Жаҳон илм-фан ривожида Абу Али Ибн Сино илмий меросининг аҳамияти - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	70.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Жаҳон илм-фан ривожида Абу Али Ибн Сино илмий меросининг аҳамияти

Купить

Жаҳон илм-фан ривожида Абу Али Ибн Сино илмий меросининг аҳамияти Kirish I. Bob. IX-XII asrlarda Movarounnahr va Hurosonda ilm-fan rivoji uchun qulay siyosiy-iqtisodiy vaziyat I.1. IX-XII asrlarda O’rta Osiyoda ilm-fan rivoji I.2. Abu Ali ibn Sinoning hayot yo’li II. Bob. Abu Ali ibn Sinoning ilmiy merosi II.1. Abu Ali ibn Sino yirik qomusiy olim II.2. Abu Ali ibn Sino tibbiyot ilmining bilimdoni Xulosa Фойдаланилган манба ва адабиётлар рўйхати. 1

КИРИШ Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik йилларида respublikada yangi о‘zgarishlar amalga oshirish jarayonida, jamiyat a’zolarini milliy g‘oya ruhida tarbiyalash, barkamol avlodni shakllantirishda tarix fanining ahamiyati va roli ortib bormoqda. “ ... biz tarixiy xalq an’analari, urf-odatlari va marosimlari asosida xalq ongini shakllantirish omillarini kuchaytirishimiz zarur”. 1 Keyingi yillarda О‘zbekiston tarixining kо‘pgina masalalari о‘zining ilmiy jihatdan xolis va haqqoniy yechimini topmoqda. Ibn Sino o’zining ko’p tarmoqli mahsuldor ijodi, boy me r osi bilan jahon madaniyati taraqqiyotiga katta hissa qo’shgan қ omusiy olimdir. Vatandoshimiz buyuk qomusiy olim Abu Ali ibn Sinoning «Tib Qonunlari» asari nafaqat Sharq, balki Ovro’po mamlakatlarida ham keng targ’alib, qariyb XVIII asrg

ikkiyuzlamachiliklarini fosh etadi. Ibn Sino kishilarni ilm-fanni o’rganishga, kasb-hunar egallashga da'vat etadi. Ibn Sino asarlari O’rta Osiyo xalqlari pedagogik qarashlari, fan tarixini o’rganishda ham eng muhim sarchashmalar hisoblanadi. Ulug’ bobokalonlarimizdan qolgan noyob merosni asrab avaylash, jamiyatimiz kelajagi bo’lmish yoshlarning ajdodlar ruqiga va milliy an'analarimizga sodiq, yurtparvar, dono va zukko qilib tarbiyalash hukumatimiz siyosatining ustivor yo’nalishlaridan biridir. Шу маънода буюк аллома илмий меросини ўрганиш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан бири хисобланади. Мавзунинг ўрганилганлик даражаси: Мустақиллик йилларида буюк алломаларимиз меросини ўрганиш ва уларнинг ҳаёт йулларини чуқур тахлил этишга эътибор кучайтирилди. Шунингдек, тиббиёт илмининг ет

Сино ижодини ўрганишда А.Ирисов, Г.Машарипова ва Р.Носировларнинг изланишлари мухим ахамиятга эгадир. 2 БМИнинг даврий чегараси: битирув малакавий ишининг даврий чегараси 1Х Х11 асрларни қамраб олади.Бу даврда Абу Али ибн Сино яшаб фаннинг турли соҳаларида катта ютуқларни қўлга киритади. БМИning maqsad va vazifalari . Mazkur ишнинг asosiy maqsadi янги замон талабларидан келиб чиқиб, миллий истиқлол ғояси асосида буюк аллома Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодини ўрганишдан иборатдир. Мақсадга мувофиқ қуйидаги вазифалар белгиланди: -IX-XII asrlarda Movarounnahr va Hurosonda ilm-fan rivoji uchun qulay siyosiy-iqtisodiy vaziyatni o`rganish; -IX-XII asrlarda O’rta Osiyoda ilm-fan rivojini tahlil qilish; -Abu Ali ibn Sinoning hayot yo’lini таҳлил этиш ; -Abu Ali ibn Sinoning ilmiy merosini yoritib b

БМИning nazariy va uslubiy asoslari. Ишни yozish jarayonida О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning тарих фанини ривожлантириш борасида билдирган фикр мулохазалари nazariy asos bо‘lib xizmat qildi. БМИни yozishda tarixiy tadqiqotlar olib borishning obyektivlik, tarixiylik, sababiylik va holislik tamoyillaridan kelib chiqqan holda ish k о ‘rildi. Shuningdek, ишда мавзуни yoritishda sivilizatsion yondashuv muhim rol о ‘ynaydi. Xullas, voqealar qiyosiy, tanqidiy usulllar bilan mantiqiy va xronologik izchillikda tahlil qilindi. БМИнинг ilmiy va amaliy ahamiyati . ишда bayon qilingan fikrlar va mulohazalardan foydalanib, тарих фани буйича о ‘quv q о ‘llanmalari yozish, shuningdek, oliy о ‘quv yurtlarida amaliy mashg‘ulotlar о ‘tkazish mumkin . BMIning tarkibiy tuzilishi: иш kirish,

I.Bob. IX-XII asrlarda Movarounnahr va Хurosonda ilm-fan rivoji uchun qulay siyosiy-iqtisodiy vaziyat 1.1. IX-XII asrlarda O’rta Osiyoda ilm-fan rivoji Ўрта Осиё халқлари ҳаётида 1Х Х11 асрлар муҳим даврларидан бири сифатида тарихда қолган. Араблар томонидан ўлканинг истило этилиши натижасида барча соҳаларда жиддий ўзгаришлар амалга оширилди. Arablashtirish siyosati tahlikali kechgan bo`lsada, arab tili, islom dini, va Qur’oni Karimni yaxshi bilgan shaxslarning jamiyatdagi o`rni va nufuzi oshdi. Arab tilini yaxshi biladigan tolibi ilmlar uchun sharoitlar kengaydi. VIII-asr oxiri IX asr o`rtalariga kelib arab xalifaligi markazi Bag’dod iqtisodiy va madaniy jihatdan ravnaq topgan shaharga aylandi. Xorun ar-Rashid va Ma’mun davrlarida birinchi akademiya donolar uyi tashkil topdi. IX asr o`rta

inshootlariga katta e’tibor qaratilgan. Bu davrda qaysi joyning aholisi 32 xil hunarni bilsa, o`sha joy shahar hisoblangan. Buxoro, Samarqand, Urganch, Marv, Chorjuy shunday shaharlardan edi. Bunday shart – sharoitlar ko`plab buyuk allomalarning yetishib chiqishiga zamin yaratdi. Xorazmiy, Farg’oniy, Farobiy, Ibn Sino, Beruniy singari buyuk olimlar shular jumlasidandir. Muhammad ibn Muso al Xorazmiy (883-950) sharqning buyuk olimi riyoziyot ilmi rivojiga beqiyos hissa qo`shgan Bag’dodda zixmat qilgan va Baytul Xikma ilmiy markazida rahbarlik qilgan. Algebra va algoritm tushunchalari Xorazmiy faoliyati bilan bog’liqdir. Uning matematikaga oid Al jabr va al-muqobala asari ko`plab tillarga tarjima qilingan. Xorazmiy riyoziyot geografiya, tarix fanlaridan ijod qilgan. Xorazmiy qalamiga mansub

qilgan. Uning “Kitob fi ulus ilm-an-nujum”, “Al Farg’oniy jadvallari”, “Usturlab bilan amal qilish kitobi”, “Usturlab yasash haqidagi kitob”,”Samoviy xarakatlar va yulduzlar fanining majmuasi” asarlari butun dunyoga mashxur bo`lgan. Ahmad al Farg’oniyning Y e vropada Al Fragans deb ataganlar. Uning nomini Dante va Shiller kabi buyuk insonlar extirom bilan tilga olganlar. Abu Nasr Farobiy (873-950) Тошкентнинг shimolida joylashgan Farob yerida tug’ilgan. Ma’lumotni Shosh, Buxoro, Samarqand viloyatlarida olgan. So`ngra uzoq vaqt Bag’dodda yashab ijod qilgan. U ilmning turli sohalariga oid 160 dan ortiq asarlar yozgan. Uning “Arestotelning metofizika “ asari maqsadlari haqida “Tirik mavjudod a’zolari” xaqida, “Musiqa kitobi”, “Baxt saodatga erishuv ” xaqida, “Siyosat al madaniya” , “Fozil oda

uchun Al muallif as-Soniy” va Sharq Arestoteli deb atashgan. Movarounnaxrda X asrdan boshlab tasavvuf ta’limotlari keng rivojlana boshladi. Tasavvuf namoyondalaridan biri Yusuf Hamadoniydir. U Eronning Hamadon shahrida tug’ilib o`sgan bo`lsada, umrining asosiy qismini O`rta Osiyoda o`tkazgan. O`rta Osiyodagi eng yirik ikki tasavvuf maktabi bu Ahmad Yassaviy asos solgan Yassaviylik va Abdulxamid va Baxouddin Naqshbandlar nomi бilan bog’liq Naqshbandiylik ta’limotidir. O`rta Osiyoda shakllangan eng yirik so`fiylik oqimlaridan biri Kubroviyadir. Bu oqimga Xorazmlik Najmiddin Kubro (1145-1221) asos solgan so`ngra u O`rta va yaqin Sharqning boshqa o`lkalariga ham keng tarqalgan. O`tmishimizni ziyraklik bilan kuzatayotgan Prezidentimiz I.Karimov “Markaziy Osiyo tarixida siyosiy aql idroq bilan m

mujassam etgan buyuk arboblar ko`p bo`lgan. Ularning jahon tsivilizatsiyasi taraqqiyotiga qo`shgan buyuk hissalarini o`sha paytlardan buyon butun dunyo tan olmoqda”1 Xulosa shuki, IX-XII asrlarda o`lkamizda ijtimoiy va madaniy hayotining barcha jabxalarida ijobiy tub o`zgarishlar va butun taraqqiyotni omilini belgilovchi asosiy vositalar paydo bo`ldiki, bu narsa o`z navbatida jahon tsivilizatsiyasiga munosib hissa qo`shdi. 1Х Х11асирларни Ўрта Осиё халқлари ҳаётида том маънода уйғониш даври деб аташ мумкин. Uyg`onish davri madaniyatining belgilari quyidagicha: dunyoviy ilmlarga intilish, din va diniy bilimlarni jamiyat, insonlar manfaati nuqtai nazaridan talqin etish; Turli xalqla rning ma`naviy-madaniy merosi o`tmish madaniy qadriyatlaridan (arab, eron, yunon madaniyati boyliklari) foydal

Diniy tasavvur, diniy ta`limotlar rivojida diniy-axloqiy mavzuning ustunligi, inson hulqi, manfaatlarining diniy g`oyalarda etakchi mavzuga aylanishi, ichki ma`naviy kamolot, Ollohga sub`ektiv ichki mukammallashuv, ma`naviy-ruhiy ko`tarilish, yuksalish yordamida erishuv va uning sifatlariga muyassar bo`lishga qaratilgan faoliyat; Og`zaki va yozma so`zga katta e`tibor, uning ijtimoiy-axloqiy qudratini kuylash, ta`riflash, she`riyat, filologiya, badiiy madaniyatning yuksak rivoji, so`z san`ati, ritorika bilan shug`ullanish madaniylikning muhim belgisiga aylanib qolishi. 1 IX-XII asrlarda Markaziy Osiyo mintaqasida madaniyat yuksalishi parvoz bosqichga chiqqanligi to`g`risida gap borar ekan, ayni shu hudud jahonni hayratga solgan buyuk mutafakkirlarni etishtirib berganligi, ilm-ma`rifat, bet

Farobiy musiqaning nazariy asoslari, kuylar, asboblar, musiqa madaniyatining mezonlari, atamalari tahliliga bag`ishlangan «Katta musiqa» kitobining muallifidir. («Kitob al musiqi al Kabir»). Ўрта asr musulmon sharqi musiqa nazariyasiga bag`ishlangan ushbu kitob 2 qism, 3 kitobdan iborat bo`lgan. Farobiy «Katta musiqa» dan tashqari «Musiqa haqida so`z», «Ritmlar tartibi haqida kitob», «Ritmga qo`shimcha qilinadigan siljishlar haqida» asarlarining ham muallifidir. 1 Uyg`onish davri madaniyatining buyuk namoyondalari o`z ijod, izlanishlarida bevosita qadimgi madaniyat merosga tayandilar. Yurtni xarobaga aylantirgan, madaniy yodgorliklarni xonavayron qilgan, ilm ahllarini quvg`in etgan (Ibn Kutayba) arab bosqiniga qaramay, qadimgi boy madaniyat izsiz yo`qolmadi. Islom butun madaniyatga, tilg

ko`pxonali bo`lib, xonalarning birida arab kitoblari, she`rlari boshqasiga fikhga oid kitob tahlangan. Shu tartibda har bir xonada fanning ma`lum sohasiga doir kitoblar jamlangan. Kitob yozishning kuchayishi, hattotlik san`atining, uni bezash, naqshlar bilan ko`rkam qilish musavvirlik san`atining rivoj topishiga olib kelgan. Umuman bu davrda qo`lyozmalarni ko`chirish, tayyorlash, to`plash madaniy hayotning muhim sohasiga aylangan. Ma`lumki, asar faqat qo`lda bir nushadangina yozilar edi. Bosmaxona esa bir necha asrdan so`nggina paydo bo`lgan. Yozilgan asarni nushasini ko`paytirish, boshqalarga etkazish, undan nusha olish zarur edi. Shuning uchun nusxa ko`chirish, asarni ko`paytirishga katta e`tibor berildi. Asta-sekin maxsus nusha ko`chirish san`ati va hunari shakllandi, shu tufayli bir jo

uylanib ikki o’qil farzand ko’radi. O’g’illarining kattasi Xusayn (ibn Sino), k е njasi Mahmud edi. Husayn 5 yoshga kirgach, oilasi bilan Buxoroga ko’chib k е ladilar va u shu y е rda o’qiy boshlaydi. 10 yoshga y е tganda Ibn Sino Qur'on va adab darslarini to’la o’zlashtirib oladi. Отаси Ибн Синони ҳинд ҳисобини биладиган бир резоварфуришга шогирдликга беради. Ибн Сино ундан ҳинд ҳисобини ўрганди. Кейин Бухорога Абу Абдуллоҳ Нотилий келиб қолди, у кишининг файласуфлик даъвоси бор эди. Ибн Синонинг отаси кишини ўғлига таълим беради дейган умидда уйига кўчириб келтиради. Унинг келишидан олдин ҳам Ибн Сино фиқиҳ билан шуғилланиб, бу хусусда Исмоил Зоҳид деган кишининг ҳузирига қатнаб юрар эди. Шу билан Ибн Сино талаб қилиш йўлларини ва жавоб берувчига эътироз билдириш усулларини, уларда ж

Шу билан бирга баъзан фиқҳни ўрганишни давом этар эди ва шу хусусдаги мунозараларда иштирок этиб турарди. Бу вақтда Ибн Сино ўн олти ёшда эди. Кейин яна бир ярим йил илм ва мутолаага берилди, мантиқ ва фалсафанинг ҳамма қисмларини қайтдан ўқиб чиқди. Ўша кезларда Ибн Сино бирор кечанинг ҳам охиригача ухламас, кундузлари ҳам илмдан бошқа нарса билан шуғулланмас эди. Равшан ва аниқ бир қанча қоидаларни жамлади. Ҳар бир ҳужжатни текшираётганида бир қанча қиёсий муқаддимларни исбот қилиб, уларни шу равшан қоидалар нуқтаи назаридан тартибга соларди. Кейин у муқаддималарнинг шартларини назарга олиб, улардан чиқадиган хулосага қарарди. Ayni vaqtda u hisob va aljabr bilan qam shug’ullanadi, arab tili va adabiyotni mukammal egallaydi. Ibn Sinoning ilm sohasidagi dastlabki ustozi Abu Abdulloh Notil

Abu Ali ибн Сино tinmay mutolaa qilib, turli ilm sohalarini o’zlashtirishga kirishadi. U musiqa, optika, kimyo, fiqh kabi fanlarni o’qiydi, xususan, tabobatni s е vib o’rganadi va bu ilmda t е z kamol topa boshlaydi. Ibn Sinoning tib ilmida yuksak mahoratga erishishida buxorolik bir tabib Abu Mansur al-Hasan ibn Nuh al-Qumriyning xizmati katta bo’lgan. Ibn Sino undan tabobat darsini olib, bu ilmning ko’p sirlarini o’rganadi. 17 yoshida Ibn Sino Buxoro xalqi orasida mohir tabib sifatida tanilagan edi. 1 U hukmdor Nuh ibn Mansurni davolaydi, evaziga saroy kutubxonasidan foydalanishga izn so’raydi va bu imkoniyatiga ega bo’ladi. Somoniylar kutubxonasi o’sha davrda butun O’rta va Yaqin Sharqdagi eng katta va boy kutubxonalardan bo’lgan. Ibn Sino bir n е cha yil davomida shu kutubxonada k е cha

olgan «Al-Hikmat al-Aruziy» («Aruziy Hikmati») asarini yaratadi. Ibn Sino 20 jildli «Al-Hosil va l-mahsum» («Yakun va natija») qomusiy asari hamda 2-jildli «Kitob al-bir val-ism» (Saqovat va jinoyat kitobi») asarini yozdi. Qoraxoniylar 999 yil Buxoroni zabt etib, somoniylar davlatini ag’darganidan k е yin Ibn Sino hayotida tashvishli, notinch va og’ir damlar boshlandi. Buxoroda vaziyat k е skinlashib, taxt uchun kurash 1005 yilgacha davom etadi. Shu bois Ibn Sino o’z yurtini tark etib Xorazmga k е tadi. Bu davrda Xorazm tinch bo’lib, iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha rivojlangan o’lka edi. Xorazm shoqlari Ali ibn Ma'mun (997- 1007) va Ma'mun ibn Ma'mun (1007-1017) ilm-fanga e'tiborli hukmdorlar bo’lib, olimlarga ilmiy ijod uchun qulay sharoit yaratib b е rgan edilar. Ibn

Shamsuddavlani sanchiq kasalidan davolaganidan k е yin olimni saroyga taklif qiladilar. U avval saroy tabibi bo’lib ishlaydi, so’ng vazirlik mansabiga ko’tariladi. Shu y е rda «Tib qonunlari»ning 1-kitobini tugatib, mashhur falsafiy qomusi – «Kitob ash-shifo»ni qam shu y е rda yozishga kirishadi. «Tib qonunlari» ning qolgan qismini yam Hamadonda yozib bitiradi. Ibn Sino Buxoro xalqi orasida mohir tabib sifatida tanilagan edi. 1 1023 yil Isfaqonga jo’nab k е tadi. Umrining qolgan 14 yilini shu y е rda o’tkazadi. Bu y е rda ham u tinimsiz ilmiy ish bilan mashg’ul bo’lib, bir qancha asarlar yaratadi. Juzjoniyning yozishicha, Ibn Sino garchi, jismonan juda baquvvat bo’lsa-da, biroq shaharma-shahar darbadarlikda yurish, k е cha- kunduz tinim bilmay ishlash va bir n е cha bor ta'qib qilinib,

II. Bob. Ibn Sinoning ilmiy m е rosi 2.1. Abu Ali ibn Sino yirik qomusiy olim Jahon fani tarixida Ibn Sino qomusiy olim sifatida tan olingan, chunki u o’z davridagi mavjud fanlarning qariyb barchasi bilan shug’ullangan va ularga oid asarlar yozgan. Olim asarlarini o’sha davrda Yaqin va O’rta Sharqning ilmiy tili bo’lgan arab tilida, ba'zilari fors tilida yozgan. Turli manbalarda uning 450 dan ortiq asar yozganligi qayd etilgan, l е kin bizgacha ularning 242 tasi е tib k е lgan, shulardan 80 tasi falsafaga, 43 tasi tabobatga oid bo’lib, qolganlari mantiq, psixologiya, astronomiya, mat е matika, musiqa, kimyo, axloq, adabiyot va tilshunoslikka bag’ishlangann. Ibn Sinoning ilmiy m е rosini shartli ravishda 4 qismga, ya'ni falsafiy, tabiiy, adabiy va tibbiy sohalarga bo’lish mumkin. U

ar-nais» («Donishmandlar sardori, allomalar boshliqi») nomli asari buyuk faylasufligiga ishoradir. Olimning falsafaga oid eng yirik va muhim asari «Kitob ash- shifo» dir. U 4 qismdan iborat: 1. Mantiq – 9 bo’lakka bo’lingan: - al-madqal – mantiqqa kirish; - al-iborat – int е rpr е tatsiya; - al-qiyos – sillogizm; - al-burhon – isbot, dalil; - al-jadal – tortishuv, dial е ktika; - as-safsata – sofistika; - al-xitoba – ritorika; - ash-sh е 'r – poetika (sh е 'r san'ati); 2. Tibbiyot (bu y е rda min е rallar, o’simliklar, hayvonot olami va insonlar haqida alohida-alohida bo’limlarda gapiriladi). 3. Riyoziyot – 4 fanga bo’lingan: - hisob (arifm е tika); - handasa (g е om е triya); - astronomiya; - musiqa. 4. M е tafizika yoki iloqiyot. Bu asar juda ko’p tillarda nashr qilingan. Ibn

b е radi, chunki barcha mavjud narsalar, mo’'jizaviy qodisalar b е qudaga yaratilmagan. Ibn Sinoning fikricha, Tangri insonga shunday kuch in'om etdiki, u orqali ezgulikni yomonlikdan, aqliy kamolot, е tuklikni yolg’on-yashiq, adashuvdan farq eta olish imkoniyatini paydo qildi. 1 Aql tufayligina inson hayoti, kishilarning turmush tarzi qayvonlarning yashash tarzidan farq qiladi. Axloqiy ravnaq inson zotigagina xos jarayondir, chunki u aql-tafakkurning buyuk quvvatiga tayangan holda haqiqat bilan yolg’onning ch е garasini aniqlab qolmasdan, do’stni dushmandan ajrata oladi. «Tadbiri manzil» risolasida Ibn Sino inson tabiati azaldan axloqiy yoki axloqsiz bo’lmaydi, d е gan g’oyaning muhimligini ta'kidlaydi. Odamlar aslida tayyor shaxsiy sifat, odat va ko’nikmalar bilan tuqilmaydil

kamchiliklarini isloh qilishni, komil inson darajasiga е tishni istasa, o’z xarakt е riga xos aniq salbiy illatlarni yaxshi bilmoqi zarur bo’ladi. Ibn Sinoning «Tadbiri manzil» risolasi ham «Kitob ash-shifo» asarining tarkibiy qismini tashkil etadi. 1 Bordiyu, bu talabga amal qilmasa, uning barcha sa'y-harakatlari zo е k е tadi, h е ch qanday natijaga erisha olmaydi. Oqibatda, so’z va amal birligiga putur е tadi. Ibn Sino ijtimoiy-axloqiy va falsafiy fikrlar tarixida birinchilardan bo’lib ayollarning bola ta'lim-tarbiyasidagi o’rnini chuqur bilgan buyuk mutafakkirdir. Uning yana bir falsafiy asari «Kitob an-najot», «Kitob ash-shifo» ning qisqartirilgan shakli bo’lib, u qam jahonning bir n е cha tillariga tarjima qilingan. Ibn Sinoning dunyoqarashi Aristot е l ta'limoti va Forob

yonuvchi birikmalar va tuzlarga bo’linadi.U boshqa tabiiy fanlar qatori kimyo bilan ham shug’ullangan va unga oid asarlar ham yozgan. Ibn Sino Buxoro xalqi orasida mohir tabib sifatida tanilagan edi. 1 Buyuk qomusiy olim Ibn Sino musiqa bobida Forobiyning ilmiy yo’nalishini davom ettirgan yirik nazariyotchidir.Uning musiqa haqidagi «Javom е ' ilm ul-musiqiy» («Musiqa ilmiga oid to’plam») asari 6 bobdan iborat bo’lib, unda o’z davri musqasining barcha muammolarini bayon etgan. Бугунги кунда Ўзбекистон Фанлар Академияси Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида Абу Али ибн Сино қаламига мансуб 50 асарнинг 60 та қўлёзмаси мавжуд. Унинг асарларини Е. Бишман, Ю. Руска Карра де Во, Х. Корбин, Л. Гарди каби Европа, М.У. Нажотий, А.Н. Нодир, Ж.Ш. Қановатий, Саид Нафасий, Яҳё Маҳдави

тропик дарахтга Авицена номини берди. 1956 йили Ўзбекистонда топилган бир менирал унинг номи билан Авиценнит деб аталди. Бухоронинг Афшона қишлоғида ва Бельгиянинг Кортнейин шаҳрида Ибн Сино ҳайкалари ўрнатилди. Бухоро, Тошкент, Душанбеда ҳам ҳайкаллари қад рослади. Афшонада Ибн Сино музейи очилди. 1999 йили Ўзбекистонда Ибн Сино халқаро жамғармаси тузилди. “Ибн Сино” ва “Сино” номли халқаро журналлар нашр этилмоқда. Тожикистонда фан соҳасидаги катта ютиқларни тақдирлаш учун Абу Али ибн Сино номидаги Давлат мукофати таъсис этилган. Ўзбекистон ва Тожикистондаги кўплаб тиббий олий ва ўрта билим юртларига, жумладан, Бухоро тиббиёт институтига, санатория, шифохона, Бухоро вилояти кутибхонаси ва маданият саройига, турли мактаб, кучалар ва ширкат хўжаликларига, Тошкентдаги турар жой мавзесига Иб

Ибн Сино асарларининг миқдорий нисбатига назар солсак, олимнинг қизиқиш ва эътибори кўпроқ фалсафа ва тибга қаратилганини кўрамиз. Гарчи, уни “Авиценна” сифатида Ғарбда машғур қилган унинг тиббий мероси, хусусан, “Тиб қонунлари” бўлса-да, “Шахий-арраис” номи энг аввал, унинг буюк файласуфлигига ишорадир. Олимнинг фалсафага оид энг йирик ва муҳим асари ”Китоб аш-шифо”дир. У 4 қисимдан ибоорат:1) мантиқ- 9 булакка бўлинган: ал-мадҳал-мантиққа кириш; ал- мақулот-категориялар; ал-иборат-интерпритация; ал- қиёс-силлогизм; ал-бурҳон-исбот, далил; ал-жадал- тортишув, диалектика; ас-сафсата-софистика; ал-хитоба- риторика; аш-шеър-поэтика; 2)табииёт (бу ерда минераллар, ўсимликлар. Ҳайвонот олами ва инсонлар ҳақида алоҳида-алоҳида бўлимида гапирилади; 3) ризиёт- 4 фанга бўлинган; ҳисоб (арифметика

иброний, немис, инглиз, франсуз, рус, форс ва ўзбек тилларида нашр этилган. Ибн Синонинг яна бир фалсафий асари “Китоб ан-нажот” “Китоб ан-шифо”нинг қисқартирилган шакли бўлиб, у ҳам қисман жаҳонининг бир неча тилларига таржима қилинган. Олимнинг фалсафий қарашлари яна “Ал-ишорат ва-т-танбиҳот, “Ҳикмат ал – машриқийн” , “Китоб ал- ишорат фи-л-мантиқ ва л- ҳикмкт”, форс тилида ёзилган “Донишнома” ва бошқа турли ҳажимдаги фалсафий рислоларда ҳамда “Тайр қиссаси”, Саломон ва Ибсол”, “Ҳайй ибн Якзон”, “Юсуф ҳақида қисса” каби фалсафий мазмунли бадиий қиссаларда ўз аксини топган. Ибн Синонинг дунёқараши Аристотель талимоти ва Фаробий асарлари таъсирида шаклланди.Унинг фикирича, фалсафанинг вазифаси мавжудотни, яъни барча мавжуд нарсаларни, уларнинг келиб чиқиши, тартиби, ўзоро муносабати, бир б

инсонгагина хосдир. Инсон билимлари нарсаларни билиш ёрдамида вужудга келади. Билиш ҳиссий билиш ва тушинчалар ёрдамида фикрлашдан ташкил топади. Сезгида нарса-ҳодисаларинг айрим, ташқи белгилари, тайин томонлари билинса, ақл уларнинг моҳиятини, ички томонларини абстракциялаштириш ва умумлаштириш ёрдамида била олади. Инсон ақли турли фанларни ўрганиш ёрдамида бойийди, ривож топади. Ибн Сино тушинчасида билимларни чуқур ўрганиш орқали худони билиш мумкин деган фики ётади. У мавжуд билимларни эгаллаган инсонгина ҳақиқий мусулмон бўла олади, деб тушунади. Ибн Сино мантиқни илмий билишнинг, мавжудодни ўрганишнинг илмий усули деб билади. “Мантиқ ,- деб ёзади Ибн Сино-инсонга шундай бир қоида берадики, бу қоида ёрдамида инсон хулоса чиқаришда хатолардан сақланади”. У мантиқий усуллар, таърифлаш,

Ибн Сино ўз давридаги табиий фанларнинг ривожига ҳам улкан ҳисса қўшган олимдир. Унинг табиий-илмий қарашлари “Китоб аш-шифо”нинг табиий фанларга оид қисмида баён қилинган. Олимнинг баъзи геологик жараёнларга оид мулоҳазалари ҳозирги замон илмий назарияларга жуда яқиндир. Унингча, вулқонлар аслида тоғ пайдо бўлиши ва зилзилалар билан боғлиқ. Тоғ пайдо бўлишинингўзи эса 2 йўл билан бўлади: 1) кучли ер қимирлаши вақтида ер қобиғининг кўтарилиши; 2) сув орқали ва ҳавонинг аста - секин таъсири натижасида чуқур жарликлар пайдо бўлиб, натижада уларнинг ёнида баландлик ҳосил бўлиб қолиши. Зилзиланинг пайдо бўлишига ҳам бир неча сабаблар бор. Уларнинг бири газсимон ё оловсимон буғ бўлади. Мана шу буғ ҳаракатга келиб, ерни қимирлатади. Сувларнинг ер остига сизиб кириши, текис ер четининг ўпирилиши

ўрни ўзгарган. Бир вақтлар денгиз бўлиб, ҳозир қуруқликка айланган ерларда денгиз хайвонларининг тошқотган қолдиқлари сақланиб қолган. У бундай ерларга Куфа, Миср ва Хоразм ерларини киритади. Ибн Сино минералогия соҳасида ҳам салмоқли ишлар қилган. У минералларнинг оригинал таснифини таклиф этди. Унга кўра, барча маъданлар 4 гуруҳга: тошлар, эрийдиган жисимлар , олтингугуртли ёнувчи бирикмалар ва тузларга бўлинади. Бу тасниф то 19 асиргача деярли ўзгаришсиз сақланиб келди. Ибн Синонинг геология ва минералогияга оид фикрлари унинг “ал-Афъол ва-л-инфиолот” асарида ҳам учрайди. Ибн Сино бошқа табиий фанлар қатори кимё билан ҳам шуҳулланган ва унга оид асрлар ҳам ёзган. Бу асарларни у турли давирда ёзган бўлгани учун уларда Ибн Синонинг кимёгар бўлган муносабатининг эвалицион ўзгариб бориши яқ

яъни оддий металларни олтин ва кумушга кимёвий йўл билан айлантириш мумкинлигига ишонган ва мутақаддим кимёгарларнинг китоблари таъсири остида “Рисола ас-санъа ила-л-Барақий”га доир номли кичик асар ёзган. Лекин 30 ёшларга бориб, илмий тажрибаси ортган ёш олим бу соҳадаги уринишларнинг зое кетишига амалда ишонч ҳосил қилади ва “Рисола аликсир” асарида кимёвий йўл билан соф олтин ва кумуш олиш мумкинлигига шубҳа билдиради. 40 ёшларда ёзишга киришган “Китоб аш шифо” да эса кимёгарларнинг трансмутация соҳасидаги барча ҳаракатлари беҳуда эканлигини назарий жиҳатдан исботлашга уринди. Унинг фикрича, ўша вақтда маълум бўлган ҳар бир металл ўзича алоҳида бир модда бўлиб, кимёгарлар ўйлагандек бир ягона металлнинг тури эмас. У олтиннинг алоҳида бир элементлигини биламсада, уни нарсалардан ясаб бўл

Ибн Сино ботаника масалалари билан ҳам жуда кўп шуғулланади, чунки табобатда ишлатиладиган доривор моддаларнинг аксарияти ўсимликлардан олинади. У “Китоб аш шифо”нинг “ан Набот” қисмида ўсимликларнинг турлари, пайдо бўлиши, озиқланиши, ўсимлик аъзолари ва уларнинг вазифалари, кўпайиши ҳамда ўсиш шароитлари ҳақида ёзади, илмий терминология яратиш соҳасида ҳам иш олиб боради. Ибн Сино ёшлигидан астрономияга қизиққан ва бу қизиқиш умрининг охригача сақланган. У 8 та мустақил рисола ҳамда “Китоб аш шифо” ва “Донишнома” нинг ризиёти қисмларида астраномияга алоҳида бобларни бағишлаган. Птолемейнинг “Алмагест” ини қайта ишлаб, шунинг асосида амалий астрономия бўйича қўлланма яратган. Ибн Сино Журжон шаҳрининг географик узунлигини ўз даври учун бутунлай янги бўлган усул – Ойнинг энг баланд нуқтас

усул Европада 500 й. Дан кейин (1514 й.) астраном Вернер томонидан янгидан кашф қилинди. Математика соҳасида Ибн Сино Евклиднинг “Негизлар” китобини қайта ишлаб, унга шарҳ ва тўлдиришлар киритди, геометрик ўлчамларга арифметик терминалогия қўллади, “сон” тушинчаси доирасини “натурал сон”дан анча кенгайтирди. Шеърият соҳасида ҳам Ибн Сино сезиларли из қолдирди. У ўзининг айрим тиббий асарларини ражаз вазинли шеърда ёзган. Бундан ташқари, унинг бир нечта фалсафий қиссалари ҳам борки, улар кейинчалик форс тожик адабиётига чуқир таъсир кўрсатди. Олимнинг форс тилида ёзган бир неча ғазал ва қитъалари, 40 дан ортиқ рубоийлари мавжуд. Унинг шеърий мероси қисман рус ва ўзбек тилларида нашр этилган. Ибн Сино мусиқа бобида Фаробийнинг илмий йўналишини давом этдирган йирик назариётчидир. Мусиқа ҳақид

бошқаларида мусиқанинг айрим масалалари ҳақида фикр юритган. Ўз даври мусиқасининг барча муаммоларини баён этган: нағма, бўъд, лад тизимлари, ийқо, кўй яратиш, мусиқа асбоблари ва ҳ.к. Европа кенчалик “соф тизма “ аталган мусиқавий тузилмани биринчи бўлиб асослаган Ибн Сино мусиқий гўзаллик ҳақида мукаммал таълимотини илгари суриб, мусиқани ҳамоҳангликнинг энг камолга етган тури деб билади. Ритм масалаларига Шаркнинг бошқа мусиқа назариётчилари сингари аруз бадиий тизм билан боғлиқ ҳолда қарайди. Табиб сифатида у мусиқани муҳим тиббий воситалар жумласига киритган. Инсон нутқий оҳанглари ривожланиши натижасида мусиқа пайдо бўлганлиги ҳақидаги назарияси ҳозирги замоновий мусиқавий назарияларига мос келади. Ўзининг баркамол шахсни тарбиялаш ғоясида мусиқани асосий воситалар сирасига киритган.

ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan. A'zoga urush orqali diagnoz qo’yishgan. Tabobat tarixida birinchi bo’lib vabo bilan o’latni farqlagan, yuqumli kasalliklar bilan og’rigan b е morlarni boshqalardan ajratgan holda saqlashni ta'kidlagan. B е morlarni davolashda olim 3 narsaga: tartib (parh е z), dorilar bilan davolash va turli tibbiy tadbirlarni qo’llash (qon olish, banka qo’yish, zuluk solish, huqna va boshqalar)ga ahamiyat b е rish k е rakligini aytadi. Ibn Sinoning «Tadbiri manzil» risolasi ham «Kitob ash-shifo» asarining tarkibiy qismini tashkil etadi. 1 Ibn Sino kasallikni davolashda shaxsiy gigi е na, uyqu va jismoniy mashqlarning ahamiyati kattaligini uqtirgan. 2 Ibn Sinoning mashhur asarlaridan biri «Tib qonunlari» 5 katta kitobdan iborat (1956-62 yillarda Toshk е ntda rus va

4-kitobi organizmning umumiy kasalliklariga bag’ishlangann, unda isitmalar, o’smalar, ularning sababi, xirurgik kasalliklar va ularni davolash usullari, har xil dorilardan zaqarlanish va bunda ko’riladigan choralar to’qrisida ma'lumot b е riladi. 5-kitobida murakkab dorilarning organizmga ta'siri, ularni tayyorlash va ist е 'mol qilish usullari bayon qilingan. Bu kitob dorishunsolik ilmiga -farmakologiyaga bag’ishlangan. Ibn Sino Buxoro xalqi orasida mohir tabib sifatida tanilagan edi. 1 Ibn Sino fikricha, tib ilmida nazariy bilimlar va amaliyot o’zaro bog’liq bo’lishi va bir-biriga asoslanmog’i zarur, aks holda u rivoj topmaydi va o’z maqsadiga erisha olmaydi. Tib ilmi avvalo ikki qismga – nazariy va amaliy qismlarga bo’linadi. Ibn Sino dorishunoslik sohasida chuqur tadqiqotla

(«Sog’liqni saqlash haqida risola»), «Risola fi-l-fasd» («qon olish haqida risola») kabi risolalar qam bor. «Kitob ush-shifo»ning k о ‘p b о ‘limlari, mantiq, musiqa, yerning tuzilishi, geologik jarayonlar, metafizikaga oid qismlari ham lotinchada nashr etildi. 1 Ibn Sino o’zining boy va s е rqirra ilmiy m е rosi bilan k е yingi davr Sharq va G’arb madaniyatining rivojiga katta ta'sir ko’rsatdi. Sharqning Umar Hayyom, Abu Ubayd Juzjoniy, Nasriddin Tusiy, Fariduddin Attor, Nizomiy Ganjaviy, Jaloliddin Rumiy, Alish е r Navoiy, Abduraqmon Jomiy, Uluqb е k, B е dil kabi mutafakkir va olimlari o’z asarlarida Ibn Sino ta'limoti va ilmiy g’oyalarini davom ettirdilar. Ayni vaqtda ham Ibn Sinoning asarlari dunyoning turli kutubxonalarida, faylasuflar, shifokorlar, mat е matik va tilshunosla

Ibn Sino iste’dodli, xotirasi kuchli, zehri о ‘tkir b о ‘lganligidan о ‘z davrida ma’lum b о ‘lgan ilmlarni tezdan egallay boshladi. 10 yoshidayoq qu’oni karimni boshdan-oyoq yod о ‘qir edi. 13 yoshlaridan boshlang‘ich matematika, mantiq, fiqh, falsafa ilmlari bilan shug‘ullana boshlaydi. Ibn Sino yosh b о ‘lishiga qaramay, Abu Abdulloh Notiliy rahbarligida falsafani, Hasan ibn Nuh al-qumriydan tibbiyot ilmini har tomonlama о ‘rganadi, asta-sekin tabiblik bilan ham shug‘ullanadi. U о ‘zidan avval о ‘tgan Sharq mutafakkirla-ining asarlarini chuqur о ‘rganish bilan birga, qadimgi yunon tabiiy-ilmiy, falsafiy merosini, xususan Aristotel, Yevklid, Ptolemey, Galen, Gippokrat, Pifagor, Porfiriylarning asarlarini ham qunt bilan о ‘rgandi. 16-17 yoshidayoq ibn Sino mashhur tabib — hakim b о ‘lib t

rasadxona qurish bilan mashg‘ul b о ‘ldi. Umrining s о ‘nggi yillarida feodal urushlar kuchayib ketganligi, ijtimoiy-siyosiy hayotda о ‘zi ham faol qatnashganligi tufayli u Isfahon, Ray, Hamadon shaharlari orasida sarson-sargardonliqda yurib, 1037 yil 18 iyunda Isfahon shahrida 57 yoshida qulunj kasalligidan vafot etdi. Ibn Sino о ‘z dunyoqarashida panteistik prinsipga asoslanadi: Tangri va borliq bir-biriga zid, bir-birini inkor etuvchi narsalar emas, aksincha, ular bir butun holda mavjudotni tashkil etadi. Abadiylik Tangriga xos. Tangri va tabiat ma’lum pog‘onalar yordamida bog‘lanadi. Uzun va yaxlit zanjirning bir tomonida yaratuvchi Tangri- zaruriy vujud, ikkinchi chekkasida tabiat yotadi. 1 Ibn Sinoning hayot y о ‘li о ‘zi yozgan tarjimai holi va shogirdi Juzjoniy tomonidan qoldirilga

(«Najot kitobi») 4 katta qismdan — mantiq, fizika, matematika, metafizikadan iborat, «Kitob lison ul-arab» («Arab tili kitobi») 10 jildni tashil etadi. «Donishnoma» fors tilida yozilgan b о ‘lib, 4 qismni — mantiq, fizika, matematika, metafizikani о ‘z ichiga oladi (Rus tiliga tarjima etilgan, bir qismi о ‘zbek tilida bosilgan). Ibn Sino asarlari О ‘rta asrlarda Ovr о ‘poda ilmiy til hisoblangan lotin tiliga, u orqali Ovr о ‘poning boshqa tillariga tarji¬ma etilgan. Ibn Sino ilmiy risolalardan tashqari, chuqur falsafiy mazmunli badiiy obrazlar va ma’lum voqealar orqali ifoda etuvchi «Tayr qissasi», «Salomon va Ibsol», «Hayy ibn Yaqzon» kabi falsafiy qissalar yaratgan. Ibn Sino zamonasining yetuk shoiri ham b о ‘lgan. U Sharq, xususan, fors poeziyasida ruboiy janrining asoschilaridan biri b

«Risola fi-dastur it-tibbiy» («Tibbiy k о ‘rsatmalar haqida») kabi asarlari mavjud. Uning tibbiyotga oid qomusiy asari «Kitob al-qonun fit-tibb» 5 mustaqil katta asardan tarkib topgan: ularning har biri ma’lum sohani izchil, har tomonlama yoritib beradi. Birinchi kitobda tibbiyotning nazariy asoslari, uning predmeta, vazifalari, b о ‘lim va metodlari, kasallikning kelib chiqish sabablari, belgilari, sog‘liqni saqlash y о ‘llari, kishi anatomiyasi haqida mazmundor, aniqligi bilan kishini taajjubda qoldiruvchi qisqacha ocherk, sog‘liqni qanday saqlash kerakligi haqidagi ta’limot (keyinchalik gigiyena deb nomlangan) bayon etiladi. «Qonun»ning bu kitobini hozirgi zamon ichki kasalliklar propedevtikasi darsligiga tenglashtirish mumkin. Ibn Sino kasallikni davolashda shaxsiy gigi е na, uyqu va j

Tibbiyotning asosiy vazifasi, uning ta’biricha, «inson sog‘lig‘ini saqlash, agar kasallik paydo b о ‘lgan b о ‘lsa, bu kasallikni keltirib chiqargan sabablarni aniqlash va ularni y о ‘qotish orqali sog‘liqni tiklashdan iborat». Ibn Sino fikricha, tib ilmida nazariy bilimlar va amaliyot о ‘zaro bog‘liq b о ‘lishi, bir-biriga asoslanmog‘i zarur, aks holda u rivoj tomaydi, о ‘z maqsadiga erisha olmaydi. «Tib ilmi avvalo ikki qismga — nazariy va amaliy qismlarga b о ‘linadi... Nazariya deb ataluvchi qismi tabiblarning fikrlarini ifoda qilib, maxsus amaliya deb ataladigan qismi tadbir va amalning qanday b о ‘lishi kerakligini о ‘rgatadi. Tibning amaliy qismi ikkiga b о ‘linadi. Birinchi qismi sog‘lom tanlarning tadbirini bilish bu sog‘liqni saqlashga taalluqli b о ‘lgani uchun sog‘liqni saqlash

4)tuzlar. Kimyoda ham ibn Sino zamonasining bilimlarini umumlashtirishga harakat qilib, turli asarlar yezdi, tajribalar о ‘tkazdi. Xususan, uning organik kimyo sohasidagi fikrlari keyingi davr mutaxassislari tomonidan yuqori baholandi. Ibn Sinoning fikricha, Tangri insonga shunday kuch in'om etdiki, u orqali ezgulikni yomonlikdan, aqliy kamolot, е tuklikni yolg’on-yashiq, adashuvdan farq eta olish imkoniyatini paydo qildi. 1 U oddiy metallni qimmatli metallga aylantirish ustida fikr yurituvchi alximiklarni tanqid qildi. Ibn Sino astronomiya sohasida Ptolemeyning geotsentrik nazariyasidan tashqariga chiqmagan b о ‘lsa- da, tabiiy hodisalar-ning ichki sababiy bog‘lanishini aniqlashga harakat qildi, inson hayoti va ijtimoiy hodisalarni osmon jismlari harakati, holatiga bog‘lovchi astrolog

Tangriga xos. Tangri va tabiat ma’lum pog‘onalar yordamida bog‘lanadi. Uzun va yaxlit zanjirning bir tomonida yaratuvchi Tangri- zaruriy vujud, ikkinchi chekkasida tabiat yotadi. 1 Vujudi vojib va vujudi mumkin — sabab va oqibat munosabatidadir. Bu jarayon emanatsiya tarzida, ya’ni quyoshdan chiqayotgan nur shaklida asta-sekin amalga oshadi. Shu tartibda imkoniyat shaklidagi mavjud b о ‘lgan aql, jon (nafs) va jism, ular bilan bog‘liq holda osmon sferalari kelib chiqadi, mavjud narsalarga aylanadi. Bular hammasi substansiya (javhar)dir. Bundan tashqari borliqda aksidensiya (obraz) — narsalarning belgilari, rang, hajmi, hidi va boshqa hislari mavjud. Jism shakl va moddadan tashkil topadi. Xudo abadiy, uning oqibati b о ‘lmish materiya ham abadiydir. Uning о ‘zi boshqa konkret jismlarning as

b о ‘lmay, balki bizning hislarimizda vujudga keladi. His moddiy obrazning oynasi b о ‘lib, moddiy shakllarning b о ‘yi, eni bilan birga ifodalanganligi sababli, ularni inson moddiy asossiz in’ikos eta olmaydi va jismlarni bilolmaydi». «Kitob ush-shifo»ning k о ‘p b о ‘limlari, mantiq, musiqa, yerning tuzilishi, geologik jarayonlar, metafizikaga oid qismlari ham lotinchada nashr etildi. 1 Inson aqli turli fanlarni о ‘rganish yordamida boyiydi, rivoj topadi. Bunda, xususan, u mantiq ilmiga katta e’tibor beradi. Aql har qanday bilishning va amaliy faoliyatning mezoni sifatida talqin etiladi. «(Aql) tarozisida о ‘lchanmagan har qanday bilim,— deb yozadi ibn Sino,— chin b о ‘lolmaydi, demak, u haqiqiy bilim emas». О ‘rta asrda Yaqin va О ‘rta Sharq, jumladan, Markaziy Osiyo falsafasida aql naz

(«Aqliy bilimlar tasnifi») asarida alohida-alohida sanab, ta’rif berib о ‘tadi. Ibn Sino falsafiy ilmlarni avvalo ikkiga b о ‘ladi: nazariy va amaliy ilmlar. Nazariy ilmlar haqiqatni bilishga, amaliy ilmlar yaxshi ishlarni bajarishga qaratilgan. Falsafaning nazariy qismi uchga b о ‘linadi: 1) quyi darajadagi ilm, ya’ni tabiatshunoslik; 2) о ‘rta darajadagi ilm — matematika; 3) oliy darajadagi ilm — metafizika. Falsafaning amaliy qismi ham uchga b о ‘linadi: a) shaxs haqidagi ilm; b) insonning о ‘zaro munosabatlari haqidagi ilm; v) davlatni, mamlakatni boshqarish haqidagi ilm. Nazariy-falsafiy ilmlarga kiruvchi har uch turdagi ilmlar asosiy va yordamchi b о ‘laklarga ajraladi; tabiatshunoslik ilmlari astrologiya, meditsina, alkimyo kabi yetti xil tarmoqni о ‘z ichiga oladi. Matematika esa a

Ibn Sino о ‘zining k о ‘p tarmoqli mahsuldor ijodi, boy merosi bilan jahon madaniyati taraqqiyotida katta rol о ‘ynadi. О ‘z ijodi, ilmiy faoliyatida ibn Sino Markaziy Osiyo, Yaqin va О ‘rta Sharq mamlakatlaridagi yuqori madaniy k о ‘tarinkilik, madaniy «uyg‘onish»ning ma’naviy yutuqlarini mujassamlashtira oldi, bu bilan butun Sharq va Ovr о ‘podagi ma’rifat, madaniyat taraqqiyotiga katta ta’sir k о ‘rsatdi. U о ‘z davrida Sharq va Ovr о ‘poda «Shayx ur-rais», «Olimlar boshlig‘i», «Tabiblar podshohi» kabi eng buyuk nomlarga sazovor b о ‘ldi. Ibn Sino mashhur murabbiy sifatida Abu Ubayd Jurjoniy, Umar Isfahoniy, Muhammad Sheroziy, Ahmad Ma’suriy, mashhur Ozarbayjon mutafakkiri Baxmanyor ibn Marzbon, Yusuf Iyloqiy, ajoyib olim va shoir Umar Hayyom kabi shogirdlarini tarbiyaladi. Uyg‘onish da

Xulosa. Жахон илм ва фан ривожида Абу Али ибн Сино илмий меросининг ўрни мавзусини ўрганиш жараёнида қуйида хулосаларга келинди: Биринчидан, IX-XII asrlarda o`lkamizda ijtimoiy va madaniy hayotining barcha jabxalarida ijobiy tub o`zgarishlar va butun taraqqiyotni omilini belgilovchi asosiy vositalar paydo bo`ldiki, bu narsa o`z navbatida jahon tsivilizatsiyasiga munosib hissa qo`shdi. IX asr o`rtalaridan boshlab Buyuk ipak yo`lining rivoji yangi bosqichga ko`tarilgan, sun’iy sug’orish 47

inshootlariga katta e’tibor qaratilgan. Bu davrda qaysi joyning aholisi 32 xil hunarni bilsa, o`sha joy shahar hisoblangan. Buxoro, Samarqand, Urganch, Marv, Chorjuy shunday shaharlar бўлди. Bunday shart – sharoitlar ko`plab buyuk allomalarning yetishib chiqishiga zamin yaratdi. Xorazmiy, Farg’oniy, Farobiy, Ibn Sino, Beruniy singari buyuk olimlar етишиб чиқди. Иккинчидан, Jahon fani tarixida Ibn Sino qomusiy olim sifatida tan olingan, chunki u o’z davridagi mavjud fanlarning qariyb barchasi bilan shug’ullangan va ularga oid asarlar yozgan. Olim asarlarini o’sha davrda Yaqin va O’rta Sharqning ilmiy tili bo’lgan arab tilida, ba'zilari fors tilida yozgan bo’lib, улар тиббиёт, фалсафа, mantiq, psixologiya, astronomiya, mat е matika, musiqa, kimyo, axloq, adabiyot va tilshunoslikka bag’is

Олтинчидан, Ibn Sino asarlari О ‘rta asrlarda Ovr о ‘poda ilmiy til hisoblangan lotin tiliga, u orqali Ovr о ‘poning boshqa tillariga tarji¬ma etil ди . Ibn Sino ilmiy risolalardan tashqari, chuqur falsafiy mazmunli badiiy obrazlar va ma’lum voqealar orqali ifoda etuvchi falsafiy qissalar ҳам yarat ди. Ibn Sino zamonasining yetuk shoiri ham b о ‘l ди . U Sharq, xususan, fors poeziyasida ruboiy janrining asoschilaridan biri b о ‘lib, ruboiylari о ‘zida chuqur falsafiy xulosalarni ifodaladi. Ibn Sino arabcha qitalar ham yoz ди. Еттинчидан, Ibn Sino о ‘zining k о ‘p tarmoqli mahsuldor ijodi, boy merosi bilan jahon madaniyati taraqqiyotida katta rol о ‘ynadi. О ‘z ijodi, ilmiy faoliyatida ibn Sino Markaziy Osiyo, Yaqin va О ‘rta Sharq mamlakatlaridagi yuqori madaniy k о ‘tarinkilik, madaniy «u

5. Каримов И. Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Тошкент: Шарқ, 1998. – 31 б. 6. Каримов И. Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт йўлида. Т.6. – Тошкент: Ўзбекистон, 1998. – 429 б. 7. Каримов И. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. Т.7. – Тошкент: Ўзбекистон, 1999. – 413 б. 8. Каримов И. Озод ва обод Ватан, эркин ва варавон ҳаёт- пировард мақсадимиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2000. – 525 б. 9. Каримов И. Ватан равнақи учун ҳар биримиз масъулмиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2001. – 439 б. 10. Каримов И . Хавфсизлик ва тинчлик учун курашмоқ керак. Т.10. – Тошкент: Ўзбекистон, 2002. – 432 б. 11. Каримов И. Биз танлаган йўл-демократик тараққиёт ва маърифий дунё билан ҳамкорлик йўли. Т.11. – Тошкент: Ўзбекистон, 2005. – 320 б. 12. Каримов И. Ўзбек халқи ҳеч қачон ҳеч кимга қарам бўлмайди. – Тошкент: Ўз

19. Ibn Sino Abu Ali. Ko’rkamlik siri ( Ziynat kitobi) // To’plovchi, nashrga tayyorlovchi H.Hikmatulla е v. – T.: Fan,1994. – 94 b. 20. Ibn Sino Abu Ali. Tibbiy risolalar: Bir tomlik //` Nashrga tayyorlovchilar: U. I. Karimov. H. Hikmatulla е v. –T.: Fan, 1987. – 321 b. 21. Ibn Sino Abu Ali. Falsafiy qissalar // Nashrga tayyorlovchi va tarj. A. Irisov. – T.: O’zadabiy nashr, 1963. – 48 b. 22. Ibn Sino Abu Ali Sh е 'rlar va tibbiy doston // Tuzuvchi A. Irisov. – T.: O’zb е kiston,1981. – 127 b. 23. Ibn Sino saboqi: M е ros //Sihat-salomatlik.-1995.-№ 2.-B.11-12. 24. Ibn Sino. Urjuza yoki 1326 bayt tibbiy o’git. -T.: Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashr., 1999. -160 b. 25. Ibn Sino //O’zb е kiston milliy entsiklop е diyasi. 4-jild. Z е buniso- Konigil /Tahrir hay'ati: M.Aminov,

35. Irgash е v Sh. Buyuk m е ros //Xalq so’zi. - 2000. - 21 s е nt. 36. Irgash е v Sh., Arzum е tov Yu. Ibn Sino – mashhur dorishunos //Ibn Sino - Avicenna. - 2003. - № 1 - 2. - B. 33 - 38. 37. Irisov A. Shifokor burchi... //Ozbekiston. - 1998. - № 1 - 2. – B . 25. 38. Irisov A. Hakim ibn Sino hayoti va ijodi /Mas'ul muharrir M.M.Xayrulla е v. - T. : O’zb е kiston, 1992. - 102 b. 39. Masharipova G. Aniq fanlarda ham sardor: [Abu Ali ibn Sino haqida] //Fan va turmush. - 2000. - № 2. -B. 8 - 9. 40. Masharipova G. Daho qudratining tayanchi //Jamiyat va boshqaruv. - 2000. - № 1. –B. 77 – 79. 41. Mo’min Po’lat. Ibn shifo ulashar davo //Toshk е nt oqshomi. - 2000. - 29 noyab. 42. Nazarov S. Buyuk hakim Ismoil Jurjoniyning Ibn Sinoga munosabati – Sharq tibbiyotida vorislik timsoli //Ibn Sino

52. Usmonov T. Ajdodlarimizning b е qiyos kashfiyotlari: Forobiy va Ibn Sino t е branish va tovush talqinlari haqida //Ma'rifat. - 2000. - 9 s е nt. ;1 okt. 53. Sharopov J. Muhammad alayhissalom va Ibn Sino: Sharq tabobati // Yozuvchi. - 2000. - 8 apr. 54. Yahyo Sayid. «Xazinta-ul qikmat» qissai Ibn Sino /(Mas'ul muqarrir B.Hasanov). - T.: Yozuvchi, 1993. - 96 b. 55. Qobulniyozova G. Ezgulikka intilish – hayot va jon mohiyati // Ma'rifat. - 2003. - 4 yanv. 56. Qodirov A. Abu Ali ibn Sino – uning tibbiy fikrlari va tabiblik faoliyati. - T. : Fan, 1996. - 63 b. 57. Hasaniy Mahmud. Ibn Sino haqida qasida //Toshk е nt oqshomi. - 2001. - 19 s е nt. 58. Qomidiy Hamidjon. Ko’hna Sharq darg’alari: Badiiy–ilmiy lavhalar. - T. : Sharq, 1999. – 352 b. 53

Купить