini isbotlash mumkin (Rasin dramalari 700 so’z bilan
yozilgan).
4) Ariyonlar kelishidan bir qancha vaqt oldin dunyoga kelgan Moxinijidoro,
Xarappa madaniyatlarining bunyodkorlari turkiy xalqlardir. Bu fikr prof.
Nemechga tegishli.
5) Uzoq Sharqda bir qism turkiylar Jong Tik nomlari bilan mil. av. 1328
yilda jiddiy bir siyosiy quvvatga ega bo’lgani Xitoy manbalarida uchrar ekan.
Tik nomini Turkning buzilgani deydilar.
6) Turkiy xalqlarning O’rta Amerika madaniyatining asoschilaridan deb
qaraydiganlar bor. Keyingi paytlarda Amerika hindularining tilidagi turkiy
elementlar haqida fikrlar o’rtaga tushmoqda. Rassom Rerix Oltoy tili bilan
Amerika hindularini benihoya o’xshash topadi.
Demak, biz bu xalq agar o’zbek, Temur aytganidek, uning bosh bo’g’ini
bo’lsa, sovet davri qo’shiqlarida kuylanganidek «nomi qul qashshoq gado»
emas, jahon sivilizatsiyasining chorrahasida kelgan, bo’lar-bo’lmas yurtga
emas, dunyoga dunyodorlik qilib kelgan bir millatga avlod ekanmiz. Va bu,
shubhasiz, har bir millatdoshimizda g’urur, iftixor uyg’otadi. Bizda esa uzoq
zamonlar shu tuyg’uni toptadilar. Bu tuyg’u o’lgan kundan boshlab millat
manqurtga aylanar edi. Hokim millatga shu kerak edi. Va bu narsa keyingi
paytlarga qadar davom etib keldi. Uzoqqa bormaylik. 1992 yil 27 yanvarda
«Izvestiya» gazetasida Sidorov deganning bir maqolasi chiqdi. Nomi: «Chto
bilo do islama, chto stalo posle». Muallif fikricha, hozirgi O’rta Osiyoning
gullab yotgan shaharlarini arablar kelib vayron qildilar, xalqini qirdilar. Va
olis sahrolardagi yarim yovvoyi ko’chmanchi turkiy qavmlar kelib bu
yerlarni egallab oldilar. Turkiy xalqlar tarixi shundan boshlanadi.
Bu yerda eng kami 3 ta sekin portlaydigan bomba qo’yilgan.
1) Turkiy xalqlar O’rta Osiyoga kelgindi. Uning asl egalari ariyanlardir, Eron

lahjalarida so’zlashuvchilardir.
2) Turkiy xalqlar madaniyatdan uzoq yarim yovvoyi edilar. Ularning asl
madaniyatini ariyanlar — eroniylar yaratib berganlar.
3) Islom uning gullagan madaniyatini yo’q qildi. O’rta Osiyoda, uning qoq
markazi O’zbekistonda esa, o’zbeklar va tojiklar yonma-yon yashaydilar.
Ularni katta akaga muhtoj qilish uchun mana shunday bir-birini qayrab turish
kerak.
Bundan 77 yil muqaddam yozilgan «Hind ixtilolchilari»da ingliz Marling
musulmon Mavlono Nu’monga shunday deydi: «Biz Hindustonni adolat
bilan oldik, adolat bilan saqladik. Yana adolat bilan o’zingizga qaytarmoqchi
bo’lamiz… Eski Hinduston madaniyatining tub egasi musulmonlar edilar…
Shu pallada ham Hindustonda eng yaxshi tayyorlangan ulus musulmon
ulusidir. Biz istar edikkim, butun Hind hukumatini musulmonlarga
topshiraylik…Biroq, bilasizkim, Hindustonda ko’pchilik musulmonlar-da
emas. Hindular, sekhiylar, ma’juslar birlashib hukumatni o’z qo’llariga
olmoqchi bo’lsalar, nima qilamiz?!».
Ikkinchisi — “Bugungi turk eli Turkiston va uning yaqin tarixi”. 1981 – 2-
nashri. 1-nashri 1929 yilda Misrda amalga oshirilgan. Bu kitob XVI asrdan
1924 yilgacha – Turkistonning parchalanishigacha bo’lgan davrni o’z ichiga
oladi. Bu buhron va mustamlaka davridir. Yangi uyg’onish davridir. Bu
asarni xorijda jadidchilik bo’yicha qo’llanma o’rnida ko’radilar. 700 betlik
kitobning 500 beti mustamlakachilik davri haqida. Ularning bir qismini
muallif o’zi ko’rgan, guvohi bo’lgan, hatto qahramonlaridan bo’lgan.
Shuning uchun bu tarix ayrim jihatlari bilan Boburning «Boburnoma»sini
esga tushiradi. Rus istilosining mohiyati haqida, Turkistonning kelajagi
haqida, turkistonlining – o’zbekning milliy xususiyati haqida bundan aniqroq
topib aytgan ikkinchi odamni topish qiyin bo’lsa kerak. (Misollarni

istagancha keltirish mumkin). Bu kitoblarni tarjima qilish kerak. Bu asarlar
o’quvchilar ongiga singishi kerak.
Nihoyat, beshinchi masala zamonning zayli bilan ayrim an’anaviy
tushunchalarning yangicha talqin kasb etishidir. Bu bilan ham hisoblashmoq
kerak. Mana ilm-fan tushunchasini olaylik. Uning kerakli, foydali ekanligi
besh qo’lday ayon. Uni o’rganish farz. «Qur’oni karim»da ilm 751 o’rinda
tilga olingan. Lekin u yovuzlikka xizmat qildirilsa-chi? Unda qanday
yondashish kerak?
Madaniyat o’z-o’zicha yaxshi, kerakli narsa. Biroq inson zarariga qaratilsa-
chi? Biz bu davr adabiyotida shu holatni ilg’ashni, lekin
adabiyotshunosligimiz tazyiq sababidan uni oydinlashtira olmaganligini
ko’ramiz.
1908 yilda Davlat Dumasi majlisida musulmon fraktsiyasidan so’zga chiqqan
deputat Yenikeev podsho idorasining g’ayriruslarga olib borayotgan
ruslashtirish siyosatini tanqid qilib Il`minskiyning «Bizning uchun ruscha
yaxshi bilmaydigan va ko’p xatolar bilan yozadigan va birgina gubernator
emas, eng oddiy chinovniklarning oldida ham titrab o’tiradigan muftilar
bo’lsalar yanada yaxshi bo’lardi» degan fikri bu siyosatning mohiyatini
tashkil etganini ko’rsatgan edi. ( Darvoqe’,bu nuqtai nazar «G’ayri ruslar
nizomnomasi»ga asos bo’lib xizmat qilgan edi) («Tarjimon» g. 1908 y. 24
iyun).
Bu munosabatlar yo’qoldimi? Nalivkinning «Istoriya Kokandskogo
xanstva»sini oling. U takabburlik bilan shunday degan edi: «Bizning kazak
askarlarimiz o’zimizning marjalardan ko’ra sart ayollariga ko’proq boradilar.
Chunki ular juda arzon turadilar…» Mashhur rus turkologi V.V.Radlovning
yaqinda «Iz Sibiri» degan kitobini bir munosabat bilan varaqlagan edim. U
1868 yilda rus askarlari bilan deyarli bir vaqtda Samarqandda, Nurotada,
Qarshida bo’lgan. O’zbeklar haqida, ularning turmushi haqida bir qator

fikrlar bildirgan, Vereshchagindan farq qilmaydi. Mana, qoraqalpoq,
turkman, qirg’izlarni o’zbeklar bilan qiyoslab aytgan gapi: «V nravstvennom
otnoshenii oni vigodno otlichayutsya ot uzbekov, u kotorix sarit ujasayushaya
beznravstvennost`…» «Krome koristolyubiya i jadnosti osnovnimi chertami
ix xaraktera yavlyayutsya trusost`, jestokost`, kovarstvo i litsemerie» (M.
1980, 568-b.). Buni asrlar osha tarix va sivilizatsiyaning markazida kelgan,
o’z shijoati va axloqi bilan jahoniy e’tirof topgan millatning sha’niga
munosib deb bo’lmas.
XIX asrning oxiri XX asr boshlari adabiyotigina emas, umuman ijtimoiy
tafakkuri bilan shug’ullanadigan har bir mutaxassis bu faktlar bilan
hisoblashmog’i kerak. Muhimi, ushbu faktlar milliy g’oya va milliy mafkura
nuqtai nazaridan ko’rib chiqilishi kerak.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Qosimov B. va b. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. – T.:
Ma’naviyat, 2004.
2. Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti masalalari. – T.: Universitet,
1998.
3. Ziyoev N. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi
kurash. –T.: SHarq, 1998.
1. Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. –T.: O’zbekiston, 2008.
2. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining xasrati tarixi. – T.: Fan,
1991.
3. Fitrat. Amir Olimxonning hukmronlik davri. –T.: “Minxun” xayriya
nashriyoti, 1992.
4. Narshaxiy. Buxoro tarixi. –T.: “Meros”, 1991.
5. Sahbo. Tanlangan she’rlar. –T.: Fan, 1993.

Jadidchilik va jadid adabiyotini ilmiy o‘rganish bosqichlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish