Jahon adabiy tanqidchiligining o‘zbek adabiy tanqidchiligiga ta’siri

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	31.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jahon adabiy tanqidchiligining o‘zbek adabiy tanqidchiligiga ta’siri

Купить

$San’at asari ijodkor bilan kitobxon o‘rtasidagi muloqotni tashkillashtiradi . Sharq adabiyotshunosligida ahli dark, ahli idrok, ahli zurafo singari istilohlar ko‘p uchraydi,bunda badiiyat olamidan huzurlanuvchilar tushuniladi. Sharq adabiyotshunosligida ilmi naqd badiiy asarni baholaydigan soha tarzida rivojlangan.”Naqada”o‘zagidan kelib chiqqan tanqid istilohi tekshirmoq ,o‘rganmoq, yutuq, kamchiligini aniqlamoq kabi ma’noni bildiradi.Yunonchada “kritik”so‘zi bilan ifodalangan tanqid keng ma’noda mulohaza bildirmoq, fikr yuritmoq ma’nolarida qo‘llangan. Munaqqidlar matn bilan ishlashda so‘z zamiridagi ma’no qatlamni anglash,sharhlash orqali badiiy qimmatini belgilab borganlar.Bu jarayonni o‘rganish talabani mustaqil fikrlash, ilmiy salohiyatini oshirishga zamin yaratadi. Badiiy asar yaratilishi bilan unga baho berilar ekan,ma’lum mezonlarga asoslanadi.Qadimda asar yutuq ,kamchiligini ko‘rsatishda munaqqid yuksak didi, dunyoqarashi muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.”Al mo‘‘jam”,”Badoyi’ us\sanoye’” kabi asarlar sharq tanqid ilmi tarixini yoritishda muhim sanaladi. Aristoteldan Gegelgacha adabiy tanqidni harakatdagi estetik harakat tarzida taqdim etib,badiiy asarni yaxlit tuzilma tarzida o‘rganganlar. Sharqda sharh,tafsirning qadri baland bo‘lib,zehni kuchli allomalar bunday sharafli,mas’uliyatli vazifani uddalaganlar.Har bir so‘z,belgi ,imo,ishorani ilg‘ash,aniq hamda to‘g‘ri sharhlash ,asoslash katta ilmiy salohiyatni talab etgan. Muqaddas kitobga tafsir bitish tilni puxta bilish, so‘z ma’no xususiyatini anglash,quvvai hofizaga egalikni taqazo etadi. G‘arb tanqidshunosligida ham matn talqini ta’limotiga e’tiborni kuchaytirgan. Germenevtika talqin nazariyasi,ma’noni anglatish ta’limoti bo‘lib, asarni o‘zlashtirishni osonlashtiradi. Aksiologiya, ontologiya, germenevtika ilmi hozir ham jahon munaqqidlarini qiziqtirayotgan dolzarb masala hisoblanadi.Badiiy asar yashovchanligini belgilovchi nazariy ta’limotlar filologik tadqiqotlarga yo‘l ochadi. Adabiy tanqidning o‘ziga xos xususiyati – aniq badiiy asarlarni o‘z qiziqish doirasiga kiritishi bo‘lib, adabiyotshunoslikning muhim ahamiyatga ega va adabiy jarayon taraqqiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatuvchi qismlaridan biri sanaladi. Zero,$

adabiyotshunoslik uch tarkibiy qismdan iborat: adabiyot tarixi. adabiyot nazariyasi
va adabiy tanqid.
Adabiyot tarixiy – badiiy adabiyotni retrospektiv ravishda, ya’ni "orqaga nazar
tashlab turib", o‘tmishda kechgan hodisa sifatida tekshiradi. Boshqacha qilib
aytganda, adabiyot tarixi badiiy ijodning tarixga mansub bo‘lib qolgan yoki
qolayotgan qismini o‘rganadi, tekshiradi. Adabiyot tarixi so‘z san’atining vujudga
kelishi va rivojlanishi tarixini tadqiq etadi, umumlashtiradi, bir xalqning va
umuman, kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyotida badiiy adabiyotning roli va
ahamiyatini belgilaydi.
Soha so‘z san’atining mohiyatini, taraqqiyot qonuniyatini, kishilik jamiyati
rivojidagi o‘rni va rolini, o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq etadi, badiiy asarlarni
tahlil qilish tamoyillari va ularga baho berish me’yorlarini belgilaydi. Adabiyot
nazariyasi o‘tmish va bugungi kun adabiy-tarixiy jarayonidan nazariy xulosalar
chiqaradi.
Adabiy tanqid esa adabiy ijod oqimining borishiga bevosita aralashadi, uning
hamma hodisalariga ishtirok etadi, adabiyotning asosiy xususiyatlari shakllanishiga
ta’sir ko‘rsatadi. Adabiy tanqid zamonaviy badiiy asarlarni xalq hayoti, uning
hozirgi kundagi ehtiyoj va talablari jihatidan o‘rganadi, baholaydi, fazilat,
nuqsonlarini aniqlaydi, yozuvchilarning ijodiy o‘sishlariga va adabiyotning
ravnaqiga ko‘maklashadi.
Adabiyotshunoslikning shu uchala tarkibiy qismi orasidagi mushtarak tomonlar
shundaki, har uchalasi ham estetik bilimning o‘ziga xos aniq ko‘rinishlaridir,
falsafa va estetika ularning umumiy metodologiyasidir, ular xalq tarixi, xalq tili,
xalq madaniyati, folklor va xalq estetik tasavvurlarining jonli taraqqiyot tarixi
negizida rivoj topadi. Shu boisdan ko‘p hollarda bir olimning o‘zi, aytaylik,
I.Sulton yo M.Qo‘shjonovlar ayni holatda ham adabiyotshunos, ham
munaqqiddirlar.
Adabiyotshunoslikning uch tarkibiy qismi o‘rtasidagi o‘zaro tafovutlarga
kelganda shuni aytish zarurki, ayirmalar ko‘proq xalqning zamonaviy hayoti va
milliy adabiyotga munosabati masalalariga bevosita daxldorlikda ko‘rinadi.

Binobarin, adabiy tanqidni adabiyotshunoslik dan farqlashga imkon beradigan
estetik xususiyatlar quyidagilar: 1) xalq va jamiyatning zamonaviy hayoti bilan
bevosita bog‘langanlik; 2) zamonaviy milliy-badiiy jarayonni tahlil etish va bu
orqali ijtimoiy hayotga estetik ta’sir ko‘rsatish; 3) xayot va adabiyotni estetik
bilishga yo‘nalganlik, hayot orqali adabiyot to‘g‘risida muhokama yuritish: 4)
umuman, adabiyotshunoslik zamon sinovidan o‘tgan ijobiy adabiy- badiiy,
hodisalarni tadqiq etadi va ulardan ijobiylarini alohida ta’kidlab ko‘rsatadi; 5)
tanqidda badiiy jarayon tahlilida ilmiylik, sotsial pafos va mahoratshunoslik o‘zaro
uyg‘unlashib ketadi; 6) tanqid chaqqon harakatchanlik, estetik jangovarlik va
publitsistik uslubga moyildir; 7) tanqid tezkor va tezpishar estetikadir, o‘ziga xos
aniq amaliy estetikadir; 8) adabiyot tarixi estetika tarixi bilan, adabiyot nazariyasi-
estetika nazariyasi bilan uyg‘un bo‘lsa, adabiy tanqid estetik tanqid bilan
uyg‘undir.
Adabiyotshunos va tanqidchi orasidagi farqlar ham anchagina, bular
quyidagilardan iborat: 1) adabiyotshunos ilmiy tafakkur maydonida, tanqidchi esa
ilmiy va badiiy tafakkurning qo‘shilish maydonida harakat qiladi; 2)
adabiyotshunos o‘tmish adabiy meros ustida, adabiy tanqidchi esa jonli adabiy
jarayon ustida so‘z yuritadi; 3) adabiyotshunos o‘tmish adabiy jarayoniga, adabiy
tanqidchi esa, aniq asarga ko‘proq urg‘u beradi; 4) adabiyotshunos "yaxshi
ma’nodagi akademizm"ga, bilvosita faollikka tayanadi, tanqid esa operativlikka va
bevosita faollikka suyanadi; 5) adabiyotshunos mutaxassislarga qarata so‘zlaydi,
adabiy tanqidchi esa ommaga qarab so‘zlaydi; 6) adabiyotshunos estetikani
boyitadi, adabiy tanqidchi adabiyotshunoslikni va hokazo.
Adabiyotshunoslikning tarkibiy qismlari o‘zaro uzviy bog‘langan bo‘lib, biri
ikkinchisini to‘ldiradi, boyitadi. Shunday qilib, adabiyot tarixi, adabiyot nazariyasi
va adabiy tanqidning tadqiqot tamoyillari bitta, ammo predmeti bir-birinikidan farq
qiladi.
Adabiyotshunoslikda, jumladan, rus adabiyotshunosligida ham tanqid tarixiga
taalluqli talay asarlar yaratilganiga qaramay, bu sohada hamma adabiyotlar uchun
ma’qul va manzur tushadigan mushtarak metodika hali maydonga kelganicha yo‘q.

Hozircha ilmda hamma uchun manzur tushgan birdan-bir qoida – tanqid tarixini
adabiyot tarixining asosiy bosqichlari bilan aloqadorlikda o‘rganishdir. Bu
yo‘nalishning ilmiyligi shundaki, u adabiy-tarixiy jarayonda adabiyot va san’atning
tanqid bilan uzluksiz rivojlanishini doimo ko‘zda tutadi.
Shuni unutmaslik kerakki, tanqid tarixi adabiyot tarixining takrori bo‘lmasligi
lozim. Adabiyot va san’at tarixida tanqidga oid material ikkinchi o‘rinda turgani
kabi tanqid tarixida ham adabiyot tarixiga oid material faqat yordamchi o‘rinnigina
zgallashi mumkin. Bunda tanqid tarixining badiiy adabiyot tarixi bilan
chambarchas aloqasi va tanqid tarixining nisbatan mustaqilligi adabiy
tanqidchilikning rivojini tayin etuvchi shart-sharoitning o‘ziga xos xususiyatlarini,
albatta, e’tiborga olmoq demakdir.
Bu o‘ziga xoslik shundan iboratki, o‘zbek adabiy tanqidi ham san’at va
adabiyot taraqqiyotining asosiy qonunlari allaqachon kashf etilgan davrda rivoj
topdi. Bunday sharoitda tanqidchining vazifasi xuddi shu kashf etilgan qoidalarni
chukur anglash va shundan kelib chiqib to‘g‘ri, xolis baholashdan iborat bo‘lib
qoladi.
Adabiy tanqidning vazifasi yozuvchilar ijodini, adabiyotimizda voqea
darajasidagi badiiy asarlarni tahlil etish va shu asosda adabiyot rivojiga turtki
bo‘ladigan mummolarni ko‘tarib chiqish, tekshirish va estetik mohiyatini ochish va
baholash, umumlashtirishdan iborat.
Adabiyot hayotdagi, jamiyatdagi real voqelikni, insonning hayotini badiiy aks
ettirishi va uning barkamol yetuk obrazni yaratishi lozim bo‘lsa, komil tanqidning
vazifasi hayotning voqea-hodisalarini, kishilar hayotini yozuvchi qanchalik aks
ettirgan yo ettira olmaganini, bordi-yu bu yetarli darajada keng va chuqur aks
ettirilmagan bo‘lsa, buning tub sabablarini ko‘rsatishi shart. Adabiy tanqidning
vazifasi va tabiatidan kelib chiquvchi bu talab tanqidchini ham hayotni teran
kuzatish va chuqur o‘ylashga da’vat etadi. Bunda tanqidchi tanlagan tahlil usullari
va uslublarining rang-barangligi muhim ahamiyatga molik. Zero, tanqidga oid
asarning ta’sirchanlik darajasi va o‘qishliligi aslida xuddi shu usul va uslub
jozibasiga bog‘liq. Adabiy tanqid tajribasida badiiy tahlilning sotsiologik tadqiqot,

struktural tahlil yoki asar matnini detallashtirib qiyosiy (qiyosiy-tarixiy, qiyosiy-
tipologik) tahlil qilish va boshqa tahlil shakllari uchraydi. Tanqidchi U.Normatov
"Jahon adabiyoti" jurnalining 2000 yil mart sonida yosh olim R.Rahmat bilan,
shuningndek, "Jahon adabiyoti" jurnalining 2008 yil mart sonida H.Boltaboyev
bilan "Yangi nazariy tamoyillar" haqidagi suhbatlarida XX. asrda G‘arb, jahon
adabiyotshunosligida o‘nlab ilmiy yo‘nalishlar, maktablar: qiyosiy
adabiyotshunoslik, psixoanaliz va adabiyotshunoslik, analitik psixologiya,
intuitivizm, formalizm, ritual-mifologik maktab, antologik germenevtika,
ekzistensializm va estetik kommunikatsiya. neomarksizm va san’at sotsiologiyasi,
falsafiy germenevtika, strukturalizm, poststrukturalizm kabilar bo‘lganligini aytib,
A.Qodiriy XX asr boshlaridayoq "Yozuvchi bo‘ladurgon har bir kishi adabiyotdagi
oqim va maktablarni yaxshi bilib olishi kerak"ligini ta’kidlaganiga e’tiborni
qaratadi. Biroq, afsuski, o‘zbek adabiy tanqidchiligida uning butun tarixi davomida
sotsiologik tahlil usuli ye takchilik qilib keldi.
Mustaqillikka zrishganimizdan so‘ng o‘zbek adabiyotshunosligi va
tanqidchiligi jahon adabiyotshunoslig‘i mezonlari, uslubiy yo‘nalishlaridan
xabardor holda rivojlanmoqda.
Poetik matn talqini Yevropa adabiyotshunosligida allaqachon o‘z tarixiga ega
sohalardan biriga aylangan. XIX asrda Yevropada tushuntirish, talqin san’atiga
asoslangan "germenevtika" deb atalgan soha rivojlangan bo‘lib, u qadimiy adabiy
yodgorliklarni tushunib, ma’nosiga yetib talqin etishning maxsus usuli sifatida
namoyon bo‘lgan. Garchi juda ko‘p o‘zbek adabiyotshunoslari germenevtikaning
qaysidir prinsiplarini o‘z ilmiy faoliyatlarida qo‘llasalar ham, o‘sha fikrlash tarzi,
gipotezalari. taqqoslari, hukm va xulosa chiqarish usullarining qaysidir jihati
germenevtik tafakkurga daxldorligini xayollariga ham keltirmaydilar. Chunki biz
yaqingacha dialektik materializm falsafasidagi gnoseologiya-bilish nazariyasini
chukur o‘rganganimiz holda germenevtika-matn talqini ta’limotining jahon ilm-
fanidagi atamasidan ham aksar holatlarda bexabar qolingani borasida B.Karimov
eslatib o‘tadi.

Germenevtika atamasining etimologiyasi "tushuntirish", "talqin qilish" degan
ma’nolarni bildiradi. Uning ayrim yo‘nalishlari qadimgi Gretsiyada yuzaga kelgan.
Bizning davrimizda adabiy asarni tushunishning bu usuli filologik tanqidchilik
fani sohasiga kirib, uning mohiyatini adabiy asarning chin, asl matnini tiklashga va
uning adabiyot tarixidagi ahamiyatini aniqlashga qaratilgan tadqiqot usullari
yig‘indisi tashkil etadi. Germenevtikaning asosini tashkil etuvchi nazariy prinsiplar
sifatida: 1) umumiy, kontekstual prinsipni: 2) shu soha doirasiga kiruvchi talqin
usullarini: 3) muallif maqsadi va mulohazalarini hisobga olgan holda matnning
tarixiy va ijtimoiy sharoitdagi hayoti,unda sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan
o‘zgarishlar va ularning ko‘pchilik nusxalari talkinini qayd etish mumkin.
G‘arb adabiyotshunosligi usullari fandagi har qanday hodisaga detalli
(unsurma-unsur, uzvma-uzv, bo‘lakma-bo‘lak) yondashuv xususiyati bilan ajralib
turadi. Badiiy talqin yoki sharh usuli qadimdan Sharq adabiyotshunosligida ham
mavjud bo‘lib, bu usul talqinda germenevtika qayd etgan barcha imkoniyatlarni
nazarda tutgan holda umumiyroq fikr bildirish, umumiyroq xulosalar bayon etish
bilan farqlanadi.
Germenevtikaning nazariy-metodologik imkoniyatlartni, ilmiy xulosalar
chiqarishdagi asosiy tamoyillarini o‘zbek adabiyotshunosligi va tanqidchiligiga
tatbiq etish payti yetib keldi. Shu bois XX asr o‘zbek adabiyotshunosligidagi
yangicha talqinlar 80-yillarning ikkinchi yarmi va 90-yillarda maydonga keldi. Bu
davrda chinakam san’at asarining turlicha bir-birini takrorlamaydigan talqinlari
ham ko‘zga tashlanmokda. Xullas, o‘zbek adabiyotshunosligi, tanqidchiligi jahon
miqyosiga chiqishi uchun jahon adabiyotshunosligidagi eng muhim tamoyillarni,
nazariy qarashlar, usul va metodologiyalarni o‘zlashtirmog‘i lozim.
Adabiy tanqidning boshqa fanlar bilan munosabati. Adabiy tanqid tarixini
badiiy ijod, so‘z san’ati tarixidan ajratib olib o‘rganish, tadqiq etish mumkin emas.
Negaki, ular bir-biriga chambarchas bog‘liq bo‘lib xalqimizning ongu tafakkurini
rivojlantirishga, ma’naviy kamolotini ta’minlashga safarbar etilgan. Ayni chog‘da
ularning har biri takrorlanmas qiyofasi, uslubi, o‘ziga xos qonuniyatlariga ega
bo‘lsa-da, bir-biridan ajralib turmog‘i kerak. Ularning hayotda, real voqeliqda o‘z

o‘rni, mustaqil vazifalari, bir-birinikiga o‘xshamagan vositalari, qurollari
bor.Binobarin, adabiy tanqid ilmiy muhokama va mushohadaga to‘yintirilgan so‘z
san’ati hisoblanadi. Tanqidchi, N.Xudoyberganov to‘g‘ri ta’kidlaganidek, "so‘z
san’atining o‘ziga xos yaratuvchi, kashf etuvchi ijod sahifasi ekanligini hech kim
inkor etmaydi, ammo adabiy tanqidchilikning mustaqil ijod turi ekanligi hamon
shubha uyg‘otadiki, masalaga aniklik kiritish maqsadida uning tuzilishi,
shakllanishi, rivojlanish jarayonini chuqur o‘rganish, tadqiq etish talab qilinadi.
Ammo tarixga murojaat etish zarurati faqat shu bilan belgilanmaydi. Birinchidan,
qaysi sohaning yoki shaxsning tarixi bo‘lmasin, uni buzib talqin etish, yo‘q narsani
bor, aksincha, borini yo‘q deb ko‘rsatishga yo‘l qo‘yilmaydi. Ikkinchidan, tarixni
hozirgi kun nuqtai nazaridan o‘zgartirib, bugunning talabiga muvofiq baholash
butunlay zararlidir. Uchinchidan, uni baholash, tadqiq etishda o‘sha davr
taraqqiyotining asosiy xususiyatlari, tendensiyalaridan kelib chiqib, hozirgi
zamonga mushtarak ijobiy hamda salbiy hodisalarni aniqlash, yaxshilarini qo‘llab-
quvvatlab, ularni yanada mustahkamlash, rivojlantirish, yomonlarni fosh etib,
ularning ravnaq topishiga chek qo‘yishga alohida e’tibor beriladi. Yana shunisi
borki, har uchala holat bir-biriga tabiiy ravishda birlashib, ko‘shilib ketadi, ularni
bir- biriga qarama-qarshi qo‘yish yoxud ajratib tashlash mumkin emas" 1
.
Adabiy tanqidning o‘ziga xos ijod turi, fan sohasi ekanligini noyob va nodir
iste’dodli tanqidchilar, ular yaratgan asarlar ham isbotlab turibdi. Bunga Alisher
Navoiy, N.Gogol va V.Belinskiy ijodlari yetarli darajada misol bo‘la oladi.
Adabiyot, san’at hayotni, voqelikni badiiy o‘zlashtirishda o‘ziga xos obrazlilik
vositalari bilan inson qalbi va aqliga ta’sir qilib, jamiyatning rivojlanishiga yordam
beradi. Xuddi san’at singari adabiy tanqid ham shu vazifani bajarishi tufayli
kishilik taraqqiyotiga va tafakkurining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishi tabiiydir.
Xuddi shu xususiyatining o‘ziyoq tanqidiy asarlarning san’at asari bo‘lmog‘ini
taqozo etadi. Buning uchun san’at asari haqida fikr yurituvchi tanqidchining o‘zi
san’atkor bo‘lmog‘i darkor. Biroq bukda adabiy tanqidchi qay darajada san’atkor
bo‘lishi va qaysi shaklda muhokama yuritishi ayricha qimmatga ega. Hayotni
1
Худойберганов Н., Расулов А. Ўзбек совет адабий танқидчилиги тарихи. Т. “Ўқитувчи”, 1990. Б.36.

badiiy o‘zlashtirish, uni obraz, kartinalarda aks ettirish san’atning vazifasi-ku!
Tanqid san’at kabi hayotni badiiy tasvirlay olmas ekan, demak, u badiiylikdan,
san’atlikdan mahrum bo‘lib qolmaydimi? Yuzaki qaraganda, bu mulohaza
to‘g‘riga o‘xshaydi. Binobarin, L.Tolstoyning "Tanqidchilar san’atkor bo‘lishga
hamma vaqt tirishuvchi, lekin san’atkor bo‘lishga ulgurmagan kishilardir" degan
pichingi ham asossiz aytilmagandek tuyuladi.
Demak, tanqid bilan san’at, tanqidchi bilan san’atkor o‘rtasida qandaydir
farqlar mavjud. Bu farqlar nimalardan iborat? Buyuk tanqidchi V.G.Belinskiy "har
ikkisining mazmuni bir, farqi faqat shakl dadir", -degan edi. Adabiy tanqid, birinchi
navbatda. hayotni badiiy o‘zlashtirish qonuniyatlarini o‘rganuvchi, tadqiq qiluvchi
fandir. U badiiy adabiyotga ijodiy jarayonning usul va tamoyillarini, o‘ziga xos
qonun-qoidalariki o‘rganuvchi adabiyotshunoslik fanining bir bo‘lagidir.
Har qanday fanga xos asosiy xususiyat, ya’ni "o‘ziga tegishli" bo‘lgan hayot
voqea - hodisalarini tadqiq qilish asnosida unga baho bermok. atroflicha asoslamoq
va isbotlamoq adabiy tanqidga ham xosdir. Shunga ko‘ra adabiy tanqid muayyan
adabiy hodisani tahlil qilar zkan, uning tahlilida izchil mantiq, asos va isbot birinchi
darajali ahamiyat kasb etadi. Biroq adabiy tanqid tahlilida o‘ziga xos va mos
vositalardan foydalanmasa, u o‘zining ijtimoiy vazifasini bajara olmaydi, yozuvchi
uchun ham. o‘quvchi uchun ham tarbiya maktabi bo‘la olmaydi.
Hayot va uning mohiyatini tashkil etuvchi odamlar badiiy mjodiyotning ham,
tanqidning ham asosidir. Shu sababli adabiyotni "hayot darsligi" deyishadi.
Adabiy tanqid o‘z mohiyati bilan falsafiydir. Tanqid shu ma’noda falsafiyki,
uning ma’rifiy va g‘oyaviy, ijtimoiy va estetik vazifalari ma’lum darajada falsafa
fanining vazifalari bilan mos tushadi. Lekin adabiy tanqid aniq ijtimoiy fan
bo‘lgani tufayli o‘znning maxsus tadqiqot predmetiga va o‘ziga xos vazifalariga
egadir. Xuddi shu xususiyati tufayli tanqid falsafadan ham, boshqa ijtimoiy
fanlardan ham, adabiyotshunoslik fanining boshqa sohalaridan ham farqlanib
turadi. Adabiy tanqid jamiyat badiiy taraqqiyotini ilmiy bilishning aniq
ko‘rinishlaridandir. Shu tufayli falsafa va tanqid orasida o‘zaro munosabat ilmiy
metodologiya va aniq adabiyotshunoslik fanlari orasida o‘zaro munosabat sifatida

namoyon bo‘ladi. Shunday ekan, adabiy tanqidchilikning barcha tur, shakl va
janrlari: 1) mantiqiy izchillik; 2) ilmiy yaxlitlik; 3) tanqidiy dalillanganlik; 4)
tuzilish jihatdan tugallik va mukammallik kabi fazilatlarga ega bo‘lmog‘i shart.
Agar bularning birortasi yetishmasa, tanqid o‘z vazifasini bajarolmaydi.
Tanqid estetika bilan chambarchas bog‘liq. Tanqid bilan estetikaning o‘zaro
uzviy bog‘liqligi bu ikki fan vazifalarining o‘zaro mushtarak tomonlarida ko‘zga
tashlanadi. Modomiki, tanqidning predmeti badiiy jarayonning aniq tamoyillari,
aniq tomonlari va aniq asarlarini tahlil etishdan iborat ekan, uning vazifasi,
umuman olganda. voqelikni estetik o‘zlashtirish va o‘zgartarishga xizmat qilishdir.
Bu jihatdan estetika va tanqid bnr jonu bir tandir. Shu umumiy vazifasini
bajarishda tanqid: birinchi tomondan, badiiy asar bilan voqelik; ikkinchi tomondan,
fan bilan san’atkor; uchinchi tomondan, san’at bilan kitobxon; to‘rtinchi tomondan,
san’atkor bilan kitobxon o‘rtasida munosabat o‘rnatadi. Bunda tanqid badiiy
jarayon va badiiy asarniig ichki estetik tamoyillari, yo‘nalishlari va fazilatlarini
tadqiq qilish asnosida o‘z maqsadiga erishadi.
Tanqidchilik hozirgi kunda tadqiqotchilik sohasi kabi analitik harakterga ega. U
jiddiy adabiy-tarixiy, retrospektiv va nazariy umumlashmalar chiqarishdan tashqari,
tarix, falsafa, sotsiologiya kabi bir-biriga yakin fanlar bilan aloqani kuchaytirdi.
N.G.Chernishevskiy esa badiiy tanqidni yana ham aniqroq ta’riflab, tanqidning
o‘ziga munosib va jiddiy vazifalaridan biri bo‘sh asarlarni ta’qiblash va asarlarning
soxta mazmun tufayli ichki nomuvofiqligi va hech nimaga arzimasligini, imkon
qadar fosh etishdan iborat ekanligini ta’kidlagan edi.
Hozirgi zamon estetikasi uch tarkibiy qismdan tarkib topadi: 1) estetika tarixi;
2) estetik nazariya; 3) estetik tanqid.
Estetik tanqid misolida estetika va badiiy tanqid bir-biriga juda yaqinlashib,
ba’zi jihatlardan hatto o‘zaro uyg‘unlashib ketadi. Zero, estetik tanqid quyidagi
masalalarni o‘z ichiga oladi: a) estetikaga oid ilmiy adabiyotlar tanqidi; b) adabiyot
va san’at asarlarini estetikaning mushtarak qonun-qoidalariga asoslangan tanqidi;
v) hozirgi g‘arb estetikasi, san’ati va adabiyotini tanqid; g) tanqidni tanqid, ya’ni
adabiy tanqidga doir ilmiy ishlarni estetikaning umumiy qonun-qoidalariga

asoslangan tanqidi. Tanqidni tanqidda estetika va adabiy tanqid bir-biriga o‘zaro
singib, bir-biriga bevosita ta’sir etib, ajib bir hamjihatlik kasb etadi. Chunonchi,
estetika va badiiy tanqid estetik tarbiyani amalga oshirish nuqtai nazaridan deyarli
bir xil maqsad uchun kurashadi, u ham bo‘lsa, kitobxonni estetik tarbiyalashni
ko‘zlaydi.
Estetik bilishning umumiy estetik va xususiy adabiy-badiiy muammolarini,
ya’ni estetika, adabiyotshunoslik va badiiy tanqidning mushtarak nazariy va aniq
badiiy muammolarini o‘zaro taqozodorlikda va jamuljam dialektik birlikda olib
tadqiq etish davr talabidir.
G‘arb adabiyotshunosligi, tanqidchiligidagi hozirgi strukturalizm o‘zining ilmiy
usul (metod)larini ishlab chiqishda hozirgi tilshunoslik, ruhshunoslik,
antropologiya, kibernetika, matematika, axborotlar nazariyasi, statistika, kimyo va
fizika fanlari yutuqlariga tayanadi. Bunda G‘arb olimlari adabiyotshunosliqda
aksariyat hollarda bilishning statistika, tilshunoslik va biologiyaga xos ilmiy
shakllari va usullarinigina e’tirof etadilar, badiiy tadqiqotda anatomiyalashtirish va
alohida atomlarning mikrodunyosini tahlil etish tamoyilini yoqlab chiqadilar.
Strukturalizmning bu tamoyili estetik ijodning ichki dialektik butunligi va ijtimoiy
estetik o‘ziga xosligi nuqtai nazaridan, umumiylikning xususiylikdan mohiyat
e’tibori bilan farklanishi va badiii jarayonning jonliligi nuqtai nazaridan kerakli
tamoyildir. Ammo buni shu paytgacha sho‘rolar zamonida hukmronlik kilgan
markscha-lenincha estetika tarafdorlari tan olmadilar.
O‘z-o‘zidan ayoiki, bugungi kunda bu fikrlar nainki eskirdi, hatto yaroqsiz
bo‘lib qoldi. Avvalo mazkur fikrning o‘zi ziddiyatli: quruq shakl mazmunsiz
bo‘lsa - qanday qilib jahon miqyosiga chiqarkan? Shuning o‘ziyoq garb
estetikasining ilg‘orlab ketganligini yaqqol tasdiqlaydi.
Tanqid kitobxonlar qarshisida shu jihatdan, ayniqsa, mas’ulki, u san’at va
adabiyot "iste’molchisi"ning, ya’ni retsipiyentining estetik talablari va estetik
mohiyatlari darajasini chuqur va atroflicha o‘rganib, ularni estetik tarbiyalash
to‘g‘risida qayg‘urishi lozim.

V.G.Belinskiy tanqid filosofiya, tarix, estetika, adabiyot tarixi, adabiyot
nazariyasi, psixologiya, pedagogika, logika kabi o‘ndan ortiq fanlardan naf olgan;
tanqidda faqat ijtimoiy fanlargina emas, balki tabiiy fanlar ham qatnashishi
mumkin deb hisoblaydi. U "og‘machi va hayiquvchi tanqidga hech qanday
mubolag‘a va sukunatni bilmovchi, haqiqatga nisbatan cheksiz bo‘lgan
muhabbat"ni qarshi qo‘yadi. Haqiqatan ham Belinskiyning ijodiy dahosi o‘zida
ijtimoiy pafos va falsafiy tafakkurni, estetik his va adabiy talant, ilmiy
umumlashtirish va poetik fantaziyani birlashtira olganligini ko‘ramiz.
Shuni ham unutmaslik lozimki, mavzu, qiziqish taqozosiga ko‘ra, ba’zi maqola
yoki ba’zi tanqidchi ijodida tarixchilikka, ba’zisida sotsiologiyaga moyillik
kuchliroq bo‘ladi.
Demak, tanqid sintetik (yig‘ma)likda kinoga o‘xshaydi: kino rassomlik, badiiy
adabiyot, muzika, fotografiya, vokal san’ati, teatr va boshqalardan foydalangani
kabi, tanqid ham sotsiologiya, adabiyot, filosofiya, tarix, iqtisod, psixodogiyadan
naf oladi.
Harakatdagi estetika sifatyda e’tirof etilgan tanqid estetika xazinasini boyitish
uchun katta material berishi mumkin.
Ma’lumki, predmetning nazariyasisiz uning tarixi bo‘lmagani kabi predmetning
tarixisiz uning nazariyasi ham bo‘lishi mumkin emas. Shuning uchun tanqid
tarixini o‘rganish zaruriyati kelib chiqadi. Bu tabiiy holdir, albatta.
Adabiy tanqid tarixining g‘oyaviy-estetik vazifasi, albatta, tanqidning har
qanday tarixiy sharoitda o‘ynagan rolini, tutgan o‘rnini. uning nzlanishlari va
topilmalarini aniq baholab berishdan iborat. Bulardan hozirgi zamon adabiy-badiiy
jarayoni, uning asosiy tamoyillari, yo‘nalish va qonuniyatlarigika adabiy tanqidning
tahlil va tadqiq predmetiga aylanadi. Badiiy tanqid voqelikni ma’naviy
o‘zlashtirishning badiiy tafakkur jarayonini ilmiy bilishning o‘ziga xos ko‘rinishi
hisoblanadi.
Adabiy tanqidning ijtimoiy-axloqiy vazifasi yuksak san’at uchun kurash olib
borish va shuning vositasida komil insonni tarbiyalashga xizmat etishdan iborat.

Adabiy tanqidning maqsadi badiiy ijodning hamma masalalarini jamiyatning
hayoti, uning moddiy va ma’naviy boyliklarini yaratish yo‘lidagi kurash bilan
bog‘lab o‘rganish va tushuntirishdan iborat.
Adabiy tanqid tarixi fani o‘z oldiga quyidagi maqsadlarni qo‘yadi: adabiy
tanqid tarixini o‘rganish, eng muhimi, uni tadqiq etish niyatida bu tarixni ilmiy-
estetik jihatdan o‘rganish va umumlashtirish, uning barcha tomonlarini hech bir
o‘zgarishsiz nazardan o‘tkazish asnosida, qaysi nuqtalari bugungi taraqqiyotga
qanday ta’sir ko‘rsatishini, qaysi jihatlarini rivojlantirish, boyitish va
mustahkamlash, ilmiy-estetik tafakkur, adabiy tahlilu talqin tarixini, hozirgi
ahvolini, kelajagini ko‘rsatishga asqotishini yoritish. Zero, Prezidentimiz
I.Karimov ta’kidlaganidek: "Bizning maqsadimiz bir necha avlod mehnati bilan
yaratilgan narsalarni yo‘qotmaslik, ularning eng yaxshilarini saqlab qolish,
demokratik me’yorlarga, milliy manfaatlarimizga, mustaqilligimizga mos
kelmaydiganlarini qayta tashkil etishdan, mazkur tuzilmalarni yangi mazmun bilan
boyitishdan iboratdir" 2
.
Adabiyot hayotdagi, jamiyatdagi real voqelikni, insonning hayotini badiiy aks
ettirishi va uning barkamol yetuk obrazini yaratishi lozim bo‘lsa, komil tanqidning
vazifasi hayotning voqea-hodisalarini, kishilar hayotini yozuvchi qanchalik keng va
chuqur aks ettirgan yo ettira olmaganini, bordi-yu bu yetarli darajada keng va
chuqur aks ettirilmagan bo‘lsa, buning tub sabablariii ko‘rsatishi shart. Adabiy
tanqidning vazifasi va tabiatidan kelib chiquvchi bu talab tanqidchini-da hayotni
chuqur bilishga da’vat etadi.
2
Каримов И. Ўзбекистон ХХ аср бўсағасида. Т. “Ўзбекистон”. 1997. Б.87.

Adabiyotlar:
1. Arastu. Poetika. –T.: Adabiyot va san’at., 1980.
2. Belinskiy G. V. Tanlangan asarlar. – T.: Adabiyot va san’at.,1995.
3. Rasulov A. Badiiylik – bezavol yangilik. –T.: 2006.
4. Jo’raqulov U. Hududsiz jilva. – T.: Fan, 2006.

Jahon adabiy tanqidchiligining o‘zbek adabiy tanqidchiligiga ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Jahon adabiy tanqidchiligining o‘zbek adabiy tanqidchiligiga ta’siri

Похожие документы