Jadidlar maktabida tabiatshunoslikni o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jadidlar maktabida tabiatshunoslikni o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari

Купить

Jadidlar maktabida tabiatshunoslikni o’qitishning o’ziga xos
xususiyatlari .
Режа:
1.Жадид мактабларинит ташкил этилиши.
2.Maxmudxo’ja Behbudiy, Munavvar qori Abdurashidxon 0’g’li.
Abdulla avloniy, Abdurauf Fitrat, Abduqodir Shakurriylarning ta’lim
tarbiya va tabiatshunoslikni 0’qitis haqidagi qarahslari.

“ Jadid” so‘zi arabcha so‘z bo‘lib, “yangi”, “jadidchilik” esa yangilik
tarafdorlari degan ma’noni bildiradi. X I X asr oxiri – XX asrning boshlarida
Turkistonda chor mustamlakachiligining kuchayishi natijasida o‘lkada jadidchilik
xarakatining vujudga kelishiga sabab bo‘ldi. Jadidlar Misr, Turkiya, Kavkaz,
Turkiston va boshqa o‘lkalarda siyosiy oqim sifatida yuzaga keldi. Jadidlar o‘z
davrining eng ilg‘or kishilaridir. Bu kishilar jamiyatning qaysi tabaqasiga
mansubligidan qatiy nazar, yangilik, taraqqiyot, ma’rifat va madaniyat tarafdori bo‘lib
chiqdilar.
Turkistonlik jadidlar ona Vatanlarini mustaqil, ozod holda ko‘rishni o‘zlarining
bosh maqsadlari deb bildilar. Jadidchilik nomoyondalari m illiy ozodlik kurashida
qurol kuchi bilan muvaffaqiyat qozonib bo‘lmas l i ni bilishar . SHu bois ular milliy
istibdodga tushib qolishlarining sabablarini tahlil qilib, bularning tub ildizlari yo‘q
qilib tashlash lozimligini anglab etdilar. Natijada jadidlarining hamma narsadan oldin
halqqa ma’rifat berish lozim degan g‘oyasi yuzaga keldi. Jadidlar 1906 yildayoq
“Taraqqiyot” deb nomlangan gazeta nashr ettirib, o‘z g‘oyalarini tarqata boshladilar.
Turkistonning turli shaharlarida jadid maktablari ochilib, ularda diniy ilmlar bilan
birgalikda dunyoviy bilimlar jumladan tabiat haqidagi bilimlar ham targ‘ib qilina
boshlandi. Jadidlar uchun ilm va ma’rifat yagona qurol bo‘lib, ular shu qurol
yordamida o‘lkada ijtimoiy – iqtisodiy va madaniy taraqqiyot uchun kurashmoqchi
bo‘ldilar. Jadidlar o‘z ezgu orzularini, faqat maktab, ma’orif va ta’lim tarbiyani to‘g‘ri
yo‘lga qo‘yish, uni rivojlantirish bilangina amalga oshirish mumkin, deb bildilar.
Jadidlar ma’rifati haqida gap ketganda dastlab Qirimlik Ismoil Gaspirinskiyni
tilga olish kerak. U Rossiya musulmonlari orasida birinchi bo‘lib “ maktabi usuli
jadida” yani “ yangi usul maktabi” ga asos soldi. Ismoil Gasprinskiy taklif etgan “
Usuli jadid” maktabining tuzilishi, darslarning tashkil qilinishi, o‘qitish metodikasi,
nazorat turlari ko‘p jihatdan Evropa talim tizimiga yaqin bo‘lgan. U madrasalarni
isloh qilish, dunyoviy fanlarni o‘qitish masalalarini ko‘tardi. Jumladan, diniy fanlar
bilan birga tibbiyot, kimyo kabi fanlarni o‘rganish zarurligi haqida so‘z yuritadi.
I.Gasprinskiy yangi usulni targ‘ib qilish, jadid maktablarini tashkil ettirish uchun turli

joylarga safar qiladi. Turkistonda ham 2 marta bo‘lib, mahalliy halq yordamida,
dastlabki yangi usul maktablari ochishga muvaffaq bo‘ldi.
Jadidlar, eng avvalo, o‘qitishning eski usul lari o‘rniga yoshlarga zamonaviy
ilmlarni o‘rgatish zarurligini tushunishlari bilan birga, ta’lim tizimida ona tilini
chuqurroq o‘rgatish, ona tilidagi darslarni ko‘paytirish, boshqacha qilib aytganda,
o‘quv dasturida ona tilidagi darslarni oshirish orqali yoshlarda vatanparvarlik,
millatparvarlik tuyg‘usini shakllantirish mumkin degan hulosaga kelish va bu yo‘ldagi
dadil harakat jadidlarning ma’rifat sohasidagi yangicha qarashlar i , aniqrog‘i
Konsepsiyasi edi. Ana shu harakat zamirida jadidlarning pedagogik qarashlari ham
shakllanib bordi. Jadidlar “Taraqqiyot” gazetasida maktab dasturiga alohida e’tibor
berdi. Ularning ayrim dasturlariga ko‘ra, boshlang‘ich maktab 4-sinfdan tashkil
topishi kerak. Unga 7-yoshdan kichik bolalar qabul qilinmaydi. Dasturda qanday
fan lar o‘qitilishi bilan birga maktabning tashkiliy tomonlari haqida ham aniq
ko‘rsatmalar bor edi . Jumladan, yilda to‘qqiz oy taxsil, uch oy ta’til bo‘lishi haqida,
o‘quvchilarni maktabga avgustning 15 - sana sidan 1sentyabrgacha qabul qilish, 15
mayda imtixon bo‘lishi haqida qaror keltirilgan. Dasturda bayramlarda bir kun dam
olish bo‘lishi, maktabda darslar ketayotganda maktabga qabul qilish to‘xtatilishi
to‘g‘risida qaror ham mavjud bo‘lgan .
Jadidlarning tarbiya haqida qarashlari ham ilg‘or fikrlar bilan boydir.
Jadidlarning tarbiya odob – ahloq haqidagi fikrlari, asosan qadimdan islom olamida
qaror topgan qarashlar negizida shakllangan. Jadidlar ajdodlardan bolalar, umuman,
inson tarbiyasida musulmonlarga xos diyonatli, sahovatli, xushahloq, xushmuomula
bo‘lishi singari muhim hislatlarni qabul qildilar. Ayni zamonda ularning pedagogik
qarashlarida yangi bir tushuncha paydo bo‘ldi. Bu tarbiyada muhit, zamon,
sharoitning o‘rni to‘g‘risidagi qarashdir. Jadidlar pedagogikasi ijtimoiy hayot, uning
talablari, ehtiyojlarini hisobga olish bilan o‘zlarigacha bo‘lgan SHarq
pedagogikasidan bir qadam siljish bo‘lgan edi.
Jadidlar komil inson – bu, eng zamonaviy insondir. Zamonaviy inson esa,
millat va Vatan manfaatini barcha narsadan ustun qo‘yuvchi, ma’rifatli, diniy va
zamonaviy ilm-fanlarni egallagan hushahloq, tarbiyali kishidir deydi.

Markaziy Osiyo jadidchiligi haqida gap ketganda buni Be h budiy, Munavvar
qori, S h akuriy, Fitrat, A.Avloniy kabi o‘nlab ma’rifatparvar ilm darg‘alarning
faoliyatisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi, aksincha ular haqida gap ketganda jadidchilikni
chetlab o‘tib bo‘lmaydi:
Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkistonda jadidlar xarakati asoschilaridan biri,
jahonga mashxur bo‘lgan geografiyashunos, atoqli jamoat arbobi, buyuk islomshunos,
pedagog olimdir.
Be h budiyning nomi Turkiston maktab maorifida keng o‘rin egallaydi. U birinchi
bo‘lib o‘lkada yangicha usuldagi maktablarning tashkil etilishni targ‘ibotchilaridan va
amaliyotchilaridan biridir. Bexbudiy “usuli jadid” maktabining qonun qoidalarini
I.Gasprinskiy va uning maqolalaridan o‘rganadi. U “usuli jadid” maktablari uchun bir
qancha darsliklar yozdi. “Qisqacha umumiy jo‘g‘rofiya”, “Bolalar maktubi”, “Aholi
jo‘g‘rofiyasiga kirish”, “Rossiyaning qisqacha jo‘g‘rofiyasi”, “Amaliyot islomi”,
“Islomning qisqacha tarixi” va boshqalar.
Bexbudiyning yangi maktablar uchun yozgan asarlari maktablarning islohida
katta xodisa bo‘ldi. Ayni davrda bu darsliklar nazariy, ilmiy va amaliy jihatdan keng
qo‘llaniladi. Bexbudiy Turkistonning kelajagi uchun yangi kadrlarida,
mutaxassislarida va o‘qimishli yoshlarida deb biladi. SHuning uchun har bir yozgan
maqolasida yangi taraqqiyotga javob beradigan mutaxassis tarbiyalab etishtirish
masalasini ko‘yardi.
Munavvar qori Abdurashidxon o‘g‘li XX – asrning birinchi choragida faqat
Turkistondagida emas, Rossiya musulmoni ziyolilari orasida ham mashhur edi.
Jamoatchilik uni yangi usul maktablari asoschisi, mohir muallim, darslik va o‘quv
kitoblari muallifi, jamoat arbobi sifatida xurmat ila tilga olardi.
Munavvar qori Toshkentda “usuli savtiya” maktabini ochadi. U maktabni avval
o‘z hovlisida, keyin boshqa joylarda ochishga xarakat qilardi. U maktabni isloh
qilmay turib, odamlarning ongda o‘zgarish yasab bo‘lmasligini yaxshi tushunib etgan
edi.
Munavvar qori yoshlarni chet elga yuborishni, u erda ilm fanni o‘rganishni
targ‘ib qiladi. U 1916 yili Toshkentda yig‘ilishda nutq so‘zlab shunday deydi:

“O‘zbek ziyoli bolalarining Germaniyaga borib o‘qitishga juda muhtojmiz, bolalar
o‘qib, ilm tahsil olib kelsalar, millatga katta xizmat qila oladilar”. Munavvar qori fors,
arab, rus, turk tillarini mukammal bilgan. Munavvar qori 1917 yil may oyida
taraqqiyparvar musulmon yoshlari va ruxoniylar ishtirokida o‘tgan quriltoyda
“S h o‘roi islomiya” jamiyati raisini muovini etib saylanadi. Natijada ilg‘or fikrli
kishilar uning atrofida to‘plana boshlaydi. U 1918 yil may oyida Toshkent shahrida
“Turk o‘chog‘i” ilmiy madaniy jamiyati tuzadi. U insonning ma’rifatli bo‘lib, ko‘zi
ochilmaguncha na o‘zini, na halqining erkini muhofaza qila olishini, bu iymonsiz
ekanini mutafakkirona noziklik bilan o‘z asarlarida ifoda etadi.
Abdulla Avloniy 1907 yilda Toshkentning Mirobod mahallasida, keyinchalik
Degrez mahallasida yangi usuldagi maktablar ochdi. Xadrada “Maktab kutubxonasi”
nomli kitob do‘ k oni ochdi. Avloniyning maktabi o‘z oldiga qo‘ygan maqsad va
vazifalariga mashg‘ulotlarni sinf – dars tizimi asosida o‘z ona tilida olib borilishi
bilan eski usul maktablaridan farq qilar edi. U o‘z maktabida bolalarga tabiat,
geografiya, tarix, adabiyot, til, hisob kabi fanlardan ma’lumotlar berar edi. Ayniqsa
o‘quvchilarni tabiat fanlari o‘simliklar, hayvonlarning hilma – hilligi ularni parvarish
qilish usullari haqida ma’lumotlar berilishi juda qiziqtirgan. A.Avloniy maktablarda
tabiiy fanlar ham o‘z rivojini topgan.
A.Avloniy “Usuli jadid” maktablari uchun to‘rt qismdan iborat “Adabiyot
yoxud milliy she’rlar”, “Birinchi muallim”, “Turkiy guliston yoxud ahloq”, “Ikkinchi
muallim”, “Maktab gulistoni” kabi darslik va o‘qish kitoblari yaratdi. Bu asarlarida
dunyo halqlari asarlarini ulug‘lab, o‘z halqini dunyoviy ilmlarni egallashga,
madaniyatli va ma’rifatli bo‘lishga chaqiradi.
A.Avloniy birinchi marta pedagogikaga ta’rif berib “Pedagogika bola
tarbiyasining fani demakdir” deydi. Avloniy bola tarbiyasining nisbiy ravishda
quyidagi to‘rt bo‘limga ajratadi.
1. Tarbiyaning zamoni
2. Badan tarbiyasi.
3. Fikr tarbiyasi.
4. Ahloq tarbiyasi.

Avloniy tarbiya doirasini keng ma’noda tushunadi. Uni birgina ahloq bilan
chegaralab qo‘ymaydi. U birinchi navbatda bolaning sog‘ligi haqida g‘amxo‘rlik
qilish lozimligini uqtiradi.
Avloniyning fikricha, sog‘lom fikr, yaxshi ahloq, ilm ma’rifatga ega bo‘lishi
uchun badanni tarbiya qilish zarur. “Badanning salomat va quvvatli bo‘lmog‘i
insonga eng kerakli narsadir. CHunki o‘qimoq, o‘qitmoq, o‘rganmoq va o‘rgatmoq
uchun insonga kuchli, kasalsiz organizm lozimdir”.
Bolalarda fikrlash qobiliyatini o‘stirish va bu tarbiya bilan muntazam
shug‘ullanishi benihoyat zarur va muqaddas bir vazifa. Binobarin, u muallimlarning
“diqqatlariga suyangan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadir. Negaki
fikrning quvvati, ziynati, kengligi, muallimning tarbiyasiga bog‘liqdir”.
A.Avloniy ilmning jamiyat taraqqiyotidagi rolini tushunardi. SHuning uchun
yoshlarni ilm sirlarini bilishga, ayniqsa tabiiy fanlarni bilishga chaqiradi. CHunki bu
fanlar tabiatda bo‘lgan xodisalarni mohiyatini echishga imkon beradi. YOshlarni kitob
mutoala qilishga chaqiradi. Uning fikricha, ilm agar jamiyat manfatiga xizmat
qilmasa, halq farovonligi yo‘lida qo‘llanmasa, u o‘likdir. A.Avloniy o‘z ilmini amalda
qo‘llay oladigan kishilarga yuksak baho beradi, ularni dono insonlar, deb biladi.
Abdurauf Fitrat XX-asr boshlarida Vatan mustaqilligi va millat farovonligi
uchun kurashgan jadidchilik xarakati namoyondalaridan biri, u yirik olim, davlat va
siyosat arbobi, mohir pedagog va buyuk ma’rifatpar - vardir. Fitrat o‘zbek olimlari
ichida birinchi bo‘lib, o‘sha davrda professor unvoniga ega bo‘lgan olimdir. Fitrat o‘z
asarlarida ta’lim tarbiya va uning maqsadlari maktab-maorif ishlari, bilim berish
usullarini va vositalari haqida, ma’rifatli insonlarni tarbiyalash yo‘llari haqida
to‘xtalgan. Fitrat yoshlarni chet tillarni o‘rganishga da’vat etgan. U mamlakatni
rivojlanishi uchun chet ellar fani, madaniyatidan xabardor bo‘lishi lozim deb bilardi.
U halq maorifi noziri bo‘lgan davrda talabalarni Germaniya, Turkiyaga u erdagi
ilg‘or Evropa ilm-fan, tabobat, texnika sirlarini o‘rganish uchun yuborish
tash kilotchi laridan biri bo‘ldi. Fitrat insonning kamolotga etishish uchun badan
tarbiya muhim ahamiyatga ega ekanligini aytib, insonning butun a’zosi salomat va
quvvatga ega bo‘lmasa, unday inson uzoq yashamasligini qayd qiladi. Bolalarning ilm

olishi bilan birga ularning badan tarbiyasiga ahamiyat berilishi lozim. Fitrat
bolalarning sog‘lom bo‘lib, kamol topishi haqida gapirar ekan, ularni yoshligidan sof
havodan bahramand qilishni tavsiya etadi. Fitratning ahloqiy tarbiya haqidagi fikrlari
ham muhim ahamiyatga ega. Fitratning uqtirishicha, bolalar suvga o‘xshaydilar. Suv
qaysi rangdagi idishda bo‘lsa, o‘sha rangda tovlangan kabi bolalar ham qanday
muhitda bo‘lsalar, o‘sha muhitning har qanday ahloq va odatni qabul qiladilar.
Madaniyatli millat bo‘lish uchun bolalarning ahlok tarbiyasiga katta ahamiyat berish
kerakligi qayd etadi. Fitrat ahloqiy tarbiyada, avvalo, ota-ona va muallimlarning
o‘zlari go‘zal ahloqli bo‘lishlari zarurligini aytadi. Fitrat vatanning ravnaq topishi
uchun dunyoviy ilmlarni egallashga da’vat etadi.
Abduqodir S h akuriy jadidlar pedagogikasini Abduqodir S h akuriy siymosisiz
tasavvur qilish qiyin. C h unki u o‘z zamonasining etuk olimi, maorif fidoyisi edi.
S h akuriy Samarqandda yangi usulda birinchi maktabni tashkil qilgan kishidir.
S h akuriy maktabida aniq dastur asosida dunyoviy fanlar ham o‘qitilgan .
Taniqli olim Jo‘ra Yo‘ldoshev o‘zining “Ta’lim istiqloli yo‘lida” nomli kitobida
S h akuriy ishlari haqida shunday fikr bildiradi “A.S h akuriy o‘qish, o‘qitish uslubidagi
yangilikning ahamiyati shundaki, birinchidan u o‘sha davrda mavjud bo‘lgan eski
o‘qitish usullarini qo‘llamaydi. Ikkinchidan maktabda kichik yoshdagi o‘g‘il va qiz
bolalarni birga o‘qitish uslubini joriy qildi. Uchinchidan, bolalarni ona tilisida
o‘qitishga qat’iy rioya qildi, chet tillarni o‘rganishga da’vat etdi. To‘rtinchidan, yangi
usul maktablari uchun juda sodda, tushunarli tilda darsliklar tuzib, ularni nashr etdi.
Beshinchidan o‘z maktablariga mehnat va musiqa darsliklarini kiritdi. U o‘z
o‘quvchilariga qishloq xo‘jaligi va bog‘dorchilikka oid ishlar bilan tanishtirdi. Bu
mashg‘ulotlar uchun maktab dasturidan alohida soatlar ajratdi”.
Bu fikrlar Shakuriyning pedagogik faoliyatiga berilgan eng qisqa, ayni paytda
batafsil ta’rifdir.
Jadidlarning ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari va harakatlari natijasida O‘rta
Osiyoda jumladan O‘zbekistonda dunyoviy ilmlar tabiat fanlari, fan texnikaga,
tabobatga oid ilmlarni rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Jadidlarning ta’lim-tarbiya
to‘g‘risidagi qarashlari shu bilan xarakterliki, ular ajdodlarimizning bu boradagi

qimmatli fikrlari ilg‘or, zamonaviy qarashlar bilan uyg‘unlashtirdilar. Shu bois
ularning pedagogik qarashlari ijtimoiy zaminga asoslangani bilan hanuzgacha o‘z
ahamiyatini saqlab kelmoqda.

Asosiy adabiyotlar
№ Muallif Adabiyot
nomi Adabiyo
t turi Nashr
yili Adabiyo
t ARM
dagi
shifri Adabiy
otning
ARM
dagi
invento
r
raqami ARM
dagi
soni
1. A.T.G‘ofurov
va boshqalar Biologiyani
o’qitishning
umumiy
metodikasi o’quv
qo’llan
ma 2005 U-6761 74.264.
5
T 63 12
2. A.T.G’ofurov,
J.O.Tolipova
boshqalar Biologiyani
o’qitish
metodikasi Darslik 2012 U-6761 74.264.
5
T 63 1 0
3. И.Ф.Шефер,
Б.Э.Матчонов Обшая
методика
преродаван
ия
биологии учебное
пособие 2005 012652 6869
Sh531 5
4. Steven
J.Osterling. Multi ple-
Choise Constru
cted-
Respons 2004 - - Elektr
on
varian
t

Jadidlar maktabida tabiatshunoslikni o‘qitishning o‘ziga xos xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish