Jahon aholisi joylashuvining o’ziga xos xususiyatlari - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	317.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Jahon aholisi joylashuvining o’ziga xos xususiyatlari

Купить

MAVZU: JAHON AHOLISI JOYLASHUVINING O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
REJA:
KIRISH
I BOB JAHON AHOLISI JOYLASHUVINING UMUMIY TAMOYILLARI
1.1 Aholi joylashuviga ta’sir etuvchi ijtimoiy omillar
1.2 Jahon aholisining soini va joylashuvi
1.3 Hududning tabiiy-geografik xususiyatlari aholi joylanishiga ta’sir etuvchi omil
sifatida
II BOB AHOLI JOYLASHUVINING HUDUDIY FARQLARI VA
ZAMONAVIY JIHATLARI
2.1 Mintaqalar bo’yicha aholi zichligi va joylashuvi
2.2 Urbanizatsiya jarayoni va megapolislarning shakllanishi
2.3 Migratsiyaning aholi joylashuvidagi ahamiyati
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Aholining Yer yuzasida joylashuvi insoniyatning iqtisodiy, ijtimoiy va
ekologik rivojlanishiga bevosita ta’sir qiluvchi muhim jarayondir. Tarixan aholi
joylashuvi tabiiy-geografik sharoitlar, ijtimoiy-siyosiy omillar va iqtisodiy
imkoniyatlarga bog‘liq holda shakllanib kelgan. XX asrning o‘rtalaridan boshlab
sanoatlashuv, urbanizatsiya va global migratsiya jarayonlari natijasida dunyo
aholisi joylashuvi va zichligi sezilarli darajada o‘zgarib, bugungi kunda bu masala
global muammolar qatoriga kiritilgan.
Hozirgi vaqtda jahon aholisi joylashuvi notekisligi nafaqat tabiiy sharoitlar
bilan, balki iqtisodiy va siyosiy jarayonlar bilan ham bog‘liq. Iqtisodiy jihatdan
rivojlangan hududlarda aholi zich joylashgan bo‘lsa, qishloq xo‘jaligi va sanoati
kam rivojlangan mintaqalarda aholining zichligi ancha past darajada bo‘ladi.
Bundan tashqari, ekologik muammolar, iqlim o‘zgarishi va tabiiy ofatlar sababli
ham aholi migratsiyasi va joylashuvi doimiy o‘zgarishda.
Kurs ishining dolzarbligi.
Dunyo aholisi sonining o‘sishi va joylashuvining o‘zgarishi global
demografik muammolarni keltirib chiqarayotgan dolzarb masalalardan biridir.
Urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi, megapolislarning rivojlanishi va
migratsion oqimlarning kuchayishi turli mamlakatlar va mintaqalarda ijtimoiy-
iqtisodiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Xususan, rivojlanayotgan
mamlakatlarda aholi zichligi o‘sib, shahar infratuzilmasiga bosim ortib bormoqda,
bu esa turar-joy yetishmovchiligi, ekologik muammolar va bandlik masalalarini
keltirib chiqarmoqda.
Shu nuqtai nazardan, jahon aholisi joylashuvining zamonaviy
xususiyatlarini o‘rganish, hududiy tafovutlarni aniqlash va urbanizatsiya hamda
migratsiya jarayonlarini tahlil qilish muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
Kurs ishining obyekti – jahon aholisi joylashuvi va uning hududiy
tafovutlari, urbanizatsiya jarayonlari hamda migratsiya oqimlari.
3

Kurs ishining predmeti – jahon aholisi joylashuviga ta’sir etuvchi tabiiy-
geografik, ijtimoiy va iqtisodiy omillar, urbanizatsiya va migratsiya jarayonlarining
zamonaviy tendensiyalari.
Kurs ishining asosiy maqsadi – jahon aholisi joylashuvining umumiy
tamoyillarini o‘rganish, hududiy tafovutlarni tahlil qilish hamda urbanizatsiya va
migratsiya jarayonlarining zamonaviy jihatlarini aniqlashdan iborat.
Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar bajariladi:
 Aholi joylashuviga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash – tabiiy-geografik,
ijtimoiy-iqtisodiy va tarixiy omillarning aholi zichligi va joylashuvi bilan
bog‘liqligini o‘rganish.
 Jahon aholisi soni va uning joylashuvi bo‘yicha statistik tahlil olib borish –
dunyo aholisining o‘sish dinamikasi, mintaqalar bo‘yicha zichlik va joylashuv
farqlarini o‘rganish.
 Mintaqalar bo‘yicha aholi zichligini tahlil qilish – aholining eng zich
joylashgan va kam joylashgan hududlarini aniqlash hamda buning sabablarini
tahlil qilish.
 Urbanizatsiya jarayonlarini o‘rganish – yirik shaharlar va megapolislarning
shakllanishi, urbanizatsiyaning iqtisodiy va ekologik oqibatlarini tahlil qilish.
 Migratsiyaning aholi joylashishiga ta’sirini baholash – xalqaro va ichki
migratsiya oqimlarini o‘rganish, migratsiyaning iqtisodiy va ijtimoiy ta’sirini tahlil
qilish.
Mazkur kurs ishi jahon aholisi joylashuvining tarixiy va zamonaviy
tendensiyalarini o‘rganishga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu jarayonlarning iqtisodiy,
ekologik va ijtimoiy oqibatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Aholining to‘g‘ri
joylashuvi davlatlarning barqaror rivojlanish strategiyasini belgilashda muhim
omil hisoblanadi. Shu sababli, kurs ishida aholi zichligining hududiy farqlari va
ularning rivojlanish istiqbollari bo‘yicha tahliliy yondashuvlar taqdim etiladi.
4

I BOB JAHON AHOLISI JOYLASHUVINING UMUMIY
TAMOYILLARI
1.1 Aholi joylashuviga ta’sir etuvchi ijtimoiy omillar
Aholining joylashuvi - ma’lum vaqt davomida aholining hududlar bo'ylab
tarqalishi va aholi maskanlari to‘lining shakllanishi jarayoni natijasidir. Yer sharida
aholi yashab kelgan maskanlar, areallaming ko‘pchiligi juda qadimdan boshlab
shakllanib kelgan. Aholining yer yuzi bo'ylab joylashuvi qator omillar bilan
bog'liq. Ularga tabiiy sharoit va aholi manzilgohlari shakllanishining tarixiy
xususiyatlari, demografik o'tishning hozirgi bosqichi, rivojlanish darajasi va
xo'jalik tarkibi kabi sotsialiqtisodiy omillami kiritish mumkin. Aholining
joylashuvida eng asosiy omil bu tabiiy sharoitdir. Dunyo aholisining asosiy qismi
inson yashashi uchun qulay tabiiy sharoitga ega bo'lgan mo'tadil, subtropik va
tropik iqlim zonalarining qishloq xo'jaligi bilan shug'ullanish imkoniyati bor
hududlarida joylashgan.
Aholi joylashuvida asosiy tabiiy omil bu - suv resurslaridir, chunki
insonning yashashi va xo'jalik yuritishida suv eng zarur. Dunyo aholisining 1/3
qismi dunyo okeani sohillari bo'ylab (okeandan 50 km uzoqlikkacha) joylashgan
va mazkur hudud dunyodagi quruqlikning 12 foizini tashkil etadi xolos. Dunyo
aholisining yarmidan ko'pi esa okeandan 200 km uzoqlikkacha bo'lgan hududda
joylashgan. Yer shari bo'yicha Dunyo okeani sohillarida, daryo vodiylaridagi
pasttekisliklarda yashovchi aholi salmog'i muntazam oshib bormoqda. XX asr oxiri
XXI asr boshlarida dunyo qit’alarining barchasida aholining 42-73 foizi dengiz
sathidan 200m baland bo'lgan pasttekisliklarda joylashgani aniqlandi.
Okean va dengiz sohillari, daryo vodiylaridagi past tekisliklarda joylashgan
aholi salmog‘i dunyo aholisining tarkibida muntazam ortib bormoqda. Bu hoi suv
resurslarining inson hayoti uchun naqadar muhimligi bilan bogiiqdir. Shuni alohida
qayd etish lozimki, jamiyat tarixida har bir davrda aholining ko‘payishi va
rivojlanishi, o‘sha davming ishlab chiqarish usuli va munosabatlariga, turmush
darajasiga, yashash sharoitlariga bevosita bog‘liq bo‘lgan.
5

Jamiyat rivojlanishining birinchi bosqichida yer yuzi bo‘yicha aholining
ko‘payishi juda sekin borgan. Aholi sonining ko‘payib borishida vajoylashuvida
qabilalar joylashgan maskanlaming tabiiy sharoitlari, suv resurslari va iqlimi
asosiy omil hisoblangan. Turli tabiiy ofatlardan ba’zi qabilalar qirilib ketgan.
Ayniqsa, sovuq iqlimli, qishi uzoq davom etuvchi hududlarda aholi sovuqdan,
ocharchilikdan ko‘plab halok bo‘lgan. Ana shu bois Yevrosiyoning Shimoliy
qismida aholi juda siyrak joylashgan. Amerika va Avstraliyada ham paleolit
davrining oxirlarida juda kam aholi istiqomat etgan. Tabiiy sharoiti inson yashashi
uchun qulay, suv resurslari mavjud hududlarda, ya’ni, O‘rta dengiz atroflarida
Shimoliy Afrika, Yevrosiyo matyerigining janublarida esa aholi zichroq
joylashgan.
Dunyo bo‘ylab aholining joylashuvi haqidagi dastlabki ma’lumotlar
eramizdan 5 ming yil oldingi davrga taalluqli bo’lib, ushbu davrda dunyo
aholisining 66 foizi (20 mln kishi) Osiyoda, 17 foizi (5 mln kishi) Afrikada, 10
foizi (3 mln kishi) Yevropada, 3 foizi (1 mln kishi) MDH davlatlarida, 3 foizi (1
mln kishi) Shimoliy Amerika va Lotin Amerikasida hamda 1 foizi (0,5 mln kishi)
Avstraliya va Okeaniyada joylashgan ekan. Eng qadimgi aholi maskanlari inson
yashashi uchun zarur biologik resurslar mavjud sharoitlarda, ya’ni Osiyoning
janubi va Shimoliy Afrikada, O‘rta dengizdan to Tinch okeamgacha bo'lgan
hududlarda joylashgan. Bu hududlarda aholi juda uzoq vaqt ovchilik bilan
shug‘ullangan va keyinchalik, cho‘llashish jarayonlari kuchayib, aholining
ovchilik bilan yashashi uchun imkoniyatlar qisqarib ketgan.
Eramizning boshlarida aholi asta-sekin dehqonchilik va chorvachilik bilan
shug‘ullana boshlaydi. Odamlar moddiy ne’matlami o‘zlari mehnat qilib
yaratishga o‘tadilar va xo‘jalik yuritishning ishlab chiqarish turi yetakchilik qila
boshlaydi, ular
ma’lum joylarda o‘troq bo‘lib yashashga, o‘tadilar maskanlar quradilar. Natijada,
awal qishloq maskanlari, keyinchalik esa, shaharlar paydo bo‘la boshlaydi.
Aholining turmush tarzi, ovqatlanishi yaxshilana boradi. Inson hayotida ijtimoiy
o‘zgarishlar sodir bo‘ladi, yozuv shakllanadi, fan va tibbiyot, madaniyat rivojlana
6

boradi. Aholining turmush tarzi yaxshi langach yuqorida qayd etilganidek o‘lim
hollari kamayadi, aholining o‘rtacha umr ko‘rish muddati ham uzayadi. Natijada,
yer kurrasida aholi soni, aholi maskanlari ko‘payib boradi. Aholi zichligi, ayniqsa,
dehqonchilik bilan shug‘ullanishi uchun tabiiy imkoniyatlari mavjud,
sug'oriladigan yerlarda chorvachilik bilan shug'ullanish imkoni bor hududlarga
nisbatan yuqori bo‘lgan. Masalan, Nil, Furot, Dajla, Gang, Xuanxe daryolari
hamda 0 ‘rta dengiz sohillarida eramizning boshida aholi zichligi 1 km2 ga 10
kishini tashkil etgan. Ana shu davrda ko‘chmanchi chorvachilik rivojlangan Osiyo
hamda Afrikaning cho‘l va chalacho‘l zonalarida aholi zichligi 1 km2 ga 1
kishidan to‘g‘ri kelar edi.
Jamiyat taraqqiy etib borishi, ishlab chiqarish usullarining shakllanishi,
jahon demografik vaziyatida qator o‘zgarishlarga olib keldi. XIX-XX asrga kelib
yer yuzi aholisi juda yuqori sur’atlar bilan ko‘paya borib, aholining yer yuzi
bo‘ylab joylashuvida ham o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Aholi zich hududlardan,
ayniqsa, Yevropadan Amerika va Okeaniyaga ko‘plab aholi ko‘chib ketdi.
Milodning dastlabki yillarida sayyoramiz aholisining 82,7 foizi Yevropa va
Osiyo hududlarida joylashgan bo‘lsa, 2000-yilga kelib esa bu ko‘rsatkich 15 foizga
kamaydi va 67,7 foizni tashkil etdi. Amerika, Avstraliya va Okeaniyada istiqomat
etuvchi aholi hissasi esa dunyo aholisi umumiy sonidan ortib bordi. Miloddan
keyingi 1000 yilda dunyoda 305 million aholi istiqomat etgan bo‘lsa, uning 63,9
foizi Xorijiy Osiyoda, 14,8 foizi Yevropada, 13,1 foizi Afrikada, 3,3 foizi MDH
davlatlari hududida, 4,6 foizi Amerikada va 0,3 foizi Avstraliya va Okeaniyada
yashagan. 2021- yilda esa dunyo aholisining 60,5 foizi Osiyo, 10,8 foizi Yevropa ,
14,7 foizi Afrika, 13,5 foizi Amerika va 0,5 foizi Avstraliya va Okeaniyadagi
davlatlarda istiqomat etadilar. 1
Dunyo aholisi vertikal mintaqalar bo’yicha ham notekis taqsimlangan.
Aholining yarmidan ortiq qismi (56 %i) mutlaq balandligi 250 m. gacha
tekisliklarda istiqomat qilishadi. Salkam chorak qismi (24% i) 200-500 m.
balandlikka ega bo’lgan hududlarda joylashgan. Umuman olganda yer shari
1
Z.N. Tojiyeva. Aholi geografiyasi. - Т .: «Fan va texnologiya», 2019.368 bet.
7

aholisining qariyb 80 % i dengiz sathidan 500 m. gacha bo’lgan hududlarda
joylashgan. Ayni vaqtda 2000 m. dan balandda joylashgan aholi yer shari aholisini
10 % ini tashkil etadi. Umuman olganda, aholi soni va ulushi balandlik oshgan sari
kamayib boradi. Lekin, bu qonuniyat Janubiy Amerikada o’z ifodasini topmaydi.
Bundan tashqari, Osiyo qit’asi bilan jami quruqlik yuzasiga hos bo’lgan
ko’rsatkichlar bir hil miqdorlar hosligi bilan ajralib turishini ta’kidlab o’tish lozim.
Okean va dengiz sohillari, dunyo vodiylaridagi pasttekisliklarda joylashgan
aholi salmog’i dunyo aholisining tarkibida muntazam ortib bormoqda. Sohillarda
aholining konsentratsiyalashuvi jarayoni hamon davom etmoqda. Bu hol suv
resurslarining inson hayoti uchun naqadar muhimligi bilan bog’liqdir.
1.2 Jahon aholisining soini va joylashuvi
O’tgan asrda jahon aholisi juda tez sur’atlarda o’sdi. Bu jarayonni
fanda“demografik portlash” deb nom oldi. Darhaqiqat jahon aholisi soni 1804
yilda 1 milliard kishini tashkil etgan. Oradan 123 yil o’tib 1927 yilda jahon aholisi
2 milliardga yetdi. 1950 yilda 2.5 mlrd. ni tashkil etgani holda, atigi qirq yil o’tib
bu
ko’rsatkich 5 mlrd ni tashkil yetdi. Boshqacha aytganda jahon aholisini bu qadar
yuqori sur’atlar bilan o’zishi faqat XX asrning ikkinchi yarmida kuzatildi. 1987
yilda jahon aholi soni 5 mlrd. ni tashkil etgani holda, oradan 12 yil aholi soni 1999
yil 12 oktyabrda 6 mlrd. ni tashkil etdi. 2011 yil 21 oktyabrda esa 7 milliardinchi
chaqaloq dunyoga keldi. Hozirgi kunda jahon aholi soni 7 mlrd. 225 mln. dan ortib
ketdi.Ayni vaqtda jahonda sekundiga 4,2 ta tug’ilish va 2,0 ta o’lim, yoki 2,2 ta
tabiiy o’sish kuzatilmoqda. 2
Albatta, aholi soni, dinamikasi va hududiy joylashuvi (yoki qit’alar
bo’yicha ulushi)ga ko’ra jahon mamlakatlari bir biridan sezilarli darajada farq
qiladi.
Dastavval bunday farqni qit’alar bo’yicha turlicha ekanligini ko’rish
mumkin. Jumladan, jahon aholisining asosiy qismi Osiyo va Afrikada
2
https://www.worldometers.info/
8

joylashganligini ko’rish mumkin. Buning asosiy omili aholi tabiiy o’sishining eng
yuqori ko’rsatkichi ushbu mintaqaga to’g’ri kelishi bilan izohlanadi.
BMTning iqtisodiy va ijtimoiy muammolar bo'limi dunyo aholisining 2050
yildagi holati haqida o'z tahminlarini e'lon qildi. Demografik bashoratga ko’ra
jahon aholisi o’sish sur’atlari hozirgi sur’atda davom etsa, aholi soni 1950 yilga
borib 9 mlrd ga yetishi kutiladi. Bunda kelajakda asosan rivojlanayotgan
mamlakatlarda aholi tabiiy o’sish sur’atlari pasayib borishi e’tiborga olingan.
Rivojlanayotgan mamlakatlarning ko’pchiligida aholi turmush tarzini
yaxshilanishi, tibbiy xizmat ko’rsatishni rivojlanishi, chaqaloqlar o’limini
kamayishi, ayollarni ish bilan bandligini ortishi va boshqa omillar ta’sirida oilada
o’rtacha farzandlar soni kamayib borishi taxmin qilinmoqda. Jumladan, 2005 yilda
farzand ko’rish yoshidagi har bir ayolga 2,6 ta tug’ilish to’g’ri kelgan bo’lsa, bu
ko’rsatkich 2050 yilga borib 2,0 tani tashkil etishi kutilmoqda. Ushbu holatda
jahon aholisi 2050 yilga borib 9 mlrd. ga yetishi bashorat qilinadi. Agarda, farzand
ko’rish yoshidagi har bir ayolga tug’ilishlar soni 1,5 tani tashkil etsa 2050 yilga
borib jahon aholisi 7,7 mlrd. va 2,5 tani tashkil etsa 10,6 mlrd. ni tashkil etishi
bashorat qilinadi. O’rtacha sur’atda bu ko’rsatkich 2,0 tani tashkil etishi
kutilmoqda.
Umuman olganda, kelajakda jahon aholisi tabiiy o’sish sur’ati pasayib
borishi bashorat qilinmoqda. Bunda ayniqsa, iqtisodiy rivojlanayotgan
mamlakatlarda aholi tabiiy o’sish sur’ati pasayish sur’ati yuqori bo’lishi
kutilmoqda.
Rivojlangan mamlakatlarda 2025- 2030 yillarda tabiiy o’sish sur’ati 0 ga
teng bo’lishi va 2030 yildan boshlabaholining tabiiy kamayishi bashorat
qilinmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlarda ham aholi tabiiy o’sish sur’ati 2010
yilda 1,3 foizdan 2050 yilda 0,4 foizgacha pasayib borishi bashorat qilinmoqda.
Aholi soniga ko’ra birinchi o’nlik mamlakatlarining egallagan o’rnida ham
o’zgarish bo’lishi kutiladi. 2050 yilga borib Hindiston Xitoydan o'zib ketadi.
Hindiston aholisi 489 mllionga ko'payib, jami 1,6 mlrd. kishini tashkil etadi.
9

Tug'ilish sur’atining pasayishi tufayli Xitoy aholisi 76 millionga ko'payadi
xolos va 1,4 mlrd. kishiga yetadi. 2050 yilda eng aholisi ko'p davlatlar ro'yxatida
395 million aholi bilan AQSh uchunchi o'rinni egallaydi.
Afg'oniston, Burkina-Faso, Burundi, Chad, Gvineya-Bisau, Liberiyam
Mali, Uganda kabi kam rivojlangan davlatlarda aholi ko'payishi ortib boraveradi.
Aholining eng ko'p o'sishi Pokiston (+147 mln), Nigeriya (+120 mln) va
Kongo (+120 mln)da kuzatiladi. Rossiyada esa demografik holat tushib boradi: 43
yildan so'ng Rossiya Federatsiyasi aholisi 31 million kishiga kamayadi.
Shuningdek, Ukraina (-20 mln), Yaponiya (-16 mln) va Italiya (-7 mln) aholisi ham
sezilardan darajada kamayadi.
BMT ekspertlari tahminlariga ko'ra, XXI asrning o'rtalarida tug'ilishning
pasayishi oqibatida o'rtacha umr ko'rish yoshi ham oshadi. Yaponiya, Xitoy,
Shvetsiya, Shveysariya va Islandiya aholisi eng ko'p umr ko'ruvchilar ro'yxatini
boshqaradilar. Ularning o'rtacha umr davomiyligi 86 yoshni tashkil etadi.
Aholining qarib borishi jarayoni mehnatga layoqatsiz kishilarning ko'payishiga
sabab bo'ladi.
Hozirgi kunda sayyoramizda 80 yoshdan qari kishilar 84 milliondan ortiq
bo'lsa, yuzyillik o'rtalarida ularning soni 390 millionga yetadi. Afrikaning
Tanzaniya, Botsvana va Papua-Yangi Gvineya davlatlari eng "yosh" davlatlar
bo'lib qoladi. Bu davlatlar aholisning 65 foizini 15 yoshdan 60 yoshgacha bo'lgan
kishilar tashkil etadi. yaponiya, Italiya va Martinika "eng qari" davlatlar sirasiga
kiritilib, aholisning har 7 nafaridan biri 80 yoshdan o'tgan bo'ladi.
SPID bilan bog'liq demografik yo'qotish 2050 yilga borib, 480 million
kishini tashkil etadi. SPID va VICH infeksiyasi orqali aholi pasayishi xavfi 60 ta
davlatda kuzatiladi. 60 ta davlatdan 40 tasi Afrika, 12 tasi Lotin Amerikasi va karib
havzasi, 5 tasi Osiyo va 3 tasi Yevropa va Shimoliya Amerikada joylashgan.
Bunday davlatlar tarkibiga bu yil Rossiya va Aqsh ham qo'shildi.
Ayni paytda Yevropa mamlakatlari aholi ko'payishini rag'batlantirish
maqsadida turli xil tadbirlar ishlab chiqmoqdalar. Shunga qaramay, aholining
tug'ilish darajasi g'arb davlatlarida pasayib boradi.
10

Aholi soniga ko’ra birinchi o’ntalik mamlakat aholisini 6 tasi Osiyo
mamlakati, 1 ta Shimoliy Amerika, 2 ta Janubiy Amerika va 1 ta Afrika mamlakati
hisoblanadi.
2050 yilda esa ushbu ko’rsatkich Osiyoga 5 ta, Shimoliy Amerikaga 1 ta,
Janubiy Amerikaga 1 ta va Afrikaga 3 ta mamlakat to’gri keladi. Shuningdek, aholi
soniga ko’ra 1 o’ringa Hindiston chiqib oladi. Rossiya va Yaponiya birinchi
o’ntalikka kira olmaydi. Ularni o’rniga Afrikaning Efiopiya va Kongo davlatlari
yuqori o’ringa ko’tarilib oladi.
Aholi soniga ko’ra birinchi o’ntalik mamlakat ichida 2012 yilda 3 ta davlat
iqtisodiy rivojlangan mamlakat hisoblansa, bugungi kundaq 2 ta va 2050 yilga
borib birgina AQSH birinchi o’ntalik tarkibiga kiradi. Bu esa rivojlangan
mamlakatlar aholi tabiiy o’sish sur’ati kelgusida ham rivojlanayotgan
mamlakatlarga nisbatan past sur’atda bo’lishligini bildiradi. 3
1.3 Hududning tabiiy-geografik xususiyatlari aholi joylanishiga ta’sir etuvchi
omil sifatida
Aholi geografiyasi bir-biri bilan chambarchas bog‘langan ikki yirik
tizimdan iborat hududiy tizimlarni ya’ni, aholi va aholi punktlarini o‘rganadi.
Birinchisi, aholining hududiy guruhlari bilan shug‘ullanadi. Ushbu yondoshuvning
maqsadiga qarab, qit’alar, davlatlar, mamlakatlar va ularning ayrim hududlari
(shahar, qishloq, ovul, turar-joy) aholisi qiyosiy o‘rganiladi. Ikkinchisi, aholining
aholi punktlari bo‘yicha taqsimlanishini, joylanishini tadqiq etishdir. Bu ikki tizim
ham bir-biriga mutanosib bo‘lib, doimo biri ikkinchisini to‘ldiradi. Aholining
geografik joylashuvi o‘z navbatida hududning tabiiy geografik sharoitiga, tabiiy
resurslar bilan ta’minlanganligiga, hududning o‘zlashtirilishiga bog‘liqdir.
Aholining hudud bo‘ylab taqsimlanishi aholi va aholi punktlarining
joylashuvi bilan bog‘liqdir. O‘z navbatida aholi punktlari shakllanishi aholi
taqsimlanishining hududiy shaklidir. Aholi o‘sishi va joylanishining muhim
masalalaridan biri aholi punktlari joylanishining yagona tizimini barpo etishdir.
Bunda aholi punktlari ishlab chiqarish, transport aloqalari, umumiy infratuzilma
3
file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/Lecture%20-%203.pdf
11

tarmoqlari, ijtimoiy-madaniy va dam olish joylari uzviy o‘zaro bog‘liq holda
birlashgan bo‘ladi. Ikkinchidan, aholi punktlari joylanishida tayanch markazlarni
tashkil etishdir. Bu tayanch nuqtalar shaharlar, katta va yirik shaharlar, shahar
aglomeratsiyalari, megalopolislar bo‘lishi mumkin. Ba’zan, kichik aholi punkti
uchun rayon markazi yoki kichik shahar aholi punkti tayanch vazifasini o‘taydi.
Aynan mana shu ilmiy qarash mazmun-mohiyati jihatdan amalda uzoq vaqtdan
beri o‘z mavqeini saqlab kelmoqda.
O‘tkazilgan adabiyotlar taxlili va ilmiy xulosalar orqali aholini hududiy
tashkil etishning dolzarb muammolari turli davlatlar, mintaqalar, kichik mintaqalar
va hatto, aholi punktlari uchun ham bir-biridan farq qilishi aniqlandi. Biroq aholini
hududiy tashkil etishning umumiy xususiyatlaridan kelib chiqib barcha mintaqalar
uchun umumiy bo‘lgan jihatlar ham mavjud. Ular qatoriga quyidagi 3 ta muammo
kiradi.
Aholining hududiy tashkil etish bilan bog‘liq birinchi muammo hozirgi
zamonda dunyo aholisining tez sur’atlar bilan o‘sishidir. Aholi nafaqat ekstremal
hududlarda balki, aholisi o‘ta zich hududlarda ham tez sur’atlarda o‘smoqda. Ba’zi
hollarda hatto aksincha holatlar ham mavjud bo‘lib, aholisi zich hududlarda aholi
jadal o‘smoqda, kam aholiga ega bo‘lgan hududlar aholisi yanada kamaymoqda.
Shunday qilib, bir vaqtning o‘zida ikkita o‘zaro bir-biri bilan bog‘liq muammo
yuzaga keladi. Dunyoning ba’zi joylarida aholi zichligi haddan ziyod ko‘payib
bormoqda va boshqa qismlarida hali ma’lum bo‘lgan resurslarni maqbul
rivojlantirish uchun yetarli aholi mavjud emas (yangi resurslar odatda noqulay
sharoitli, aholisi siyrak hududlarda joylashgan). Ahamiyatli jihati, ikki muammo
ham bir mamlakatning ichida uchrashi va katta hududiy tashkil etish
muammolarini yuzaga keltirishi mumkin. Mazkur muammo Farg‘ona vodiysida
ham uchraydi. Markaziy Farg‘onaning cho‘l mintaqasida (Bo‘ston, Ulug‘nor,
Mingbuloq, Yozyovon tumanlarida) qo‘riq yerlarni o‘zlashtirilishi, sanoatni
rivojlantirish uchun ishchi kuchi yetishmasligi kuzatilib, norasmiy mehnat
bozorlari shakllanishiga sabab bo‘lmoqda.Xususan, Quva va Toshloq
tumanlarining Quvasoy shahar hududiga yaqin qismida shunday norasmiy mehnat
12

bozori yuzaga kelgan. Bu norasmiy mehnat bozorining vujudga kelishida o‘ziga
xos geografik qonuniyatni kuzatish mumkin. Quva tumanida aholi zichligi 584,3
kishini, Toshloq tumanida 837,5 kishini tashkil etgani holda, Quvasoy shahrida
aholi zichligi atiga 353,0 kishini tashkil etadi. Bu esa Toshloq va Quva tumanlari
mehnat resurslarining mazkur hududga oqimini ta’minlovchi asosiy omil bo‘lib
xizmat qilmoqda 7, 8, 10. 
Norasmiy mehnat bozorlari yuzaga kelishida demografik yuk ko‘rsatkichi
sifatida baholanadigan aholi zichligi yuqori bo‘lishi asosiy o‘rinni egallamoqda.
Aholi o‘ta zich joylashgan tumanlar bilan aholi siyrak joylashgan tumanlar
chegarasida mehnat bozorlarini yuzaga kelganligi, mehnat migrantlari sonini
ortganligini kuzatish mumkin. Aholining hududiy tashkil etilishi bilan bog‘liq
bo‘lgan mazkur muammoning yechimini topish, mintaqaviy imkoniyatlarni
qidirish Farg‘ona vodiysi aholi joylavushining asosiy muammolaridan biridir.
Aholining hududiy tashkil etilishi bilan bog‘liq muammoning ikkinchi turi
ayrim hududlarda aholining bir joyga yig‘ilishidagi katta farqlarning mavjudligi
bo‘lmoqda. Katta shaharlarda aholi soni doimiy ravishda ko‘payib, uning zichligi
10 ming kishigacha yetayotgan bir paytda qo‘shni hududlarda aholi soni keskin
qisqarishi kuzatilmoqda. Bu holat aholining bir tekisda joylashish muammosini
kuchaytiradi. Xususan mamlakatimizda aholi soni 100 mingdan ortiq 18 ta
shaharlar mavjud bo‘lib, ularning 3 tasi (Farg‘ona, Qo‘qon va Marg‘ilon) Farg‘ona
viloyatiga to‘g‘ri keladi. 2023 yilda Quvasoy shahrining ham aholisi 100 ming
kishidan ortgan shaharlar qatoriga qo‘shiladi. Ushbu shaharlarda viloyat
aholisining 1/4 qismi istiqomat qilmoqda.
Viloyatda keyingi yillarda aholi sonining shahar joylarda jadallik bilan
o‘sib borishi kuzatilmoqda. Bunday o‘sish qishloq tumanlari aholisi o‘sishidan
tezroq kechayotganligini va bu esa viloyat shaharlarida (ayniqsa, katta shaharlarda)
talabidan ortiqcha mehnat resurslarining yig‘ilib borayotganligini ko‘rsatadi.
Aholining hududiy tashkil etilishidagi dolzarb muammolarning uchinchi
turi – istiqbolli rivojlanish nuqtai-nazardan oqilona bo‘lmagan ko‘chishlarning
(emigratsiya) mavjudligidir. Allaqachon to‘lib toshgan aholi maskanlariga
13

aholining ko‘chib borishi hozircha foydalidek ko‘rinishi ammo, vaqtlar o‘tib bu
ko‘chishlar katta ijtimoiy-iqtisodiy inqirozni yuzaga keltirishi kuzatiladi. Masalan,
Meksikada aholining katta qismi Mexikoga ko‘chmoqda. Biroq, shahar o‘sib
borayotgan bosimni hozirdanoq ko‘tara olmay qoldi. Mamlakatimizdagi Muborak,
Gazli, Sho‘rtan kabi resurs shaharlarda ham aholining tez o‘sib borayotganligi ham
shunga o‘xshashdir. Vaqti kelib, ushbu shaharlarning neft-gaz zahiralari tugaydi,
shunda u yerdagi hududning tabiiy-demografik imkoniyatining pastligi o‘zining
salbiy ijtimoiy-iqtisodiy holatini yuzaga keltirishi mumkin. Farg‘ona mintaqasidagi
Chimyon, Sho‘rsuv, Andijon, Janubiy Olamushuk va Polvontosh kabi resurs
shaharchalarda ham shu holat kuzatilmoqda. Aholi soniga nisbatan tabiiy
resurslarni (birinchi navbatda yer va suvni) yetishmasligi kuzatiladi. Vaholanki, bir
paytlar ular ham huddi Muborak, Gazli, Sho‘rtan kabi shaharchalari aholini o‘ziga
ohanrabodek tortgan edi.
Yuqoridagi muammolarning mintaqaviy jihatlarini bir-biri bilan uzviy
bog‘liq bo‘lgan murakkab vaziyatni (jarayonni) yuzaga keltiradi. Shuning uchun
bu muammoni, bir-birini to‘ldirib boruvchi bosqichlardan iborat (1-rasm).
Aholini hududiy tashkil etilishiga ta’sir etuvchi tabiiy-geografik omillarni
o‘rganish, miqdor va sifat ko‘rsatkichlarini baholash. Tadqiqot maqsadidan kelib
chiqqan holda asosiy e’tibor faqat tabiiy-geografik omillarga qaratiladi;
Aholini joylashuvini baholash, yangicha uslublarni qo‘llash, tahlil qilish,
diagnoz qo‘yish, muammolar va muammoli holatni aniqlash;
Olingan tahliliy ma’lumotlar asosida muammolarni bartaraf etish bo‘yicha
amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Aholining bugungi hududiy joylanishi qonuniyatlarini, mavjud holatini
aniqlash, tadqiq etish uchun turdosh fanlardan olingan materiallar bilan birga
geografiya fanlari tizimidagi tabiiy geografiya (landshaftshunoslik, iqlimshunoslik,
gidrologiya), iqtisodiy geografiya (qishloq xo‘jaligi, sanoat, shaharlar geografiyasi,
demografiya), ijtimoiy geografiya (xizmat ko‘rsatish geografiyasi, rekreatsiya va
turizm geografiyasi) fanlari tarkibiga kiruvchi bir qator yo‘nalishlarda olingan
14

nazariy materiallar, tahlillar va baholash natijalaridan foydalanish maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
Aholini joylashuvi bo‘yicha tadqiqotlarda eng dastlabki aholining
joylashuviga ta’sir etuvchi omil bu albatta tabiiy-geografik omil bo‘ladi. Avvalo
aholining joylanishiga ta’sir etuvchi eng dastlabki tabiiy-geografik omil bu
geomorfologik omildir. O‘z navbatida geomorfologik omillarga hududning
mutloqiy balandligi, hudud relyefining qiyaligi va parchalanganligi
(raschlenennost relyefa) asosiy birlik sifatida tanlandi. Sababi shundaki dunyo
aholisi joylashuvidan shu jihat ma’lumki, aholi asosan dengiz sathiga nisbatan
yaqin bo‘lgan hamda yuzasi tekisroq bo‘lgan hududlarda aholi maskanlari qurishni
va unda yashashni istaganlar. Keyinchalik aholi sonining ortishi, yuqoridagi kabi
hududlarning taqchillashuvi natijasida aholi joylanishida o‘zgarishlar kuzatila
boshlagan.
Bundan tashqari hududning iqlimiy (quyosh radiatsiyasining taqsimlanishi,
qulay iqlim mintaqalarida joylashuv), tuproq, gidrologik (okean, dengiz, daryo va
soylar bo‘yida joylashuv) ko‘rsatkichlari o‘rganiladi.
Tadqiqotning yakuniy bosqichida aniqlangan muammolarni bartaraf etish
uchun chora-tadbirlar majmuasi ishlab chiqiladi.
Mamlakatimizda aholi joylanishi bilan bog‘liq ijtimoiy, iqtisodiy, ekologik
va landshaft tadqiqotlari olib borish zaruriyati tug‘ilmoqda. Katta demografik
salohiyatga ega bo‘lgan Farg‘ona viloyati aholisining joylanishida tabiiy-geografik
omillarni rolini ochib berish ham amaliy ham nazariy ahamiyat kasb etadi. 4
4
https://bestpublication.org/index.php/ozf/article/download/1339/1297/1270
15

II BOB AHOLI JOYLASHUVINING HUDUDIY FARQLARI VA
ZAMONAVIY JIHATLARI
2.1 Mintaqalar bo’yicha aholi zichligi va joylashuvi
Ilmiy adabiyotlarda qayd etilishicha, yer sharida aholi yashab kelgan
maskanlar, areallarning ko’pchiligi juda qadimdan boshlab shakllanib kelgan.
Dunyo hududlari bo’ylab aholining joylashuvi haqidagi dastlabki ma’lumotlar
eramizdan 5 ming yil oldingi davrga taalluqli bo’lib, ushbu davrda dunyo
aholisining 66 %i (20 mln. kishi) Xorijiy Osiyoda, 17 %i (5 mln. kishi) Afrikada,
10 %i (3mln. kishi) xorijiy Yevropada 3 %i (1 mln. kishi) MDH davlatlarida, 3 %i
(1 mln. kishi) Shimoliy va Lotin Amerikasida hamda 1 %i (0,5 mln. kishi)
Avstraliya va Okeaniyada joylashgan. Eng qadimgi aholi maskanlari inson
yashashi uchun zarur biologik resurslar mavjud bo’lgan joylarda, ya’ni osiyoning
janubi va Shimoliy Afrikada O’rta dengizdan to Tinch okeanigacha bo’lgan
hududlarda joylashganlar. Bu hududlarda aholi juda uzoq vaqt ovchilik bilan
shug’ullangan. Keyinchalik ushbu hududlarda cho’llashish jarayonlari kuchaygan.
Aholini ovchilik bilan yashashlari uchun imkoniyatlari qisqarib ketgan.
Eramizning boshlaridaaholi asta sekin dexqonchilik va chorvachilik bilan
shug’ullana boshlaydi. Moddiy ne’matlarni o’zlari mehnat qilib yaratishga
o’tadilar.
Xo’jalik yuritishning ishlab chiqarish turi yetakchilik qila boshlaydi. Aholi
ma’lum joylarda o’troq bo’lib yashaydilar. Natijada, avval qishloq aholi maskanlari
va keyinchalik Shaharlar barpo bo’la boshlaydi. Aholining turmush tarzi,
ovqatlanishi yaxshilana boradi. Inson hayotida ijtimoiy o’zgarishlar sodir bo’la
16

boshlaydi. Yozuv shakllanadi, fan va tibbiyot, madaniyat rivojlana boradi.
Aholining yashash sharoiti yaxshilanadi. O’lim sur’ati kamaya boshlaydi,
aholining o’rtacha umr ko’rish davri ortib boradi. Natijada yer shari aholisi soni,
aholi yashash punktlari ko’paya boshlaydi. Aholi zichligi ayniqsa, dexqonchilik
bilan shug’ullanishi uchun tabiiy imkoniyatlari mavjud, sug’oriladigan yerlaarda
chorvachilik bilan shg’ullanish imkoni bor hududlarga nisbatan yuqori bo’lgan.
Masalan: Nil, Frot, Dajda, Gang, Xuanxe daryolari hamda O’rta dengiz sohillarida
eramizning boshida aholi zichligi 1 km2 ga 10 kishini tashkil etgan. Ana shu
davrda ko’chmanchi chorvachilik rivojlangan Osiyo hamda Afrikaning cho’l va
chalacho’l zonalarida aholi zichligi 1 km2 ga 1 kishidan to’g’ri kelar edi.
Jamiyat taraqqiyoti, ishlab chiqarishning rivojlanishi, jahon mamlakatlari
demografik vaziyatid bir qator o’zgarishlarga olib keldi. XIX – XX asrga kelib, yer
shari aholisi juda yuqori sur’atlar bilan ko’paya boshladi. Aholining dunyo
hududlari bo’ylab joylashuvida ham keskin o’zgarishlar sodir bo’ldi. Aholi zich
hududlardan ayniqsa, Yevropadan Amerikaga va Okeaniya hududlariga ko’plab
aholi ko’chib ketdi. Keying ikki ming yillikda yer yuzida aholi joylashuvi keskin
o’zgardi.
Eramizning dastlabki yillarida sayyoramiz aholisining 82,7% i Yevropa va
Osiyo hududlarida joylashgan bo’lsa, 2000 yilga kelib bu ko’rsatgich 15% ga
kamaydi va 67,7% ni tashkil etdi. Amerika, Okeaniya va Avstraliyada istiqomat
etuvchi aholi hissasi esa ortib bordi. Eramizdan keyingi mingginchi yilda dunyoda
300 mln. aholi istiqomat etgan bo’lsa, uning 63,9% I Xorijiy Osiyoda, 14,8%i
Xorijiy Yevropada, 13,1 % I Afrikada, 3,3%i MDH mamlakatlarida, 4,6 %i
Amerika va 0,3%i Avstraliya va Okeaniyada yashagan. 2000 yilda esa dunyo aholi
soni 6 mlrd. 55mln. ga yetdi va uning 59,3%, Xorijiy Osiyoda, 8,4 %i Xorijiy
Yevropada, 13,0 % i Afrikada, 4,8 %i MDH mamlakatlarida, 14,0 % i Amerika va
0,5 %i Avstraliya va Okeaniya mamlakatlarida istiqomat etadilar. Keyingi ming
yillikda Amerika, Avstraliya va Okeaniya hamda MDH mamlakatlarida istiqomat
qiluvchi aholining salmog’i 5 marta ko’paygan.
17

Shunday qilib, hozirgi davrda yer shari hududlari bo’ylab aholi notekis
joylashgan. Sayyoramizda aholi juda zich (1 km2 maydonga 1000 kishi)
yashaydigan hududlar bilan bir qatorda, aholi yashamaydigan hududlar ham
uchraydi. Bu yerda harorati juda past, suv yoq va boshqa sabablar mavjud. Bunday
hududlar yer sharidagi quruqlikning 10 % ini tashkil etadi. Ularga Shimoliy va
Janubiy qutblar, balandligi 5000 m dan ortiq tog’lar va sahrolar kiradi. Yer
kurrasidagi quruqlikning 50 % I esa aholi yashashi uchun tabiiy sharoitlar nisbatan
pastroq bo’lib, ularda aholi siyrak- 1 km2 ga 1 kishidan joylashgandir. Ushbu
hududlarga tundra, o’rmon tundra, shimoliy tayga, cho’l va chala cho’l, nam
ekvatorial o’rmonlar kiradi. Quruklikning 25 % ida aholi zichligi 1 km 2 ga 1-10
kishini tashkil etib bu yerlarda aholi nisbatan siyrakroq joylashgan. Yer shari
ququqligining qolgan 15 % ida esa aholi zichligi 1 km2 ga 10 kishidan oshadi.
Yer sharida aholi yashaydigan asosiy hududlar 780 shimoliy kenglik va 540
janubiy kengliklar orasida joylashgandir. Yer yuzida aholi eng zich joylashgan
hududlar juda qadimdan madaniyat markazlari bo’lib kelgan Janubiy,
JanubiSharqiy va Sharqiy Osiyo, Shimoliy Afrikadagi daryo vodiylari hamda
Yevropadagi sanoat markazlari bo’lib, ular quruqlikning bor-yo’gi 7 % ini tashkil
etadilar. Bu hududda jahon aholisining 70 % i joylashgan. Yer shari aholisining
qariyb 80% i dengiz sathidan 500 metrgacha bo’lgan balandliklarda joylashgan.
Bunday hududlar yer yuzidagi quruqlikning 28 % ini tashkil etadi.
Hozirgi davrda yer sharidagi quruqlikning inson yashashi mumkin bo’lgan
qismida o’rtacha aholi zichligi 1 km2 ga 49,4 kishidan to’g’ri kelmoqda. Аgar
aholi zichligi 1 km2 ga 50 kishidan to’g’ri kelsa, aholi zichligi yuqori hisoblanadi.
Aholi dunyo qit’alari bo’ylab ham juda notekis joylashgandir. Ma’lumotlarga
qaraganda XXI asr boshlarida aholi zichligi 1 km2 ga Osiyoda 75 kishi, Yevropada
70 kishi, Afrikada 22 kishi, Amerikada 19 kishi va Avstraliya hamda Okeaniyada 3
kishini tashkil etmoqda.
Yer yuzasida aholi juda notekis joylashgan. Doimiy aholisi mavjud
hududlar 430 mln. kv. km doirasida 52 kishini tashkil etadi. Shu vaqtning o’zida
ushbu ko’rsatkich Osiyoda 148,0 kishi, Yevropada 34,0 kishini tashkil etgani
18

holda, Afrikada 45,0, Shimoliy Amerikada 20,0 kishini, Janubiy Amerikada 33,0
hamda Avstraliya va Okeaniyada 4,7 kishiga teng.
Umumlashtirib aytganda yer shari quruqlik yuzasining atigi 2 % da unda
mavjud aholining 70 % i istiqomat qiladi. Aholi nihoyatda zich joylashgan
mintaqalar qtoriga Janubi-Sharqiy va Sharqiy osiyo, Yevropa va AQSH ning
shimoli-sharqiy qismi kiradi.
Datslabki uchta mintaqada aholi juda qadimdan joylashgan bo’lib, u hozirgi
vaqtda juda yuqori darajada aholi zichligiga ega. Ushbu holat avvalo, bu yerda
mehnatni ko’p talab qiluvchi sholichilikni qadimdan mavjudligi, qolgan
mintaqalarda esa XVIII-XIX asrlarda yuz bergan sanoat inqilobi hamda undan
keyingi davrda amalga oshirilgan industrlashtirish jarayoni bilan uzviy bog’liqdir.
Insonlarning qadimdan okean va dengiz sohillarida joylashishiga intilishi
ham muhim omillardan biri hisoblanadi. Jahon bo’yicha aholi juda zich joylashgan
hududlar qatoriga quyidagilar kiradi: Rur, Elzas va Lotoringiya hamda Parij
London rayonlari, Shimoliy Italiya, Moskva rayoni, Donbass, Farg’ona vodiysi,
sharqiy Xitoy, Hind-gang tekisligi, Yava oroli, Yaponiya orollari, Nil deltasi,
AQSH ning shimoli-sharqiy rayonlari, Buyuk ko’llar rayonlari va San-San
megopolisi.
Aholi siyrak tarqalgan hududlar yer quruqlik yuzasining ancha katta
qismini egallaydi. Bunday mintaqalar qatoriga birinchi navbatda, tabiiy-iqlimiy
sharoiti noqulay bo’lgan hududlar, cho’llar, tropic o’rmonlar, baland tog’lar, tundra
muzlik hududlari va boshqalar kiradi.
Aholisi eng siyrak joylashgan mamlakatlarga Mongoliya, Avstraliya,
Kanada kabi mamlakatlar kiradi. Bu mamlakatlarda aholi zichligi har bir km2
maydonga 2- 3 kishi to’g’ri keladi. 5
2.2 Urbanizatsiya jarayoni va megapolislarning shakllanishi
Urbanizatsiya (frans. urbanisation, lot. urbanus — shaharga mansub, urbs
— shahar) — jamiyat hayotida shaharlar rolining ortib borishi; ishlab chiqaruvchi
5
file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/Lecture%20-%203.pdf
19

kuchlarning joylashuvi, aholining ijtimoiy, demografik tarkibi, turmush tarzi va
madaniyatidagi o zgarishlar bilan bog liq.ʻ ʻ
Urbanizatsiya — tarixiy rivojlanish asosida shakllangan jamiyat bosqichlari
va hududiy mehnat taqsimoti natijasida sodir bo lgan ko p qirrali geografik,
ʻ ʻ
ijtimoiy-iqtisodiy va demografik jarayondir. Urbanizatsiyaning torroq doiradagi
demografik-statistik tushunchasi dunyoda, alohida hududlarda, mamlakatlarda
shaharlarning (ayniqsa, katta shaharlarning) va shahar aholisi salmog ining
ʻ
ko payib borishini anglatadi.
ʻ
Dastlabki shaharlar miloddan avvalgi 3—1ming yilliklarda Misrda,
Mesopotamiya, Suriya, Hindiston, Kichik Osiyo, Xitoy, Hindixitoy, shuningdek,
Yevropa va Afrikaning O rta dengiz sohillarida vujudga kelgan. Yunon-rim
ʻ
dunyosida esa Rim va Karfagen shaharlarining mavqei yuqori bo lgan. O rta asrlar
ʻ ʻ
va Uyg onish davrida kapitalistik ishlab-chiqarish unsurlari shakllana boshladi. Bu
ʻ
jarayon shaharlarda aholi sonining o sib borishiga, konsentratsiyalashuviga olib
ʻ
keldi. Iqtisodiy rivojlangan davlatlarda yirik shaharlar paydo bo la boshladi.
ʻ
Urbanizatsiya jarayonining rivojlanishi shaharlarning o sishi va shahar
ʻ
aholisining shakllanishi, shahar aholisining tabiiy o sishi, shahar atrofi
ʻ
hududlarining ma muriy jihatdan shaharga qo shilib borishi, qishloq aholi
ʼ ʻ
manzilgohlarining shahar maqomini olishi bilan bog liqdir. Shaharlarning o sishida
ʻ ʻ
shahar atrofi zonalarida shahar turmush tarzining shakllanib borishi, ya ni
ʼ
urbanizatsiya jarayonining kuchayishi ham ahamiyatlidir. Katta shahar atrofida
kichik shaharlar paydo bo lib, katta shaharlarga qo shilib boradi va shaharlar
ʻ ʻ
aglomeratsiyasi hosil bo ladi. Rivojlangan mamlakatlarda aglomeratsiya jarayoni
ʻ
avj olgan, alohida aglomeratsiyalarning qo shilib ketishi natijasida megapolislar
ʻ
vujudga kelmoqda.
Urbanizatsiyaning asosiy ko rsatkichi shaharliklar sonining o sishi va jami
ʻ ʻ
aholi tarkibida shahar aholisi salmog ining ortib borishidir. 20-asrning oxiri va 21-
ʻ
asr boshlarida dunyoda shahar turmush tarzining qishloq joylariga tarqalishi, ya in
ʼ
urbanizatsiya jarayoni kuzatilmoqda. Bu esa shahar aholisi salmog ining ortib
ʻ
borishiga olib kelmoqda. 1950 yil dunyo aholisining 28,9% shaharlarda yashagan.
20

1960 yil bu ko rsatkich 33,9% ni, 1970 yil 37,4%, 1980 yil 41,1%, 1990 yil 45,8%ʻ
va 2018 yil 53,2% ni tashkil etdi. Shahar aholisining salmog i rivojlangan
ʻ
mamlakatlarda ancha yuqori (2020 yilda AQSH, Buyuk Britaniya, Yaponiya,
Shvetsiyada 75% va Germaniyada 94%, Rossiyada 73% bo lgan). Osiyo va
ʻ
Afrikadagi rivojlanayotgan mamlakatlarda urbanizatsiya jarayoni dunyoning
o rtacha ko rsatkichidan ancha past. 2021 yilda shahar aholisining salmog i
ʻ ʻ ʻ
Afg oniston va Efiopiyada 13 — 16% ni, Miyer va Turkiyada 60% ni tashkil etdi.
ʻ
Urbanizatsiyaning hozirgi bosqichida katta shaharlarda aholi
konsentratsiyalashuvining o sishi kuzatilmoqda. Bu jarayonda millioner (1 million
ʻ
va undan ortiq aholi yashaydigan) shaharlar alohida o rin egallaydi. 1900 yilda
ʻ
dunyo bo yicha millioner shaharlar soni o nta bo lgan bo lsa, 21-asrga kelib bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko rsatkich 200 dan oshdi. Dunyoda aholisi 10 milliondan ortiq yirik shaharlar
ʻ
Mexiko (25 million), Tokio (20 million), Seul (13 million), Pekin (11 million),
Parij, Qohira, Buenos-Ayres va London (10 million) mavjud.
Avvalo urbanizatsiya jarayoni va uning hududlar bo’yicha rivojlanish
mezonlari haqida umumiy tushuncha hosil qilish maqsadga muvofiqdir. SHu
asnoda tabiiy sharoit omillarining yirik Shaharlarga ta’sirini urbanizatsiya
jarayonida sezilarli kechishini ko’rish mumkin. Aholi punktlarini tadqiq etishda va
aholi geografiyasida mamlakatlar urbanizatsiya darajasi va urbanizatsiya miqyosi
degan tuushunchalar qabul qilingan. Bugungi kunda regionlar bo’yicha
urbanizatsiya darajasi juda notekis. Bu jihatdan Osiyo eng past urbanizatsiya
darajasiga ega. Bu hududda urbanizatsiya darajasi 30 % ni tashkil etadi. 2,2 mlrd
dan ortiq kishi qishloqlarda yashaydi. Dunyo bo’yicha urbanizatsiya darajasi eng
past bo’lgan davlatlar ham Osiyo qit’asidadir. Masalan: Xitoyda 21%, Hindistonda
28%, Indoneziya va Butanda 15%, Nepalda 9%. Urbanizatsiya darajasi Shahar
aholisining salmog’i bo’yicha past, o’rta va yuqori darajalarga bo’linadi. Mamlakat
aholisining 50% gacha qismi Shaharlarda yashasa, urbanizatsiya darajasi past
hisoblanadi. 50 dan 75% gacha o’rta, 75% dan yuqori bo’lsa, yuqori darajali
urbanizatsiya hisoblanadi.
21

Urbanizatsiyaning XX asrdagi jadallashuvi juda avj oldi va shaharlar
inqilobi degan nom oldi. Shu bilan birga bu jarayonning jamiyatga turli darajadagi
ta’siri kuchayib, bu hodisani tadqiq qilishning usullarini chuqurlashuviga olib
keldi. Shaharlar inqilobining birinchi 20 yilida ya’ni 1950-1970 yillar mobaynida
shahar aholisining tabiiy o’sishi butun insoniyat tarixidagi shaharlar aholisining
sonidan br oz kam edi. Bu o’sish 83,4% ni tashkil etadi. Undan keyingi 20 yil
ichida shahar aholisining ulushi yana 68,7% ga o’sdi. 1990 yilda 2020 yilgacha
bo’lgan davrda shahar aholisining salmog’i 3,1 baraqvarga ko’paydi va 21-asrning
birinchi 10 yilligida shu tarzda saqlanib turdi. Yuqorida ta’kidlanganidek
urbanizatsiyaning yuqori darajasi Yevropaning barcha mamlkatlari, AQSH,
Kanada, Yaponiya, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga xosdir. XX asrning ikkinchi
yarmida jahon urbanizatsiyasida rivojlanayotgan davlatlar muhim rol o’ynay
boshladi. 1990 yilda ularda dunyo shahar aholisining 61,4% i yashayotgan edi.
(1950 yilda bu 38,7% ni tashkil etgan). 2030 yilga kelib bashoratlarga ko’ra bu
ko’rsatkich 80% dan ortiqni tashkil etadi. Rivojlanayotgan davlatlarda
shaharlarningko’payib borishi, ularning o’ziga xos jihatlarini hisobga olganda
jahon urbanizatsiyasining sifatiy rivojalanishini sekinlashtiradi va hududiy
tafovutlanishini keskinlashtiradi. Chunki bu mamlakatlardagi ko’pchilik shahar
aholisi yaqinda qishloqlardan ko’chib kelgan bo’ladi va ular yashash tarzi bilan
shahar turmush tarzini qishloqlashtiradi. Qisqa muddat ichida qishloqlardan
shaharlarga aholining katta qismi ko’chib o’tganda bu vaziyatning yuzaga kelishi
tabiiy holdir.
Yuqoridagi fikrlar asosan yaqin yillarda shahar aholisining kamligi bilan
ajralib turgan mamlakatlarga tegishlidir. Bunday mamlakatlarga Nigeriya misol
bo’ladi. Uning poytaxti Lagos 1950-1990 yillar mobaynida 27 baravar kattalashdi
va dunyoning eng yirik 8 ta aglomeratsiyalari qatorga kiradi. Shuningdek bunday
xususiyatga ega bo’lgan mamlakatlarga Turkiya, Eron, Xitoy, Hindiston, Rossiya,
Braziliya, Meksika, Indoneziya kabilar kiradi. Bu jarayonning boshqa qutbida eng
urbanizatsiyalashgan mintaqalar Shimoliy AmYerika, G’arbiy Yevropa va
Yaponiya turadi.
22

XX asrni haqli ravishda urbanizatsiya asri deb atash mumkin. 1900 yilda
dunyo Shaharlarida butun dunyo aholisining 14% i yashagan va 12 ta millioner
shaharlar mavjud edi. XXI asr arafasida shahar aholisi 45% ga etdi, 2,5 ming
atrofida aholisi 100 mingdan ortiq yirik shaharlar, 107 ta millioner shaharlar
hisobga olingan.
Urbanizatsiya jarayoni dunyoda xo’jalik tizimining va ishlab chiqarish
munosabatlarining o’zgarishi bilan jadalashdi. Ishlab chiqarishning
kontsentratsiyalashuvi, differentsiatsiyalashuvi, hududiy tashkil etilishi va
texnologik taraqqiyot bu jarayonga turkti beruvchi asosiy omillardir. Urbanizatsiya
jarayoni shahar aholisining miqdoriy o’sishi bilan xaarakterli bo’lib, bu holat XX
asrgacha ancha sust va barqarorligi bilan ajralib turadi. 19-asr boshida dunyo
shahar aholisi 29,3 mln kishini tashkil etgan, bu dunyo aholisining 3% ni tashkil
etardi. 1900 yilga kelib bu ko’rsatkich 224,4 mln kishini va 14% ni tashkil etdi.
XX asr davomida jarayonning o’sishi quyidagi raqamlarda aks etadi. 1950 yilda
Shahar aholisi 729 mln kishi, muvofiq ravishda 28,8%, 1980 yilda 1821 mln kishi
va 41% ni, 2018 yilda 2361 mln kishi va 41% ni tashkil etdi. Urbanizatsiya shartli
darajalari quyidagicha qabul qilingan:
• Urbanizatsiyaning past darajasi -20%
• Urbanizatsiyaning o’rtacha darajasi -20% dan 50% gacha
• Urbanizatsiyaning yuqori darajasi – 50% dn 72% gacha
• Urbanizatsiyaning yuksak darajasi - 72% dan yuqori.
Dunyodagi eng past urbanizatsiya darajasi G’arbiy va SHarqiy Afrika,
Madagaskar va ba’zi Osiyo mamlakatlarida kuzatiladi.
O’rtacha urbanizatsiyalashgan mintaqalar Afrika, Osiyo va Lotin
Amerikasidagi Boliviya davlati.
Yuqori urbanizatsiyalashgan mintaqalar MDH, Yevropa, SHimoliy
Amerika, Janubiy Amerika, Avstraliya va JAR hududlaridir. Yer yuzida 107 ta
millioner shahar bor. Ba’zi manbalarda esa ularning soni 300 dan ortiq deb
ko’rsatiladi. Lekin bu hisobda shahar atrofidagi aholi ham nazarda tutiladi. Aslida
shahar aholisining miqdori ayni shahar yuridik hududida yashovchilar bilan
23

chegaralanishi lozim. SHunga ko’ra 107 ta millioner shahar mavjudligi ma’lumot
sifatida qabul qilindi. Ularning 28 tasi g’arbiy yarim sharda, 79 tasi sharqiy yarim
sharda, 96 tasi shimoliy yarim sharda, 11 tasi janubiy yarim sharda joylashgan. 36
ta millioner shahar poytaxt maqomiga ega. Urbanizatsiya jarayonining hududiy
taqsimoti hozirgi kunda juda rang-barangdir. Dunyo urbanizatsiya xaritasida uchta
asosiy mintaqa alohida ajralib turadi. Bular AQSH, Yaponiya va G’arbiy
Yevropadir. Bu mintaqalarni uzluksiz joylashgan aholisi 1 milliondan ortiq yirik
aholi punktlari to’ldirib turadi. So’ngi 20 yil davomida dunyodagi bu manzarani
SHarqiy, va Janubiy Osiyodagi yirik shahar aglomeratsiyalarining paydo bo’lishi
o’zgartirmoqda. Shuningdek Lotin Amerikasi va Afrika mintaqalarida ham yirik
shaharlar ko’payib bormoqda. Bu shahar aholisining ko’payishi bilan izohlanadi.
Dunyo shahar aholisining yarmiga yaqini Osiyoda istiqomat qiladi (1950 yilda
1G’3 qismi edi), 20% dan ortig’i Yevropada yashaydi. XXI asr ostonasida jahon
urbanizatsiya jarayoni janubi-sharqiy Osiyo yo’nalishida kuchaya boshladi. Bu XX
asrning ikkinchi yarmida Yaponiya, Xitoy, Hindiston va qator sharqiy va janubiy
Osiyo mamlakatlarida shaharlar miqdorining ko’payishi bilan izohlanadi.
Urbanizatsiya jarayoni hozirgi kunda shahar aholisining juda tezlik bilan
ko’payib borishida namoyon bo’lmoqda. BMT mutaxassislari aholisi 8 mln ortgan
shaharlarni megashaharlar (mega-yunon tilida ulkan degan ma’noni beradi). 1950
yilda bunday shaharlar sirasiga faqat London va Nyu-York kirgan bo’lsa, 1960
yilda ular safiga Tokio va Shanxay shaharlari qo’shildi, 1970 yilda ularning soni 11
taga etdi ulardan 5 tasi rivojlanayotgan mamlakatlarda (Pekin, San-paulu, Buenos
Ayres, Rio-de Janeyro) edi, 1994 yil o’rtalarida 22 ta megashahardan 16 tasi
rivojlanayotgan davlatlar hududida shakllandi, 2015 yilda 33 taga etishi taxmin
qilinadi, shu bilan birga ulardan 27 tasi rivojlanayotgan davlalarda bo’lishi,
shundan 21 tasi Osiyo qit’asiga tegishli bo’lishi taxmin qilinadi. Hozirgi kunda 30
dan ortiq shaharlarning aholisi 5 mln dan ko’p ekanligi qayd qilindi.
Iqtisodiy rivojlangan mintaqalarda shahar aholisi ulushining 70% dan
ortiqligi Yevropa, SHimoliy Amerika va Avstraliya kuzatiladi, bu mintaqalarda
shaharlar zamonaviy ishlab chiqarish markazlari sifatida rivojlangan. Shahar
24

aholisi bu hududlarda XX asr boshida ko’paya boshlagan. So’nggi 30 yil davomida
bu mintaqalarning dunyo bo’yicha shahar aholisidagi ulushi 45% dan 26% ga
kamaydi. Ayni vaqtda boshqa hududlarda shaharliklar soni 400 mln.dan 1.6 mlrd
kishiga oshdi. So’nggi 10 yilliklarda iqtisodiy rivojlangan mintaqalarda o’ziga xos
kontrurbanizatsiya (teskari urbanizatsiya) jarayoni – aholining yirik shaharlardan
chetga ko’chishi kuzatilmoqda. 6
“Megapolis” atamasi aholi zich joylashgan shahar yoki metropolitan
hududga ishora qiladi, odatda aholi soni ortib borayotgani va keng infratuzilmasi
bilan ajralib turadi. Megapolislar ko'pincha aholisi o'n milliondan ortiq, shahar
zichligi yuqori bo'lgan shaharlar sifatida ham tavsiflanadi - bu gavjum yashash
sharoitlariga va resurslar va xizmatlarga yuqori talabga olib keladi. O'tgan 70 yil
ichida megapolislarning ko'tarilishi kuzatildi va bu shaharlarning 60% dan ortig'i
tinchlik past mamlakatlarda.
Megapolislarning ko'payishining asosiy omili shahar migratsiyasidir.
Shahar migratsiyasi deganda aholining qishloq, kichik shahar va qishloqlardan
urbanizatsiyalashgan hududlarga ko‘chib o‘tish jarayoni tushuniladi. Shaharda
yashash - bu hududlardan ko'chib kelgan ko'plab oilalar va shaxslar uchun ish
imkoniyatlarini oshirish, yuqori daromad olish, texnologiya va xizmatlardan
ko'proq foydalanish, ilg'or ta'lim, sog'liq va xavfsizlik va kengroq ijtimoiy
tarmoqlarni izlashga intilish istagi. 7
Megapolislar va dunyo shaharlari geografik munozaralarda 20-asrning
ikkinchi yarmida mashhur bo'la boshladilar, ammo turli sabablarga ko'ra.
Megapolislar 10 million aholi soniga qarab belgilanadi . Ular aholi sonining
kattaligi va ko'pincha iqtisodiy, siyosiy va texnologik kuchlarning kontsentratsiyasi
bilan ajralib turadiganligi sababli muhimdir. Boshqa tomondan, jahon shaharlari
global iqtisodiyotda bajaradigan muayyan muhim vazifalari yoki ijtimoiy, madaniy
yoki siyosiy ma'noda dunyo miqyosida ta'siri bilan mashhur. Jahon shaharlari
ularning global boshqaruv funktsiyasi bo'yicha aniqlanadi. Ularning soni 10
milliondan ortiq yoki undan kam bo'lishi mumkin. Ushbu ikki turdagi shaharlar
6
https://www.hufocw.org/Download/file/5615
7
https://www.visionofhumanity.org/the-rise-of-megacities-and-urban-migration/
25

ro'yxatini solishtirganda, ba'zi bir o'xshashlik kuzatiladi, lekin ular turli shaharlarni
qamrab oladi.
Jahon shaharlari yoki global shaharlar globallashuv jarayonlarini
boshqaradigan va rivojlanayotgan shaharlarning alohida sinfidir. Bular jahon
iqtisodiyotini tashkil etishda qo‘mondonlik postlari, o‘sha shaharda yetakchi
iqtisodiy sektor sifatida ishlab chiqarishni almashtirgan moliya va
ixtisoslashtirilgan xizmat ko‘rsatish firmalarining asosiy joylari, yetakchi
tarmoqlardagi ishlab chiqarish va innovatsiya maydonlari , ishlab chiqarilgan
mahsulotlar va innovatsiyalar bozorlari. Dunyo shaharlarining bu ko'p funktsiyalari
ularni o'z mintaqasidagi, shuningdek dunyoning boshqa qismlaridagi boshqa dunyo
shaharlari bilan funktsional va samarali tarmoqda bog'laydi. Jahon shaharlari
global iqtisodiyotning bir qismi bo'lib, kapital oqimlari, mehnat bozorlari , tovar
bozorlari, axborot, xom ashyo, boshqaruv va tashkilotlar xalqaro miqyosda va
butun dunyo bo'ylab, hatto kundalik ravishda ham to'liq o'zaro bog'liqdir.
Yangi global iqtisodiyot rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar
shaharlariga turli yo'llar bilan ta'sir ko'rsatdi. Iqtisodiyotlari rivojlangan
mamlakatlarda ishlab chiqarishdagi ish o‘rinlarining yo‘qolishi Detroyt, Chikago,
Nyu-York, Manchester va Osaka tajribasidan ko‘rinib turibdiki, shaharlar omon
qolish uchun o‘z iqtisodlarini qayta qurishlari kerakligini anglatadi. Xuddi
shunday, Los-Anjeles , Mayami, Berlin va Vena kabi boshqa shaharlar ham yangi
rollarni kashf etdilar va yangi global muhitda gullab-yashnamoqda. Aniqroq
aytganda, Berlin yangi rolni o'z zimmasiga oldi, Vena esa o'zining eskisini,
Markaziy Yevropa mintaqasidagi xalqaro biznes markazini qaytarib oldi. Nyu-
York, London va Tokio jahonning yetakchi moliyaviy markazlari bo‘lib qolmoqda
va rivojlangan mamlakatlardagi megapolislardir, ammo yaqinda Shanxay,
Shenchjen va Mumbay megapolislarining ko‘tarilishi diqqatga sazovordir. Shanxay
fond birjasi gullab-yashnayotgan Xitoy bozori orqasida yangi cho'qqilarga
ko'tarildi. 2016 va 2017 yillarda Shanxayda birlamchi ommaviy takliflar (IPO)
hajmi jahon IPO bozorlarida ikkinchi o'rinni egalladi.
26

Rivojlanayotgan mamlakatlarda megapolislarning ko'tarilishi, qisman,
yangi global iqtisodiyotning yangi xalqaro mehnat taqsimoti (NIDL) asosida
qurilayotganligi natijasidir . Rivojlanayotgan mamlakatlardagi shaharlar ishlab
chiqarish faoliyati markazlariga, demak, kapital jamg arish teatrlariga aylanibʻ
bormoqda. NIDL to'rt omilga asoslanadi: firmalar o'rtasida arzonroq mehnat
manbalaridan va ishlab chiqarish uchun ko'proq daromadli joylardan foydalanishga
bo'lgan kuchli intilish; firmalarning sanoatlashtirishga mezbonlik qilishda ba'zi
rivojlanayotgan mamlakatlarning o'sib borayotgan savdolashish qobiliyatiga
munosabati ; xarajatlarni kamaytirish va o'sib borayotgan xalqaro raqobatni
qondirish uchun rivojlangan iqtisodiyoti firmalarining xorijga kengayishi; va
yaxshi tashkil etilgan mehnat va hukumat qoidalarini chetlab o'tish uchun xorijdagi
firmalar yoki ularning faoliyati segmentlarini ko'chirish. Yuqoridagi to'rtta
o'zgarishlar natijasida so'nggi bir necha o'n yilliklarda firmalarning rivojlangan
mamlakatlardan rivojlanayotgan mamlakatlarga ko'chirilishi juda katta bo'ldi.
Ushbu global siljishning bir dalili so'nggi bir necha o'n yilliklarda rivojlanayotgan
mamlakatlarda to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar (TDI) o'sib borayotgan va
keng ko'lamli hodisa bo'lib , ularning shaharlariga keskin e'tibor qaratildi. So'nggi
o'n yilliklar davomida Xitoy (ayniqsa Pearl daryosi deltasi va Yantszi daryosi
deltasidagi shaharlar) 1980-yillardan buyon ushbu mamlakatda ro'y berayotgan
ajoyib iqtisodiy o'tishning bir qismi bo'lgan to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar uchun
asosiy yo'nalishlardan biri sifatida paydo bo'ldi.
Garchi ko'plab megapolislar dunyo shaharlari hisoblanmagan bo'lsa-da,
ba'zilari Shanxay, Pekin va San-Paulu kabilardir. Bu megapolislar nafaqat jahon
iqtisodiyotidagi o‘zgarishlardan ta’sirlanibgina qolmay, balki mintaqaviy,
kontinental va hatto global iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy rivojlanish jarayonlariga
ham kirib borishi bilan global ahamiyat kasb etmoqda. Megapolislar odatda Xitoy,
Hindiston va Braziliya kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning iqtisodiy
dvigatellari hisoblanadi . Rivojlanayotgan iqtisodlar jahon iqtisodiyotida ahamiyat
kasb etar ekan, yaqin o'n yilliklarda ba'zi megapolislarning global iqtisodiy,
ijtimoiy va siyosiy ahamiyati ortishi, ularning roli va funksiyalari mavjud dunyo
27

shaharlariga yaqinlashishini kutish mumkin. Misol uchun, Shanxayda Shanxay
hamkorlik tashkilotining (va sobiq Shanxay beshligi) birinchi yig‘ilishi bo‘lib
o‘tgan bo‘lsa, Pekinda ushbu hukumatlararo organning Kotibiyati faoliyat yuritadi.
Bu ikki megapolis, shuningdek, ko'p sonli Fortune 500 korxonalarining mintaqaviy
shtab-kvartirasi hisoblanadi .
Yangi global iqtisodiyot sharoitida shaharlar o'rtasidagi raqobat kuchaydi
va dunyo shaharlari va megapolislar bundan mustasno emas. Darhaqiqat, ko'plab
shaharlar o'zlarini takomillashtirish bilan shug'ullangan, agar ular hali mavjud
bo'lmasa, jahon shaharlari maqomiga erishishga intilishgan, bu jarayonni jahon
shaharlarining shakllanishi deb atash mumkin. Ularning sa'y-harakatlari kuchli
jismoniy va ijtimoiy infratuzilmani yaratishga qaratilgan. Masalan, me'moriy
jihatdan o'ziga xos ofis binolarini qurish kuch va obro'-e'tibor qiyofasini bildiradi;
va yirik xalqaro aeroportlar, tezyurar poyezdlar va axborot magistrallarini qurish
jahon shahrining global miqyosdagi ta'sirini qo'llab-quvvatlaydi. Osaka, Gonkong ,
Seul, Kuala-Lumpur, Shanxay, Shenchjen va Bangkok kabi Osiyoning ko plabʻ
shaharlari va megapolislari 1990-yillardan boshlab mamont, zamonaviy aeroportlar
va boshqa zamonaviy inshootlarni qurdilar. Ular, shuningdek, "joylashtirish" orqali
o'zlarining tadbirkorlik qobiliyatlarida raqobatlashadilar. Ular investitsiyalar,
sayyohlar va boshqa resurslarni jalb qilish imkoniyatlarini yaxshilash maqsadida
xalqaro miqyosda mashhur bo'lish uchun raqobatda ishtirok etadilar, agar shaharni
qayta qurish kabi turli xil dahshatli ichki va munozarali ijtimoiy-makoniy
muammolarni hal qilish uchun alohida imkoniyatdan foydalanmaydilar. Masalan,
Olimpiya o'yinlari, Osiyo o'yinlari, FIFA Jahon kubogi, Jahon ko'rgazmasi va
boshqa nufuzli tadbirlarga mezbonlik qilish huquqi yuqori darajada bahsli va jahon
shahri maqomiga erishishning asosiy ramziy jihati sifatida qaraladi. Ushbu jahon
voqealarini o'tkazishning ijobiy ta'siri haqiqatan ham ba'zi shaharlarni iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishning yangi cho'qqilariga olib chiqdi, chunki Olimpiya o'yinlari
mezbonlik qilish Tokio, Seul va Pekin uchun qilgan; Seul va Guanchjou uchun
Osiyo o'yinlari; va Shanxay uchun Jahon ko'rgazmasi. Boshqa darajada, Parij ,
Tokio, Gonkong va Shanxaydagi Disneylend hamda Osaka va Singapurdagi
28

Universal studiyalari ko'rib chiqilayotgan muassasalarning global brend
nomlaridan foydalangan holda ommaviy o'yin-kulgiga katta sarmoya kiritilishiga
misoldir. 8
2.3 Migratsiyaning aholi joylashuvidagi ahamiyati
Yopiq bo'lmagan har qanday populyatsiya ichki migratsiya yoki tashqariga
migratsiya natijasida ko'payishi yoki kamayishi mumkinligi sababli, aholi
o'zgarishini tahlil qilishda migratsiya naqshlari diqqat bilan ko'rib chiqilishi kerak.
Inson migratsiyasining umumiy ta'rifi uni qatnov va boshqa tez-tez sodir
bo'ladigan, ammo vaqtinchalik harakatlardan farqlash uchun doimiy yashash joyini
o'zgartirish (odatda kamida bir yil) bilan cheklanadi.
Inson migratsiyalari insoniyat tarixining keng qamrovi uchun asos bo'lgan
va o'zlari davrlar davomida asosiy yo'llar bilan o'zgargan. Bu tarixiy
migratsiyalarning aksariyati qahramon bosqinchilar, kashfiyotchilar va kashshoflar
mifologiyalarida tasvirlangan ma'naviy yuksaltiruvchi voqealar bo'lmagan;
Aksincha, ular ko'pincha zo'ravonlik, vayronagarchilik, qullik, ommaviy o'lim va
genotsid, boshqacha aytganda, insoniyatning chuqur azoblari bilan ajralib turadi.
Qadimgi odamlar deyarli aniq bo'lganovchilar va terimchilar doimiy
ravishda oziq-ovqat izlab yurganlar. Ushbu ov guruhlarining yuqori texnologiyalari
(asboblar, kiyim-kechak, til, intizomli hamkorlik) boshqa dominant turlarga
qaraganda tezroq va tezroq tarqalishiga imkon berdi; odamlar taxminan 50 000 yil
ichida Antarktidadan tashqari barcha qit'alarni egallagan deb taxmin qilinadi.
Turlar tropik parazitlardan va Afrikadan kelib chiqqan kasalliklardan tarqalib
ketganligi sababli , o'lim darajasi pasayib, aholi soni ko'paydi. Bu o'sish so'nggi bir
necha asrlar standartlari bo'yicha mikroskopik jihatdan kichik sur'atlarda sodir
bo'ldi, biroq minglab yillar davomida bu katta mutlaq o'sishga olib keldi, uni endi
yangi ov joylarini topish bilan qo'llab-quvvatlab bo'lmaydi. Ko'chib yuruvchi
ovchilik va terimchilikdan migratsiyaga o'tish sodir bo'ldiqirqish va yoqish qishloq
xo'jaligi . Buning oqibati ekinlarning tez geografik tarqalishi edi, bug'doy va arpa
8
https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/megacity
29

Yaqin Sharqdan sharqqa va g'arbga butun Yevroosiyo bo'ylab atigi 5000 yil ichida
ko'chib o'tdi.
Taxminan 10 000 yil oldin o'troq dehqonchilikni o'z ichiga olgan yangi va
samaraliroq turmush tarzi ustunlik qildi. Bu o'simlikchilikka ko'proq mehnat va
texnologiya sarmoyasini kiritish imkonini berdi, bu esa yanada muhimroq va
xavfsizroq oziq-ovqat manbasini ta'minladi, ammo vaqti-vaqti bilan migratsiya
davom etdi.
Miloddan avvalgi 4000-3000 yillarda boshlangan migratsiyaning
navbatdagi zarbasi dengiz transportining rivojlanishi bilan rag'batlantirildi.yelkanli
kemalar va chorvachilik ko'chmanchiligi. O'rta er dengizi havzasi dengiz
madaniyatining markazi bo'lib , u dengizdagi orollarni joylashtirishni o'z ichiga
olgan va chuqur dengiz baliq ovlash va uzoq masofali savdoning rivojlanishiga
olib kelgan. Boshqa qulay hududlar Hind okeani va Janubiy Xitoy dengizi edi .
Shu bilan birga, chorvachilik ko'chmanchiligi odamlarda ham (ularga sutni hazm
qilish imkonini beradi) ham, uylashtirilgan qushlar va sutemizuvchilar turlarida
ham biologik moslashishni o'z ichiga oladi.
Dengizchilar ham, cho'ponlar ham o'z-o'zidan migratsiyaga uchragan.
Birinchilari ilgari yashamagan yerlarni mustamlaka qilishlari yoki kamroq
harakatlanuvchi aholi ustidan o'z hukmronligini kuch bilan o'rnatishlari mumkin
edi. Chorvadorlar Yevroosiyo dashtlari, Afrika va Yaqin Sharq savannalarining
keng yaylovlarini joylashtira oldilar va ularning oziqlanishi va harakatchanligi ular
bilan aloqada bo lgan o troq dehqonlarga nisbatan aniq harbiy ustunliklarni berdi.ʻ ʻ
Qishloq xo'jaligi shudgor kabi innovatsiyalar bilan takomillashishda davom etar
ekan , bu mobil elementlar saqlanib qoldi va texnologik innovatsiyalar keng va tez
tarqalishi mumkin bo'lgan muhim tarmoqlarni taqdim etdi.
G'arb sivilizatsiyasi deb ataladigan insoniy tashkilot va xatti-harakatlar
majmuasi ana shunday rivojlanish natijasida paydo bo'lgan. Miloddan avvalgi
4000-yillarda janubdan kelgan dengizchi muhojirlar mahalliy aholini bosib
olishgan.Dajla-Firot tekisligida mehnatning yuqori malakali kasblarga bo'linishi,
sug'orish, bronza metallurgiya va g'ildirakli transport vositalari kabi texnologiyalar
30

va 20-50 ming kishilik shaharlarning o'sishiga asoslangan ijtimoiy tashkilot
rivojlana boshladi . Siyosiy tabaqalanishhukmron tabaqalar va boshqariladigan
omma soliqlar va ijara to'lovlarini o'rnatish uchun asos bo'ldi, bu esa professional
askarlar va hunarmandlarning rivojlanishini moliyalashtirdi, ularning maxsus
mahorati chorvadorlar va dehqonchilarnikidan ancha yuqori edi. Bunday
ko'nikmalar bilan birga kelgan harbiy va iqtisodiy ustunlik ilg'or jamoalarga
to'g'ridan-to'g'ri bosib olish va qo'shni xalqlar tomonidan ushbu ijtimoiy shaklni
o'zlashtirish orqali kengayish imkonini berdi. Shunday qilib, migratsiya naqshlari
qadimgi dunyoning ilk imperiyalari va madaniyatlarini yaratishda muhim rol
o'ynagan .
Taxminan miloddan avvalgi 2000 yilga kelib bunday ixtisoslashgan
insoniyat tsivilizatsiyalari o'sha paytda ma'lum bo'lgan dunyoning ko'p qismini -
Yaqin Sharq, Sharqiy O'rta er dengizi, Janubiy Osiyo va Uzoq Sharqni egallagan.
Bunday sharoitda inson migratsiyasi ko'chmanchilar va dengizchilar tomonidan
bosib olinmagan hududlar bo'ylab tuzilmagan harakatlardan o'troq tsivilizatsiyalar
o'rtasidagi o'zaro munosabatlarning mutlaqo yangi shakllariga aylandi.
Inson migratsiyasining bu yangi shakllari tartibsizlik, azob-uqubatlar va
ko'p o'limlarni keltirib chiqardi . Bir aholi boshqasini zabt etgan yoki kirib
kelganida, mag'lubiyatga uchraganlar odatda yo'q qilingan, qul qilingan yoki
majburan so'rilib ketgan. Ko'p sonli odamlar qul savdogarlari tomonidan qo'lga
olingan va olib ketilgan. Doimiy tartibsizliklar o'troq qishloq xo'jaligi hududlari va
Evrosiyo va Afrika yaylovlari bo'ylab aholining ko'payishi va oqimiga hamroh
bo'ldi. Miloddan avvalgi 11-asrda Dorianlarning Qadimgi Yunonistonga
bosqinlari , miloddan avvalgi 4—6-asrlarda germanlarning Boltiqbo yidan Rimʻ
imperiyasiga janubga ko chishlari, 8—12-asrlarda Normand reydlari va
ʻ
Britaniyani bosib olishlari, shuningdek, butun Afrikadagi xristianlarning Bantu
migratsiyalari muhim misollardir.
Uzoq masofalarga ommaviy migratsiya aholi sonining ko'payishi va
transportning yaxshilanishi natijasida yuzaga kelgan yangi hodisalar qatoriga
31

kirdi.Sanoat inqilobi. Ulardan eng kattasi deb atalmish ediEvropadan Shimoliy
Amerikaga Buyuk Atlantika migratsiyasi , uning birinchi yirik to'lqini 1840-
yillarning oxirida Irlandiya va Germaniyadan ommaviy harakatlar bilan
boshlangan. Bunga kartoshkaning nosozligi sabab bo'lganIrlandiya va Quyi
Reynlandiyadagi hosil, bu yerda millionlab odamlar yagona oziqlanish manbasiga
qaram bo'lib qolishgan. Bu oqimlar oxir-oqibat susaydi, ammo 1880-yillarda
Sharqiy va janubiy Evropadan ikkinchi va undan ham kattaroq ommaviy
migratsiya to'lqini yana qisman qishloq xo'jaligi inqirozlari bilan rag'batlantirildi
va transport va aloqaning yaxshilanishi bilan yordam berdi. 1880-1910 yillar
orasida 17 000 000 ga yaqin yevropaliklar Qo'shma Shtatlarga kirdilar; jami 1820-
1980 yillarda 37 000 000 ni tashkil etdi.
Ikkinchi jahon urushidan beri uzoq masofalarga teng darajada katta
migratsiya sodir bo'ldi. Ko'p hollarda rivojlanayotgan mamlakatlardan guruhlar
G'arbning sanoati rivojlangan mamlakatlariga ko'chib o'tishdi. 1960-yillardan beri
13 000 000 ga yaqin muhojir G‘arbiy Yevropaning doimiy aholisiga aylandi. 1960-
yillardan beri Qo'shma Shtatlarga 10 000 000 dan ortiq doimiy immigrantlar
qonuniy ravishda qabul qilingan va noqonuniy immigratsiya deyarli bir necha
millionlarni qo'shgan.
Aholining o'sish sur'ati - bu migratsiya ta'siri bilan birgalikda tabiiy o'sish
sur'ati . Shunday qilib, tabiiy o'sishning yuqori sur'atini katta miqdordagi sof
chetga migratsiya bilan qoplash mumkin va tabiiy o'sishning past sur'atini yuqori
darajadagi sof ichki migratsiya bilan qoplash mumkin. Umuman olganda, bu
migratsiyaning aholi o'sish sur'atlariga ta'siri tug'ilish va o'lim darajasidagi
o'zgarishlar ta'siridan ancha kichikdir. 9
9
https://www.britannica.com/science/population-biology-and-anthropology/Age-distribution
32

XULOSA
Jahon aholisi joylashuvi murakkab va dinamik jarayon bo‘lib, unga
ijtimoiy, iqtisodiy, tabiiy va demografik omillar ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatadiki, aholining hududiy taqsimoti bir xil emas, balki turli
mintaqalarda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Aholining zichligi, joylashuvi va
o‘zgarish jarayonlari asosan tabiiy-geografik sharoitlar, iqtisodiy rivojlanish
darajasi, urbanizatsiya sur’ati va migratsiya oqimlari bilan bog‘liq.
Birinchi bobda aholining joylashuviga ta’sir etuvchi umumiy tamoyillar
ko‘rib chiqildi. Ma’lum bo‘lishicha, aholi joylashuvining shakllanishida ijtimoiy
omillar, jumladan, iqtisodiy rivojlanish darajasi, transport infratuzilmasi, ish
o‘rinlari mavjudligi va tarixiy jarayonlar muhim rol o‘ynaydi. Jahon aholisining
soni doimiy ravishda o‘sib bormoqda, lekin bu o‘sish turli hududlarda turlicha
kechmoqda. Ayrim mintaqalarda, xususan, rivojlangan davlatlarda tug‘ilish
darajasi past bo‘lsa, rivojlanayotgan davlatlarda aholining tabiiy o‘sishi yuqori.
Shuningdek, hududning tabiiy-geografik xususiyatlari ham aholining
joylashishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Qulay iqlim sharoitiga ega mintaqalarda
aholi zich joylashgan bo‘lsa, cho‘l, tog‘ va tundra zonalarida aholi zichligi past
bo‘lib qolmoqda. Suv resurslari va unumdor tuproqlarga yaqin joylashgan
hududlarda tarixan yirik aholi zichligi shakllangan.
Ikkinchi bobda aholining hududiy farqlari va zamonaviy jihatlari tahlil
qilindi. Urbanizatsiya jarayonining jadallashishi natijasida dunyo aholisining katta
qismi shaharlarga to‘plangan. Megapolislarning shakllanishi ishlab chiqarish va
xizmat ko‘rsatish sohalarining rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu yirik
shaharlarning aholi soni va zichligining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Ayni paytda,
qishloq hududlaridan shahar va megapolislarga migratsiya davom etmoqda, bu esa
mintaqalar o‘rtasida demografik muvozanatning o‘zgarishiga olib kelmoqda.
Migratsiya aholining joylashuvidagi muhim omillardan biri bo‘lib, u
mehnat resurslarining hududiy taqsimlanishini belgilaydi. Ichki migratsiya
jarayonlari qishloqlardan shaharlarga, iqtisodiy jihatdan rivojlangan mintaqalarga
yo‘nalgan bo‘lsa, xalqaro migratsiya global iqtisodiy va ijtimoiy muammolar bilan
33

bog‘liq. Ish qidirish, tabiiy ofatlar va iqlim o‘zgarishlari sababli aholining bir
hududdan ikkinchi hududga ko‘chishi jahon miqyosida muhim demografik
o‘zgarishlarga olib kelmoqda.
Umuman olganda, jahon aholisi joylashuvining o‘ziga xos xususiyatlarini
o‘rganish natijalari shuni ko‘rsatadiki, global demografik jarayonlar tobora
o‘zgarib, ularning zamonaviy jihatlari ham shakllanib bormoqda. Aholining
joylashuvi tabiiy-geografik va iqtisodiy omillarga bog‘liq bo‘lsa-da, urbanizatsiya
va migratsiya jarayonlari bu taqsimotga sezilarli ta’sir o‘tkazmoqda. Kelajakda
aholining joylashuvi bilan bog‘liq muammolarni hal qilish uchun barqaror
rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqish, shahar infratuzilmasini yaxshilash,
ekologik muammolarni bartaraf etish va qishloq hududlarining rivojlanishiga
e’tibor qaratish lozim.
Shu bois, aholining joylashuviga ta’sir qiluvchi barcha omillarni kompleks
tahlil qilish va ularning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini chuqur o‘rganish dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Z.N. Tojiyeva. Aholi geografiyasi. -Т.: «Fan va texnologiya», 2019.368 bet.
2. Abduraxmanov Q.X., va boshqalar. Demografiya. Darslik. - T.: «Fan va
texnologiya», 2014.-368 b.
3. Bo‘rieva M.R., Tojieva Z.N., Zokirov S.S. Aholi geografiyasi va
demografiya asoslari. – T.: Tafakkur, 2011. – 159 b.
4. Bo‘rieva M.R., Tojieva Z.N. Aholi geografiyasi. Ma’ruzalar matni. – T.,
2000.
5. Bo‘rieva M.R., Egamova D.N. Dunyo aholisi: Rivojlanish jarayonlari (o‘quv
qo‘llanma). – T.: Fan, 2008. – 156 b.
6. “Aholi geografiyasi” fanidan o‘quv-uslubiy majmua.- 2013.
7. http://www.demoscope.ru .
8. http://www.undp.org/popin/popin.html .
9. http://www.demography.narod.ru
10. http://ziyo.net
35

ILOVALAR
1 – ILOVA
Yer shari aholisi soni ortib borishi
Manba: www.knowledge.com saytidan olindi.
2 – ILOVA
Jahon aholisi hududiy tafovutlar
Manba: http://www.learner.org saytidan olindi.
36

3 – ILOVA
Dunyo hududlari bo’yicha aholi joylashuvidagi o’zgarishlar
(1950-2013 yillar)
Ko’rsat
kichlar Aholi soni
mln. kishi Aholi zichligi
kishi/km2 Aholining o’sish
sur’ati, %
Yillar 1975 2000 2018 1975 2000 2018 1975 2000 2018
Afrika 414 820 1110 13,7 27,1 45 2,8 2,5 2,5
Osiyo 2406 3689 4298 75,7 116,1 148 1,9 1,3 1,0
Yevropa 636 729 742 29,4 31,7 34 0,5 -0,1 0,1
J.
Amerika 320 515 617 15,6 25,1 33 2,1 1,4 1,8
Sh.
Amerika 244 309 356 11,3 14,3 20 0,9 0,7 0,6
Okeaniy
a 21 28 39 2,5 3,3 4 2,1 1,3 1,4
Dunyo
bo’y icha 4081 6090 7162 30,1 44,9 52,0 1,7 1,3 1,15
Manba:Jadval http://www.worldometers.info sayti ma’lumotlari asosida
tayyorlandi.
37

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB JAHON AHOLISI JOYLASHUVINING UMUMIY TAMOYILLARI
1.1 Aholi joylashuviga ta’sir etuvchi ijtimoiy omillar…………………………….. 5
1.2 Jahon aholisining soini va joylashuvi…………………………………………. 8
1.3 Hududning tabiiy-geografik xususiyatlari aholi joylanishiga ta’sir etuvchi omil
sifatida……………………………………………………………………………. 11
II BOB AHOLI JOYLASHUVINING HUDUDIY FARQLARI VA
ZAMONAVIY JIHATLARI
2.1 Mintaqalar bo’yicha aholi zichligi va joylashuvi……………………………..
16
2.2 Urbanizatsiya jarayoni va megapolislarning shakllanishi…………………….
19
2.3 Migratsiyaning aholi joylashuvidagi ahamiyati……………………………….
28
XULOSA…………………………………………………………………………
33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 35
ILOVALAR……………………………………………………………………... 36
38

Купить