Jahon dinlari-Buddizm va xristianlik - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	32.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jahon dinlari-Buddizm va xristianlik

Купить

MA’RUZA: Jahon dinlari:Buddizm va xristianlik
Reja:
1.Buddizm. Buddizm talimotida –to’rt oliy haqiqat, nirvana.
2.Buddizm axloqiy talimoti-panja –shila. Buddizmdagi oqimlar
maxayana ,xnayana,lamanizm va h.k.
3.O’zbekiston hududidagi buddizm yodgorliklari va ularning tadqiq etilishi.
4. Xristianlik. Xristian ilohiyoti. Yakka xudoning uch qiyofasi Ota-xudo, O’g’il-
xudo, Muqaddas ruh. Xristianlikdagi asosiy oqimlar provaslavie,
katolizm,protestantizm.
5.Xristianlikni O’rta Osyoga kirib kelishi.

Buddaviylik - uchta dunyo dinlari ichida eng qadimiysi hisoblanib, eramizdan
avvalgi VI - V asrlarda Hindistonda yuzaga kelgan. Bu dinga e’tiqod qiluvchilar,
asosan, Janubiy, Janubi-Sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida, Shri-Lanka,
Hindiston, Nepal, Butan, Xitoy, Singapur, Malayziya, Mongoliya, Koreya,
Vetnam, Yaponiya, Kombodje, Birma, Tayland, Laosda va qisman Yevropa va
Amerika qit’alarida, Rossiyaning shimoliy mintaqalari - Buryatiya, Qalmiqistonda
istiqomat qiladilar.
Hozirgi kunda dunyoda buddaviylikka e’tiqod qiluvchilar soni qanchaligi
aniqlanmagan, chunki ko’pgina mamlakatlar huquq normalariga ko’ra qaysi dinga
e’tiqod qiluvchilar soni qancha deb hisobot ishlari olib borilmaydi. Biroq taxminan
olinganda hozirgi kunda dunyoda buddaviylar soni 400 mln.ga yaqin bo’lib,
ulardan 1 mln.ga yaqini monaxlardir.
Buddaviylik bundan 2500 yildan avvalroq Hindistonda diniy falsafiy ta’limot
sifatida vujudga kelib, unda ko’plab qonuniy manbalar va ko’p sonli diniy
yo’nalishlar mavjuddir.
Buddaviylikning turli millatlar tomonidan keng qabul qilinishi va uning keng
doirada tarqalib ketishining sababi uning turli milliy va diniy an’analar bilan
kirisha olishi bo’lib, bu narsa buddaviylikning hayotning barcha sohalari,
jumladan, diniy, madaniy, siyosiy va iqtisodiy qatlamlarga kirib borishiga sabab
bo’ldi.
Buddaviylikni din yoki falsafa, ideologiya yoki madaniyat qonunlari to’plami yoki
hayot tarzi deb baholash mumkin.
Hozirgi buddaviylikka e’tiqod qilib kelayotgan sharq mamlakatlaridagi
buddaviylik ta’limotini o’rganish u yerdagi siyosiy-iqtisodiy, ma’naviy
madaniyatini tushunishning asosiy omillaridan hisoblanadi. Bu davlatlarda
buddaviylik qoida va an’analari buddaviylikka e’tiqod qiluvchilar nazarida
markaziy hukumat qonunlaridan ko’ra ustun turadi. Bu narsa zamirida
buddaviylikning potensial kuchi yotadi.
Buddaviylik asoschisining shaxsi. Buddaviylik asoschisi haqiqiy tarixiy shaxsdir.
Bu ko’plab buddaviylik bilan shug’ullangan tadqiqotchi olimlar bizgacha etib
kelgan manbalar asosida isbot qilganlar. Buddaviylik asoschisi haqida xabar
beruvchi folklor va badiiy Adabiyotlar uni Siddxarta, Gautama, Shakyamuni,
Budda, Tadxagata, Djipa, Bxagavan kabi ismlar bilan zikr etadilar. Bu ismlarning
ma’nolari quyidagicha: Siddxartxa - shaxsiy ismi, Gautama - urug’ ismi,
Shakyamuni - shaklar yoki shakiya qabilasidan chiqqan donishmand, Budda -
nurlangan, Tadxagata - shunday qilib shunday ketgan, Djina - g’olib, Bxagavan -
tantana qiluvchi. Bu ismlar ichida eng mashhuri Budda ismi bo’lib, shu ismdan
uning diniga buddaviylik (buddizm, buddiylik) nomi berilgan.

Hozirgi kunda Buddaning beshta biografiyasi ma’lumdir: «Maxavostu» -
eramizning II asrida yozilgan, «Lalitavistara» - eramizning II-III asrlarida yuzaga
kelgan, «Buddaxacharita» - Budda faylasuflaridan biri Ashvagxoshey tomonidan
eramizning I-II asrlarida yaratilgan, «Nidanakatxa» - eramizning 1-asrida yozilgan
va «Abnixishkramansutra».
Bu biografiyalar orasidagi asosiy ziddiyat Buddaning qaysi yillarda yashaganligi
xususidadir. Ular eramizdan avvalgi IX-III asrlar orasidagi turli muddatlarni
ko’rsatadilar. Rasmiy buddaviylik hisobiga ko’ra esa Butama - Budda er. av. 623
yilda tug’ilib, 544 yilda vafot etgan. Biroq, ko’pchilik tadqiqotchilar uning
tug’ilishi er. av. 564 yilda, o’limi esa 483 yilda deb hisoblaydilar. Ba’zan 560 - 480
deb to’liq sonlar bilan ko’rsatadilar.
Yuqorida zikr qilingan biografiyalarda Buddaning haqiqiy hayoti bilan uning
afsonaviy hayoti o’zaro qorishib ketgan.
Siddxartxa Shakya qabilasining podshohlaridan biri Shuddxodananing o’g’li edi.
Uning saroyi Ximolay tog’lari etagida Kapilavasti degan qishloqda bo’lgan.
(Hozirda Nepal hududida). Onasi - malika Mayya. Podshoh o’g’lini orzu havaslar
og’ushida tarbiyalar, uni hech bir kamchiliksiz katta qiladi. Ulg’ayib qo’shni
podshohlardan birining qizi Yashadxaraga uylanadi va o’g’il ko’rib, unga Raxula
deb ism qo’yadi.
Hech bir qiyinchilik va kamchilik ko’rmay o’sgan bola Siddxartxa ittifiqo qarigan
cholni, bemorni, og’ir mehnatli bir rohibni uchratadi. Bundan qattiq ta’sirlagan
shahzoda insoniyatni qiyinchilik va azobdan qutqarish yo’llarini axtarib saroyni
tashlab ketadi. Bu vaqtda u 30 yoshda edi. U beshta rohibga ko’shilib, ular bilan
qishloqma-qishloq kezib yuradi. Ko’p vaqt bu rohiblarga hamrohlik qilib, ularning
yo’llarida ma’lum maqsad yo’qligini va bu yo’l o’z oldiga qo’ygan maqsadi -
insoniyatni azob uqubatdan qutqarishga olib bormasligini anglaydi va rohiblar
jamoasidan ajraladi.
U chakalakzor o’rmonlarda kezib, charchab bir daraxti tagida dam olish uchun
o’tiradi va o’ziga toki haqiqatni topmaguncha shu yerdan turmaslikni va’da beradi.
Bu o’tirishning 49 kuni uning qalbidan «Sen haqiqatni topding» degan sado keladi.
Shu paytda uning ko’z oldida butun borliq namoyon bo’ladi. U hamma joyda
shoshilish, qayoqqadir intilishni ko’radi. Hech bir joyda osudalik yo’q edi. Hayot
nihoyasiz uzoqlikni ko’zlab o’tib ketayotgan edi. Inson aqli etmas bir kuch -
Krishna - yashash, mavjud bo’lish umidi barchaning tinchini buzar, halok qilar va
yana qayta yaratar edi. Mana endi Budda kimga qarshi kurashish kerakligin
angladi. Shu ondan u Budda - nurlangan deb ataldi. Utagidao’tirgandaraxtesa -
nurlangandaraxtdebatalaboshladi.

Budda o’zining birinchi da’vatini Varanasi yaqinidagi Rishipatana bog’ida,
o’zining besh rohib do’stlariga qildi va o’shalar uning birinchi shogirdlari
bo’ldilar.
Shu kundan boshlab Budda o’z shogirdlari bilan qishloqma-qishloq yurib o’z
ta’limotni tarqatib o’ziga yangi izdoshlar orttiradi. Budda 40 yil davomida o’z
ta’limotini Hindistonning turli joylariga etkazadi va 80 yoshida Kushtnagara degan
joyda dunyodan o’tdi. Uning jasadi hind udumiga ko’ra u yerda kuydirilib, uning
xoki 8 ta budda jamoalariga bo’lib yuborildi va har bir jamoa uni dafn etgan joyida
ibodatxona barpo etdi.
Buddaning hayoti haqida turli afsonalar ham to’qilgan. Bu afsonalarda aytilishicha,
Budda ko’p yillar davomida er yuzidagi turli mavjudotlar qiyofasida qayta
tug’ilgan: 84 marta ruhoniy, 58 marta podshoh, 24 marta rohib, 13 marta savdogar,
18 marta maymun, 12 marta tovuq, 8 marta g’oz, 6 marta fil shuningdek baliq,
qurbaqa, kalamush, quyon kabi qiyofalarda qayta tug’ilgan. Jami 550 marta qayta
tug’ilgan. U doimo qayerda, qay qiyofada tug’ilishini o’ziga o’zi belgilagan.
So’nggi marta uni xudolar insoniyatni to’g’ri yo’lga boshlashi uchun inson
qiyofasida yaratganlar. Bu afsonalarning ba’zilariga ko’ra er yuzida Gautamaga
qadar 6 ta budda o’tgan. Shuning uchun buddaviylikning ba’zi muqaddas joylarida
7 ta ibodatxona barpo etilgan. 7 ta Botxa daraxti o’tkazilgan. Ba’zi afsonalar 24 ta
Budda avlodi o’tgan desa, ba’zilari minglab Buddalar o’tgan deb da’vo qiladi.
Buddaviylik ta’limoti. Buddaviylik qadimiy Hind diniy - falsafiy ta’limotlari
asosida vujudga kelgan, amaliyot va nazariyotdan iborat diniy tizim dir. Uning
asosi «Hayot - bu azob, uqubatdir» va «najot yo’li mavjud» degan g’oyadir.
buddaviylik qonuniyatlariga ko’ra inson o’ziga moslashgan mavjudot bo’lib,
o’zida tug’iladi, o’zini o’zi halok qiladi yoki qutqaradi. Bu narsa Buddaning ilk
da’vatida mujassamlashgan 4 haqiqatda o’z ifodasini topgan.
Birinchi haqiqat - «Azob uqubat mavjuddir». Har bir tirik jon boshidan kechiradi,
shuning uchun har qanday hayot - qiynoq, azob-uqubatdir.
Tug’ilish - qiynoq, kasallik - qiynoq, o’lim - qiynoq, yomon narsaga duch kelish -
qiynoq, yaxshi narsadan ayrilish - qiynoq, yomon narsadan ayrilish - qiynoq, o’zi
xohlagan narsaga ega bo’lmaslik - qiynoq. Dunyo tuzilishining asosiy qonuni bir-
biriga bog’liqlik. Hech bir narsa ma’lum sababsiz yaralmaydi. Lekin har bir hodisa
yoki harakatning birlamchi sababini aniqlash mumkin emas. Shuning uchun
buddaviylik dunyoni shu holicha qabul qilishga chaqiradi.
Buddaviylik ta’limotiga ko’ra, har qanday narsa yoki hodisa u hoh moddiy yoki
ma’naviy bo’lsin Dxarma (element)lardan tuzilgan. Bu elementlar o’z xususiyatiga
ko’ra harakatsiz bo’lib, ularni harakatlantiruvchi kuch insonning xayollar va
so’zlaridir. Ob’ektiv haqiqat bu doimiy ravishda o’zgarib turuvchi Dxarmalar

oqimidir. Harakatdagi Dxarmalar mavjudligining 5 formasini yaratadi: tana, sezgi,
his-tuyg’u, harakat, anglash. Bu besh forma insonni tashkil qiladi. Inson ular
yordamida yashaydi va borliq bilan aloqada bo’ladi, yaxshi yoki yomon ishlarni
bajaradi. Bu narsa insonning o’limi bilan tugallanadi. Insonni tashkil qiluvchi besh
forma (skandx) o’z navbatida qayta tug’iladi. Yangi tananing xususiyatlari asos
bo’luvchi besh natijani beradi: faoliyat, gumrohlik, xohish, istak va norma. Bu
prosess «hayot g’ildiragi»ni tashkil qiladi. «Hayot g’ildiragi»da doimiy ravishda
aylanib, inson abadiy qiynoqqa duchor bo’ladi.
Ikkinchi haqiqat - «qiynoqlarning sabablari mavjuddir». Inson moddiy narsalar
yoki ma’naviy qadriyatlardan foydalanib, ularni haqiqiy va doimiy deb hisoblaydi
va doimo ularga ega bo’lishga intiladi. Bu intilish hayot davomiyligiga olib boradi.
YAxshi yoki yomon niyatlardan tuzilgan hayot daryosi, orzular va intilishlar
sababli kelajak hayot uchun karma hozirlaydi. Demak, qayta tug’ilish, yangitdan
qiynoqlarga duchor bo’lish davom etadi. Buddistlar fikricha Buddadan keyin hech
kim Nirvana holatiga erisha olmagan.
Uchinchi haqiqat - «qiynoqlarni tugatish mumkin». YAxshi yoki yomon niyatlar,
intilishlardan butunlay uzilish Nirvana holatiga to’g’ri keladi. Bu holatda inson
qayta tug’ilishdan to’xtaydi. Nirvana holati, buddaviylar fikricha, «Hayot
g’ildiragidan» tashqariga chiqishdir. «Men» degan fikrdan ajralib, insonning hissiy
tuyg’ullarini to’la tugatishdir.
To’rtinchi haqiqat - qiynoqlardan qutilish yo’li mavjuddir. Bu yo’l - «Sakkizta
narsaga amal qilish, to’g’ri tushunish, to’g’ri harakat qilish, to’g’ri muomalada
bo’lish, fikrni to’g’ri jamlash». Bu yo’ldan borgan inson Budda yo’lini tutadi.
Bu sakkiz narsaga amal qilish meditasiya deb nomlanadi. buddaviylik ta’limoti
asosan uch qismdan iborat: 1. Meditasiya; 2. Axloq; 3. Donolik.
1. Meditasiya:
To’g’ri tushunish;
To’g’ri niyat qilish;
To’g’ri o’zini tutish;
To’g’ri anglash;
To’g’ri harakat qilish;
To’g’ri muomalada bo’lish;
To’g’ri fikr yuritish;
To’g’ri gapirish;
2. Axloq normalari - Budda «Pancha Shila» nasihati:

Qotillikdan saqlanish;
O’g’rilikdan saqlanish;
Gumrohlikdan saqlanish;
Yolg’on, qalbaki narsalardan saqlanish;
Mast qiluvchi narsalardan saqlanish;
Tushdan keyin ovqatlanishdan saqlanish;
O’yin - kulgudan saqlanish;
Zebu-ziynat, atir-upalardan saqlanish;
3. Donishmandlik - bu buddaviylikning asosiy maqsadi bo’lib, narsalar tabiatini
to’g’ri tushunish.
Ilk buddaviylikning dxarmalar tabiati haqidagi mavhum metafizik asoslari
buddaviylikda ikki oqim «Xinayana» (kichik g’ildirak) va «Maxayana» (katta
g’ildirak) yuzaga kelishiga olib keldi.
Xinayana ta’kidlashicha dxarmalar tabiatini o’rganish va nirvanaga erishish
ma’naviy yo’l bilan bo’ladi. Bu yo’l juda og’ir va faqat monaxlargina nirvana
holatiga etishi mumkin. Maxayana esa Budda tanasi jonzotlarni azobdan qutqarish
uchun turli jonzot formasiga kirishi mumkin va hayot zanjiridagi barcha uni
o’rganishi, anglashi mumkin deydi. Bu narsa cheksiz Budda ramlarini, xudolarni
kelib chiqishga sabab bo’ldi. Bu xudolarga ishonish yo’llari barchaga mumkin.
Shu sababli «Katta g’ildirak» deb nomlanadi.
Buddaviylikning tarqalishi. Buddaviylikning yoyilishida Sangxa - buddaviylik
jamoalarining roli katta bo’lgan. Ular yilning ob-havosi yaxshi bo’lgan 9 oyida
shaharma-shahar, qishloqma-qishloq yurib, ular aholisini buddaviylikga da’vat
qilib ularga Budda ta’limotini o’rgatib yurishgan. Faqatgina Musson yomg’irlari
tinmay quygan 3 oydagina o’z ibodatxonalarida muqim bo’lib ibodat bilan
shug’ullanganlar.
Eramizdan avvalgi 273-232 yillarda hukmronlik qilgan Imperator Ashoka davri
buddaviylikning keng hududga yoyilishiga katta imkoniyatlar yaratdi. Ashoka
o’zining ilk hukmronlik paytidanoq buddaviylikka e’tiqod qila boshladi. U
buddaviylikka, monaxlariga, ularning Hindiston bilan chegaradosh davlatlarga
qilgan missionerlik harakatlariga xayrixohlik qildi. Ular o’z da’vatlari asosida
biron-bir erlik aholi yoki ruhoniylar tomonidan qarshilikka uchrasalar, ular hech
qanday qarshi harakat qilmay, o’z yo’llarida davom etganlar. Agar mahalliy aholi
tomonidan o’zlariga nisbatan xayrixohlik sezsalar, o’sha erga ko’proq ahamiyat
berib, ularni ko’proq da’vat qilishgan.

Buddaviylik jamoalari har qanday boshqa din, madaniyat yoki urf-odatlar
qamrovida yoki aralashuvda bir necha yuz yillab o’zlarini saqlab qolish, hamda
fursat kelganda ularga o’z ta’sirlarini o’tkazish qobiliyatiga egadirlar. Ularni bu
xususiyatlari Hindistonda musulmon hukmdorlar davrida, Shri-Lankada
portugallar, gollandlar va inglizlar mustamlakasi davrida, Xitoy va Yaponiya
konfusiychilari davrida, Janubi-Sharqiy Osiyoga buddaviylikning yoyilishida
yaqqol namoyon bo’lgan.
Shunday qilib, buddaviylik eramizdan avvalgi 1 ming yillik oxirlarida Shri-
Lankaga va O’rta Osiyo hamda Old Osiyoni o’z ichiga olgan Kushon imperiyasiga
kirib keldi. Bizning diyorimizda olib borilgan arxeologiya qazish ishlari asnosida
O’ratepa, Dalvarzintepa, Quva, Zartepa, Qorovultepa, Ayritom mavzelaridan
topilgan. Shakyamuni sanamlari, hayvon haykalchalari, ramziy g’ildiraklar va
stupa qoldiqlarining guvohlik berishicha Kushon imperiyasida buddaviylikka katta
ahamiyat berilgan.
Buddaviylik eramizning I asrida Xitoyga, IV asrda Koreyaga,VI asrda
Yaponiyaga,VII asrda Tibetga, XIII asrdan XVI asrgacha Mongoliyaga, XVII
asrdan XVIII asrlargacha Buryatiya va Tuvaga, XIX-XX asrlarda Amerika va
Yevropa qit’alariga kirib borgan.
Xitoy manbalarining xabar berishicha buddaviylik Xitoy hududiga kirib borishida
diyorimizdan borgan budda olimlarining xissasi katta bo’lgan. Taxminan 30 ga
yaqin da’vatchi olimlar Xitoyning turli shaharlarida budda ta’limotini yoyganlar.
Xanuzgacha Samarqand, Buxoro, Shoshdan borgan budda olimlarining
maqbaralari muqaddas joy sanaladi.
Buddaviylik o’z ta’limotida hech qachon boshqa xudolarga sig’inishni
ta’qiqlamagan. Balki ularga ibodat qilish insonga vaqtincha tasalli berish mumkin.
Biroq, nirvana holatiga olib bormaydi deb aytgan. Shu sababli buddaviylik
ta’limoti turli joylarda yoyilishi bilan ular ibodat qilib kelgan xudolari yoki
ulug’langan shaxslari timsollari ibodatxonalarni egallagan.
Masalan, Hindistonning buddaviylikka mansub xudolari «dunyoni yaratuvchi
Braxma», «chaqmoq va momaqaldiroq xudosi Indra», «hunarmandchilik ishlari
xudosi Xatimanu», Tibetda: «Tibet eposi qahramoni Baser» timsoli, Mongoliyada
Chingizxon kabi milliy panteon buddaviylik ilohlari sifatiga aylandi. Biroq bu
panteonlar Nirvana holatiga olib bormaydi. Faqatgina Budda nirvanaga olib boradi
va insonni qiynoqdan qutqaradi.
Buddaviylik manbalari. Buddaviylik ta’limoti bir qator devon shakliga keltirilgan
to’plamlarda bayon qilingan. Ulardan eng asosiysi Tripitaka (yoki Tipitaka) - uch
savat ma’nosini anglatadi. U uch qismdan iborat bo’lganligi uchun shunday nom
bilan atalgan. buddaviylikning bu yozma manbasi hozirgi davrda Shri-Lankada
saqlanib qolgan. U eramizning boshlarida shakllangan. Ular - budda targ’ibotining

haqiqiy bayoni hisoblangan sutra matnlari (sutta-pitaka), rahboniylik axloqi va
xonaqohlar nizomlariga bag’ishlangan vinaya matnlari (vinaya-pitaka),
buddaviylikning falsafiy va psixologik muammolarini bayon qilib berishga
bag’ishlangan abxidxarma matnlari(abxidxarma-pitaka)dan iborat. Keyinchalik
shakllangan sanskrit, xitoy, tibet, kxmer va yapon tillaridagi buddaviylikka oid
adabiyotlar ancha keng tarqalgan, ammo ularning tarixiy qiymati kamroq. Budda
hayotiga tegishli rivoyatlarning barchasi Tripitakada jamlangan.
Xristianlikning vujudga kelishi. Xristianlik dini buddaviylik va islom dinlari
qatorida jahon dini hisoblanadi. Bu din o’ziga e’tiqod qiluvchilarning soni
jihatidan jahon dinlari orasida eng yirigi hisoblanadi. Unga e’tiqod qiluvchilarning
soni 1 mlrd. 600 mln. bo’lib, bu son dunyo aholisining deyarli uchdan biriga to’g’ri
keladi.
Xristianlik asosan Yevropa, Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya qit’alarida
hamda qisman Afrika qit’asining janubiy qismida va Osiyo qit’asining sharqiy
qismida tarqalgan.
Xristianlik eramizning boshida Rim imperiyasining sharqiy qismida Falastin
erlarida vujudga keldi. Iso Masih (Iisus Xristos) Bibliyaning xabar berishiga ko’ra,
xristianlik ta’limotining asoschisi bo’lib, u Rim imperiyasi tashkil topganining 747
yili Falastinning Nazaret qishlog’ida bokira qiz Maryamdan Xudoning amri bilan
dunyoga keldi. Yangi eraning boshlanishi ham Iso Masihning dunyoga kelishi
bilan bog’liq.
Eramizning boshlarida yahudiylar hokimiyatning uch tabaqasi bilan bog’liq og’ir
tushkunlikni boshdan kechirar edilar. Bir tomondan Rim imperatori va uning
joylardagi noiblari, ikkinchi tomondan Falastin podshohi Irod Antipa, uchinchi
tomondan esa ruhoniylar xalqni turli soliqlar va majburiyatlar bilan ko’mib
tashlagan edilar. Xuddi shu davrda yahudiylar o’rtasida kutilayotgan xaloskorning
kelishi yaqinlashib qolganligi haqida xabar tarqatuvchilar paydo bo’ldi. Ular xalqni
kutilayotgan xaloskor kelishiga tayyorlash uchun chiqqan edilar. Shunda Iso Masih
yahudiylikni isloh qilish va uni turli xurofotlardan tozalash g’oyasi bilan chiqib,
xristian diniga asos soldi. Yahudiylar uni va uning izdoshlarini Falastindan quvg’in
qildilar. Isoning 33 yoshida fitnachilikda ayblab qatl etishga hukm qildilar.
Isoning tarixiyligi xususida diniy va diniy bo’lmagan manbalar orasida ixtilof
mavjud: xristianlik manbalari Isoning o’zi xudo bo’la turib, insoniyatning
gunohlarini o’ziga olish uchun odam qiyofasida tug’ilganini, uning tarixiy shaxs
ekanini ta’kidlab, uning hayot tarzini, insonlar bilan muloqoti haqidagi keng
ma’lumotlarni bersada, diniy bo’lmagan manbalarda Isoning nomi
uchramaganligini nazarda tutib, u tarixiy emas, balki afsonaviy shaxsdir
deguvchilar ham bor.

Iso nomiga qo’shiluvchi Masih so’zi qadimiy yahudiy tili - ivritdagi «moshiax»
so’zidan olingan bo’lib, «silangan» yoki «siylangan» ma’nolarini beradi.
Grekchada bu so’z «xristos» («christos») shakliga ega. Bu dinning «xristianlik»
yoki «masihiylik» deb atalishi ham shu so’zlar bilan bog’liq. Bundan tashqari
xristianlik Iso Masihning tug’ilgan qishlog’i - «Nazaret» bilan bog’lab, nazroniyya
deb ham atalgan. Keyinchalik bu nom nasroniyya, nasroniylik shaklini olgan.
Iso Masih o’z ta’limotini o’zining 12 o’quvisi Apostollar - Havoriylarga o’rgatdi.
Ular esa Isoning vafotidan keyin ustozlarining talimotlarini har birlari alohida-
alohida tarzda kitob shakliga keltirdilar. Bu kitoblar Bibliyaning «Yangi ahd»
qismini tashkil etadi.
Xristianlikning ta’limoti. Manbalar xabar berishicha, xristianlik yahudiy muhitida
yuzaga kelgan. Bu esa xristianlikning yahudiylikdan ko’p jihatdan ta’sirlanishiga
sabab bo’ldi. Xristianlikning asosiy g’oyasi - Isoning odamzodning xaloskori
«messiya» ekanligi yahudiylikda mavjud bo’lib, oxiratga yaqin kelishi
kutilayotgan xaloskor haqidagi ta’limotdan kelib chiqqandir.
Keyinchalik bu ta’limot Xudoning mujassamlanishi yoki Isoning ikki mohiyati -
odam mohiyati, xudo mohiyati haqida «gunohni yuvish», ya’ni Isoning o’zini
ixtiyoriy tarzda qurbon qilishi haqiqatdagi ta’limot bilan mustahkamlanadi.
Xristianlik muqaddas ruh ota-xudo, o’g’il-xudo va muqaddas ruh - uch yuzlik xudo
to’g’risidagi ta’limot, jannat va do’zax, oxiratda go’yo dunyoning oxiriga borish,
Isoning qaytishi haqida va boshqa aqidalarni o’z ichiga oladi.
Xristian jamoasining shakllanishi, uning aqidalarini tartibga solinishi, cherkov
munosabatlarining ishlab chiqilishi, diniy tabaqalar tuzumining vujudga kelishi
eramizning IV asr boshlarida 324 yili xristianlik Rim imperiyasida davlat dini deb
e’lon qilinganidan so’ng amalga oshdi.
325 yili tarixda birinchi marta Rim imperatori Lisiniya imperiya hududidagi
xristian jamoalarini o’zaro kelishtirish va tartibga solish maqsadida Nikey shahrida
I Butun Olam Xristian Soborini chaqirdi. 381 yili Konstantinopolda II Butun Olam
Xristian Sobori bo’lib o’tdi. Bu soborlarda xristianlik ta’limotining asoslari qabul
qilindi va bu asoslar 12 qismda ifodalandi.
Birinchi qismda olamni yaratgan Xudo haqida so’z yuritiladi.
Ikkinchi qismda Xudoning o’g’li Isus Xristosga imon keltirish haqida so’z boradi.
Uchinchi qismda ilohiy mujassamlashuv haqida so’z yuritilib, unga ko’ra, Iso
Xudo bo’la turib, bokira Bibi Maryamdan tug’ilgan va inson qiyofasiga kirgan.
To’rtinchi qismda Isoning azob-uqubatlari va o’limi haqida so’z ketadi. Bu
gunohlarning kechirilishi haqidagi aqidadir. Bunda Isoning tortgan azoblari va

o’limi tufayli Xudo tomonidan insoniyatning barcha gunohlari kechiriladi deb
e’tiqod qilinadi.
Beshinchi qismda Isoning xochga mixlanganidan so’ng uch kun o’tib qayta
tirilganligi haqidagi aqida keladi.
Oltinchi qismda Isoning meroji haqida so’z yuritiladi.
Ettinchi qismda Isoning nuzuli (ikkinchi marotaba erga qaytishi) haqida so’z
yuritiladi.
Sakkinchi qism Muqaddas Ruhga imon keltirmoq borasidadir.
To’qqizinchi qism cherkovga munosabat haqida.
O’n birinchi qism o’lganlarning ommaviy tirilishi haqida.
O’n ikkinchi qismda abadiy hayot haqida so’z yuritiladi.
Xristianlikning bundan keyingi falsafiy va nazariy rivojida avliyo Avgustinning
ta’limoti katta rol o’ynadi. Beshinchi asr bo’sag’asida u dinning bilimdan afzal
ekanligini targ’ib qila boshladi. Uning ta’limotiga ko’ra, borliq inson aqli bilishga
ojizlik qiladigan hodisadir, chunki uning ortida ulug’ va qudratli YAratuvchining
irodasi yashiringan.
Avgustinning taqdir haqidagi ta’limotida aytilishicha, Xudoga imon keltirgan har
bir kishi najot topganlar safidan o’rin egallashi mumkin. CHunki imon taqdir
taqozosidir.
Xristianlikdagi oqimlar. Xristian cherkovining Katolik va Pravoslav cherkovlariga
ajralib ketishi Rim papasi va Istanbul Patriarxining xristian olamida etakchilik
uchun olib borgan raqobati oqibatida vujudga keldi. Ajralish jarayoni Rim
imperiyasining g’arbiy va sharqiy tafovutlari o’sib chuqurlashib borayotgan
asrlardayoq boshlangan edi. 867 yillar orasida Papa Nikolay va Istanbul patriarxi
Fetiy orasida uzil-kesil ajralish ro’y berdi va bu ajralish 1054 yili rasman tan
olindi.
XVI asr boshlarida katolisizmdan bir necha Yevropa cherkovlari ajralib chiqishi
natijasida xristianlikda protestantlik harakatlari vujudga keldi. Buning doirasida
lyuteranlik, baptizm, anglikanlik va kalvinizm cherkovlari shakllandi. Bular bir
cherkovning asosiy marosimlari jihatidan o’zlariga xos bo’lgan tomonlarga ega
bo’lish bilan bir qatorda, bular ham o’z navbatida bir necha yo’nalishlar,
mazhablar va oqimlarga bo’lindi.
1. Pravoslav oqimi. Pravoslav oqimi xristianlikning uch asosiy yo’nalishidan biri
o’laroq, tarixan uning sharqiy shahobchasi sifatida ro’yobga chiqdi va shakllandi.
Bu oqim asosan Sharqiy Yevropa, YAqin Sharq va Bolqon mamlakatlarida
tarqalgan. Pravoslav atamasi yunoncha ortodoksiya so’zidan olingan bo’lib, ilk

davr xristian yozuvchilari asarlarida uchraydi. Pravoslaviening kitobiy asoslari
Vizantiyada shakllandi, chunki bu yo’nalish u yerdagi hukmron din edi.
Muqaddas kitob bo’lmish Injil va muqaddas o’gitlar IV-VIII asrlardagi etti
butxona Soborlarining qarorlari, shuningdek Afanasiy Aleksandriyskiy, Vasiliy
Velikiy, Grigoriy Bogoslov, Ioann Damasskiy, Ioann Zlatoust kabi yirik cherkov
xodimlarining asarlari ushbu oqim ta’limotining asosi deb tan olingan.
Xristianlikning Sharqiy tarmog’i bo’lmish pravoslaviyaning rivojlanishi jarayonida
14 Mustaqil (avtokefal) cherkovlari: Konstantinopol, Aleksandriya, Antioxiya,
Quddus, Rus, Gruziya, Serb, Rumin, Bolgar, Kipr, Ellada, Albaniya, Polsha,
Chexoslovakiya, Amerika cherkovlari shakllangan.
Pravoslav oqimida sirli rasm-rusumlar muhim o’rin egallaydi. Cherkov ta’limotiga
ko’ra, bunday paytlarda Xudo tomonidan dindorlarga alohida savoblar nozil
bo’ladi.
CHo’qintirish - sirli hodisasi. Bunda dindor o’z tanasini uch marta suvga botirishi
Xudo-otani, O’g’ilni va Muqaddas ruhni chaqirish bilan ruhiy tug’ilishni kasb
etadi.
Badanga eleyni surkash ham sirli bo’lib, bunda dindorga Muqaddas ruhning ruhiy
hayotga qaytaruvchi va chiniqtiruvchi ehsonlari ulashiladi.
Poklanishning sirliligi. Unda dindor non va vino ko’rinishida o’z badanida Iso
qonini abadiy hayotga tayyorlaydi.
Nadomatning sirliligi shundaki, dindor o’z gunohlarini din peshvosi oldida tan
oladi, din peshvosi esa uning gunohlarini Iso nomidan kechiradi.
Ruhoniylikning sirliligi u yoki bu shaxsni ruhoniy darajasiga ko’tarish uchun
episkopning qo’lini o’sha shaxs badaniga tegizishi (yoki qo’yishi) orqali amalga
oshiriladi.
Badanni eley bilan ishqalash sirida Xudoning ruhiy va jismoniy zaifliklarni
tuzatuvchi lutfu marhamatidan umid qilinadi.
Pravoslav cherkovi bayramlar va diniy marosimlarga alohida ahamiyat beradi. Post
diniy marosimi odatda, katta cherkov bayramlaridan oldin o’tkaziladi. Postning
mohiyati inson ruhini tozalash va yangilash, diniy hayotning muhimi voqealariga
tayyorgarlikdan iborat.
Rus Pravoslaviyasining ko’p kunlik postlari to’rtta: Pasxa oldidan, Pyotr va Pavel
kuni oldidan, Bogorodisa uyqusidan oldin va Iso tug’ilgan kundan oldin.
Buyuk bayram ichida Pasxa birinchi o’rinda turadi. Pasxa Isoning o’lganidan so’ng
qayta tirilganini nishonlab o’tkaziladigan bayram. U yilning 22 aprelidan may
oyining birinchi yakshanbasigacha o’tkaziladigan bayram. U «Otsovskiy den»dan

avval o’tkaziladi. Pasxaning tarixi yahudiylikdagi pesax bayrami bilan bog’liq
bo’lib, u yahudiylarning Misrdan qochib chiqishi va ozodlikka erishishini
nishonlanishidir. Xristianlik yahudiylikdan to’la ajralib chiqqach pasxa yangicha
tus olgan.
Pasxadan so’ng pravoslav dinining o’n ikki kunlik o’n ikki muhim bayrami
boshlanadi. Ular: Iso tug’ilishi, Sretenie, Isoni cho’qintirish, Preobrajenie,
Quddusga kirish, Isoning osmonga ko’tarilishi, Troisa Muqaddas butning osmonga
ko’tarilishi, Blagoveùanie (Injilning nozil bo’lishi), Rojdestvo Bogorodisû (Isoning
xochga osilishi) va hakozo.
2. Katolik oqimi. Xristianlikning yirik yo’nalishlaridan biri katoliklardir. U
Yevropa, Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarida tarqalgan bo’lib,
muxlislari taxminan 800 mln. kishini tashkil etadi.
Katolisizm umumiy, dunyoviy degan ma’nolarni ifodalaydi. Uning manbai - uncha
katta bo’lmagan Rim Xristian jamoasi bo’lib, rivoyatilarga ko’ra uning birinchi
Episkopi apostol Petr bo’lgan.
Katolisizmda Bibliyani sharhlash huquqi faqatgina ruhoniylarga beriladi, chunki
ular uylanmaslik haqidagi diniy talabga amal qiladilar. Diniy ibodatlar dabdabali
va sohtalashtirilgan ko’rinishga ega, diniy o’qish, duo, iltijolar lotin tilida olib
boriladi. provslaviyadagi kabi katolisizmda ham farishta, ikona, ilohiy kuch,
chirimaydigan marhum jasadlariga sig’inish odatlari mavjuddir.
Katolisizm xristianlikning yo’nalishlaridan biri sifatida uning asosiy aqida va
qoidalarini tan oladi, biroq diniy ta’limot, sig’inish va tashkiliy masalalarda bir
qator xususiyatlar bilan ajralib turadi.
Katolik diniy ta’limotning asosini Muqaddas kitob va Muqaddas yozuvlar tashkil
qiladi. Biroq Pravoslav cherkovidan farqli o’laroq katolik cherkovi Muqaddas
yozuvlar deb nafaqat avvalgi etti Butun Olam Xristian Soborlarining qarorlarini,
balki hozirgacha bo’lib o’tgan barcha Soborlar qarorlarini, bundan tashqari
Papaning maktublari va qarorlarini ham hisoblaydi.
Katolik cherkovi tashkiloti qat’iy markazlashuv bilan ajralib turadi. Rim papasi bu
cherkovning boshlig’i. U diniy axloq masalalariga oid qonun-qoidalarni belgilaydi.
Uning hokimiyati dunyoviy soborlar xokimiyatidan yuqori turadi.
Katolik cherkovining markazlashuvi jumladan diniy ta’limotni noan’anaviy tahlil
qilish (sharhlash) huquqida aks etgan dogmatik taraqqiyot tamoyilini keltirib
chiqaradi. Masalan, Pravoslav cherkovi tomonidan tan olingan diniy ramzda
ta’kidlanishicha, Muqaddas ruh ota xudodan kelib chiqadi. Katolik aqidasiga ko’ra
esa Muqaddas ruh ota xudodan va o’g’il xudodan kelib chiqadi. Cherkovning najot
borasidagi roli haqida ham o’ziga xos alohida ta’limot shakllangan. Najotning

asosi imon va xayrli ishlar hisoblanadi. Cherkov, Katolik ta’limotiga ko’ra, xayrli
zaruriy ishlar xazinasiga Iso tomonidan yaratilgan «Xayrli ishlar zaxirasiga» ega.
Cherkov Iso, Bibi Maryam, Muqaddas Ruh nomidan bu xazinani tasarruf qilish,
undan muhtojlarga ulashish, ya’ni gunohlarni avf etish, nadomat chekuvchilarga
pul yoki tufha evaziga avf - kechirim tufha qilish huquqiga ega. Pul evaziga yoki
cherkov oldidagi xizmatlari uchun gunohlarini kechirish - indulgensiya haqidagi
ta’limot mana shundan kelib chiqqan.
A’rof haqidagi (do’zax va jannat oralig’idagi mavze) aqida faqat katolik
ta’limotida mavjud. Gunohi katta bo’lmagan gunohkorlarning ruhi u yerda o’tda
kuyadi (ehtimol bu vijdon va nadomat azobining ramziy in’ikosidir), keyin
jannatga yo’l topadi. Ruhning a’rofda bo’lish muddati xayrli ishlar tufayli
qisqartirilishi (ibodat va cherkov foydasiga xayr-ehson qilish bilan) mumkin. Bu
ibodat va xayr ehsonlar o’lganlar xotirasiga yaqinlar tomonidan qilinadi.
A’rof haqidagi ta’limot I asrdayoq paydo bo’lgan edi. Pravoslav va Protestant
cherkovlari a’rof haqidagi ta’limotni rad etadi.
Bundan tashqari, pravoslav dini ta’limotidan farqli o’laroq, katolik yo’nalishida
papaning begunohligi haqidagi aqida ham bor. Bu aqida 1870 yildagi birinchi
Vatikan soborida qabul qilingan. Farb cherkovining Bogorodisaga nisbatan alohida
e’tibori 1950 yilda papa Piy XII tomonidan kiritilgan, Bibi Maryamning meroji
haqidagi aqidada o’z aksini topdi. Katolik ta’limoti pravoslav ta’limoti kabi etti
asrorni tan oladi, biroq bu asrorlarni talqin qilinishidan qarashlar mos kelmaydi.
Masalan, pricheshenie (tamaddi) qilish qattiq non bilan, (pravoslavieda
bo’ktirilgan non bilan) dunyoviy (miryane)larga non va vino bilan shuningdek
faqat non bilan amalga oshiriladi. CHo’qintirish sirini o’tash paytida suv sepiladi
(cho’qintiriluvchiga), muz ostidagi suvga cho’ktirilmaydi.
Miropomazanie (cho’qinuvchining peshonasiga eley surkash) etti-sakkiz yoshlarda
amalga oshiriladi, go’dakligida emas. Bunda o’spirin (bola) yana bitta ismga ega
bo’ladi. Bunda u o’sha avliyoning qilmishlari va g’oyalarini maqsad qilib qo’yadi.
Shunday qilib, bu rusumning ijro etilishi imon mustahkamlanishiga xizmat qilishi
zarur.
Pravoslavlarda nikohsizlik rusumini faqat qora ruhoniylik qabul qiladi.
Katoliklarda esa nikohsizlik (selibat) Papa Grigoriy VII tomonidan joriy qilingan
qoidaga ko’ra barcha ruhoniylar uchun majburiydir.
Din markazi - ehromdir. Dinning muhim elementlari cherkovga qatnovchilar
hayotining maishiy asoslarini tartibga soluvchi bayramlar, shuningdek postlardir.
Milodiy post katoliklarda advent deb ataladi. U Avliyo Andrey kunidan keyingi
birinchi yakshanbada - 30 noyabrda boshlanadi. Ular uch ibodat bilan: yarim
tundagi, ertalabki va kunduzgi ibodat bilan nishonlanib, Bibi Maryam homilador

bo’lishi, Isoning tug’ilishi va dindorning qalbida bo’lishi kabi ramziy ma’noni
anglatadi. O’sha kuni tazim qilish uchun ehromlarda go’dak Isoning figurasi
qo’yilgan yaslilar o’rnatiladi.
Katolik ierarxiyasida uch darajadagi ruhoniylar bor: diakon, ruhoniy (kyure, pater,
kendz) Episkop. Episkopni papa tayinlaydi. Papani kardinal kollegiya saylaydi.
Bunda umumiy ovozning uchdan ikki qismi plyus 1-ovoz (yashirin ovoz berish
yo’li bilan) II Vatikan soborida (1962-1965 yillar) cherkov hayotining barcha
jabhalarini yangilash, zamonaviylashtirish jarayoni boshlandi. Birinchi navbatda
ibodat an’analariga tegishli bo’ldi. Masalan, ibodatni lotin tilida olib borishdan voz
kechildi.
3. Protestantizm oqimi. Protestanizm tarixi Martin Lyutyerdan (1483-1546)
boshlanadi. U birinchi bo’lib katolik cherkovi bilan aloqani uzdi va protestant
cherkovining asosiy qoidalarini ishlab chiqdi va uni himoya qildi. Bu nizomga
ko’ra, insonning Xudo bilan bevosita muloqoti mumkin. Lyuterning diniy va
dunyoviy hokimiyatga qarshi chiqishlari, katolik dindorlarning imonni va vijdonni
inson bilan Xudo o’rtasidagi vositachi sifatida nazorat qilish haqidagi
mulohazalarga qarshi chiqishi jamoatchilik tomonidan favqulodda diqqat bilan
tinglandi.
Protestantizmning mohiyatiga ko’ra, ilohiy lutfu marhamat insonlarga cherkovning
vositasisiz, bevosita in’om etiladi. Inson najot topishi uning shaxsiy e’tiqodi va
Isoning vositasi orqali ro’y beradi. Avom ruhoniylardan farqlanmaydi, ruhoniylik
hamma dindorlarga bir xilda joriy etiladi.
Protestantlik diniy marosimlarning ko’pchiligini bekor qildi, faqatgina
lyuteranlikda non va vino bilan cho’qintirish saqalanib qoldi.
O’lganlarga bag’ishlangan duo o’qish, aziz-avliyolarga sig’inish, muqaddas
murdalarga, sanamlarga topinish bekor qilindi. Ibodat uylari ortiqcha
hashamlardan, mehroblardan, sanamlar, haykallardan tozalandi, ruhoniylarning
uylanmaslik shartlari bekor qilindi. Bibliya milliy tillarga tarjima qilindi, uni
sharhlash har bir xudojo’yning eng muhim burchi bo’lib qoldi.
Asrorlardan faqat cho’qinish va mansublik (cherkovga) e’tirof etiladi. Ibodat va’z-
nasihatlar, birgalikdagi ibodat va suralarni kuylashdan iborat bo’ldi. Protestantlar
Bogorodisa shaxsiyatini, a’rofni tan olmaydilar.
M. Lyuter tomonidan tuzilgan reformasiya bosh taomillari 95 tezis shaklida yozib
bergan. Ular Vittenbergning Nasriy cherkovining shimoliy eshiklariga yozib
qo’yilgan. Mana shu tezislardan biri: Iso payg’ambar: «Tavba qiling, chunki
samoviy shohlik yaqinlashib qoldi» deb jar solganida shuni ta’kidlaydiki, imon
keltirganlar hayoti boshdan-oyoq to’xtovsiz tavba-tazarrudan iborat bo’lmog’i
darkor.

Tavba-tazarru ruhoniy (avliyo) oldidagi birgina tazarrudan iborat emas. Birinchi
to’rt tezisda, Lyuter ta’kidlaydiki, haqiqiy tavba uzoq muddatli jarayondir, birgina
xatti-harakat bilan ro’yobga chiqmaydi.
Papa faqat o’zi belgilagan jazoni olib tashlashi mumkin. Cherkov hech qaysi
samoviy jazodan insonni ozod qila olmaydi. Tavba-tazarru qonunlari tiriklar uchun
joriy qilinadi (belgilanadi). Bu yerda va keyingi bir qancha tezislarda papaning
a’rof ustidan hukmronligi rad etiladi.
«Ruhlar uchun indulgensiya olgan shaxslarga tavbu-tazarru qilish talab
qilinmaydi», degan ta’limot Iso ta’limoti emas. Chindan tavba qilgan kishilarni
Xudo gunohlarini kechadi va abadiy azobdan ozod qiladi. Gunohkor papa
yorlig’isiz ham bunday mag’firatdan umid qilishi mumkin.
Lyuter bir necha tezislarda ta’kidlaydiki, chindan tavba qilgan, nadomat chekkan
xristian (nasoro) «samoviy jazoga shoshilmaydi, ya’ni unga samoviy jazo joriy
etilmaydi».
Cherkovning haqiqiy xazinasi muqaddas Injil va xudo marhamatidir. Lyuterning
ta’kidlashicha, «xayrli amallar xazinasi»ning mavjudligi kambag’allar uchun emas
boylar uchun foydalidir, bu xazinalarga papa marhamati bilan emas, o’z amallari
bilan erishuvi mumkin. Bu xil vositalar bilan Xudoning mehrini qozonmoqni
Lyuter sarob deb ataydi.
Haqiqiy xristian Isoga ergashish istagi bilan yonmog’i zarur. Najot yo’li
ruxsatnoma yorlig’ida emas, balki chin yurakdan nadomat chekmoq va tavba
qilmoqdadir.
1517 yili 31 oktyabrda jamoatchilik hukmiga havola qilingan tezislar shundan
iborat. Keyinchalik bu kun protestantlar bayrami bo’lib qoldi.
Kalvinizm. Diniy islohotning boshqa bir yirik arbobi Jan Kalvin (1509-1564) edi.
Uning 1536 yilda nashr etilgan «Xristian dinidagi ko’rsatmalar» degan bosh asari,
protestantizm ta’limot sifatida shakllanganidan keyin yangi bir diniy yo’nalish -
kalvinizmning asosi bo’lib qoldi.
Dastlabki islohot arboblaridan farqli o’laroq, Kalvin uchun diqqat markazi Injil
emas Tavrot bo’lib qoladi. Kalvin absolyut taqdir haqidagi ta’limotni ishlab chiqdi.
Bu ta’limotga ko’ra, barcha odamlar xudoning biz uchun noma’lum bo’lgan
irodasiga asosan mag’firat qilinganlar va mahkum etilganlar toifasiga bo’linadi.
Inson va imon, na «xayrli ishlar» bilan taqdirga yozilganni o’gartira olmaydi:
mag’firat qilinganlar najotga mahkum, mag’firatdan mahrum bo’lganlar esa abadiy
azobga mahkumdirlar. Taqdir haqidagi ta’lim shunday asosga qurilganki, Iso ham
bizning gunohlarimiz uchun azobu uqubatlarga giriftor qilingan edi.

Protestant cherkovining kalvinistik yo’nalishdagi davomchilari (kalvinistlar yoki
reformatorlar) Shotlandiya, Gollandiya, Shimoliy Germaniya, Fransiya, Angliyada
keng obro’ga va ta’sirga ega edilar.
Presviterianlar. Presviterianlik kalvinistik cherkovdan kelib chiqqan bo’lib,
(yunoncha eng eski) mo’’tadil puritanlardir. 1592 yili Shotlandiya parlamenti bu
ta’limotni asosiy mafkura deb hisoblash haqida qaror qabul qilgan. Bu jamoa
boshida uning a’zolari tomonidan saylangan presviter turadi. Jamoalar mahalliy va
davlat ittifoqlariga birlashadi. Diniy marosim ibodat, presviterning mav’izasi,
oyatlarni kuylashdan iborat. Liturgiya bekor qilgan, na «din ramzi» va na «otche
nash» o’qilmaydi. Faqat dam olish kunlari bayram kuni deb hisoblanadi.
Anglikan cherkovi. Anglikan cherkovi - Angliyaning davlat cherkovi 1534 yilda
mahalliy katolik cherkovi Rim qiroli Genrix VIIIni cherkov boshlig’i deb e’lon
qildi, ya’ni cherkov qirol hokimiyatiga bo’ysundirildi. XVI asr o’rtalariga kelib
ibodatni ingliz tilida olib borish joriy etildi, postlar bekor qilindi, but va sanamlar
olib tashlandi, ruhoniylar uylanmasligi majburiy bo’lmay qoldi. «Mo’’tadil yo’l»
ta’limoti, ya’ni Rim katolisizmi va protestanizm orasidagi o’rtacha yo’l shakllandi.
Anglikan diniy ta’limoti «Umumiy ibodatlar kitobi»da aks ettirilgandir.
Baptizm. Protestant ta’limotining eng ko’p sonli davomchilari baptistlardir.
Baptizm (yunoncha «suvga cho’ktirish») XVII asr boshlarida vujudga kelgan
bo’lib, hozirgi kunda dunyoning 130 mamlakatida o’z tarafdorlariga ega. Bu
ta’limot tarafdorlari faqat o’spirinlarnigina cho’qintirishga olib boradilar. «Hech
kim, jumladan, ota-onalar ham kishi uchun biror dinni tanlay olmaydi. Kishi dinni
ongli ravishda o’zi ixtiyor qilmog’i zarur», degan qoida baptistlar va zabur
xristianlarining asosiy qoidasidir, ularda ibodat o’ta soddalashtirilgan bo’lib, diniy
qo’shiq, ibodat va mav’izadan iborat. Zabur xristianlari to’rtta rusumni saqlab
qolishgan: cho’qintirish, (o’spirinlar uchun) tanovul, nikoh, qo’l bilan silab
qo’yish. Bu xristianlar uchun but ehtirom ramzi emas.
Adventistlar harakati. Adventistlar (lotincha - kelish) harakati Amerikada XIX
asrning 30 yillari og’ir iqtisodiy buhron (krizis), umumiy ishsizlik davrida vujudga
keldi. Uning asoschisi Vilyam Miller (1782-1849). Adventistlar bir necha mustaqil
cherkovlarga bo’lingan bo’lib, ularning eng kattasi «Ettinchi kun adventistlari».
Ularning asosiy g’oyasi Isoning ikkinchi bor erga tushishi va insoniyatni xalos
etib, shayton va uning tarafdorlarini bilan urushib, ularni mutlaq yakson qilishidir.
Ular kishilarni Isoni kutib olish uchun yaxshi axloqli bo’lishga chaqiradi.
Adventistlar dindorlardan o’z mablag’laridan o’ndan birini cherkov hisobiga
o’tkazishlarini va tinmasdan targ’ibot ishlarini olib borishlarini talab qiladi. Iso
payg’ambarning ikkinchi marta erga qaytishi haqidagi bashorat najot yo’li deb
hisoblanadi.

Hozirgi paytda Farbiy hamda Sharqiy cherkovlarning rahbarlari ko’p asrli
ixtiloflarning ayanchli oqibatlarini bartaraf qilishga intilmoqdalar. Masalan, 1964
yili Rim Papasi Pavel VI va Konstantinopol patriarxi Afinagor ikkala cherkov
vakillarining XI asrda aytgan o’zaro qasamyodlarini tarqoqligini bartaraf qilish
uchun birinchi qadam qo’yildi.O’rta Osiyo xalqlari tarixida Xristian dini. XI
asrning oxirida xristianlikning Sharqqa tomon harakati va tarqalishi ommaviy tus
oldi. Bu dinni mahalliy aholi orasida tarqatuvchilar Sharqning ayrim viloyatlariga
ilgariroq kirib borganlar. 280 yildayoq Talos (Marke) cherkovlari qurilib bo’lgan,
Samarqandda (310 yildan), Marvda (334 yildan), Hirotda (430 yildan), Xorazmda,
Marida va O’rta Osiyoning boshqa shaharlarida episkopik, kafedra, missiyalar,
keyinchalik Samarqandda, Maroda (430 yillar), Hirotda (658 yillar) episkoplikdan
iborat diniy hududiy jamoalar, birlashmalar bo’lgan. Xurosonliklar va
sug’diyonaliklar zardushtiylar, monaviylar, buddaviylar, bilan bir qatorda
xristianlar ham bo’lgan.
O’rta Osiyo territoriyasida islomning tarqalishi davrlarida islom bilan xristianlik
o’rtasidagi ziddiyatlar, kelishmovchiliklar keskinlasha boshladi. Biroq, X asrgacha
Samarqand, Xorazm, Toshkent viloyatlarida xristianlarning manzilgohlari bo’lgan.
Hatto Beruniy yashagan davrda ham (973-1056) Marvda provoslav metropoliyasi
bo’lgan.
Ana shu davrda xristianlik Kavkazda ham tarqala boshladi. Armaniston (301 yil)
va Gruziyada (318 yili) davlat diniga aylanadi. Ozarbayjon va Janubiy Dog’iston
territoriyasida IV-VII asrlarda hukmron din hisoblangan.
Bibliya. Bibliya, yahudiylik va xristianlik dinlari ta’limotiga ko’ra, u Xudo
tomonidan nozil qilingan, asosiy diniy aqida va axloq qonunlarini o’zida jamlagan
muqaddas kitoblar majmuasidir.
Uning tarkibiga kirgan yahudiy diniga talluqli kitoblar «Qadimiy ahd» deb,
xristian talimotiga tegishli kitoblar «Yangi ahd» deb nomlanadi. Yahudiy va
Xristian bibliyalari bir-biriga mos kelmaydi. Yahudiylarning muqaddas kitobi
Qadimiy Isroil va Qadimiy Yahudiylarning diniy talimot va urf-odatlari asosida
eramizdan avalgi XIII asrda yozilgan bo’lsa, Xristianlarning kitobi esa eramizning
boshlarida vujudga keldi. Yahudiylar xristianlarning kitobini muqaddas kitob
sifatida tan olmaydilar xristianlar esa yahudiylarning kitobini muqaddas kitob
sifatida tan oladilar.
Bibliya so’zining grekchadan tarjimasi biblia - kitob, o’ram ma’nolarini anglatadi.
Hozirgi Bibliya katolik nashrlarida 72 ta kitobdan, protestant nashrlarida esa 66
kitobdan iborat. Yahudiylarning yana bir diniy manbasi Talmudning xabar
berishicha Qadimiy ahdda 24 ta kitob bo’lishi kerak. Qadimiy yahudiy tarixchisi
Iosif Flaviyning aytishicha 22 ta kitob bo’lishi kerak. Protestantlar va yahudiylar,
Trident Soboridan keyin (1545-1563) katoliklar ham qadimiy ahd tarkibiga 45 ta

kitob kirgizadilar. Bu son bilan yuqorida keltirilgan son o’rtasidagi tafovutni
keyinchalik ba’zi kitoblar bir necha mustaqil kitoblarga bo’linib ketganligi bilan
izohlash mumkin. Masalan, «Musoning besh kitobi» avval bir butun bo’lib,
keyinchalik beshta mustaqil kitobga ajratib yuborilgan, «kichik payg’ambarlar
kitobi» 12 kitobga ajratib yuborilgan.
Yahudiylar Qadimiy Ahdni 3 qismga bo’ladilar:
birinchisiga «Musoning besh kitobi» - «Tora» («Tavrot»);
ikkinchisiga «Payg’ambarlarning avvalgi va keyingi kitoblari (Netiim);
uchinchisiga qolgan kitoblar (Ketubim).
Xristianlar Qadimiy Ahdni «Rivoyatlar kitoblari», «Ta’limotlarga kitoblari»ga,
«Payg’ambar kitoblari»ga bo’lishadi. Ular Yangi Ahdning 27 kitobini ham
shunday tasnif qiladilar. «Rivoyatlar kitoblari»ga «Injil» va «Havoriylar faoliyati»
kitoblari kiradi. «Ta’limotlar»ga «Havoriylar maktublari» kiradi, «Payg’ambarlar
kitoblari»ga «Vahy» kitobi kiradi.
Bibliyaning kitoblari boblarga, boblar esa suralarga bo’linadi. Uning hozirgi qabul
qilingan bo’linishi Nenterberiya episkopi Stefan Langton (vafoti 1228 y.)
tomonidan kiritilgan. U 1214 yili lotin tilidagi matnni boblarga bo’lib chiqdi va bu
narsa keyinchalik yahudiy va yunon tillaridagi matnlarga ham joriy qilindi. Suralar
avval Santes Panino (v. 1541 y.) keyinchalik 1555 yilarda Robert Etenlar
tomonidan raqamlandi.
Tavrot. Musoga tegishli bo’lgan, besh kitob «Tavrot» deb ataladi va u quyidagi
kitoblarga bo’linadi: 1) «Borliq» yoki «Ibtido»; 2) «Chiqish»; 3) «Levit»; 4)
«Sonlar»; 5) «Ikkinchi qonun».
Injil. Injil - xushxabar ma’nosini anglatadi. Yangi ahd tarkibiga kirgan Injil 4 ga
bo’linadi. 1) Matvey injili; 2) Marko injili; 3) Luka injili; 4) Ioann injili.

Jahon dinlari-Buddizm va xristianlik

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish