Jahon madaniyati tizimida o‘zbekiston arxeologiya yutuqlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Jahon madaniyati tizimida o‘zbekiston arxeologiya yutuqlari

Купить

JAHON MADANIYATI TIZIMIDA O’ZBEKISTON ARXEOLOGIYA
YUTUQLARI
REJA
I. KIRISH.
II. ASOSIY QISM.
1 . Qadimgi yozma manbalarda So'g'd haqidagi
ma'lumotlarning aks etishi.
2 . Qadimgi So'g'd hududida olib borilgan
arxeologik izlanishlar.
3. So'g'd madaniyatining o'ziga xos xususiyatlari.
III. XULOSA.

KIRISH
Respublikamizda istiqlolning dastlabki kunlaridanoq ijtimoiy fanlar sohasi
olimlari oldida xalqimiz tarixini, shuningdek boshqa xalqlar tarixini haqqoniy va
to'laqonli o'rganish masalasi dolzarb vazifa etib qo’yildi. Bu haqda O'zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning 2011 yilning avgustida nashrdan
chiqqan ―O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida nomli kitobida,‖
respublikamizning yetakchi tarixchi olimlari bilan o'tkazgan uchrashuvida va
boshqa mazkur soha bilan bog'liq yig'ilishlarda bir necha marta ta'kidlab o'tgan 1 .
Shuningdek, bu vazifalar O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
Qarorlarida ham o'z aksini topgan .
O'zbekiston hududida yuzaga kelgan qadimgi Baqtriya (mil.av. VII asr),
Xorazm (mil. av. VII asr), So’g’d (mil.av. VII asr), Kushon (mil.av. I asr), Turk
xoqonligi (VI asr), Amir Temur saltanati (XIV asr oxiri - XV asr boshlari) kabi
davlatlar tariximizda alohida o'rin tutadi. Ularda o'ziga xos davlat boshqaruv
asoslari yaratilgan bo'lib, o'z davrida davlat, xalq va jamiyatning tinchligi,
taraqqiyoti hamda farovonligini ta’minlashga xizmat qilgan.
O’zbekiston tuprog’ida mil. avv. II ming yillikka oid madaniyat bir xilda
taraqqiy topgan emas. Bu bosqichda Surxondaryo, Zarafshon va Qashqadaryo
vohalari va Xorazmdan iborat uchta o’lkada eng qadimgi madaniyat izlari topilgan.
Har qaysi o’lkaning madaniy taraqqiyotida o’ziga xos xususiyatlar bo’lgan. Bu
madaniyatlar dehqonchilik, uy chorvachiligi va chorvachilik-dehqonchilik bilan
shug’ullangan qabilalarga mansub bo’lishgan. Ular bir-biridan ajralgan holda
taraqqiy etgan emas, qabilalar o’rtasida keng madaniy aloqalar o’rnatilgan edi.
Mavzuning dolzarbligi sifatida jahon tamadduni tizimiga Zarafshon va
Qashqadaryo oralig'idagi hududda yashagan qadimiy aholining o'ziga xos
madaniyatni yaratganligi haqida yozma va arxeologik ma’lumotlarni to’plash,
o'rganish, ularni tizimga solish va tahlil qilish asos qilib olindi.
O’rta Osiyo sivilizatsiyasida umumso’g’d madaniyatining tutgan o’rni va
rolini ochib berish maqsad qilib olindi.
- O'rta Osiyoda ilk shaharsozlik va davlatchilik madaniyatining ildizlarini
yozma va arxeologik manbalar asosida tahlil qilish;
- Qadimgi yozma manbalarda So'g'd haqidagi ma'lumotlarning aks etishini
manbalar asosida tahlil qilish;
- Qadimgi So'g'd hududida olib borilgan arxeologik izlanishlarni tahlil
qilish;
- Markaziy So'g'd (Samarqand) madaniyatining o'ziga xos xususiyatlarini
tahlil qilish;
- Janubiy va G'arbiy So'g'dda madaniyat taraqqiyotini manbalar asosida
tahlil qilish.
- O'rta Osiyoda ilk shaharsozlik va davlatchilik madaniyatining ildizlari
yozma va arxeologik manbalar asosida tahlil qilindi;
1 Karimov I.A. O’zbekiston mustaqillakka erishish ostonasida. – T., ―O’zbekiston , 2011; Karimov I.A. Tarixiy
‖
xotirasiz kelajak yo'q // Biz kelajagimizni o'z qo'limiz bilan quramiz. –T., O'zbekiston, 1999. 7 j. –B. 128-132;

2 O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori ―O'zbekistonning Yangi tarixini tayyorlash va nashr
etish // G. Xalq so'zi. 17 dekabr 1996 yil;‖
ijtimoiy va siyosiy tuzumini va «Avesto» tushunchalarini o’rganishga
bag’ishlangan katta ilmiy adabiyot mavjud.
«Avesto»ning eng qadimiy qismlari keng xududda joylashgan jamiyatni
tasvirlab, bu jamiyat haqidagi yozuvsiz zamonlarga oid tasavvurlarni saqlaganlar.
Bir qator tadqiqotchilarning fikriga ko’ra, «Avesto» tili qadimda fors tilidan
nisbatan ancha oldingi bosqichda paydo bo’lgan. O’rta Osiyo uchun «Avesto»
ma’lumotlari arxeologik manbalar bilan solishtirilgan holda keng davriy chegara
oralig’ida - bronza davridan tortib qadimgi dunyo - antik davrgacha bo’lgan
ijtimoiy-iqtisodiy tarixni yoritishsa foydalaniladi.
Bunday yondashuv hamisha ham o’zini oqlayvermasada, yozma va
arxeologik manbalarni bir-biriga solishtirish zaruratidan kelib chiqqan.
«Avesto» Zaratushtra (Zardusht) dinidagi xalqlarning shariat qonunlari
majmuidir va zardushtiylik dinining muqaddas kitobidir. Zaratushtra (yunoncha
Zoroastr) ismi bilan atalgan zardushtiylik (zaratushtrizm, zoroastrizm) O’rta
Osiyoda islom dini joriy etilgandan oldin keng tarqalgan. «Avesto» O’rta Osiyo
viloyatlarining qadimgi tarixi, ijtimoiy tuzumi, iqtisodiy hayoti va ma’naviy
madaniyatini o’rganishda muhim manbadir.
O’rta Osiyoda Zaratushtra e’tiqodini birinchi bo’lib podsho Kavi Vishtasp
qabul qilgan. Miloddan avvalgi VII-VI asrlarda O’rta Osiyo xududidagi xalqlar
zardushtiylikka e’tikod qilgan. Shu davrdan boshlab yangi din milodiy VIII
asrgacha O’rta Osiyoda diniy e’tiqod sifatida keng yoyildi.
«Avesto»ning qadimgi qismlari ahamoniylar davridan oldinroq zamonlarga
oid bo’lgan. «Avesto» ma’lumotlariga ko’ra, ushbu davr kabilalari birlashmasi
viloyat - «daxsho» bo’lgan, urug’ jamoasi - «vis», ayrim oilalar - «nmana»dan
tashkil topgan, qabila esa «zantu» deb atalgan. Aholi kohinlar, jangchilar,
dehqonlar va chorvadorlar toifasiga bo’lingan. «Avesto» to’g’risida chorvachilik
va dehqonchilik hayotiga oid ma’lumotlar juda ham ko’p saqlangan.
«Avesto»ning eng qadimgi hududiy geografik nomlari O’rta Osiyo
viloyatlari bilan bog’langan (Yasht, 10 bob). Ro’yxatdagi birinchi mamlakat -
«Arenam Vaychax» yoki «Aryoshayyona», «Arenam Vay-jo». U yurtda ko’pdan-
ko’p yaylovlarga ega baland tog’lar, keng daryolar va chuqur ko’llar bo’lgan.
Yasht kitobida tilga olingan boshqa mamlakatlar - Iskata, Porutu, Mouru, Gava
So’g’da (So’g’d makoni) va Xorazm.
«Avesto» Videvdat kitobining birinchi bobida sanab o’tilgan viloyatlar
Yasht mamlakatlari ro’yxatidan ancha farq qiladi: Arenam Vayjo, Gava, Mouru,
Baxdi, Nisayya, Aryo, Vaekereta, Urva, Xnanta, Xaytumant, Raga, Chaxro va
Varna.
«Avesto»ning qadimgi geografik tushunchalari va manbada ko’rsatilgan
mamlakatlarning ro’yxati asosida zardushtiylikning ilk vatani va Zaratushara
tug’ilgan yurti haqida hikoya qilish mumkin. Olimlar o’rtasida «Avesto» vatani -
Xorazm, zardushtiylikning yoyilish markazlari esa O’rta Osiyoning boshqa
viloyatlari bilan bog’lanadi. Bu nazariyaning tarafdorlari «Avesto»ning yirik
mamlakatlari Xorazm, Marg’iyona, So’g’d, Baqtriya O’rta Osiyoda

3 Karimov Sh., Shamsutdinov R. Vatan tarixi. – T., 1997. B. 97-98.
joylashganligiga e’tibor beradilar. Shuning bilan birga Arenam Vayjoni ham bu
keng o’lka deb tushunish mumkin. U yerda baland tog’lar - Pomir, Hisor,
Tangritog’, chuqur ko’llar - Kaspiy, Orol, Issiqko’l, Kesh daryolar - Amudaryo va
Sirdaryo joylashgan deb faraz qilinadi.
«Avesto» da keltirilgan qadimgi ma’lumotlar O’rta Osiyoda harbiy siyosiy
birlashma tashkil topgan davrlarga (mil.avv. IX-VIII asrlar) mansubdir. Bu
birlashma - Aryoshayyona yoki Arenam Vayjo, juda katta harbiy ahamiyatga ega
bo’lgan. Shu davr aholisining bir qismi o’troq dehqonchilik va chorvachilik bilan
shug’ullangan, boshqa bir guruhi esa ko’chib yuradigan chorvachilik shakliga
o’tgan. Ular o’rtasidagi siyosiy qarama-qarshiliklar, kurash va tinimsiz bosqinlar
«xonadonlarga, qishloq, viloyat va mamlakatga qashshoqlik va vayronlik
keltirdilar». «Avesto»da shu davr hukm surgan podsholar sulolasi - kaviylar
(«Shoxnoma»la - kayyoniylar) ro’yxati quyidagicha: Xaosh’yonx («Shoxdoma»da
- Xushang), Yima (Jamshid), S’yovarshon (Siyovush), Kavi Xaosrov (Kay
Xisrov), Kavi Vishtasp, Kavi Kavat (Kay-Qubot), Kavi Pian (Kaykovus), Kavi Pi
shin (Kay-Pishin), Kavi Arshan (Key-Aresh). Kavi Vishtaspdan boshlab so’ngilari
Zaratushtra ta’limotining tarafdorlari bo’lgan.
Kavi Xaosrav ariylar mamlakatlarini birlashtiruvchi podsho bo’lib, «tur» -
chorvador qabilalarning yo’lboshchisi Frangrasyon («Shohnoma»da Afrosiyob)
bilan jang qilgan. «Avesto»da yoritilgan qadimgi qabilalarning tillari bir-biriga
yaqin edi, ularning etnik qiyofasida ham ancha o’xshashliklar mavjud bo’lgan.
O’troq va ko’chmanchi kabilar o’rtasidagi asosiy farqlar e’tiqod. Ma’naviy va
moddiy madaniyati hamda ho’jaliklarida bo’lib, ularni bir-biridan ajratib turgan.
«Avesto»ning Mouru, So’g’da, Baxdi, Xorazm aholisi dehqonchilik va
chorvachilik bilan shug’ullangan, «tur» qabilalarining (va keyin sak-massaget
kabilalarining) iqtisodiy hayotida chorvachilik ustunlik qilgan. O’rta Osiyoning
dashtlari va tog’lari chorvachilik rivojlanishiga qulay sharoit yaratib bergan.
«Avesto»da tilga olingan kabilalarning dastlabki vatani Aryoshayyona
(Arenam Vayjo) ham yaylovlarga serob yerlar bilan boy bo’lgan. Yasht kitobining
o’ninchi bobida bunday xabar qilinadi: «U mamlakatning jasur sardorlari ko’pdan
ko’p harbiy yurishlar qiladi, u yerda o’tloqlar va suvga serob baland tog’lar
chorvachilik hayotiga asos solgan». Shuning uchun ham Arenam Vayjo tangri
Axuramazda ifodasi bilan yashash uchun eng yaxshi joy deb hisoblangan va
«Avestoshing ro’yxatlarida bu o’lka birinchi navbatda tilga olinadi.
«Avesto»ning geografik tushunchalari qadimgi fors tilida yoritilgan
ahamoniylar yozma manbalarida va qadimgi tarixshunoslar asarlarida takror
etilgan. Miloddan avvalgi II ming yillikning oxiri va I ming yillikning boshlarida
O’rta Osiyoda yashab o’tgan kabilalar yanga etnik jarayonlarga asos solib, shu
xududda so’g’dlar, baqtriyaliklar, xorazmliklar, marg’iyonaliklar va sak
massagetlar paydo bo’lishlariga sababchi bo’lgan. Ushbu elatlarning tarixi o’zaro
keng madaniy ta’sirlar va aloqalar asosida rivojlanib, bir-biriga yaqin bo’lgan.
Ahamoniylar mixsimon yozuvlari (miloddan avvalgi VI-IV asrlar) Behustun
va Naqshi Rustam qoyatoshlari, Suza, Xamadon va Persepol shaharlarida toshib

5 Rtveladze E.V. O`bekistonning tarixiy o`tmishi. – T., 2009. B. 23.9
paxsadan qurilgan binolar, mehnat qurollari, xunarmandchilik buyumlari va
boshqa topilmanar O’rta Osiyoda moddiy madaniyat yuksak darajada bo’lganligi
haqida dalolat beradi. Miloddan avvalgi VII-IV asrlarga mansub Baqtriya,
Marg’iyona va So’g’diyona yerlarida toshib tekshirilgan arxeologik
yodgorliklarning o’zi 350 tadir, qadimgi Xorazm yerlarida 200 dan ortiq ilk temir
davri qishloq va shahar xarobalari topib tekshirilgan. Ular sug’orma dehqonchilik
bilan shug’ullangan aholi madaniyatidan dalolat beradi. Qadimgi ko’chmanchilar
tarixini o’rganishda Quyi Sirdaryoda joylashgan Tagisken maqbaralariga e’tibor
berish lozim (miloddan avvalgi IX-VII asrlar). Ular xom g’ishtdan bino qilingan
to’rtburchak, xalqasimon maqbaralardir. Saklarning yodgorliklari quyi Zarafshon,
Amudaryo, Orol dengizi atrofida, Pomir va Tangritog’ hududlaridan topilgan. Ular
asosan mozor-qo’rg’onlardan iboratdir. Topilmalar orasida bronza va temirdan
ishlangan harbiy qurollar, zebziynat buyumlari, mehnat qurollari va sopol idishlar
uchraydi. Pomirdaga Okbeit Tomdi va Alichur, Farg’onadagi Dashti Asht, Quyi
Sirdaryo Uygarak yodgorliklari qadimgi ko’chmanchilardan qolgan mozor-
qo’rg’onlar yoki katta jamoa qabristonlaridir.
Moddiy madaniyat yodgorliklari O’rta Osiyoda hunarmanchilik, qurilish va
me’morchilik qay darajada taraqqiy qilganligini, xo’jalik hayotining turli
tomonlari, turmush va ijtimoiy munosabatlarini o’rganishga imkon beradi.
Topilgan arxeologik yodgorliklar muhim tarixiy ahamiyatga ega. Moddiy
madaniyat manbalari orasida mehnat qurollari (pichoq, o’roq, bolta), kulolchilik
buyumlari va turli xil idishlar, yarog’ aslahalar (qilich, o’q va nayza uchi,
dubulg’a, xanjar) va boshqa buyumlarni ko’rsatib o’tish mumkin. Ilk temir davri
moddiy manbalari ishlab chiqarish va iqtisodiy jarayonlarning rivojlanganligi
to’g’risida aniq ravishda ma’lumot beradi.
O’rta Osiyo yodgorliklari (Afrosiyob, qadimgi Marv, Qiziltepa,
Yerqo’rg’on, Uzunqir, Qo’zaliqir) da o’tkazilgan qazishlar natijasida topilgan
moddiy manbalar marg’iyonaliklar, baqtriyaliklar, xorazmliklar va so’g’dlar
tarixini chuqur o’rganishga imkon berib, qo’shni mamlakatlarning xalqlari bilan
o’zaro munosabatlarini aniqlash imkonini yaratadi.
Arxeologik qiziqishlar natajasida madaniy, iqtisodiy va harbiy jihatdan katta
ahamiyatga ega bo’lgan eng qadimgi shaharlarning harobalari topildi. Savdo
yo’llari yoqasida joylashgan Afrosiyob (Marokanda), Uzunqir, Ko’ktepa,
Qiziltepa, Yerqal'a va boshqalar qalin mudofaa devorlari bilan o’ralgan bo’lib,
shahar ichkarisidan turli qurilishlar topilgan.
Ahamoniylar davriga mansub ―Amudaryo xazinasi haqida ham alohida ‖
aytib o’tish kerak. Bu xazina 1877 yilda Janubiy Tojikistondagi Kubadiyon bekligi
yerlarida topilgan (hozir Londondaga Britaniya muzeyida saqlanmoqda) va 180 ta
zargarlik zeb-ziynat buyumlaridan iborat bo’lgan. Ular yuksak darajada ishlangan
san’at buyumlaridir. Amudaryo xazinasida Eron va qadimgi Yunoniston
shaharlarida zarb etilgan kumushdan va oltindan ishlangan tanga pullar ham bor.
Qadimgi yunon va rim mualliflari O’rta Osiyo viloyatlari (Baqtriya,
So’g’diyona) chegaralari to’g’risida yozib ko’rsatganda, tarixshunoslar mahalliy

Исамиддинов М.Х. Истоки городской культуры Самаркандского Согда. – Т., 2002
elatlarning aralash joylashuvi vaziyatini hisobga olmaganlari kabi, turli
viloyatlarning o’ziga xos geografik xususiyatlari hamda xalqlarning hududiy
yoyilishi turlarini aniq belgilab berolmaganlar. Gerodot ma’lumotlarida «Baqtriya
xalqi» tushunchasi ma’lum bir etnik birlikni birlashtirgan bo’lishi mumkin. Ammo
bu birlik yagona etnos-xalqni birlashtirganmi yoki bir necha elatlarni
birlashtirganmi, bu narsa noaniq.
O’rta Osiyoda eng qadimgi xalqlarning alohida shakllanishi va etnik
xududlarning ajrala boshlash masalasi juda murakkab ilmiy muammo hisoblanadi.
Buning sababi, yozma manbalarda qadimgi xalqlarning ajrala borish jarayoni aniq
ko’rsatilmaganidir.
«Xalq» ma’nosini beruvchi «etnos» so’zi Gerodotning «Tarixi»da juda ko’p
uchraydi (tadqiqotchilar hisobiga ko’ra, tarixchi bu so’zni 145 marta ishlatgan va
faqat ikki joydagina bu so’z Baqtriyaga nisbatan ishlatiladi). Baqtriya,
baqtriyaliklar (yoki So’g’diyona, so’g’diylar) nomlari yozma manbalarda
bosqinchilarga (Kir II, Iskandar) qarshi turgan xalqlar yoki davlatning bir qismi
bo’lib nazarda tutilgan.
O’rta Osiyoda aholi joylashgan viloyatlarning nomlari turli davrlarga oid
yozma manbalarda saqlanib qolgan. Biz ko’rib chiqayotgan hududlar yunon-rim
mualliflari asarlarida Marg’iyona, Baqtriyona, Xorasmiya, So’g’diyona bo’lsa,
shunga mos ravishda qadimgi fors yozuvlarida Marg’ush, Baqtrish, Xvarazmi,
So’g’da «Avesto» ning eng qadimgi qismlarida tilga olingan Mouru, Baxdi,
Xvarizam va So’g’dadir.
Qadimgi fors yozuvlarini o’rganish asosida O’rta Osiyoning siyosiy tarixi
to’laroq tadqiq qilindi. Qadimgi fors yozuvlarida O’rta Osiyo o’lkalari
satrapliklarining sanab o’tilishi, ularni ahamoniylar tomonidan bosib olinishi aniq
ko’rsatib beriladi, lekin ushbu o’lkalarning chegaralari va tarixiy geografiyasi
to’g’risida yetarli darajada ma’lumotlar yo’q.
Yozma manbalarda O’rta Osiyo viloyatlarining nomlarini keltirilishi ma’lum
izchillikka ega bo’lsada, ularning tartib sanalari turlichadir:
Mamlakatlar
Yasht
Videvdat
Ahamoniylar yozuvlari
Behustun
Suza
Naqshi
Rustam
Ahamoniylar yozuvlarida (Gerodotning «Tarix» asarida ham) Marg’iyona
mustaqil viloyat sifatida ajratilmagan. So’g’d esa shu manbalarda chekka viloyat
sifatida ko’rsatiladi. «Avesto»ning Videvdat kitobidagi ro’yxatda Baqtriyaning
So’g’ddan keyin tilga olinishi qadimgi fors yozuvlarida So’g’dning har doim
Baqtriyadan so’ng sanab o’tilishi, ular orasida hududiy chegara bo’lgan bo’lishi
mumkinligini ko’rsatadi. Lekin, Gerodot, Ksenofont va Ktesiy bu vaqtga kelib,
nafaqat O’rta Osiyodagi xalqlarning aniq joylashuvi, balki ularning umumiy

xududiy chegaralaridan ham bexabar bo’lgan bo’lsalar kerak.
Makedoniyalik Aleksandrning yurishlari tarixiy geografiyaning dolzarb
muammolarini hal qilishdasa asos bo’ldi. Manbalar shu nuqtai nazardan hozirgi
tarixiy adabiyotlarda yetarli darajada yoritilgan.
Yunon davri yozma manbalarida, Marokandaga yurish qilayotgan Aleksandr
qo’shinlari yo’lida Amudaryo Baqtriya va So’g’d o’rtasidagi chegara sifatida
ko’rsatilgan. Oks-Amudaryodan shimolroqda so’g’diylar yerlarining joylashganligi
to’g’risida dalillar uchramaydi. Strabon «Oke daryosi Baqtriya yerlarini
So’g’diyonadan ajratadi» deb hisoblagan. Uning fikriga ko’ra, Baqtriya Areya
chegarasi bo’ylab, shimol yo’nalishida Marg’iyona va So’g’diyona oralig’ida
bo’lib, Oks-Amudaryodan janub tomonda joylashgan.
Bu manbalar ahamoniylar davri ma’lumotlari bilan to’g’ri keladi. Chunki bu
yozuvlarda Baqtriya, So’g’d bilan Areya yoki So’g’d bilan Parfiya oralig’ida
joylashgan deb ta’kidlanadi. Ammo qadimda fors manbalarida O’rta Osiyo
viloyatlarining chegaralari haqida aniq ma’lumotlar yo’q.
Qadimgi yunon tarixshunosi Arrianning yozishiga ko’ra, Oks daryosidan
o’tish bilan So’g’diyona yerlari boshlangan. Strabon ma’lumotlarida So’g’diyona
chegaralari ancha keng bo’lib, muallif So’g’diyonani «Baqtriyadan yuqorida,
sharqiy yo’nalishda» Oks va Yaksart oralig’iga joylashtiradi. U holda So’g’d
tarkibiga Almudaryoning o’ng qirg’og’ida joylashgan, manbalarda tilga olinmagan
va nomsiz qolayotgan Vaxsh, Kofirnixon va Surxon vodiylarini kiritish mumkin.
Ammo ushbu daryolar vohalari tarixiy va geografik jihatdan Baqtriyaning tarkibida
bo’lib, uning shimoliy qismida joylashganlar.
Qadimgi mualliflarning O’rta Osiyo janubidagi xalqlarning joylashuvi
hamda tarixiy viloyatlarning hududiy chegaralari to’g’risidagi tasavvurlari bir
muncha umumiy bo’lgan. Rimlik tarixchi Kursiy Rufning bitta gapi bunga misol
bo’ladi: «Tanais (Sirdaryo) baqtriyaliklarni skiflardan ajratib turadi», yoki tarixchi
yana shu narsani ta’kidlaydiki, baqtriyaliklar «urushqoq skif qabilalaridan ancha
uzoq bo’lmagan joylarda yashaydi».
«Avesto»ning eng qadimgi qismlari So’g’diyonaga ta’rif berib, mamlakatni
ikkita nomda ajratib ko’rsatadi – So’g’dda va Gava So’g’dda. Bu dalil So’g’dda
«mamlakati» yana Gava singari alohida viloyatlarga bo’linishidan dalolat
bermasmikan yoki Gava, So’g’ddaning eng qadimgi nomini tashkil etganmi?
«Avesto»ning mamlakatlar ro’yxatida birinchi navbatda tilga olinayotgan
Aryoshayyona, AryonamVayjoni - bu keng hududda joylashgan o’lka deb
tushunish mumkin. Videvdat kitobning maxsus bobida Arenam Vayjo Vanxvi
Daiti daryosi atrofida joylashgan deb e’lon qilingan. «Qish u yerda o’n oy davom
etadi, yoz ikki oy, qish oylarining suvlari sovuq, yerlari sovuq, o’simliklari sovuq,
qishning oxirida u yerda katta toshqin suv paydo bo’ladi».
Vanxvi Daiti daryosi bizga noma’lum bo’lib, u haqida - bu yirik sersuv
daryo deb faraz qilish mumkin. Aryonam Vayjo iqlimi baland torli viloyatlar
tabiatiga yaqin bo’lib ko’rinadi. Ammo Arenam Vayjoning geografik chegaralari
to’g’risida «Avesto»da aniq ma’lumotlar yo’q.
Xuddi shunday vaziyat O’rta Osiyo ko’chmanchi elatlarining tarixiy

9 Eshov B. Qadimgi O’rta Osiyo shaharlari tarixi. – T., 2006. B. 36.17
geografiyaini o’rganishda takrorlanadi. Gerodot massagetlarning hududiy
joylashuvi haqida bunday yozadi: «Bu massagetlar jasur va behisob qabiladir. Ular
sharqda, quyosh chiqishi yo’nalishida, Araks daryosining narigi yog’ida
joylashganlar... Araks daryosi Marg’iyona tog’laridan boshlab oqadi». Araks - bu
Amudaryo, Matiyona tog’lari Gerodotning tushunishicha, Pomir yoki Xindiqush
tizmalaridir, chunki tarixchining aytishicha, Marg’iyona tog’laridan Hind daryosi
ham boshlanadi.
Ahamoniylar yozuvlari saklarning yashash joylarini dengiz va daryolar bilan
bog’laydi. Katta sersuv daryo yonida (Amudaryo) «cho’qqi qalpoq kiyib yurgan»
ko’chmanchilar, «dengizdan narigi yog’dagi saklar» to’g’risida ham manbalarda
ma’lumot bor.
So’nggi yillar ilmiy adabiyotlarida O’rta Osiyo qadimgi viloyatlarining
hududiy chegaralari to’g’risidagi bahs-munozaralar yana jonlanib ketdi .
Ayniqsa, Baqtriya va So’g’diyona chegaralari to’g’risidagi mavzu eng
dolzarb masala bo’lib, bu muammoni hal qilish uchun olimlar maxsus tadqiqotlar
olib boriimoqda.
Yunon-rim tarixchilari xududiy chegaralarni O’rta Osiyodagi yirik daryolar
bo’yicha ko’rsatib berishlari an’anasiga aniq fikr bidirish mumkin. Bunday an’ana
mahalliy aholining yashash yerlari va viloyatlarning chegaralari to’g’risida
qadimgi tarixshunoslar aniq va to’la tasavvurga ega bo’lmaganlari haqida dalolat
beradi. Shuning uchun ham yunon-rim tarixchilari hududiy chegaralarni daryolar
bo’yicha ajratganlar.
Araks, Oks yoki Amudaryoni chegara sifatida ko’rsatganda, «daryo madaniy
chegara» va «daryo ma’muriy yoki siyosiy chegara» sifatida ta’kidlash mumkin.
Ba’zi bir olimlar fikricha, Amudaryo ko’p hollarda hududiy-siyosiy chegara
vazifasini bajargan bo’lsada, viloyatlar o’rtasida hech qachon madaniy chegara
bo’lmagan. Bu fikr bilan to’la qo’shilib bo’lmaydi, chunki turli davrlarda,
ahamoniylar davri yoki antik davrda Amudaryo davlatlar o’rtasidagi chegara
vazifasini bajarmagan.
Qadimgi zamonlarda Amudaryo bo’yidagi zamonaviy Karki shahri atrofidan
boshlab hech kim yashamaydigan yoki juda kam aholi yashaydigan «hech kimga
qarashli» bo’lmagan bepoyon dashtlar va cho’llar boshlangan. Bunday
«chegaralar» - xududlar yuzlab kilometrlarga cho’zilgan. Shuning uchun ham bu
yerlar yozma manbalarda bevosita so’g’diylarga qarashli deb ko’rsatilgan.
So’g’diyona hududi ahamoniylar davrida va bundan qadimroq zamonlarda
Amudaryodan o’tish bilan boshlanmagan, chunki Qashqadaryo vohasida topib
tekshirilgan o’troq so’g’diy aholining qishloq xarobalari Amudaryodan ancha olis
masofada joylashgan. Shuning uchun ham So’g’diyona bilan Baqtriya o’rtasidagi
xududiy chegaralar Amudaryodan (ayniqsa, hozirgi Termizdan Karkigacha bo’lgan
yerlarda) o’tmagan bo’lishi kerak.
O’troq aholi yashovchi viloyatlar o’rtasida chegara vazifasini tabiiy
geografik omil sifatida cho’llar va tog’lar bajargan. Ko’p xollarda cho’l va tog’lar
etnik chegaralarda aralash joylashuv yerlarga aylanib qolganligi tasodif bo’lmasa

10 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. – T., 2001
kerak. Hisor, Boysun va Ko’hi tog’ tizmalari Baqtriya va So’g’d o’rtasidagi tabiiy
chegara bo’lgan.
Tarixiy ma’lumotlarga ko’ra, qadimgi Xorazm hududi o’rta Amudaryo
oqimidan boshlab Orol dengizigacha yerlarni o’z ichiga olgan, Baqtriya yerlari -
bu Afg’onistonning shimoli-sharqi (Balxob, Qunduz, Panj, Badaxshon vohalari),
Janubiy Tojikiston (Kofirnihon, Vaxsh, Panj vohalari), Surxondaryo viloyati.
Baqtriyaning hududiy chegaralari: janubda - Hindiqush tizmasi, shimolda -
Hisor tog’lari, sharqda - Pomir, g’arbda - Amudaryoning o’rta oqimi hisoblanadi.
«Baqtriya» nomi Baqtra daryosidan olingan (hozirgi Balxob).
So’g’diyona
- hozirgi Qashqadaryo va Zarafshon vohalaridir.
So’g’diyonaning geografik chegaralari: g’arbda Buxoro vohasidan sharqda Hisor
tog’lari bo’ylab, janubda Qashqadaryo va Ko’xitog’ oraligida, shimolda esa Nurota
tizmalariga borib taqalgan.
Marg’iyona - Turkmaniston janubidaga Murg’ob vohasi, Parfiya –
Turkmanistonning janubi-g’arbi, Eronning shimoli-sharqi. O’rta Osiyo o’troq
viloyatlarining qo’shni yerlarida ko’chmanchi sak-massagetlar qabilalari yashagan
(Pomir, Tang’ritog’, Janubiy Qozog’iston, Toshkent, Sirdaryo viloyati, Quyi
Zarafshon, Quyi Amudaryo va Sirdaryo, Orol dengizi atroflari) .
Qadimgi So'g'd hududida olib borilgan arxeologik izlanishlar
Qadimgi So’g’d hududida katta-kichik shaharlar, qo'rg'onlar ko'p bo’lgan.
Ularning har birining o'z husn-tarovati, go'zalligi, jozibasi bo’lgan. Ular orasida
eng qadimiysi Samarqand shahri bo’lib, bu shaharning nomi tilga olinganda ko'z
o'ngimizda doimo uning o'tmishi, buguni va kelajagini ifodalaydigan osori
atiqalari namoyon bo'ladi. Tarixchilarning fikricha, Samarqand shahar sifatida
juda erta mashhur bo'lgan. Bunga sabab, avvalo uning sahovatli tabiati, dunyoning
to'rt tarafini bog'lab turgan savdo yo'llari kesishgan chorrahada joylashganligi,
aholisining tadbirkorligi, hunarmandchilik va savdoda tengi yo'qligi va afsonalarga
aylanib ketgan boyligi bo'lgan.
Boy tarixi, betakror ma'naviyati va ma'rifati, madaniyati bilan dunyo ahli
diqqatini o'ziga tortgan Samarqand – jahonning eng qadimiy shaharlarining oldingi
qatorlaridadir. Olimlar uni qadimda Rim, Vavilon, Afina va dunyoning boshqa shu
kabi ko'hna shaharlari bilan teng yoshda, deb hisoblaydilar. Yevropa sivili
zatsiyasining shakllanishida Rim qanday rol o'ynagan bo'lsa, Markaziy Osiyo
tamaddunida, ma'naviyat va ma'rifat tarixida Samarqand shunday yuksak o'rin
tutadi. Shu bois o'rta asrlardan Sharqda ommalashib ketgan maqollardan birida
―G'arbda Rim, Sharqda Samarqand deyiladi. Samarqand va Rim insoniyat ‖
taqdiridagi buyuk xizmatlarini nazarda tutib ―Boqiy shaharlar nomini olganlar.
‖
Xalq iborasi ―Samarqand sayqali ro'yi zaminast (Samarqand er yuzining sayqali)
‖
behuda aytilmagan .
―Samarqand so'zining kelib chiqishi to'g'risida bir qancha taxmin va
‖
gipotezalar mavjud. Haqiqatga yaqinrog'i esa Marokanda - Samarqandning
yunoncha nomi. Aslida Samarqandning qadimiy nomi So'g'd yozma manbalarida
11 Rtveladze E.V. O`bekistonning tarixiy o`tmishi. – T., 2009.20

―Smarakansa (Smarakansa) bo'lib, uni yunon tarixchilari Marokanda deb ‖
yunonchaga ag'darib olganlar. Samarqandning Marokanda nomi XVII asrdan so'ng
Yevropa tarixchilarining asarlari orqali kirib kelgan. Yunon mualliflari Arrian,
Strabon va Kvint Kursiy Ruflarning ma'lumotlariga ko'ra, miloddan avvalgi 329
yilda Aleksandr Makedonskiy qo'shinlari Hindikushdan oshib o'tib, Marokandani
zabt etib, vayron qilgan.
Kvint Kursiy Ruf jumladan, bunday yozadi: ―Tog'li qabiladan shikast egan
Iskandar to'rtinchi kuni Marokand (Samarqand) shahriga etdi. Shahar devori
etmish stadiy uzunlikda bo'lib, Shahriston (ichki qal'a) boshqa devor bilan o'ralgan
edi. U shahar mudofaasi uchun ming nafar jangchini qoldirib, atrof-tevarakdagi
qishloqlarga hujum qildi: ularni taladi va yondirdi. So'ng u Tanais daryosi sari
yurdi va to'rt kun o'tib Marokandga qaytdi… U go'zal shahar bo'lib, atrofdan
aylanib oqadigan daryo tufayli yaxshi muhofaza etilgan edi... Diadorning
‖
yozishicha, Iskandar 120 ming so'g'diyonalikni qatl etgan. Bu yerda behisob boylik
to'plab, yurtiga jo'natib turgan. Masalan, bir galgi talangan boylikni yuklash uchun
o'n ming juft qo'tos va uch ming tuya kerak bo'lgan. So'g'diylar ibodatxonasidan
bir olishda 50 ming talant tillani qo'lga kiritgan…
Marokanda miloddan avvalgi VIII asrdan to milodning IX asrigacha
so'g'diycha Smarakansa, so'ng forsiycha Samarqand, IX asrdan turkiycha
Semizkent nomi bilan manbalarda uchraydi. Keyinroq Samarqand nomi
shaharning mutloq nomiga aylandi. Uning Afrosiyob nomi esa shaharning qadimiy
Qal'ai Hisor – Ko'hna qal'a qismiga nisbatan XVII asrdan boshlab mahalliy aholi
tomonidan ishlatila boshlangan.
Samarqandni arxeologik jihatdan o'rganish ishlari XIX asrning oxirlarida
boshlangan. 1895 yilda sharqshunos olim V.V.Bartoldning tashabbusi bilan
tuzilgan ―Turkiston arxeologiya havaskorlari to'garagi a'zolari Samarqanddagi
‖
Afrosiyobni ko'p asrlar xazinasi deb qarab, unda keng ko'lamdagi arxeologik
qazilma ishlarini olib bordilar. V.L.Vyatkin, N.I.Veselovskiylar o'tkazgan
arxeologik qazilmalar natijasida turli holdagi qadimiy buyumlar topilib, muzeyga
berildi. 1908 yilda V.L.Vyatkin Samarqand chekkasida joylashgan Ulug'bek
rasadxonasining o'rnini aniqladi va qazish ishlarini o'tkazdi. Natijada rasadxona
xarobasi hamda uning er ostidagi butun qolgan qismi qazib ochildi 13 .
Ikkinchi jahon urushidan keyin O'zbekiston FA ning Tarix va arxeologiya
instituti olimlaridan A.I. Teryonojkin tomonidan Afrosiyobda jiddiy dala tadqiqot
lari o'tkazildi. Natijada uning eng pastki qatlamidan miloddan avvalgi VI-V
asrlarga taalluqli buyumlar, uy-joy xarobalari topildi. V.A.Shishkin va Ya.G'.
G'ulomovlar rahbarligida olib borilgan keng ko'lamli arxeologik qazishlar
natijasida qadimiy madaniy qatlam material- lari Afrosiyobning boshqa joylaridan
ham topildi. 1966 yil 13 iyulda Afrosiyobni arxeologik jihatdan kompleks
o'rganishni tashkil etish maqsadida Respublika hukumatining maxsus qarori qabul
qilindi. Unga ko'ra, Afrosiyob ―arxeologik qo'riqxona deb e'lon qilinib, uni
‖
o'rganish ishiga Toshkent (hozirgi O’zMU) va Samarqand davlat universitetlari
12 Самарканд 2750. – Т ., 2007.21
13 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. – T., 2001

Kesh arxeologik-topografik ekspedisiyasining A.Sagdullayev boshchiligidagi
otryad tomonidan o'rganila boshlangan.
XX asrning 20-yillaridan turli tadqiqotchilar nazariga tusha boshlagan
Yerqo'rg'on yodgorligida tadqiqot ishlari asosan Ikkinchi jahon urushidan keyingi
yillarda S.K. Kabanov va M.Y. Massonlar tomonidan olib borilgan bo'lsa, 1973
yildan O'zR FA Arxeologiya institutining R.H.Sulaymonov rahbarligi ostida
tuzilgan Qashqadaryo ekspedisiyasi tomonidan deyarli 30 yil davomida o'rganildi.
Natijada vohada shaharsozlik madaniyati bundan 2700 yil avval paydo bo'lganligi
aniqlandi .
Buxoro – butun Sharqning ma'naviy va diniy markazi sifatida ming yillardan
buyon dunyoga mashhur qadimiy shaharlardan biridir. O'tmishda savdo-sotiq va
madaniy markaz sifatida Turon – Turkistonda Balx, Hirot, Marv (Mari),
Samarqand, Termiz, Nasaf (Qarshi), Choch-Shosh (Toshkent) va Xorazm-Xiva va
Urganch kabi shaharlar orasida o'z o'rniga ega.
Ilk o'rta asrlar Xitoy manbalarida turlicha (An, Ansi, Ango, Buxo, Buku,
Buxe, Buxaer, Buxuaer, Buxala, Buxuala, Fuxo, Puxuala va b.) atalgan. Bu
atamalarning avvalgi uchtasi Buxoroning xitoycha nomlari bo'lib, qolgani
―Buxoro so'zining xitoy tilidagi talaffuzidir. O'rta asr arab manbalarida esa ‖
Buxoro Numijkat, Navmichkat, Bumichkat (Yangi qo'rg'on), al-Madina as-
sufriyya
(Mis shahar), Madinat at-tujjor (Savdogarlar shahri), Foxira (Faxrli shahar), kabi
nomlar bilan tilga olingan. Buxoro atamasi sanskritcha ―vixara so'zining turk
‖
mo'g'ulcha shakli – ―buxor (―ibodatxona ) dan kelib chiqqan deb taxmin
‖ ‖
qilinadi.
Keyingi tadqiqotlar natijalariga ko'ra bu atama so'g'diycha ―bug' yoki ―bag'
‖ ‖
(―tangri ) hamda oro (―jamol ) so'zlaridan iborat bo'lib, ―tangri jamoli degan
‖ ‖ ‖
ma'noni bildiradi, degan fikr ilgari surilmoqda. O'rta asrlarda Buxoro
Movarounnahrdagi yirik savdo, hunarmandchilik va ma'muriy markazlaridan
bo'lgan. Aynan shu shahardan Yaqin va O'rta Sharqni Hindiston va Xitoy bilan
bog'lovchi xalqaro karvon yo'li o'tgan 16 .
Zero, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov e'tirof etganidek:
―Bizning qadimiy va go'zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki jahon sivilizasiyasi
beshiklaridan biri bo'lganini xalqaro jamoatchilik tan olmoqda va e'tirof etmoqda...
Bu ko'hna tuproqda milodgacha bo'lgan davrda va undan keyin qurilgan
murakkab suv inshootlari, hali-hanuz o'zining ko'rku tarovatini saqlab kelayotgan
osori atiqalarimiz qadim-qadimdan o'lkamizda dehqonchilik va hunarmandchilik
madaniyati, me'morchilik va shaharsozlik san'ati yuksak darajada rivojlanganidan
dalolat beradi
‖ .
Buxoro vohasini arxeologik jihatdan o'rganish XX asrning 30-yillaridan
boshlagan. Uni turli yillarda yirik arxeolog olimlar o'rganishgan: Ya.G'. G'ulomov,
A.R. Muhammadjonov, V.A. Shishkin, V.A. Nilsen, A.A. Asqarov, O'.Islomov,
M.R. Qosimov, M.Bulatova, X.Muhammedov, R.H. Suleymanov, I.Axrorov,
T.Mirsoatov, O.V. Obelchenko, S.K. Kabanov, G.V. Shishkina, J.K.
Mirzaahmedov, N.B. Nemseva, Sh.Odilov 2 va boshqalar. Buxoro va uning atrofida

15 Muhammadjonov A. Qadimgi Buxoro. – T., 2002.25
olib borilgan ko'p yillik arxeologik tadqiqotlar natijasida vohaning qadimgi tosh,
bronza davriga odi yodgorliklar tadqiq etilib, bu erda yashagan aholining
o'troqlashishi, chorvachilik va dehqonchilik xo'jaligining tarkib topishi, kattaa va
kichik shaharlarning paydo bo'lishi, shuningdek Zarafshon daryosining quyi
oqimida shaharsozlik va davlatchilik tarixi bilan bog'liq urbanizasiya jarayonining
rivojlanishiga doir ko'plab ma'lumotlar to'plandi.
Buxoro vohasida mil. avv. birinchi ming yillikda sun'iy sug'orish tarmoqlari
v mustahkamlangan qishloq manzilgohlari vujudga kela boshlagan. Zarafshon
daryosining qadimgi tarmog'i – Shohrud bo'ylaridagi dastlabki qishloqlarning,
jumladan hozirgi Buxoro o'rnida bo'lgan qishloqning barpo bo'lishi aynan shu
davrga to'g'ri keladi.
XX asrning 70-yillarida Buxoroning eski shahar qismida olib borilgan
arxeologik qazishmalar natijasida Buxoroni arxeologik jihatdan o'rganish tarixida
birinchi marta materik qatlamga qadar etib borishga va madaniy qatlamlanish
chuqurligi 20 m dan ortiq ekanligini aniqlashga muvaffaq bo'lindi. Mir Arab
madrasasi yaqinida olib borilgan qazuv ishlari jarayonida materik qatlam ustida
to'q jigarrang torf qatlami (40-70 sm) borligi, uning ichida esa yovvoyi va xonaki
hayvonlar suyaklari qoldiqlari hamda sopol idish va buyumlar parchalari ko'p
ekanligi aniq bo'ldi. Torf qatlami madrasa tomon tobora qalinlashib borib, bino
ostiga kelganda qalinligi 7,5 m ga etgan. Bu esa qadimda Buxoro hududidan
Zarafshon daryosi tarmoqlaridan biri – ilk o'rta asr manbalarida qayd etilgan
―Rudi zar (―Oltin irmoq ) ning o'tganligini tasdiqlaydi. Arxeologik tadqiqotlar ‖ ‖
keyinchalik qurib qolgan mazkur tarmoqning haar ikki qirg'og'i bo'ylab bir qancha
mustahkamlangan qishloqlarning vujudga kelgani va ular Buxoroning eng qadimgi
shahar o'zagini tashkil qilganini tasdiqlaydi. Shahar o'zagi 3 qism – ―Oltin irmoq
‖
ning o'ng qirg'og'ida joylashgan ark, ya'ni qal'a hamda uning o'ng va so'l
qirg'oqlaridagi qishloqlaridan iborat bo'lgan. Bu erdan topilgan ko'plab ashyoviy
dalillar, xususan sopol idishlar va buyumlar Buxoro tarixning turli davrlari (mil.
avv. 1-ming yillikning 3-choragidan XX asr boshlariga qadar) ga oid bo'lib,
ulardan ikkitasi mil. avv. V asrga taalluqli ekanligi aniqlandi.
XX asrning 80-90-yillarida shaharning tarixini aniqlash borsida keng ko'lmli
arxeologik tadqiqot ishlari yirik yodgorliklarda – Poykend, Qo'rhoni Vardonze,
Romitan, Varaxsha, Xoja Bo'ston, Qo'zimontepa, Oqsochtepa va boshqa shahar
xarobalarida olib borildi. Natijada 1997 yilning oktyabr oyida Buxoro shahrining
2500 yilligi keng nishonlandi.
Mustaqillik yillarida ham Buxoroda arxeologik tadqiqot ishlari davom
ettirilib, bugungi kunda asosan o'zbek arxeologlari Davlat Ermitaji arxeologlari
bilan birga qazuv ishlarini olib borishmoqdaki, voha tarixiga oid juda qiziqarli
ma'lumotlar topilib, keng jamoatchilikka yetkazilmoqda.

16 Muhammadjonov A.R. Qadimgi Buxoro. – Т ., 1990; Temur va temuriylar saltanati. – T., 1994
Markaziy So'g'd (Samarqand) madaniyatining
o'ziga xos xususiyatlari
Tarixiy-huququy va arxeologik tadqiqotlar sug’orma ziroatchilik, metallurgiya,
hunarmandchilik, dastlab ayirboshlash, so’ngra pul, quyma shaklidagi savdoda o’z
aksini topgan yetarlicha rivojlangan iqtisodiyot paydo bo’lganda, tegishli ijtimoiy
guruhlar va sinflar ajralib chiqqan holda mulkiy tabaqalashuv yuzaga kelganda,
monarx boshchiligida jamiyatning murakkab iyerarxiyasi, meros qilib qoldirish
huquqi qaror topgach va davlatni boshqarish uchun har xil huquqiy hujjatlar
tuzishga ko’maklashuvchi yozuv paydo bo’lgachgina davlatchilikning birlamchi
shakllari paydo bo’lishi to’g’risida so’z yuritish mumkinligini ko’rsatadi. Quyi
Mesopotamiya (Shumer va Akkad), Misr va Sharqiy O’rta dengizning miloddan
avvalgi IV mingyillik oxiri - miloddan avvalgi IV mingyillik boshlarida paydo
bo’lgan eng ilk davlat tuzilmalarini tavsiflovchi uncha to’liq bo’lmagan asosiy
belgilar mana shulardan iborat . Eng qadimgi shahar davlat birlashmalarining
birlamchi namunalari hisoblanadi. Egallab turgan xududiga ko’ra juda oz joyga
joylashgan shahardavlatlar ho’jalik, siyosiy va diniy markazlar hisoblangan.
Masalan: Quyi Mesopotamiyada atigi 1000 kv.km maydonda bir nechta shahar-
davlatlar: Uruk, Larsa, Lagash, Ur joylashgan. Uruk bilan Lagash o’rtasidagi
masofa atigi 24 kilometrni tashkil etgan. Keyinchalik bosqinchilik urushlari
natijasida ushbu shahar-davlatlarning despotik hokimiyat tizimi o’rnatilgan, bir
necha yuz kv.kilometrga yoyilgan yagona, nisbatan katta podshohliklarga
birlashtirilishi yuz bergan. Ushbu ilk podshohliklar so’ngra qo’shni
podshohliklarning zo’rlik bilan bosib olishi natijasida juda katta hududni egallagan
monarhiyalarga aylangan. Davlat taraqqiyoti mantig’i va muayyan sharoitlar
ularning ba’zilarini bir necha qit’alar hududiga yoyilgan ulkan jahon
imperiyalarga aylantirgan. Buning yorqin misoli Ahamoniylar imperiyasidir.
Ushbu imperiya tarkibiga Osiyo, Yevropa va Afrika mamlakatlari kirgan. Yaqin va
O’rta Sharqda kelib chiqqan davlat birlashmalari evolyusiyasining asosiy yo’li
mana shundan iborat. O’rta Osiyodagi ikki dars oralig’idagi davlat birlashmalari
genezisi va evolyusiyasi jarayoni garchi muayyan tarixiy sabablarga ko’ra
yuqorida aytib o’tilgan hududlar ayni bir davlatlar tarkibiga kirgan bo’lsa ham
(Ahamoniylar imperiyasi, Salavkiylar podsholigi) ulardan farq qiladi. O’rta
Osiyodagi ikki daryo oralig’i - alohida tarixiy-geografik va tarixiymadaniy
xududdir, uning sivilizatsiyasi ikki buyuk daryo: Amudaryo (qadimgi Oks) va
Sirdaryo (qadimgi Yaksart) tufayli ko’plab ming yilliklar mobaynida mavjud
bo’ldi. Bu joyda yuzaga kelgan davlatlar qadimgi davrlarda ham, o’rta asrlarda
ham umumiy belgilar bo’lishiga qaramay, o’rta Osiyoning boshqa qismlaridagi
davlatlardan ko’plab belgilariga ko’ra ajralib turgan O’rta Osiyodagi ikki daryo
oralig’i hududi doirasining o’zida shimoliy viloyatlar (Xorazm) va janubiy
viloyatlar (Baqtriya) ayniqsa qadimgi davrlarda etnik va madaniy, til va yozuv,
davlat qurilishi tizimi jihatidan bir-biridan farq qilgan. Bu har bir viloyatga xos
bo’lgan madaniy-genetik tiplar, darajasi har bir viloyatda turlicha bo’lgan o’troq va
ko’chmanchi xalqlarning rag’batlashuvi bilan belgilangan. Butun qadimgi davr

mobaynida O’rta Osiyodagi ikki daryo oralig’ida davlat birlashmalarining har xil
tiplari mavjud bo’lgan. Genetik belgisiga ko’ra ular orasida avtoxton, ya’ni
maxalliy substrat asosida paydo bo’lgan va izchil rivojlangan davlat birlashmalari
(Qang’, Xorazm) va yot, ya’ni O’rta Osiyodagi ikki daryo oralig’i to’g’idan-to’g’ri
harbiy bosqin natijasida tarkibiga kiritilgan va keyinchalik bo’ysundirilgan
davlatlar (Ahamoniylar imperiyasi, Baqtriyaning Yunon davlati) ajralib turadi20 .
Ushbu o’rinda mustahkam va uzoq vaqt o’rnashib qolgan va muayyan darajada
substrat aholi bilan aralashib ketgan kelgindi bosqinchilar simbiozi natijasida
paydo bo’lgan davlat birlashmalarini ajratib ko’rsatish mumkin. O’rta Osiyodan
chiqqan yuechjilar tomonidan milodiy II asr oxirida - milodiy I asr boshida So’g’d
va Shimoliy Baqtriyada barpo etilgan davlat birlashmalari mana shunday aralash
tipdagi davlatlarga tegishlidir. «Shimoliy qasrlar - Beyshilar tarixi (VII asr)»ga
muvofiq Buxoro va Samarqand So’g’di bilan aynan deb qaraladigan An
hukmdorlarining Chjaovu xonadoni, ya’ni dastlab O’rta Osiyodagi hozirgi Gansu
muzofoti hududidagi Silanshan qoyasining shimoliy tomonida istiqomat qilgan
yuechjilar bilan umumiy kelib chiqishga ega edilar. Biroq So’g’dga kelib chiqishi
yuechji bo’lgan barcha sulolalarning ko’chib kelishi, bu yerda, shu jumladan
Samarqand va Buxoroda o’rnashishi bilan ular «Chjaovu laqabini saqlab qoldilar».
Ushbu sulolalar bu yerda VII-VIII asrlargacha hukmronlik qilgan. Jumladan,
buxorolik hukmdor Alinga 627 yilda tan imperatori Txatszunga yozgan xatida
bunday degan: ««Uning xonadoni yigirma ikkinchi tirsakda avloddanavlodga
podsholik» qilgan. Agar har bir podsholikka o’rtacha 20-30 yil ajratiladigan bo’lsa,
Aminganing yuechji xonadoni taxminan 400-600 yil, ya’ni milodiy I asr boshidan
boshlab podsholik qilgan. Kelib chiqishi Chjaou xonadoni bilan bog’lanadigan
Xorazm hukmdorlari sulolasi barqaror tusga ega edi. Ushbu sulola, numizmatik
ma’lumotlarga ko’ra, Xorazmda milodiy I asrdan boshlab milodiy VIII asrning
o’zini ham ichiga olgan davrgacha hukmronlik qilgan. Davlat ramzlari bundan
dalolat beradi: qadimgi va o’rta asrlar Xorazm tangalarining barchasida ular zarb
qilingandan boshlab tugallangunga qadar otliq suvoriy va o’zgartirilgan tamg’a
tasviri bor. Bu nafaqat O’rta Osiyoda, balki Sharqning boshqa davlatlarida
hukmronlik qilgan barcha sulolalar uchun o’ziga xos hodisadir. Demak,
musulmonchilikkacha O’rta Osiyoda hukmronlik qilgan sulolalarning genetik
tabiatini tipologik aniqlash bilan chegaralandik xoloSamarqand Endi bevosita
davlat birlashmalari tipologiyasi va shaklini ko’rib chiqamiz. Davlat tipi -
podsholik. Boshqaruv shakli - mutlaq monarxiya. 30 O’zbekistonning qadimgi
tarixida u bunday tipdagi va boshqaruv shaklidagi davlat tarkibiga kirgan bir necha
davrlar bo’lgan. Miloddan avvalgi 539 yildan boshlab miloddan avvalgi 330
yilgacha Ikki daryo oralig’idagi deyarli butun hudud, Farg’ona va Chochdan
tashqari, Ahamoniylar sulolasidan bo’lgan Eron shohlari humkronligiga
bo’ysungan. Xorazm, So’g’d, Baqtriya, shuningdek saklar muayyan ma’muriy
birliklarsatrapliklarni tashkil etgan. Ularga Ahamoniylar podsholari tomonidan
tayinlanadigan satraplar boshchilik qilgan va ular davlat raznasiga ma’lum
miqdorda o’lpon to’lagan . Yunon-Baqtriya podsholigi muayyan mustaqillikdan
foydalanuvchi tizimli
17 Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. – T., 2001

mustaqil podsholik bo’lgan. Uning hukmdorlari eng yuqori unvonga - MK'Y MLK'
(davlat-podsho)ga ega bo’lganlar. Ayni vaqtda ushbu o’lkalar uchun umumiy
bo’lgan Qang’ning zarb qilingan tangasi mavjud bo’lmagan. Yuechjilar tomonidan
barpo etilgan, birinchi Kushonlar davrigacha mavjud bo’lgan Yuechjilar davlati
ham xuddi shunday tipda bo’lgan. Ushbu davlat Qang’ singari beshta o’lkadan
iborat bo’lgan. Ularga turli yuechji urug’larining vakillari boshchilik qilgan. Ushbu
Xyumi, Shuanmi, Go’yshuan, Xisi, Xuanmi o’lkalar Baqtriyaning turli qismlarida
joylashgan bo’lib, nomigagina yuechjilarning oliy hukmdorlariga bo’ysungan.
Ushbu davr uchun tanga zarb qilishning besh turini ajratib ko’rsatish mumkin.
Ular: Sapadbiz, Fseygarxaris, Kushon (Geraya), Geliokl va Yevkratid tangalariga
taqlid qilishdir. Bu ularni zarb etgan turli yuechji urug’lariyo’lboshchilarining
amalda mustaqil bo’lganligidan dalolat beradi. Ulardan biri - Kushonning avlodlari
birmuncha vaqtdan keyin buyuk Kushon podsholigini barpo etgan. Mohiyat
e’tibori bilan bu Katta yoki Buyuk yuzchjilar davlatining o’zi edi. Qadimgi Xitoy
yozma manbalarida ular mana shunday nomlangan. 3. Davlat tipi - egalik qilish.
Boshqaruv shakli qabila dohiylari yoki urug’ boshliqlarining meros qilib
qoldiriladigan hokimiyati. Davlat birlashmasining ushbu tipi kichikroq o’lka
bo’lgan. Yunon-Baqtriya podsholigi qulagach Baqtriyaga kelgan Chjan-Szyan
tomonidan miloddan avvalgi 128 yilda yoki miloddan avvalgi 126 yilda qayd
etilgan. Unga muvofiq Baqtriya ko’plab mayda mustaqil o’lkalardan iborat
bo’lgan. «Bu yerda deyarli har bir shahar o’z hukmdorini yetishtirgan». Xitoy
manbalarida O’rta Osiyo ikki daryo oralig’i hududida 55 ta o’lka mavjudligi
ko’rsatiladi. Ular muayyan mustaqillikdan foydalangan va o’z tashqi siyosatini
yuritishgan, jumladan Xitoy bilan diplomatik munosabatlar o’rnatgan. O’rta
Osiyodagi ikki daryo oralig’ida qadimgi davrda davlatchilik evolyusiyasining
miloddan avvalgi II ming-yillikning ikkinchi yarmi, miloddan avvalgi III
asrgachadan - yangi eraning IV asri oralaridagi vaqtni qamrab olgan bir necha
davrlarni ajratib ko’rsatish mumkin. Davlatchilikning ilk shakli qaror topishi
O’zbekiston janubida tarqalgan so’nggi bronza davrining o’troq-dehqonchilik
madaniyatida yuz berdi. Uning yakunlanishi O’rta Osiyo xududida yangi eraning
III asri birinchi yarmida mavjud bo’lgan Kushon va Parfiya imperiyalari halokati
bilan deyarli bir vaqtga to’g’ri keladi. Qang’ davlati taxminan o’sha paytda
inqirozga uchraydi. Birinchi davr - miloddan avvalgi II mingyillikning ikkinchi
yarmi – O’zbekiston janubida embrional shaklda davlatga o’xshash tuzilmaning
qaror topishi. Davlatning bunday namunasi Jarqo’tonda o’z aksini topgan deyish
mumkin. Ikkinchi davr - miloddan oldingi I mingyillikning boshi - miloddan
avvalgi 539 yil - Baqtriya, So’g’d, Xorazm tarixiy-madaniy viloyatlarining
shakllanishi. Ularda siyosiy hokimiyat tizimining shaxobchali tizimiga ega bo’lgan
davlatning ilk shakllarini ko’rish mumkin. Jumladan, «Avesto»dan o’rin olgan
ma’lumotlar ham bundan dalolat 18
Eshov B. Qadimgi O’rta Osiyo shaharlari tarixi. – T., 2006.31

19 Eshov B. Qadimgi O’rta Osiyo shaharlari tarixi. – T., 2006.33
beradi. «Avesto»da: nyman (uy-oila), vis (urug’, urug’ manzilgohi), zantu (qabila),
daxyu (viloyat, mamlakat), shuningdek har xil oliy hukmron shaxslar, mamlakat,
viloyat egalari (daxyu-patlar), Hukmdorlar, (sastrlar) va boshqalar
eslatiladi.Qadimgi Baqtriya va «Katta Xorazm» podsholiklariga o’xshash yirik
hududiy yoki saklarda bo’lgani singari (Zarina, To’maris) ayol podsho
boshchiligidagi qabilalar konfederatsiyasi ham xuddi shu paytda kelib chiqqanligi
ham ehtimoldan yiroq emas Samarqand Uchinchi davr - miloddan avvalgi 539 yil -
miloddan avvalgi 330 yil - Ahamoniylar bosqini va O’rta Osiyoning Ahamoniylar
davlati tarkibiga kirishi tufayli kelib chiqqan mahalliy davlatchilik rivojlanishidagi
tanaffus. Ikki yuz yil davomida O’rta Osiyo janubi Ahamoniylar saltanati tarkibiga
kirgan. Uning butun hududi satraplarga bo’lingan. Satraplar Ahamoniylar
podsholari raznasiga kumush hisobidan talan to’lab turishgan. O’rta Osiyodagi
satraplikdan uchtasi - Baqtriya, So’g’d, Xorazm to’liq yoki qisman hozirgi
O’zbekiston hududida joylashgan edi. Saltanatning halokatga uchrashi Aleksandr
Makedonskiy kelishi bilan yuz berdi. Aleksandr Makedonskiy miloddan avvalgi
330 yilda Axamoniylarning asosiy kuchlarini tor-mor etib, O’rta Osiyo hududiga
Ahamoniylar taxtiga oxirgi talabgor - Baqtriya satrapi Bessning izidan quvib kirdi.
Aleksandr Makedonskiy O’rta Osiyoni bosib olishga uch yil (miloddan avvalgi
330-327 yillar) sarflagan. O’rta Osiyo xalqlari, ayniqsa Spitamen boshchiligidagi
so’g’dlar uning qo’shinlariga qattiq qarshilik ko’rsatgan. To’rtinchi davr -
miloddan avvalgi IV asr oxiri miloddan avvalgi II asrning ikkinchi yarmi boshi -
Aleksandr Makedonskiy bosib olgandan boshlab ellinlar siyosiy hukmronligi
oxirigacha (Yunon-Baqtriya podsholigining qulashi). Bir vaqtning o’zida mahalliy
davlatchilikning tiklanishi jarayoni yuz bergan: miloddan avvalgi IV asrning oxirgi
choragada Xorazmda podsholik paydo bo’ladi. Arrian asarlaridan ma’lumki,
miloddan avvalgi 329 yilda Marokandda Aleksandr Makedonskiy ittifoqchilik
munosabatlari o’rnatish uchun kelgan Xorazm shohi Farasmanni qabul qiladi.
Miloddan avvalgi III asr oxirida - miloddan avvalgi II asrda Buxoroda, Dovon
(Farg’ona)da, So’g’dda alohida mulklar shakllanadi. Ehtimolki, ayni shu davrda
keyinchalik tarkibiga deyarli butun O’rta Osiyodagi ikki daryo oralig’i kirgan
Qang’ davlati qaror topishi yuz bergan. Aleksandr vafotidan keyin diadoxlarning
shiddatli urushlaridan so’ng O’rta Osiyo janubi Salavkiylar saltanati (miloddan
avvalgi 310-250 yillar) tarkibiga kirgan. Biroq miloddan avvalgi III asrning
o’rtalaridayoq Salavkiylarning Baqtriyadagi satrapi Diodot metropoliyaga qarshi
qo’zg’olon ko’taradi va fanda Yunon-Baqtriya deb nom olgan mustaqil davlat
tashkil etadi . Yunon-Baqtriya podsholigi sak qabilalari (asiylar, pasinlar,
sakaravllar), so’ngra xunlarning zug’umi bilan Baqtriyaga kelgan yueji-
toxarlarning zarbalari ostida qulaydi. Yueji-toxarlar dastlab Shimoliy Baqtriyaga
(O’zbekistonning hozirgi Surxondaryo viloyati va Shimoliy Tojikiston)
joylashadilar, so’ngra esa Baqtrada (hozirgi Shimoliy Afg’onistondagi Balx)

poytaxtga asos solib butun Baqtriyani bosib oladilar. Ular alohida mustaqil
mulklardan iborat bo’lgan o’ziga xos konfederativ tipdagi davlat barpo etadilar.
Miloddan avvalgi II asrda O’rta Osiyodagi ikki daryo oralig’ida xuddi shunga
o’xshash Qang’ davlati shakllanadi. Ushbu davlat, Xouxanshuning ma’lumotlariga
kura, beshta mulkdan iborat bo’lgan. Ularning har biri o’z tangasini zarb etgan. Bu
ularning mustaqilligidan dalolat berardi. Beshinchi davr - miloddan avvalgi II
asrning ikkinchi yarmi - yangi eraning I asri boshi - mahalliy davlatlar: Qanr,
Xorazm podsholigi, Buxoro, So’g’d, Dovon mustahkamlanishi va yanada
rivojlanishi, Yuechji davlatining qaror topishi va uning hokimiyatining Gandxariga
qadar yoyilishi. Ushbu mulklarning deyarli har birida kumush yoki misdan
yasalgan tanga zarb qilingan (Dovon bundan mustasno). Mahalliy so’g’d, xorazm
yozuvlarining paydo bo’lishi tanga zarb qilish bilan birgalikda rivojlangan
davlatchilikning asosiy belgisi hisoblanar edi. Oltinchi davr - yangi miloddan
avvalgi I asrning boshi - milodning III asri birinchi yarmi - antik davrda mahalliy
davlatchilikning ravnaq topishi. O’zbekiston janubining konfederativ Yuechji
davlati asosida paydo bo’lgan qudratli Kushon imperiyasi tarkibiga kirishi. Ikki
daryo oralig’ida davlat tuzilmalarining mustahkamlanishi va yanada rivojlanishi.
Balkim Chochda yangi mulkchilik paydo bo’lishi va o’z mis tangasining zarb
qilishi. Xorazmda Afrigidlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi, bu yerda
sulolaviy boshqaruvning an’anaviyligi. Bu, jumladan, davlat ramzi bo’lgan
tanganing orqa tomonida otliq suvoriy tasviri berilishida ifodalangan. O’rta Osiyo
davlatlarida zarb qilingan davlat ramzi bo’lgan – tamg’a va sulola belgilarining
keng yoyilishi harbiy o’lka, Sharqiy O’rta yer mamlakatlari va Parfiya bilan
diplomatik aloqalarning keng avj olishi bilan birgalikda davlat hokimiyatining
barqaror va an’analarga ega bo’lgan xususiyatidan dalolat beradi. Miloddan
avvalgi II asrning ikkinchi yarmida Xan Xitoyi Chjai-Szyanning tashrifi tufayli
o’zi uchun harbiy o’lkani, ya’ni O’rta Osiyoni kashf etadi, miloddan avvalgi II asr
oxiridan boshlab esa O’rta Osiyo bilan Xitoy o’rtasida muntazam diplomatik va
savdo munosabatlari amalga oshiriladi. Sivilizatsiya tarixida birinchi marta G’arb
va Sharq mamlakatlarini birlashtirgan qit’alararo Buyuk Ipak yo’lining qaror
topishi ushbu munosabatlarning buyuk yakuni bo’ldi. Mahalliy antik davrda
(milodiy I asrda - milodiy II asrning birinchi yarmi) Shimoliy Baqtriya milodiy I
asrning birinchi yarmida yuechji urug’laridan birining dohiysi Kudzula Kadfiz
tomonidan asos solingan qudratli Kushon imperiyasi tarkibiga kirdi. Bu davrda
o’zida mustaqil davlatni ifodalagan So’g’d (O’zbekistonning Qashqadaryo va
Samarqand viloyatlari) ehtimolki, u ham yuechjilardan kelib chiqqan Girkod
sulolasi tomonidan boshqarilar edi25 . Xorazmda Afrigidlar hokimiyat tepasiga
kelgan va 700-800 yil davomida xukmronlik qilgan. Buxoro va Dovon (Farg’ona),
shuningdek, ehtimolki, Choch mustaqil davlatlar edi. Chochda (U-shu tipdagi xitoy
tanglaridan foydalanuvchi Dovondan tashqari) o’z tangalari zarb qilinganligi ham
shundan dalolat beradi. Transoksionning ushbu barcha mulklari Kang’ tarkibiga
kirganligi ham istisno emas.Milodiy III- asrlar O’rta Osiyo tarixida qadimgi buyuk

imperiyalar - Kushon va Parfiya imperiyalarining halokatga uchrashi, ko’plab
mayda mustaqil davlatlarning paydo bo’lishi, xionit va kidarit ko’chmanchi
qabilarning bostirib kirishi, qadimgi ijtimoiy formasiyaning yemirilishi,
iqtisodiyot, moddiy va ma’naviy madaniyatning muayyan darajada tushkunlikka
yuz tutishi bilan tavsiflanadi. Samarqand bunyod bo'lganidan beri u O'rta
Osiyoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida katta mavqega ega bo'lib keldi.
Shaharning Buyuk ipak yo'li chorrahasida joy- lashganligi, bu yerda qadimdan
hunarmandchilikning shoyi to'qish, mashhur Samarqand qog'ozi ishlab chiqarish,
kulolchilik, temirchilik, novvoylik, qandolatchilik, badiiy kashtachilik va boshqa
turlari hamda savdo-sotiq ishlarining rivojiga turtki bo'ldi. Samarqandda qadimdan
ravnaq topgan hunarmandchilik turlari mahalla-guzarlarning nomlarida saqlanib
qolgan. Masalan ―So'zangaron (igna tayyorlovchilar), ―Kamongaron (o'q-yoy ‖ ‖
tayyorlovchilar) va boshqa- lar hozirgi kungacha etib kelgan. Samarqand zaminida
mashhur donishmandlar, allomalar voyaga etgan, jumladan Mirzo Ulug'bek
Samarqandda munajjimlar maktabiga asos soldi, madrasa va rasadxonalar qurdi.
Uning atrofida butun bir ilmiy maskan – Ulug'bek akademiyasi tarkib topdi. Bu
akademiyada G'iyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi
mashhur olimlar etishib chiqdi. Ulug'bek akademiyasida amalga oshirilgan ishlar
jahon fan olamida tan olindi. Samarqand qadimiy tarixiy va me'moriy yodgorliklari
tufayli butun dunyo tan olgan haqiqiy muzey shahriga aylandi. Shu bois respublika
hukumati qarori bilan 1982 yilda Samarqandning Afrosiyob shahristoni, o'rta
asrlarda bunyod etilgan me'moriy yodgorliklar va XIX-XX asrlarda qurilgan
―Yangi shahar dagi binolar, tarix va o'lkashunoslik muzeylari asosida
‖
―Samarqand davlat birlashgan tarixiy-me'moriy muzey qo'riqxonasi tuzildi.
‖
O'sha yili shaharning tarixiy qismini muhofazalash chegaralari belgilandi.
Samarqandda 73 ta yirik tarixiy-me'moriy yodgorliklar mavjud bo'lib, ulardan:
Registon ansambli, Shohi Zinda ansambli, Amir Temur maqbarasi, Ulug'bek
rasadxonasi, Bibixonim jome masjidi, Ruhobod maqbarasi, Abdidarun majmuasi,
Hoja Ahror masjidi, Hazrati Xizr masjidi va boshqalar saqlangan. Sho'rolar davrida
shaharning yevropaliklar yashaydigan qismi obod qilindi, aholisi ham ko'chib
keluvchilar hisobiga ortib bordi. Eski shahar qismi esa o'z holicha tashlab qo'yildi,
ko'p me'moriy yodgorliklar qarovsiz qolib, xaroba holiga kelib qoldi. O'zbekiston
Prezidenti I.A. Karimov tashabbusi bilan Abu Mansur alMoturidiy as-Samarqandiy
dafn etilgan Chokardiza qabriston hududida Moturidiy yodgorlik majmui mozoriga
maqbara qurildi, qabriston obod etildi. Ko'hna va navqiron zaminda joylashgan va
ikkinchi Ka'ba nomini olgan Xartang qishlog'idagi Xoja Ismoil al-Buxoriy
manzilgohi etti iqlimdan kelayotgan odamlar uchun ziyoratgoh bo'lib qoldi.
Shahardagi tarixiy obidalar Xitoy, Hindiston, Yunoniston (Afina), Italiya (Rim)
yodgorliklari kabi o'zining go'zalligi, betakrorligi bilan e'tiborni o'ziga tortadi.
Bugun Samarqandga kelgan har qanday mehmon ayniqsa, xorijlik sayyoh, eng
avvalo Go'ri Amir maqbarasi ni ziyorat qiladi. Bibixonim, Hazrati Xizr tarixiy
obidalariga tashrif buyuradi. Ulug'bek, Tillaqori, Sherdor madrasalari qarshisida

qanchalik lol qolsa, Shohi Zinda yodgorlik majmuasi ziyoratida shunchalik
hayratga tushadi. Dunyo donishlari tomonidan ―”Insoniyat tafakkurining shoh
asari “ deya baholangan Shohi Zinda ansambli o'tgan davrlarda necha bor
toptalmadi, necha bor himoyaga olinmadi. Mustaqillik yillarida Shohi Zinda
gumbazlarida qayta nur jilolana boshladi. 2004 yilda Vazirlar Mahkamasining
―Shohi Zinda yodgorlik majmuasida qayta tiklash va obodonlashtirish ishlarini
tashkil etish to'g'risida gi qarori qabul qilingach esa uning umrboqiyligiga yana ‖
zamin yaratildi. Majmuadagi qadimiy obidalarni tiklash, qayta ta'mirlash, asl
holatiga qaytarish ishlariga respublikamizning barcha hududlaridagi tajribali
me'morlar jalb etildi. Tarixiy yozma manbalarda Samarqandning yoshi qadimiyligi
to’g’risida ma’lumotlar bor. Muha.mmad sh-Nasafiy «al-Qand fiy zikri ulamoi
Samarqand», Haydar as-Samarqandiy (12-a.) «Qandiyai Xurd», Abu Tohirxoja
Samarqandiy «Samariya», Xitoy tarixchisi Chjan Syan, yunon va rimlik tarixchilar
Arrian, Kursiy Ruf va b. ko’plab mualliflarning
Janubiy va G'arbiy So'g'dda madaniyat taraqqiyoti
Yuzlab mingyilliklarni o’z ichiga olgan insoniyat tarixida dastlabki davlatlar va
shaharlarning tashkil topishi, hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi,
yozuvning kelib chiqishi - nisbatan keyinroq sodir bo’lgan xodisalardir.
Davlatchilik jahon tarixida miloddan avvalgi IV ming yillikning oxirlarida vujudga
kelib, insoniyat rivojining so’nggi 5 ming yili bilan bog’lanadi. Qadimgi davlatlar
rivojining turli bosqichlariga, turli xususiyatlar va tarixiy qonuniyatlar xos bo’lgan.
Dastavval, ilk davlatlar ho’jalikning ishlab chiqaruvchi shakllari - dehqonchilik va
chorvachilik qayerda oldin rivoj topgan bo’lsa, o’sha yerda vujudga keldi. Ibtidoiy
tarixda aholining joylashuvi qarindosh-qarindoshlik aloqalari bilan belgalangan. U
yoki bu hududda faqat bitta urug’ a’zolari yashagan. Xo’jalikning ishlab
chiqaruvchi shakllari taraqqiyoti aholi joylashuvi xududlarining kengayishiga,
tashqi aloqalarning uzluksiz rivojlanishiga olib kelgan. Ishlab chiqarish zarurati va
boshqa iqtisodiy omillar shuni taqozo etgan. Shu tariqa aholining aralash
joylashuvi tarixi boshlanadi. Bunda bir hududda turli urug’ namoyondalari
yashaydigan bo’lgan. Jamiyatning yangi hududiy tashkiloti vujudga kelib, qon-
qarindosh urug’chilik jamoasi o’rniga hududiy qo’shnichilik jamoasi keladi . Bu
jamoalarning vakillari alohida qishloqlar, ekinzorlar va sug’orish tarmoqlari bilan
chegaralangan, ya’ni to’la o’zlashtirilgan va muttasil ho’jalik va ishlab chiqarish
maqsadlarida foydalanib kelingan voha-tumanlarda hayot kechirib, ichki va tashqi
munosabatlarining vazifalarini hal qilishda, birlashishga harakat qilganlar. Ishlab
chiqarish va ijtimoiy mehnat taqsimoti, tashqi harbiy bosqinlardan himoyalanish,
jamoadagi diniy urf-odatlarni bajarish kabi masalalar ijtimoiy mansablar va
boshqaruvning paydo bo’lishga asos soldi. O’zbek xalqi, O’rta Osiyo xalqlari va
ularning ajdodlari tarixida ilk davlatchilikning vujudga kelishi masalasini o’rganish
dolzarb vazifadir. Bu muammoni o’rganishda yozma va arxeologik manbalar ko’p
jihatdan yordam beradi. Davlat tuzumi vujudga kelishini yoritib beradigan asosiy
yozma manba «Avesto» va qadimgi dunyo mualliflari qoldirgan ma’lumotlardir.
O’rta Osiyoda ilk davlatchilik tuzumiga zamin yaratgan bronza davridaga Самарканд

2750. – Т., 2007.40
sug’orma dehqonchilik rivojlanishi va ixtisoslashgan xunarmandchilikdir O’rta
Osiyoda davlatchilik tuzumiga o’tish jarayoni faqat ichki sabablarga bog’liq
bo’lmay, Sharqdagi yuqori darajada rivojlangan an’anaviy tarixiy madaniy
aloqalarga ham bog’liq edi. Baqtriyadan topilgan yuqori sifatli oltin, kumush va
bronza buyumlari tashqi savdo va o’zaro aloqalarning rivojlanishidan dalolat
beradi. Qadimgi Sharq davlat markazlari bilan madaniy munosabatlari muammosi
dolzarb mavzu bo’lib, arxeologik ma’lumotlar o’zaro aloqalardagi mavjud
texnologik va iqtisodiy ta’sirni ko’rsatadi. Yaqingacha Old Osiyo davlatlarining
O’rta Osiyoga siyosiy yurishlarining boshlanishi ahamoniylar bilan bog’lanib
kelinardi. Ossuriyaning Baqtriyaga harbiy yurishlari haqida ma’lumotlar ayrim
tarixshunoslar tomonidan umuman rad etilgan. Xorazm, Baqtriya va Midiyaning
siyosiy aloqalari hali oxirigacha isbotlalmagan bo’lsa-da, bunday aloqalar bo’lishi
mumkin, deb hisoblanmoqda. Hozirgi paytda ossuriyaliklar bilan qalay konlari 22
mavjud bo’lgan O’rta Osiyo viloyatlari o’rtasidagi savdo aloqalari tadqiqotchilarni
shubhalantirmayapti va nihoyat Panj havzasidaga miloddan avvalgi IV-III ming
yilliklarga oid Xarappa madaniyati savdo makonlarining ochilishi yoki Surxon va
Balxob vohalaridagi miloddan avvalgi XI ming yillikka mansub o’troq
manzilgohlarning tarqalishi turli jamoalarning yangi yerlarni o’zlashtirish faoli-
yati bilan bog’langan. Arxeologik va yozma manbalarni o’rganish shuni
ko’rsatadiki, ilk temir davri Xorazm, Baqtriya, Marg’iyona va So’g’d
jamoalaridagi asosiy ishlab chiqaruvchi kuchlarni bir necha kichik oilalardan iborat
uy jamoalari (katta oila vakillari) tashkil etgan. Uy-qo’rg’onlar joylashuvining
tashqi belgilariyoq, uy-jamoalari aftidan ancha yirik xududiy qo’shni jamoalarni
tashkil qilganidan dalolat beradi. Boshqaruv tartibida katta oilalar (uy jamoasi)
boshliqlari yoki uy egalari, shuningdek, alohida qishloq qo’rg’onlarini
boshqaruvchi jamoalar katta ahamiyatga ega bo’lgan. Alohida uylar o’rtasidagi
qarindoshchilik munosabatlari kabi belgilar aftidan, ikkinchi darajali bo’lib borgan.
Bu shunda ko’rinadiki, har bir katta oila mumkin bo’lgan qarindoshchilik
aloqalariga qaramasdan, alohida uy-joyga, ishlab chiqarish qurollariga ega
bo’lishgan, o’zining qishloq ho’jaligi mahsulotlari va chorvalari bo’lgan yoki
o’zini iqtisod jihatidan ta’minlay oladigan ho’jalikni aks ettirgan. Katta oilali
jamoalar shakli jamoa ishlab chiqarishi va ho’jalik harakatiga muvofiq edi.
Ma’lumki, u jamoani iqtisodiy jihatdan mustahkamlanishiga olib keldi. G’arb
ilmiy adabiyotlarida «yo’lboshchi-boshliqlar jamiyati» degan tushuncha
qo’llaniladi va davlat tizimiga o’tish bosqichlaridan biri «chifdom» deb ataladi.
Tadqiqotchilar fikriga ko’ra, «chifdom» tushunchasi davlat darajasiga
ko’tarilmagan jamiyat tashkilotini aks ettiradi. Bu bosqichda yo’lboshchilar
jamoani o’z qo’llari ostida birlashtirib, ishlab chiqarishni nazorat qilganlar.
Ijtimoiy mansablarni egallash, jamoa ishlab chiqarish ishlari va ijtimoiy mehnat
taqsimoti bilan bog’liq bo’lgan. Boshqaruv faoliyat zarurati ishlab chiqarishni
tashkillashtirishda, ishlab chiqarish jarayonini nazorat qilish va jamoa mahsulotini
taqsimlashda, shu ishlar bilan maxsus shug’ullanuvchi ayrim shaxslarni yuzaga
chiqardi. Shu tarzda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar taraqqiyoti jamiyatda o’z
obro’- e’tiboriga ega va ijtimoiy ishlab chiqarish bilan doimiy shug’ullanmaydigan

ijtimoiy va ho’jalik hayotini nazorat qiladigan va boshqaradigan shaxslarning
saralanishiga olib kelgan. Ammo bu kishilar na quldor, na ezuvchi ham 43
bo’lmaganlar. Bunday odamlarning saralanishiga ularning shaxsiy ahloqiy
hislatlari, bilim va nufuzlari sabab bo’lgan. Shu asosda» ishlab chiqarish
faoliyatidan tashkiliy - boshqaruv faoliyati ajralib chiqqan. Rahbar-
yo’lboshchining nufuzi yuqori bo’lsada, jamiyatdagi ishlab chiqarish jarayoni
boshqaruv yutuqlariga asoslangan ijtimoiy hokimiyat hali siyosiy davlat maqomi
darajasiga yetamagan ijtimoiy tashkilot turini o’zida ifoda etgan. Bunday tashkilot
boshqaruvchisi lavozimini bajaruvchi shaxslar bu lavozim evaziga moddiy
rag’batlantirilganlar. Moddiy boyliklarni taqsimlash va jamoa mahsulotidan
olinadigan ulush bunday kishilarning jamiyatdagi o’rni va amaliga bog’liq bo’lgan.
Shunday qilib, yo’lboshchi rahbarning dastlabki ijtimoiy foydali faoliyati kasbiy
boshqaruvchilikka aylandi. Shu tariqa ilk davlatchilikka o’tish jarayoni
boshlangan. Ikkinchi bosqich jamoaning o’zini-o’zi boshqaruv muassasalarini
yo’lboshchi hokimiyatiga to’la bo’ysundirilishi bilan bog’lanadi va shunda jamoa
a’zolarining ichki va tashqi, o’zaro aloqalarining huquqiy tartibotining zarurati
yanada rivoj topib, takomillashadi. Bu holat davlatning turli vazifalarini huquqiy
tartibga solib, hokimiyatni huquqiy jihatdan rasmiylashtiradi. Aytilganlardan
shunday xulosaga kelindiki, qadimgi Sharqning ilk davlatlari tarixi dastlab
jamiyatning qullar va quldorlarga bo’linishidan boshlanmagan. Ushbu jarayonning
muhim omillaridan biri mulkiy tabaqalanish bo’lmasdan, sinfiy qarama-
qarshilikning aloqasi bo’lmagan jamiyatning ijtimoiy-amaliy vazifalar jihatidan
bo’linishidir. Bu xol, eng avvalo, iqtisodiy, harbiy va diniy omillarga bog’liq
bo’lgan. Davlatchilikning asoslari siyosiy institutlar shakllangandan keyingi
chuqur ijtimoiy tabaqalanish jarayoni boshlangani bilan bog’lanadi. Ilk
davlatlarning ishlab chiqaruvchilik hayotida ozod jamoa a’zolarining mehnati
muhim o’rin tutadi. Aholi sonining o’sishi hamda yangi aholi joylasha oladigan
xududlarga, bo’z yerlar va chorva uchun yaylov, ma’danlarga boy manbalarga ega
bo’lish ehtiyoji katta yo kichik urushlarga sabab bo’lgan. Doimiy harbiy
to’qnashuvlar sharoitida ba’zi davlatlar tor-mor keltirilib, boshqalari kuchaygan.
Sanoqsiz asirlar va xonavayron bo’lgan jamoa a’zolari qullikka tushganlar. Ular
mehnatidan ishlab chiqarish maqsadlarida keng foydalanilgan. Shu tarzda tarixda
qadimgi Misr, Ossuriyadek o’rtamiyona xududga ega davlatlar va keyinchalik
yirik, dunyoviy miqyosdagi Ahamoniylar saltanatidek davlatlar vujudga kelgan.
Shuning uchun ham ilk davlatlarning tarixi - bu dastlabki bosqinchilik urushlari
tarixidir, bu quldorlik deb ataluvchi qadimgi davlatlar tarixidir, chunki ularning
hukmdorlari ko’pdan ko’p viloyatlar va xalqlarni o’ziga bo’ysundirishni maqsad
qilib, kuchsiz va himoyaga muxtojlarni talab, qulga aylantirar edilar. Tarixiy
ma’lumotlarga ko’ra, ilk temir davrida O’rta Osiyo janubidagi jamoalarda «uy
egasi», «qishloq oqsoqoli», «oqsoqollar kengashi», «tuman hokimi» kabi
mansablar mavjud edi. Ijtimoiy tuzumning bu pog’onasi ilk davlatchilikning eng
yuqori darajasi bo’lib, u jamoalarning ijtimoiy hayotida obro’-e’tiborini, o’z
ahamiyatini saqlab qoldi. Uy-qo’rg’on egasi o’z avlodlariga ham ta’sirini
o’tkazgan. Keyinchalik ular o’z haq-huquqlarini mustahkamlashga harakat
qilganlar. Jamoa uchun tashkiliy boshqaruv keng ko’lamdagi qurilish, sug’orish va

dehqonchilik ishlarini tashkil etish paytida zarur edi. Yo’lboshchihokimlarning
boshqalardan ajralib turishiga qadimgi shaharlarning ichki qal’asida ularning
alohida joylashgan saroy qo’rg’onlari ham guvoh bo’ladi. Bu hokimiyat tashqi
harbiy bosqinlardan himoyalanish, shahar va qishloqlar xududini muhofaza qilish,
ijtimoiy hayotni, shuningdek, qurilish, hunarmandchilik va sug’orish ishlarini
tashkil etib, jamoaning ichki va tashqi munosabatlarini boshqarib turgan. Qadimgi
tuman va viloyatlar, shahar markazlarining ahamiyati ayniqsa harbiy to’qnashuvlar
paytida oshib, shahar xududidan tuman aholisi uchun boshpana, ijtimoiy mulkning
asosini tashkil etuvchi chorva podalari uchun pana joy sifatida foydalanilgan.
Hokimiyatga shahar jamoasi va uning atrofidagi uy-qo’rg’onlar jamoalarining
vakillari ham bo’ysunishi lozim edi. Uy-qo’rg’on egalari oiladaga va jamoadaga
ish yurituvchilar sifatida an’anaviy qishloq xo’jalik shakllarini rivojlantirish, oziq-
ovqat mahsulotlarini ko’paytirish maqsadida turli munosabatlarni boshqarib
turganlar hamda uning haqhuquqlari ancha yuqori bo’lgan. Bu ijtimoiy tuzumda
ayrim guruhlar dehqonchilik ho’jaligi bilan mashg’ul bo’lganlar. Shuningdek, uy
chorvachiliga bilan shug’ullanuvchilar, ixtisoslashgan hunarmandchilik, qurilish
ishlari, umuman, ishlab chiqaruvchilar bor edi. Undan tashqari, ishlab chiqarish
jarayonida band bo’lmagan yoki ho’jalik ishlari bilan kamdan-kam shug’ullangan
shaxslar mavjud bo’lgan. Bu toifaga uy-qo’rg’on egalari, jamoa oqsoqollari, diniy
arboblar, tuman va viloyat hokimi kabilar kiradi. Ularning barchasi jamiyat ishlab
chiqarish tartibi va hayotidagi tutgan o’rni bilan farqlanganlar. O’rta Osiyo va
O’zbekistonda ilk davlatlar dehqonchilik iqtisodi, ixtisoslangan hunarmandchilik
ajralib chiqishi tufayli shakllangan shahar markazlari asosida paydo bo’lgan.
Arxeologik ma’lumotlar masalaning muhim ijtimoiy-siyosiy muammolarini
yoritishga imkoniyat yaratadi . O’tgan asr oxiri va asrimiz boshlarida
«Avesto»dagi ma’lumotlar O’rta Osiyo viloyatlarining Aryoshayyona bo’yicha
birlashmasi, Gekatey va Gerodot asarlaridan kelib chiqqan «Katta Xorazm»
masalasi, shuningdek Ktesiyning qadimgi Baqtriya podsholigiga haqidagi
ma’lumotlari O’rta Osiyo va O’zbekiston xududidaga ilk davlatlar tarixini
o’rganish uchun asos bo’lib hizmat qildi. O’zbek xalqi va uning ajdodlari
davlatchilik tarixi turli o’troq dehqonchilik viloyatlari tarixi bilan boshanadi.
Qadimga Xorazm davlati shular jumlasidadir. Ahamoniylardan oldingi davrda
Xorazmda kuchli davlat vujudga kelgan. Xorazmda miloddan avvalgi VII-VI asrga
mansub katta-katta sug’orish inshootlarining izlari topib tekshirilgan.
Amudaryoning o’rta va quyi oqimi yerlarida joylashgan Xorazm davlati hududidan
miloddan avvalgi VII asrning oxiri V asrga oid ko’pdan-ko’p uy-qo’rg’onlar,
qishloq va shahar harobalari topib tekshirilgan. Qadimgi Xorazm shahar
markazlaridan biri Ko’zaliqir mudofaa devorlarining tuzilishi bilan Baqtriyadagi
Qiziltepa shahar devorlarining tuzilishida ancha o’xshashliklar topildi. Topib
tekishrilgan moddiy manbalar ilktemir davridaga Xorazm, Marshyona,
So’g’diyona va Baqtriyada bir-biriga yaqin madaniyatlar rivoj topgani haqida
dalolat beradi. Baqtriya davlatning rivoj topishi sanasini miloddan avvalgi 700-540
yillar bilan bog’lash mumkin. Yanada qadimgiroq ma’lumotlar, ya’ni miloddan
avvalgi IX-VIII asrlarga oid arxeologik manbalar yirik Baqtriya davlati haqidagi
ma’lumotlarni tasdiqlamaydi. Bu davrga oid qadimgi Baqtriyaning eng katta

manzilgohlari egallagan maydoni 2 gektardan ziyod emas, ularning mudofaa
devorlari yoki hunarmandchilik ishlab chiqarish qoldiqlari topilmagan. Shu davrga
oid Baqtriya hududida mustahkamlangan yirik qal’alar bo’lmagan. Miloddan
avvalgi IX-VIII asrlarda O’rta Osiyo tuprog’ida dastlabki kichik davlatlar va
harbiy siyosiy birlashmalar paydo bo’lgan. Ktesiyning «Persika» asarida qadimgi
Baqtriya davlati haqida, turli-tuman istehkomlar va qal’alar to’g’risida, davlatning
axolisi ko’p sonli bo’lganligi haqida, Ossuriya podshosi Nin va Baqtriya podshosi
Oksiart urushlari haqida va boshqa ma’lumotlar keltirilgan. Keyinga yillarda
Baqtriya tuprog’ida o’tkazilgan arxeologik qazishlar natijasida topib tekshirilgan
dastlabki shahar va qal’alarning moddiy manbalari uzoq o’tmish tarixiy
voqealaridan dalolat beradi. Miloddan avvalgi VII-VI asrlarda Baqtriyada
dehqonchilik ho’jaligi, hunarmandchilik va savdo yuksak darajada rivojlangan.
Ishlab chiqaruvchi kuchlarning o’sishi xususiy mulkchilik va ayirboshlashni
keltirib chiqargan, homashyo va hunarmandchilik buyumlari savdo bronzadavriga
oid qatlamlar ushbu vohada mavjud bo’lgan va ular yanada chuqurroqda
joylashgan degan ilmiy taxminlar mavjud. Bizga ma’lum bo’lgan Qarshi
vohasining tarixi ilk temir asrlaridan boshlanadi. Bu davrda mil. avv. II asr oxiri va
I asr boshlarida O’rta Osiyo tarix sahnasida yangi etnomadaniy jarayon boshlanadi.
Cho’l hududlarida qorasuq qabilasining madaniy an’analariga rioya etuvchilar
tarqaladi, Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Qashqadaryo daryolarining yuqori va
quyi hududlarida qadimgi va o’rta asrlardan ma’lum bo’lgan o’rta osiyoning asosiy
tarixiy-madaniy jarayonlari shakllandi. Bu davrda Baqtriya, Marv, So’g’d, Xorazm
va Markaziy Osiyoning boshqa qadimgi etnomadaniy toponimlari shakllandi. Yirik
dehqonchilik vohalari rivojlandi va ularning markaziy hududlari himoya devorlari
bilan o’raldi. Mil. avv. I ming yillikka oid sopol buyumlari janubdan shimolgacha
keng tarqalgan edi. Qashqadaryo vohasi kulolchilik buyumlari baqtriya uslubi
bajarilgan. Samarqanddagi Afrosiyob va Ko’ktepa so’nggi yillarda olib borilgan
arxeologik qazishmalar davomida esa, bu erda burg’uliq uslubidagi sirdaryoning
o’ng qirg’og’i madaniyatiga yaqin kulolchilik buyumlari kompleksi topildi. Ilk
temir asrlariga oid Naxshab va Qarshi vohasida topilgan qadimgi buyumlar
erqo’rg’on shahrining ichki qatlamidan topildi. Bu davrga oid oz miqdorda
topilgan idishlar orasida qizil fonga qo’l bilan yozilgan va idishlarni suvda yuvsa
yuvilib ketadigan yorqin fonga qizil bo’yoq bilan yozilgan bezaklar mavjud31 .
Shunday qilib, so’g’dning ilk temir madaniyati kelib chiqishi, Aleksandr
Makedonskiy davrida Amudaryodan Sirdaryogacha meridional yo’nalishda
tarqalgan bo’lib, geterogen rivojlanish xususiyatiga ega. So’g’dning ilk voha va
shaharlari barpo etilishi davrida aleksandargacha yarim ming yil avval zarafshon
vohasidagi shahar tipidagi qadimgi madaniyat o’choqlari sirdaryoning o’rta oqimi
bilan bog’liq edi. Bu esa Qashqadaryo vohasining moddiy madaniyati o’rta va
yuqori oqimdagi Baqtriya va Marvning ilk shahar madaniyatlari bilan genetik
bog’langanligidan dalolat beradi.

XULOSA
Qadimgi So’g’d tarixi haqidagi bilim va ma'lumotlar, tarixiy dalillar uzoq yillar
mobaynida to'plangan. Ularning aksariyati qadimiy Sharq va G'arb manbalariga,
XIX-XX asr boshlaridagi sayyohlarining ma'lumotlariga asoslangan. XIX asrning
80-yillaridan boshlab So’g’d hududida olib borilgan keng miqyosli arxeologik
tadqiqotlar bu shaharning qadimiy va ilk o'rta asrlar tarixi, madaniyatini butunlay
yangicha yoritish, uning shakllanish va rivojlanish tadrijini kuzatish imkonini
berdi. Arxeologik tadqiqotlar jarayonida So’g’d haqidagi yozma manbalarda
keltirilgan ma'lumotlar bilan arxeologik topilmalar qiyoslanib, quyidagicha
xulosaga kelindi. So'g'd tamadduni Zarafshon va Qashqadaryo daryolari
oralig’ida vujudga kelgan O’rta Osiyodagi madaniyat o'choqlaridan biri bo'lgan
hamda ko'p asrlik taraqqiyot yo'lini bosib o'tdi. Zarafshon daryosining yuqori
oqimidagi dastlabki manzilgohlar tosh davridayoq vujudga kelib, bu yerda
qadimdan insonlar yashay boshlaganligini mintaqada olib borilgan arxeologik
tadqiqotlar tasdiqlaydi. Mil. avv. IX-VIII asrlardan ilk shaharsozlikka xos bo’lgan
xususiyatlarni o’zida jam qilgan va qadimiy tarixiy manbalarda viloyat yoki shahar
nomlari bilan kirgan, baland mudofaa devori va keng xandaq bilan o'rab olinadi
(bu xil manzilgohlar mil. avv. I ming yillik boshidan O'rta Osiyoning dehqonchilik
qilinadigan viloyatlariga xosdir). Umumso’g’d madaniyati deb atalgan madaniyat
yaratgan qadimiy so’g’diylar hozirgi uch viloyat hududida – Samarqand (Markaziy
So’g’d), Qashqadaryo (Janubiy So’g’d), Buxoro (G’arbiy So’g’d) da o'zaro
birlashib va to'xtovsiz taraqqiy etib borib, o’z davrida kattagina tarixiy viloyatga
aylangan. So’g’dning Buyuk ipak yo'li chorrahasida joylashganligi ilk davrlardan
boshlab hunarmandchilik tarmoqlari (kulolchilik, temirchilik, misgarlik, zargarlik,
zardo'zlik, shishasozlik, kandakorlik, badiiy kashtachilik va h.k.) va savdo-sotiq
ishlarining rivojlanishiga turtki bo'ldi. Bitiruv malakaviy ishining asosiy qismida
fikr yuritganimiz So’g’d hududidagi arxeologik yodgorliklarda olib borilgan
izlanishlardan kelib chiqib ulardagi shaharsozlik madaniyatining rivojlanish
bosqichi turlicha va yashash davri turlichadir. Samarqandda shahar hayoti birgina
Afrosiyob (shuningdek Ko’ktepa) da kechgan bo’lsa, Qashqadaryo hududida ikkita
– Nautaka va Naxshabda, Buxoroda Poykent va Varaxsha hududida
kechgan.Tadqiqotlar jarayonida topilgan numizmatik topilmalar Yunon-baqtr
hukmdorlari davridan ularning tangalariga taqlid qilib ishlangan, shuningdek
Girkod tangalari muomalada bo'lganligini tasdiqladi. Arablar istilosi natijasida
asrlar davomida yaratilgan umumso’g’d madaniyati butunlay yo’q qilindi.
Shunday qilib, ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan umumso’g’d madaniyati nafaqat
O'zbekiston, balki butun O’rta Osiyoning qadimgi madaniyati xazinasi durdonasi
sifatida tarixda qoldi. Bu madaniy merosini o'rganish va ularni himoyalash
masalalari bilan bugungi kunda keng ko'lamli tadbirlar olib borilmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Mirziyoyev Sh. M. “Eekin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz”.
2. Karimov I.A. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q” . –T., O'zbekiston, 1999.
3. Karimov I.A. “Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch”. – T., 2008.
4. Azamat Ziyo. “O’zbbek davlatchiligi tarixi”. – T., 2001.
5. Eshov B. “Qadimgi O’rta Osiyo shaharlari tarixi”. – T., 2006.
6. Karimov Sh., “Shamsutdinov R. Vatan tarixi”. – T., 1997.
7. Muhammadjonov A. “Qadimgi Buxoro”. – T., 2002.
8. Rtveladze E.V. “O`bekistonning tarixiy o`tmishi”. – T., 2009.
10. Исамиддинов М.Х. “Истоки городской культуры Самаркандского Согда”.
– Т., 2002.
11. “Самарканд 2750". – Т., 2007
Internet saytlari
1. www.google.uz
2. www.ziyonet.uz
3. www.wikipediya.uz
4. www.ziyo.uz
5. www.arxeologiya.uz
6. www.istorya.ru
7. www.history.ru

Jahon madaniyati tizimida o‘zbekiston arxeologiya yutuqlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish