Jahon mamlakatlarining davlat tuzumlari - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	75.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Jahon mamlakatlarining davlat tuzumlari

Купить

MAVZU: JAHON MAMLAKATLARINING DAVLAT TUZUMLARI
REJA:
KIRISH
I BOB DAVLAT TUZUMINING NAZARIY ASOSLARI
1.1 Davlat tuzumining mintaqalar bo’yicha o’zgarib borishi
1.2 Davlat boshqaruv shakillari
1.3 Davlat tuzilishi shakillari
II BOB JAHON MAMLAKATLARIDA DAVLAT TUZUMLARI TASNIFI
2.1 Monarxiyalar (mutloq va konstitutsiyaviy monarxiya)
2.2 Respublika boshqaruv shakillari
2.3 Davlat tuzumining hududiy tuzilishi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Hozirgi dunyoda davlat tuzumi har bir mamlakatning siyosiy tizimi,
boshqaruv shakli va hududiy tuzilishini belgilab beruvchi muhim omil hisoblanadi.
Dunyo miqyosida davlatlarning boshqaruv shakllari turlicha bo‘lib, ular tarixiy,
siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy omillar ta’sirida shakllangan. Bugungi globalizatsiya
sharoitida davlat tuzumining mohiyatini o‘rganish, turli mamlakatlarda uning
qanday shakllanganligini va rivojlanganligini tahlil qilish dolzarb masala bo‘lib
qolmoqda.
Kurs ishining dolzarbligi shundaki, har bir davlat o‘zining boshqaruv
shakliga ega bo‘lib, u mamlakatning siyosiy barqarorligi va rivojlanish
strategiyasini belgilaydi. Davlat tuzumining turli shakllarini o‘rganish nafaqat
huquqiy va siyosiy jihatdan ahamiyatli, balki mamlakatlarning iqtisodiy
taraqqiyoti, ichki barqarorligi va xalqaro maydondagi mavqeini tushunishda ham
muhimdir. Shuningdek, jahon tajribasini o‘rganish orqali davlat boshqaruvining
samarali modellarini aniqlash va ularni boshqa mamlakatlar uchun tavsiya qilish
imkoniyati mavjud.
Turli mintaqalarda davlat boshqaruvining rivojlanishi, monarxiyadan
respublika boshqaruv shakllariga o‘tish jarayonlari, federativ va unitar davlat
tuzilmalarining farqlari, shuningdek, demokratiya va avtoritar boshqaruv
tizimlarining ta’siri ushbu mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi. Ayniqsa,
zamonaviy siyosiy jarayonlar, davlat tuzumlarining o‘zgarishi va yangi modellar
shakllanishi ushbu tadqiqotning ahamiyatini oshiradi.
Mazkur kurs ishining obyekti – jahon mamlakatlarining davlat boshqaruv
shakllari va davlat tuzilishining umumiy tamoyillari hisoblanadi.
Mazkur kurs ishining predmeti – davlat boshqaruvining turli shakllari
(monarxiyalar, respublikalar) hamda davlat tuzilishining hududiy jihatdan
shakllanishi (unitar, federativ va konfederativ tuzilishlar) hisoblanadi.
Ushbu kurs ishining maqsadi – jahon mamlakatlarining davlat
tuzumlarini tahlil qilish, ularning boshqaruv shakllarini tavsiflash va turli
mintaqalardagi o‘zgarishlarni o‘rganishdan iborat. Tadqiqot jarayonida turli davlat
3

boshqaruv tizimlarining afzallik va kamchiliklarini aniqlash, ularning
barqarorlikka ta’sirini o‘rganish ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
 Davlat tuzumi tushunchasining nazariy asoslarini o‘rganish
 Davlat boshqaruv shakllari va davlat tuzilishi haqida asosiy nazariy
qarashlarni tahlil qilish.
 Davlat boshqaruv shakllarining tarixiy rivojlanish bosqichlarini o‘rganish.
 Mintaqalar bo‘yicha davlat boshqaruv shakllarining o‘zgarish jarayonlarini
tahlil qilish
 Yevropa, Osiyo, Afrika va Amerika qit’asidagi boshqaruv shakllarining
o‘zgarish tendensiyalarini o‘rganish.
 Davlat boshqaruv shaklining mamlakat taraqqiyotiga ta’sirini baholash.
 Jahon mamlakatlarida mavjud davlat boshqaruv shakllarining tasnifini tuzish
 Monarxiya va respublika boshqaruv shakllarini solishtirish va ularning
o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash.
 Mutlaq va konstitutsiyaviy monarxiyalarni o‘rganish.
 Parlamentar va prezidentlik respublikalarining afzallik va kamchiliklarini
aniqlash.
 Davlat boshqaruvining hududiy jihatdan shakllanishini o‘rganish
 Unitar, federativ va konfederativ davlatlarning taqqosiy tahlilini o‘tkazish.
 Federal tizimning davlat boshqaruvidagi o‘rni va uning iqtisodiy ta’sirini
o‘rganish.
 Davlat tuzilishining mamlakat ichki siyosati va xalqaro munosabatlarga
ta’sirini baholash.
 Davlat boshqaruvining zamonaviy tamoyillarini tahlil qilish
 Demokratik va avtoritar boshqaruv modellarining ta’sirini o‘rganish.
 XXI asrda davlat boshqaruvida yuz berayotgan tendensiyalarni tahlil qilish.
Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu kurs ishi davomida quyidagi tadqiqot
uslublaridan foydalaniladi:
4

Tarixiy yondashuv – davlat boshqaruvining tarixiy rivojlanishini tahlil
qilish uchun.
Qiyosiy tahlil – turli davlat boshqaruv shakllarining farqlari va
o‘xshashliklarini aniqlash uchun.
Tahliliy metod – davlat boshqaruvi tizimining siyosiy va iqtisodiy
barqarorlikka ta’sirini o‘rganish uchun.
Statistik metod – davlat boshqaruv shakllarining samaradorligini baholash
uchun tegishli ma’lumotlar va statistik ko‘rsatkichlardan foydalanish.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati, Mazkur kurs ishi
davlatshunoslik, siyosatshunoslik va huquqshunoslik fanlariga oid dolzarb
mavzularni qamrab olgan bo‘lib, uning nazariy ahamiyati davlat boshqaruv
shakllarining ilmiy asoslarini chuqur o‘rganish bilan bog‘liq.
Amaliy ahamiyati esa shundan iboratki, bu ish turli davlatlarning
boshqaruv shakllarini tahlil qilish orqali davlat tuzumining afzallik va
kamchiliklarini tushunishga yordam beradi. Natijalar siyosatshunoslar,
huquqshunoslar va davlat boshqaruvi sohasidagi mutaxassislar uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, mazkur tadqiqot davlat boshqaruvining zamonaviy
modellarini shakllantirish va samarali boshqaruv tizimlarini yaratishda ilmiy asos
sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Ushbu kurs ishining natijalari jahon mamlakatlarining davlat boshqaruv
shakllarini chuqur tahlil qilish, ularning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy barqarorlikka
ta’sirini baholash hamda kelajakda davlat boshqaruvi sohasida amalga oshirilishi
mumkin bo‘lgan islohotlarni tavsiflash imkonini beradi.
Shunday qilib, davlat tuzumlarini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki amaliy
jihatdan ham muhim bo‘lib, jahon davlatlarining siyosiy va iqtisodiy rivojlanishida
katta rol o‘ynaydi.
5

I BOB DAVLAT TUZUMINING NAZARIY ASOSLARI
1.1 Davlat tuzumining mintaqalar bo’yicha o’zgarib borishi
Avvalo, davlat boshqaruvi shakli atamasini aniqlashtirib olsak,davlatning
boshqaruv shakli boshqaruv idoralarini, oliy organlarini shakllantiradigan va
tashkil etadigan, shuningdek, bu organlarning aholi bilan munosabatlarini belgilab
beradigan qism. Xususan, davlat boshqaruvi shakli mazmuniga davlat rahbarlari
bo’lgan prezident yoki monarxning huquqiy maqomi bilan bog’liq bo’lgan
masalalarni ham keltirib o’tishimiz mumkin.
Davlatlar boshqaruv shakliga ko’ra ikkita turga ajratiladi, bular respublika
va monarxiya deb ataladi.
Respublika tushunchasiga kengroq ta’rif bersak, bu so’z lotinchadan
olingan bo’lib umumxalq, xalq ishi degan ma’nolarni beradi. Davlat rahbari
prezident aholi tomonidan ovoz berish yo’li orqali saylanadi, fuqarolarning shaxsiy
huquqlari qolaversa, siyosiy huquqlari bo’ladi. Davlatlarning respublika boshqaruv
shaklida oliy hokimiyat organlari, davlat boshlig’I ma’lum muddatga saylanadi, bu
boshqaruvning asosiy belgilaridan biri. Bundan tashqari, fuqarolar erkinligini,
ularning huquqlarini davlat o’z himoyasiga olishi, qonunda belgilangan normalarga
amalga qilinishi ham kiradi.
Respublikalar ham o’z o’rnida bir qancha turlarga bo’linadi. Jumladan,
parlamentar, prezidentlik va aralash respublika turlari bor.
Parlamentar respublikalarga Germaniya, Italiya, Latviya,Avstriya va yana
bir qancha mamlakatlar misol bo’la oladi. Bu davlatlar parlament boshqaruv
tizimida faoliyat yuritadi va ijro hokimiyati ham o’z qonuniyligini qonun
chiqaruvchi organdan oladi va uning oldida javobgar bo’ladi.
Prezidentlik respublikalari bu turdagi respublikalarda prezident ma’lum
muddatga xalq tomonidan saylanadi va davlat rahbari bo’lgan prezident tomonidan
hukumat shakllantiriladi. Turkiya, Braziliya, Argentina, AQSH,Rossiya davlatlari
va yana bir qancha davlatlar prezidentlik respublikalari hisoblanadi.
6

Aralash tipdagi respublikalarga misol bo’la olishi mumkin, Fransiya,
Finlandiya va Portugaliya davlatlari. Bunda parlamentar va prezidentlik respublika
turlarining xususiyat va belgilari aralash bo’ladi. Davlat rahbari prezident bo’lsa
ham, asosan mamlakat bosh vazir tomonidan boshqariladi.
Endi esa navbat monarxiyaga, monarxiya ham lotincha so’z bo’lib ,
yakkahukmronlik degan ma’noni anglatadi. Va hokimiyat meros orqali avloddan
avlodga qoldiriladi. Monarx hokimiyati muqaddas va daxlsiz hisoblanadi.
Monarxiya boshqaruv shaklining ham bir nechta ko’rinishlari bor. Misol
uchun, mutlaq monarxiya ya’ni absolyut monarxiya deb ham ataladi. Bu turdagi
monarxiyada monarx butun hokimiyatni o’z qo’liga olgan bo’ladi va hokimiyati
cheklanmagan bo’ladi. Keyingisi esa cheklangan yoki konstitutsion monarxiya.
Bugungi vaqtda bu davlatlarga Buyuk Britaniya, Daniya, Ispaniya mamlakatlari
kiradi. Monarxning hokimiyati ham cheksiz bo’lmaydi, aksincha, uning huquqiy
maqomi konstitutsiya orqali chegaralangan bo’ladi.
Aralash monarxiyada ijro hokimiyatiga boshchilik qiluvchi shaxs monarx
hisoblanadi. Parlament esa qonunchilik hokimiyatiga boshchilik qiladi va oxirgisi,
teokratik monarxiya hukm suruvchi davlatlarda esa monarx ham dunyoviy ham
diniy hokimiyat egasi hisoblanadi. 1
Mamlakatlarning davlat tuzumi asosan ikki xil, yani monarxiya va
rеspublika shaklida bo’ladi. Monarxiya davlat tuzumining eng qadimgi shakli
bo’lib, u oliy davlat hokimiyatining yakka bir shaxsga monarxga (podshoh, qirol,
shoh, amir, sulton va x.h.) bo’ysunishini bildiradi. O’z navbatida monarxiyaning
ham turli ko’rinishlari mavjud, Masalan, mutlaq monarxiyada davlat boshlig’ining
roli chеklanmagan va unga barcha oliy mansablar taalluqli bo’ladi, davlat
rahbarligi avloddan-avlodga mеros sifatida o’tib boradi (Birlashgan Arab Amirligi,
Qatar, Oman, o’tmishda Rossiya va b.).
Chеklangan monarxiyada davlat boshlig’ining funktsiyasi konstitutsiya
yoki parlamеnt orqali chеklangan. Masalan, Shvеtsiya konstitutsion monarxiya,
1
file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/ilm-fan+3128.pdf
7

Buyuk Britaniya esa parlamеnt monarxiya tuzumiga ega (bu mamlakatda asosiy
vazifani prеmеrministr bajaradi).
Yuqoridagilardan tashqari, monarxiyaning mutloq tеokratik (“tеo”-xudo,
din) shakli ham mavjud. Bunday tipdagi mamlakatlarda (Vatikan, Saudiya
Arabistoni, Brunеy) davlat rahbari ayni vaqtda diniy boshliq hisoblanadi.
Vatikanda monarx Rim Papasi, Saudiya Arabistoni esa barcha rahbarlik (prеmеr
ministr, Oliy sudya, Oliy qo’mondon va hokazo) faqat yakkayu-yagona qirolga
bo’ysunadi.
Davlat tuzumining rеspublika shakli ham ancha qadimiy (San-Marino
Rеspublikasi 301 yilda tashkil topgan). Rеspublika ham o’z navbatida prеzidеntva
parlamеnt rеspublikasi shaklida bo’ladi. Birinchisida, saylangan prеzidеnt ayni
vaqtda davlat va hokimiyat boshlig’idir; u hatto parlamеntni oldindan tarqatib
yuborish huquqiga ham ega. Rеspublikaning bunday ko’rinishi AQSh, Braziliya,
O’zbеkiston, Qozog’iston va boshqa davlatlarda amal qiladi.
Parlamеntar rеspublikada prеzidеnt huquqi biroz chеklangan bo’lib, unda
hokimiyat parlamеntga shaklan bo’ysunsada, u amalda asosiy boshqaruvchi shaxs
hisoblanadi (Gеrmaniya Fеdеrativ Rеspublikasi, Malayziya, Hindiston, Avstriya,
Polsha, Italiya va b). 2
«Mоnarхiya» so’zi yunоnchada «yakka hоkimlik» ma’nоsini bildiradi.
Mоnarхiya оliy hоkimiyat yakka hоkim — davlat bоshlig’ining qo’lida bo’lgan va
bu hоkimiyat mеrоs qilib bеriladigan davlat bоshqaruvi shaklidir.
2
«Siyosiy geografiya va tashqi iqtisodiy aloqalar» Fanidan O`quv- uslubiy majmua Urganch-2023
8

1.1.1 – rasm Dunyoda monarxiya davlatlarining joylshuvi
Mоnarхiyaning asоsiy bеlgilari quyidagilardan ibоrat:
1) mоnarх davlatni shaхsiylashtiradi, tashqi va ichki siyosatda davlat
bоshlig’i sifatida maydоnga chiqadi;
2) mоnarх davlatni yakka o’zi bоshqaradi;
3) mоnarх hоkimiyati muqaddas dеb e’lоn qilinadi;
4) mоnarх o’z faоliyatida rasman mustaqildir;
5) hоkimiyatni o’rnatish, qabul qilish (lеgitimlashtirish)ning alоhida tartibi
mavjud;
6) muddatsiz, umrbоd bоshqaruv;
7) mоnarх o’z bоshqaruvining natijasi uchun yuridik jihatdan javоbgar
emas.
Mоnarхiya mutlaq va chеklangan (yoki parlamеntar) shakllarda bo’ladi.
Davlat hоkimiyatini bоshqa birоnta idоra bilan chеklanmagan mоnarх
(qirоl, pоdshо, impеratоr) amalga оshirsa (masalan, Saudiya Arabistоnida), bunday
mоnarхiya mutlaq mоnarхiya dеyiladi.
Agar mоnarхning hоkimiyati kоnstitutsiya asоsida amal qiladigan birоn bir
vakоlatli idоra bilan chеklangan bo’lsa, bunday mоnarхiya chеklangan,
kоnstitutsiyaviy, parlamеnt shaklidagi mоnarхiya bo’ladi (masalan, Buyuk
Britaniya, Daniya, Nоrvеgiya, Shvеtsiya).«Monarxiya» atamasi («monos» - bir,
«arxe» - hokimiyat) yunoncha so’z bo’lib, «yakkahokimlik», «yagona hukmdor»
ma’nolarini bildiradi. Monarxiya boshqaruv shakli sifatida o’zining aniq yuridik
belgilariga ega. Monarx davlatning jonli timsoli bo’lib, tashqi va ichki siyosat
bobida davlat boshligi sifatida, xalq vakili, millat «otasi» sifatida, fuqarolarni
jipslashtiruvchi, ularni davlat tevaragiga birlashtiruvchi shaxs sifatida maydonga
chiqadi. Monarxlar - masalan, Frantsiya qirollaridan biri: «Davlat - mening
o’zimman», deb bejiz aytmagan. Biroq, bu aksariyat hollarda masalaning faqat
Yuridik tomonini anglatar, amaldagi ahvolni ifodalay olmasdi.
Monarx tanho hukmronlik qiladi. Albatta, bu davlatning barcha ishlarini
uning bir o’zi hal yetarkan, degan ma’noni bildirmaydi. Turli davlat organlarida
9

xizmat qiluvchi ko’psonli maslahatchilar, vazirlar, amaldorlar davlat ishlarini
boshqarishardi. Ayni paytda, eng muhim, prinsipial davlat ishlari bo’yicha
monarxning o’zi hukm chiqarishiga to’g’ri kelardi. U butun hokimiyatning to’la
sohibidir. Monarx hokimiyati oliy hokimiyat bo’lib, mustaqildir. U - davlatdagi
oliy hokimiyatdir.Odatda, uning hokimiyati muqaddas deb e’lon qilinar, din
og’ushiga o’ralar edi.
Albatta, shularning barchasiga qaramay, monarxning xalqaro, siyosiy va
milliy kuchlar ta’sirini his etmasligi mumkin emas. Lekin ba’zan monarx hukmi
tasodifiy, sub’yektiv omillarga bog’liq bo’lib qoladigan hollar ham uchraydi (buni
ham tushunsa bo’ladi - axir monarx ham odam, insonlarga xos narsalarning
hammasi unga ham begona emas). Monarxiya hokimiyati vorislik asosida bir
avloddan ikkinchi avlodga meros bo’lib o’tadi. Hokimiyatning bir shaxsdan
ikkinchisiga o’tishiga xalqning hech qanday aloqasi bo’lmaydi. Monarx muddatsiz
va umrbod hokimiyat egasidir. Lekin bundan monarxni faqat tabiiy o’limgina
hokimiyatidan ajratar ekanda, deb xulosa chiqarish xato bo’ladi.
Respublika (lotincha Respublisa - xalq ishi) - davlat hokimiyati aholi
muayyan muddatga saylab qo’yadigan organlar tomonidan amalga oshiriladigan
boshqaruv shaklidir. Respublika ham monarxiya singari muayyan tarixiy
xususiyatga ega. Boshqaruv respublika shaklining bir qancha turlari mavjudligi
tarixdan ma’lum. Ular quldorlik sharoitlaridayoq namoyon bo’la boshlagan edi.
Rеspublikaning asоsiy bеlgilari quyidagilardan ibоrat:
1) hоkimiyat оliy idоralarining saylab qo’yilishi;
2) hоkimiyat vakоlatlarining taqsimlanishi;
3) hоkimiyat оliy оrganlarining o’z qarоrlarini saylangan muddati
davоmida qabul qilishi;
4) qоnunlarning bajarilishini nazоrat qiluvchi оrgan bo’lgan sudlar
оbro’ining оrtishi;
5) fuqarоlarning davlat ishlarini bоshqarishda ishtirоk eta оlishi.
Rеspublikalar prеzidеntlik rеspublikasi va parlamеntar rеspublikalarga
bo’linadi.
10

Rеspublika shaklidagi bоshqaruvning yana bir ko’rinishi aralash
bоshqaruvdir. Bunday bоshqaruvda prеzidеntlik va parlamеntar rеspublikalar
elеmеntlari aralashib kеtgan bo’ladi, Masalan, Fransiyada prеzidеntni хalq
saylaydi. U juda katta vakоlatlarga ega bo’ladi, ammо hukumatni bоshqarmaydi.
Jahon mamlakatlarining davlat tuzumi avvalo idora qilishi, ya’ni boshqarish
shakliga bog’liq. Davlatni idora qilishning 2 asosiy shakli mavjud. Bu respublika
va monarxiya hamda hamkorlik. Dunyo mamlakatlarining 74%i respublika, 15%i
monarxiya, 9%i Britaniya va MDH hamkorligi, 2%i boshqa shakllarda
boshqariladi.Kapitalizm davri parlamentar (parlament) respublikasi hamda
prezidentlik respublikalarni vujudga keltirdi. 3
1.2 Davlat boshqaruv shakillari
Boshqaruv shakli xarakteri davlat boshlig ining huquqiy holati vaʻ
vaziyatidan kelib chiqadi va monarxiya yoki respublika boshqaruv shakllari, davlat
boshligining qaysi yol bilan saylanishi yoki tayinlanishi va hokimiyat qaysi yo l
ʻ
bilan amalga oshirilishi bilan farqlanadi.
Rеspublika shaklidagi bоshqaruvning yana bir ko’rinishi aralash
bоshqaruvdir. Bunday bоshqaruvda prеzidеntlik va parlamеntar rеspublikalar
elеmеntlari aralashib kеtgan bo’ladi, Masalan, Fransiyada prеzidеntni хalq
saylaydi. U juda katta vakоlatlarga ega bo’ladi, ammо hukumatni bоshqarmaydi.
Jahon mamlakatlarining davlat tuzumi avvalo idora qilishi, ya’ni boshqarish
shakliga bog’liq. Davlatni idora qilishning 2 asosiy shakli mavjud. Bu respublika
va monarxiya hamda hamkorlik. Dunyo mamlakatlarining 74%i respublika, 15%i
monarxiya, 9%i Britaniya va MDH hamkorligi, 2%i boshqa shakllarda
boshqariladi. Kapitalizm davri parlamentar (parlament) respublikasi hamda
prezidentlik respublikalarni vujudga keltirdi.
Parlamentar respublikalarning boshqalardan farq qiluvchi xususiyati
hokimiyat pog’onalarida kelishmovchiliklarning bo’lmasligidir. Zero, ijroiya
hokimiyati boshlig’i (bosh vazir) va uning mahkamasi parlament, to’g’rirogi,
parlament a’zolarining ko’pchiligi tomonidan tayinlanadi va nazorat qilinadi.
3
http://new.geomedia.uz/maqola.php?id=4
11

Hukumat qonun chiqaruvchilar ko’pchiligi qo’llab-quvvatlab turgan
muddatlardagina o’z vazifalarini bajara oladi. Bunday ko’pchilikdan mahrum
bo’lganda esa, mazkur hukumat iste’foga chiqishga majbur bo’ladi. Odatda,
parlament respublikalarida prezident katta rol o’ynamaydi: ijroiya hokimiyati
go’yo qonun chiqaruvchi hokimiyatning davomi sifatida ish olib borishi tufayli
hokimiyat tarmoqlari o’rtasida vujudga kelishi mumkin bo’lgan ixtiloflarning oldi
olinadi.Biroq, parlament respublikasi ham kamchiliklardan xoli emas. Partiya
tizimining o’ta mayda bo’laklarga bo’linib ketganligi shunday kamchiliklardan
biridir. Mazkur hol parlament koalitsiyalarining ham maydalashuviga, bu esa, o’z
navbatida hukumatning beqarorligaga olib keladi. Muayyan sharoitlarda, hatto
ozchilikni tashkil etuvchi ekstremistik partiyalar ham, parlament ko’pchiligi
koalitsiyasining bir qismi bo’lib qolishi mumkin. Bu esa, mamlakatga ijroiya va
qonun chiqaruvchi hokimiyatlar o’rtasidagi ziddiyatlardan kam bo’lmagan jiddiy
salbiy oqibatlar keltirishi mumkin. Boz ustiga, parlament respublikasida shu
parlament oddiy ko’pchiligi kuchi bilan mustabidlikni yaratish ehtimoli istisno
etilmaydi. Boshqacha qilib aytganda, boshqaruv parlament shaklining
samaradorligi va barqarorligi parlamentdagi o’rinlar uchun kurash olib boruvchi
siyosiy partiyalar tabiatiga to’g’ridan-to’g’ri bog’liqdir. Parlamеntar rеspublikaga
Avstriya, Italiya, Gеrmaniya misоl bo’ladi.
Prezidentlik respublikasi boshqaruv shakli sifatida birinchi navbatda saylab
qo’yilgan davlat boshligi bir vaqtning o’zida hukumat rahbari ham bo’lishi bilan
farq qiladi. Prezidentning o’zi parlament roziligi bilan shu hukumatni tuzadi va
zarurat tug’ilganda uni tarqatib yuborish huquqiga ega bo’ladi. Butun xalq
tomonidan saylangan prezident umummilliy manfaatlar ifodachisi, millat ramzi
bo’lishi (har qalay shunday bo’lishi kerak ham) boshqaruv prezidentlik shaklining
ijobiy tomonidir. Mazkur shakl butun vakolatni bir shaxsga beradi va u favqulodda
holatlarda mas’uliyat va rahbarlikni o’z qo’liga oladi. Boshqaruvning prezidentlik
shakli, odatda, parlament shakliga nisbatan yuqoriroq darajadagi siyosiy
barqarorlikni ta’minlaydi. Zero, prezident konstitutsiyada belgilab qo’yilgan qat’iy
muddatga saylanadi. Prezidentlik boshqaruv shaklining zaif joylari ham mavjud.
12

Boshqaruvning parlament shaklidan farqli o’laroq, u hokimiyatning ijroiya va
qonun chiqaruvchi tarmoqlari o’rtasidagi ziddiyat va mojarolarni, shuningdek,
konstitutsiyaviy inqiroz ehtimolini istisno etmaydi. Bunday vaziyat, chunonchi,
prezident bilan parlament ko’pchiligi boshqa-boshqa partiyalar, siyosiy oqimlarga
mansub bo’lgan vaqtlarda yuzaga kelishi mumkin.Shunday qilib, boshqaruvning
parlament va prezidentlik shakllaridan birini tanlash yagona, ammo beqaror
rahbariyat (parlament boshqaruvi) bilan barqaror, lekin ikki hokimiyat o’rtasidagi
ixtiloflarni istisno etmaydigan rahbariyatdan birini tanlash degan ma’noni
anglatadi.Bundan tashqari, prezidentni saylashning eng matlub uslubi o’zi
bormikan? Ularning har biri o’zining kuchli va zaif tomonlariga ega. Shu
munosabat bilan prezidentlik saylovlarining ahamiyati oshib boradi. To’g’ridan-
to’g’ri saylovlar eng sodda va demokratik saylovlardir. Bundan tashqari,
prezidentlik hokimiyati qonunchilik hokimiyatiga juda katta qaram bo’lib qolishi
ham mumkin (masalan, favqulodda holat sharoitlarida prezidentni ikkinchi
muddatga qayta saylash tartibini olib ko’ring).
Prеzidеntlik rеspublikasining misоli sifatida AQSHni kеltirish
mumkin.Davlat boshqaruv tizimi qotib qolgan emas, balki tarixiy taraqqiyot
jarayonida muqarrar ravishda o’zgarib, yangilanib turadi.Boshqarishning
respublika shakli ancha keng tarqalgan bo’lib, dunyo mamlakatlarining ¾ qismi
(74% i) respublikalardir. Respublika davlatni idora qilishning shunday bir
shaklidan iboratki, bunda qonun chiqaruvchi hokimiyat saylanib qo’yiladigan
yuqori organ parlament ixtiyoridadir. Ijro etuvchi organ hukumat ixtiyorida
bo’ladi. Masalan: O’zbekistonda Oliy Majlis ikki palatali bo’lib, yuqori palata
Senatdan, quyi palata esa Qonunchilik palatasidan iborat. Dunyodagi birinchi
respublika davlati – bu Italiyadir. Ozodlikka erishgan mamlakatlarning asosiy
ko’pchiligi siyosiy mustaqillikka erishgach, respublika boshqaruv shaklini qabul
qilgan. Misr, Habashiston va Eron kabi sobiq monarxiyalar ham respublika deb
e’lon qilingan. 2008-yil iyun oyidan Nepal davlati ham Respublika shaklida
boshqarilishga o’tdi. 4

4
https://uz.wikipedia.org/wiki/Davlatlar_boshqaruv_shakllari_ro%CA%BByxati
13

Aralash (yarim Prezidentlik) Respublikasi. Bunday shakldagi boshqaruv
usuli, Prezidentlik va Parlamentar davlat hokimiyati belgisini ifoda etuvchi
Respublika hisoblanadi. Uning tuzilishi turli xil ko‘rinishda bo‘lishi mumkin.
Prezidentlik-Parlamentar Respublikasi o‘zining tuzilishi boshqaruv
shakliga qarab, ma’lum belgilari bilan ajralib turadi.
Alohida olingandabir tomondan o‘ziga xos xususiyatlari bilan kuchli
Prezidentlik hokimiyatini namoyon qilsa, ikkinchi tomondan, hukumatning
parlament oldidagi siyosiy, javobgarligini mustahkamlaydi, shuning bilan
prezidentning parlamentni tarqatib yuborish huquqini ham belgilaydi. Mazkur
davlat boshqaruv shaklining o‘rnatilishi, qoida bo‘yicha, u yoki bu davlatning
inqirozi tufayli sodir bo‘ladi. Endigina rivojlanish sharoitida iqtisodiy va siyosiy
tizimni tartibga solishda, ijro etuvchi hokimiyatning parlament oldidagi
javobgarlik ma’suliyati yo‘qolib borayotganda yarim Prezidentlik va yarim
Parlamentchilik davlat boshqaruv shakliga o‘tilishi mamlakatda va qonuniy
hokimiyatning mustahkamlanishi diktaturaning o‘rnatilishini oldini oladi.
Dunyo mamlakatlari ichiga birinchi marta bunday davlat boshqaruv
shaklining o‘rnatilishi 1958 yil qabul qilingan Fransiya Respublikasi
Konstitutsiyasida o‘z ifodasini topdi.
Fransiya Respublikasining beshinchi rivojlanish bosqichi, insoniyat tarixida
yangi davlat boshqaruv shaklini amalda isbotlab berdi. Fransiya boshqaruv
shaklining eng muhim belgisi davlat boshlig‘i prezidentni to‘g‘ridan-to‘g‘ri xalq
tomonidan saylanishi hisoblanadi. Fransiya prezidenti juda katta vakolatlarga ega
bo‘lib, ijroiya hokimiyatga boshchilik qiladi, hukumat raisi hisoblanadi, Bosh
Vazirni tayinlaydi va uning taklifi bilan boshqa vazirlarning nomzodini tasdiqlaydi,
zarurat tug‘ilganda ijro etuvchi hokimiyat organlarining mansabdor shaxslarini
lavozimidan ozod etadi. Fransiya Respublikasining yarim Parlamentchilik
ko‘rinishida hokimiyat belgisi shundan iboratki, milliy yig‘ilish va quyi Palata
oldida Hukumatning siyosiy javobgarligi hamda Bosh Vazir lavozimining
mavjudligidir.
14

Hozirgi vaqtda juda ko‘p mustamlakachilik tuzumidan ozod bo‘lgan xalqlar
o‘z davlat boshqaruv shaklini aralash Respublika tarzida kurmoqdalar. ayniksa
Sobiq Ittifoq Respublikalari bunday davlat boshqaruv shakliga o‘tish jarayonlarini
boshidan kechirmoqsalar.
O‘zbekiston Respublikasida ham o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgan kundan
boshlab, "Respublika parlamenti qonun yaratuvchilik faoliyati bilan faol
shug‘ullanmokdaki, u yosh mustaqil davlatning shakllanishini huquqiy jihatdan har
tomonlama ta’minlashga qaratilgandir. Davlat boshqaruvining yangi, zamonaviy
va samarali tizimi shakllanmokda. Prezidentlik boshkaruv usuli - shu tizimning
o‘zagidir"
Hozirgi davrda aralash boshqaruv shaklini tanlagan davlatlar qatoriga
Portugaliya, Polsha, Bolgariya, Xorvatiya, Makedoniya, Serbiya, Chernogoriya
kiradi. Shuningdek, Finlyandiya ham tuliq rasmiy xususiyatlari bilan aralash
boshqaruvni o‘z hayotiga tadbiq etib bo‘lgan.
Sovet Respublikasi - bunday davlat boshqaruv shakli, sovet tuzumi
o‘rnatilgan mamlakatlar hisoblanadi. Ularda hokimiyatning bo‘linishi rad etiladi
ya’ni yagona hokimiyat mehnatkash xalqning vakillik organi sovetlarga saylangan
vakillari orqali amalga oshirilishini mustahkamlaydi.
Lekin bunday boshqaruv shaklida siyosiy rejim totalitar tuzum o‘rnatish
sharoitni yaratib beradi. 5
Monarxlar ag’darib tashlangini, o’ldirilgini, boshqa kishilar bilan
almashtirilginiga tarixda misollar ko’p. Monarx mas’uliyatdan ozod kishi
hisoblanadi, ya’ni u o’z boshqaruvi natijalari uchun aniq yuridik va siyosiy
javobgar hisoblanmaydi. Darvoqe, tarixda xalq monarxni javobgarlikka tortgan
holatlar haqida ko’pdan-ko’p misollar mavjud. Monarxiyaning eng gullab-
yashnagan davri yangi davr arafasiga to’g’ri kelib, bu vaqtda uning boshqaruvning
respublika shaklidan farqlari ko’zga tashlana boshlagan, mutlaq (cheklanmagan) va
cheklangan monarxiya ko’rinishlari o’rtasidagi farqlarni aniq bilib olamiz
5
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/huquqshunoslik/davlat-boshqaruv-shakli
15

Mutlaq monarxiya shaklidagi boshqaruvning asosiy belgisi - monarxning
to’la hokimiyatini cheklaydigan biron-bir davlat organi ning yo’qligidir-
Monarxiyaning yuridik xususiyatlari to’g’risidagi S.A.Komarov nuqtai nazari biz
uchun ham matlub bo’lib, ular:
- hokimiyatdan muddatsiz, ya’ni umrbod foydalanish;
- taxtni meros sifatida Yoki qarindoshlik huquqi bo’yicha egallash;
- tashqi aloqalarda kafolat (mandat) asosida emas, o’z shaxsiy huquqi
bo’yicha vakillikni amalga oshirish;
- davlat boshlig’i javobgarligining yo’qligi (faqat xudo oldida mas’ullik)dir.
Bunday sharoitlarda (zarurat yo’qpigi tufayli) tabaqaviy, vakillik
muassasalari yo’qolib ketadi Yoki to’la tanazzulga yuz tutadi, xalqning siyosiy va
ijtimoiy huquqsizligi odatiy holga aylanadi.
Cheklangan monarxiya turli tarixiy davrda turli ko’ri-nishga ega bo’ladi.
Qizigi shundaki, Arastu ruhiy asoslar-dan kelib chiqib, monarxiyalarni «to’g’ri»
boshqaruv shakliga ega bo’lgan monarxiya va mabodo monarx barchaning
manfaatlari o’rniga o’zining g’arazli, shaxsiy manfaatlarini ko’zlab, boshqarishda
zulmni qo’llaydigan bo’lsa - «noto’g’ri» (zolimlik va istibdod) shaklga ega
monarxiyalarni ajratib ko’rsatgandi. Hozirgi zamon olimlari yuridik asoslarnigina
hisobga olishadi. Ularga ko’ra, cheklangan monarxiya (feodalizm davrida)
tabaqaviy-vakillik hamda konstitutsiyaviy monarxiyaga bo’linadi. Konstitutsiyaviy
monarxiya o’z navbatida dualistik va parlamentlik monarxiya (kapitalizm davrida)
ko’rinishlariga egadir.
Konstitutsiyaviy monarxiya burjuaziya jamiyatining shakllanish davrida
paydo bo’lgan. U shunday boshqaruv shaklidan iboratki, bunda monarx hokimiyati
vakillik organi tomonidan cheklangan bo’ladi. Bu esa, parlament tasdiqlaydigan
konstitutsiyada mustahkamlanadi. Uni o’zgartirishga monarxning haqi yo’q. Shu
asosda dualistik hokimiyat ikki taraflama xususiyatga ega bo’lishini tushunib
olishimiz mumkin (mazkur so’zning tarjimasi ham shundan guvohlik berib
turibdi).
16

Amaldagi mavjud va yuridik hokimiyat monarx shakllantiradigan hukumat
bilan qonunchilik organi sifatida maydonga chiquvchi parlament o’rtasida
bo’linadi. Mamlakatni boshqarish monarx ixtiyorida bo’lib, vazirlar unga hisob
berib turadilar. Hukumat parlamentning partiyaviy tarkibiga bog’lanmagan holda
shakllantiriladi. Boshqaruv dualizmi (ikki taraflamaliliga) shundan iboratki, misol
uchun monarx feodallar manfaatlarini, parlament esa, burjuaziya va boshqa
tabaqalar manfaatlarini ifodalaydi.
Bunday boshqaruvga Prussiya, Italiya, Ruminiya (o’tmishdagi) davlatlari
misol bo’la oladi. Hozirgi vaqtda boshqaruvning bu shakli o’z umrini yashab
bo’ldi.
Parlamentlik monarxiya mamlakatlari (hozirgi Angliya, Belgiya,
Norvegiya, Shvetsiya)da qirol shoxlik vazifasini o’tasada, mamlakatni to’la
ma’noda boshqarolmaydi. Hukumat parlament tomonidan saylovlarda ko’p ovoz
olgan muayyan partiyalar vakillaridan iborat qilib shakllantiriladi. Eng ko’p
deputatlik mandatlariga ega bo’lgan partiya rahbari hukumat boshlig’i bo’ladi.
Qonun hujjatlari parlament tomonidan qabul qilinib, rasman monarx imzolaydi.
Shunday qilib, qonun chiqaruvchi, ijroiya va sud sohalarida monarx hokimiyati
ramziy ma’noga ega. Lekin yuqorida zikr etilganlardan monarx faqat sof ramziy
shaxsga aylanib qoladi, degan ma’no kelib chiqmaydi. Bu sho’ro davriga oid xato
bo’lib, u vaqtda monarxiya umri tugab bo’lgan bir narsa sifatida ro’yxatdan
chiqarib yuborilgandi. Agar shunday bo’lsa - ming yillab yashab kelgan
boshqaruvning bu shakli hozirgacha ba’zilarning e’tiborini tortib kelayotginini
qanday izohlash mumkin? Chunonchi, 1975 yili Ispaniya xalqi plebistsit
(referendum)da monarxiyani qaror toptirishga ovoz berdi.
SSSR barham topishi bilan ko’pchilik respublikalar (Rossiya, Ukraina)da
monarxiyaning qayta tiklanishi ehtimoli haqida gaplar bo’ldi. Albatta, buni
izohlashning qiyin joyi yo’q. Mashaqqatli damlarda, iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy
hayotda hukm surayotgan beqarorlik sharoitlarida aksariyat odamlar hokimiyat
tepasiga monarxning - «millat otasi»ning, «millatlar yakdilligi ramzi»ning
kelishiga umid boglay boshlaydilar. Biroq, bunda faylasuf I.A.Ilinning haqqoniy
17

ta’kidiga ko’ra, monarxiya diniy ildizlarga asoslangan boshqaruvning «jonli»
shakli bo’ladi, shuning uchun ham maxsus ijtimoiy-ruhiy muhitni taqozo etadi. Uni
dekret bilan joriy yetish, Yana ham muhimrog’i tasodifiy bir shaxsni monarx deb
e’lon qilish mumkin emas.
Davlatni boshqarishning monarxiya shakli ancha kam tarqalgan. Hozirda
jahon mamlakatlari ichida hammasi bo’lib,43 ta monarxiya shaklida yoki Britaniya
hamdo’stligi shaklida boshqariluvchi mamlakatlar bor. Monarxiyalarda imperator,
qirol, knyaz, shoh, sulton va boshqalar davlat boshlig’i hisoblanadi. Shunisi ham
borki, bunda oliy hokimiyat nasldan-naslga o’tadi. Bunday davlatlar orasida
konstitusion monarxiyalar ko’pchilikni tashkil etadi. Konstitusion monarxiyalarda
haqiqiy qonun chiqaruvchi hokimiyat-parlament, ijro etuvchi hokimyat esa-
hukumat ixtiyoridadir.
Monarx esa hokimlik qilsa-da, idora qilmaydi. Bunday mamlakatlarda
monarxiya tuzumi o’ziga xos tarixiy, ba’zan ming yillik an’ana sifatida saqlanadi
va “toj-taxt”ning bir vaqtlardagi qudratidan darak berib turadi, xolos.
Masalan: Buyuk Britaniya dunyodagi eng keksa konstitusion monarxiya
davlatidir. Qirol davlat va sud sistemasining boshlig’i, harbiy kuchlar bosh
qo’mondoni, ingliz davlat cherkovining dunyoviy boshlig’i, shuningdek Buyuk
Britaniya tomonidan boshqariluvchi Hamdo’stlikning ramzi hisoblanadi; bu
hamdo’stlikka 50 ga yaqin mamlakat kiradi. Qirol parlament qabul qilgan
qonunlarni tasdiqlab imzo qo’yadi.
Mutloq monarxiyada, aksincha, monarx hokimiyati deyarli cheklanmagan.
Biroq hozirgi zamon jahon siyosiy haritasida bunday mamlakatlar kam qolgan.
Saudiya Arabistoni – mutloq monarxiyadir. Bu erda qirol qonun chiqaruvchi va ijro
etuvchi hokimiyat vazifasini o’taydi. Ayni vaqtda u bosh vazir, bosh qo’mondon ,
oliy hakam, shuningdek diniy boshqaruvchi vazifalarni bajaradi. Hukumat asosan
qirol sulolasidan tarkib topadi. Masalan: Saudiya Arabistonining 1-qiroli Abdul
Aziz ibn Saudning 5000 ga yaqin sulolasi hozirda mamlakatni boshqarmoqda. 6
6
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/huquqshunoslik/davlat-shakllari-boshqaruvi-tuzilish-shakli-siyosiy-rejimi-
va-funktsiyalari
18

1.3 Davlat tuzilishi shakillari
Davlatning amal qilish tarixi shu narsani kursatadiki, turli xil davlatlar bir-
biridan o’zlarining ichki tuzilishi jixatidan farq qilgan, jumladan: xududiy bo’linish
uslublariga ko’ra (ma’muriy-xududiy bo’linmalar, siyosiy avtonom bo’linishlar,
davlatning tashiliyligi va b.), va davlat xokimiyatining markazlashuvi darajasi
bo’yicha (markazlashgan, demokratik sentralizm printsipiga asosan tashkil etilgan
va b.).
Davlat tuzilishi – bu davlat xokimiyatining ma’muriy – xududiy tuzilishi
bo’lib, davlatni o’zining tashkil etuvchilariga bo’lgan munosabatining harakteri
tushiniladi.
Davlat tuzilish shakli- bu har bir davlatning siyosiy va ma’muriy-hududiy
tuzilishi, davlat oliy organlari bilan mahalliy organlar o’rtasidagi o’zaro
munosabatlardir.
Davlat tuzilishi shakli bo’yicha oddiy , murakkab va konfederativ bo’ladi.
Unitar davlat – bu markazlashgan bir butun davlat bo’lib, uning ma’muriy
– xududiy bo’linmalari davlat tuzilmasi statusiga hamda suveren huquqlarga ega
emas.
Unitar davlatlarda yagona davlat oliy organi, yagona konstitutsiya, yagona
fuqarolik bo’lib, o’z navbatida bular butun mamlakat miqyosida markazlashgan
davlat xokimiyatining ta’siri yuqori darajada bo’lishi uchun tashkiliy – huquqiy
asos yaratadi. Ma’muriy – xududiy bo’linmalarning organlari yoki to’la ravishda
markaz qaramog’ida bo’ladi yoki ikki tomonlama qaramog’da, ya’ni markaz yoki
maxalliy vakolatli organlarning ta’siri ostida bo’ladilar. Shu paytgacha amalda
bo’lgan va xozirgi ko’pgina davlatlar unitar shakldadir.Bu tushunarli hol, chunki
unitar davlatlar birligi yaxshi ta’minlanadi va boshqariladi. Unitar davlatlarning
aholisi bir xil millatli va ko’p xil millatli bo’lishi mumkin.Masalan,
Frantsiya,Shvetsiya,Norvegiya va boshqalar – bir xil, Buyuk Britaniya,Belgiya va
boshqa har xil millatlar.
19

Unitar yoki oddiy davlat tuzilishi ma’muriy-hududiy qismlarga bo’linib,
yagona oliy organga, hukumatga, konstitutsiyaga, fuqarolikka, o’zining hududiga,
davlat chegarasiga va qonuniylikka ega bo’ladi. Masalan; Angliya, Frantsiya,
Italiya, O’zbekiston, Ukraina, Qozog’iston davlat tuzilishi shakli bo’yicha unitar
davlatdir.
Federatsiya deb aniq ilmiy ma’noda shartnoma va konstitutsiyaga
asoslangan davlatlar ittifoqiga aytiladi. Shuning uchun ham federatsiya faqatgina
mustaqil davlatlarning birlashmasi bo’lishi mumkin. Federatsiya tarkibiga kiruvchi
davlatlarning tuzilmalarini uning sub’ektlari deyiladi.Bu sub’ektlar o’zlarining
konstitutsiyalariga, fuqarolariga, xususiy oliy davlat organlariga (qonunchilik, ijro,
sud xokimiyatlari) ega bo’lishlari mumkin. Federatsiya tarkibiga ( uning o’zi va
sub’ektlaridagi) ikkita oliy davlat organlarining mavjudligi – ularning
kompetentsiyalarini chegaralash (bo’lish) ni etadi. Kompetentsiyalarni bo’lib olish
turli federatsiyalarda turlicha bo’lishiga qaramasdan nisbatan ko’prok tarqalgani
ikkitadir.
Federativ davlat tuzilishi bu teng huquqiy respublikalar, muhtoriyatlar,
shtatlar, kantonlar, viloyatlar va okruglarning ihtiyoriy birlashuvidan iboratdir.
Masalan; AQSh. Argentina, Braziliya, Avstriya, Meksika, Germaniya, Hindiston,
Rossiya va boshqalar. Federatsiyaga kiruvchi davlatlar ihtiyoriy ravishda
markazlashgan davlatni tashkil qiladi. Federatsiyada barcha a’zolar nomidan
mamlakat ichki va tashqi siyosatida yagona ish olib boradi va ularning manfaatlari
himoya qilinadi. Federativ davlat konstituttsiyasida davlatning boshqarishiday
vakolatlar federatsiya vakolatiga, qandaylari uning a’zolariga berilishi kursatilgan.
Sobiq Sovet davlati Konstituttsiyaga asosan Federativ davlat edi. Sho’ro davlati
markazlashgan, buyruqbozlikka va partiya diktaturasiga asoslangan unitar davlat
edi.
Konfederativ davlat ma’lum maqsadlarni amalga oshirish maqsadida
muhim- iqtisodiy, mudofaa masalalari bo’yicha tuziladigan davlatlar ittifoqiga
aytiladi. Konfederatsiya bir necha davlatlarning ittifoqidir. Konfederatsiyada
yagona davlat hududi yagona oliy va idora etuvchi organlari bo’lmaydi. Har bir
20

Konfederatsiyaga kiruvchi davlat muhim masalalri bo’yicha boshqarish huquqini
konfederatsiyaga berib, ularning mustaqilligini saqlab qoladi. Masalan; AQSh,
1776-1787 yillarda Konfederatsiya shaklida bo’lgan, 1952 yilda Misr va Suriya
davlatlari birlashib Birlashgan Arab Respublikasi Konfederatsiyasini tuzadi.
Keyinchalik bu tarqalib ketadi. 1982 yilda Namibiya va Senegal Respublikalari
birlashib Senegambiya Konfederatsiyasini to’zdi. 1989 yilda bu Konfederatsiya
ham tarqaldi. Siyosiy rejim – bu siyosiy xokimiyatni amalga oshirish usullari
(metodlari) bo’lib, jamiyatning siyosiy natijaviy axvoli,ya’ni har xil siyosiy
kuchlarning qarama-qarshiliklari va o’zaro harakatlaridan hamda turlicha siyosiy
institutlarning amal qilishidan mujassamlashadigan vav demokratizm yoki
antidemokratizm bilan tavsiflanadigan usullar yig’indisidan iborat. Bu ta’rif
yuqoridagi tushunchaning (siyosiy rejim) quyidagi belgilarni ajratib kursatishni
etadi:
Siyosiy tartib
1. Siyosiy rejim – bu siyosiy xokimiyatni amalga oshirish usullari
(metodlari) bo’lib, jamiyatning siyosiy natijaviy axvoli,ya’ni har xil siyosiy
kuchlarning qarama-qarshiliklari va o’zaro harakatlaridan hamda turlicha siyosiy
institutlarning amal qilishidan mujassamlashadigan vav demokratizm yoki
antidemokratizm bilan tavsiflanadigan usullar yig’indisidan iborat.
2. Bu ta’rif yuqoridagi tushunchaning (siyosiy rejim) quyidagi belgilarni
ajratib kursatishni etadi:
3. siyosiy rejim avvalambor davlatda siyosiy xokimiyat qanday usullar
bilan amalga oshirilishiga bog’liq;(agar ishontirish, kelishuv, qonunchilik,
parlamentlik yoki huquqiy majburlov usullari bo’lsa, u albatta rogressiv, ya’ni
demokratik rejim) yoki aksincha usullar qo’llansa – antidemokratik, reaktsion
rejim bo’ladi.
4. har bir mamlakatda siyosiy rejim siyosiy kuchlarning nisbati bilan
belgilanadi.Siyosiy kuchlar balansi bir xil bo’lsa, bu yerda stabil rejim bo’ladi.
Bu davlat hokmiyatining amalga oshirish usuli yig’indisidir. Bu usullar
ikki hil bo’ladi, demokratik siyosiy tartib va nodemokratik siyosiy tartib,
21

Demokratik siyosiy tartibda davlatda fuqarolarning huquq va burchlarini
ta’minlash, xalqni turli jamoat tashkilatlariga birlashtirish, davlat hokimiyat va
boshqaruv organlarini xalq ishtirokida saylash, davlatni boshqarishda keng xalq
ommasini ishtirok etishi va boshqalar. Masalan; O’zbekiston Respublikasida davlat
siyosiy tartib bo’yicha demokratik asosda idora etiladi
Demokratik tartib asosan ikki xil usulda amalga oshiriladi.
1.Vakillik demokratiyasi usuli- bunda O’zbekison hududida yashovchi
aholi Oliy Majlisga vaqil deputat saylaydi, davlat aahamiyatiga ega bo’lgan
iqtisodiy, siyosiy va huquqiy masalalarni xalqning vaqili deputatlar sessiyasida
muhokama qilib, ularning qabul qilib, davlatni idora etishda xalq o’z vaqillari
orqali katnashadi.
2. Bevosita demokratiya usuli- O’zbekistonda demokratiyani amalga
oshirishda, davlatni idora etishda xalqning bevosita ishtirokini ta’minlaydi, ya’ni
davlat ahamiyatiga ega bo’lgan masalalarni xalqning muhokamasiga qo’yadi, xalq
shu yo’l bilan davlatni boshqarishda ishtirok etadi.
Nodemokratik siyosiy tartib-demokratik usulga qarshi bo’lib, totalitar,
avtoritar va fashistik shakllarda bo’ladi. Totalitar tartibda davlat boshqaruvi
markazlashgan va buyruqbozlik asosida bo’ladi. Fuqarolarning huquq va burchlari
ta’minlanadi, barcha davlat hokimiyati yagona diktatura yo’lida bo’ladi. Masalan,
sobiq, Sovet davlati markazlashgan partiya diktaturasi asosida boshqarilgan.
Shuning uchun bu davlat inkirozga uchradi.
Avtoritar tartib –bu qonunlarni amalga oshirmaydigan, xalq itoat hilgan
davlat tepasida turuvchi ,bir kishi podsho, monorhning cheklanmagan
hokimiyatidir.
Fashiistik tartib-bu jamiyatdagi barcha demokratik erkinliklarni
taraqqiyparvar kuchlarni bostiradigan terroristik diktaturadir. Bunda jamiyat
hayotining barcha sohalari harbiylashtiriladi. Bu hokimiyatning asosiy usuli hirgin
va zo’ravonlikdir. Masalan, bu tartib XX asrning ikkinchi yarmida Germaniya,
Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Janubiy Afrika Respublikasi va Chilada o’rnatiladi.
22

Yuqorida bayon etilganlardan ko’rinib turibdiki, davlat shakllari uch
qismdan-davlat boshqarish, davlat tuzilishi va siyosiy tartibdan iborat. Bular har
bir davlatning iqtisodiy tuzilishi jamiyatdagi milliy munosabatlarga qarab
belgilanib, o’zgarib rivojlanibturadi. 7
7
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/huquqshunoslik/davlat-shakllari-boshqaruvi-tuzilish-shakli-siyosiy-rejimi-
va-funktsiyalari
23

II BOB JAHON MAMLAKATLARIDA DAVLAT TUZUMLARI TASNIFI
2.1 Monarxiyalar (mutloq va konstitutsiyaviy monarxiya)
«Monarxiya» atamasi (monos - bir, arxe - hokimiyat) yunoncha so‘z bulib,
yakkahokimlik, yagona xukmdor degan ma’noni anglatadi15. Monarxiya
boshqaruv shakli sifatida uzining anik yuridik belgilariga ega. Agar oliy davlat
hokimiyati bir shaxsning (monarx, kirol, Podsho, imperator, shox, sulton) qo‘lida
to‘plangan bulsa va avloddan-avlodga meros kilib koldirilsa, bunday boshqaruv
shakli monarxiya deb ataladi.
Monarxiya - bir kshiining hokimiyati. Monarx davlatning jonli timsoli
bulib, tashki va ichki siyosat bobida davlat boshlig‘i sifatida, xalq vakili, millat
«otasi» sifatida, fuqarolarni jipslashtiruvchi, ularni davlat tevaragiga
birlashtiruvchi shaxs sifatida maydonga chikadi.
Monarx davlatning barcha ishlarini bir o‘zi xal etmasada, ya’ni davlatda
turli davlat organlari, maslaxatchilar, vazirlar, amaldorlar mavjud bulsada, eng
muxim, prinsipal davlat ishlari buyicha monarx o‘zi xukm chikaradi. YA’ni u butun
hokimiyatning to‘la sohibidir. monarxiyaning asosiy belgilarini kuyidagicha
ifodalash mumkin:
 monarx davlatni shaxsiylashtiradi;
 monarx hokimiyatni yakka o‘zi boshqaradi;
 monarx hokimiyati muqaddas deb e’lon kilinadi;
 monarx o‘z faoliyatida rasman mustaqildir;
 hokimiyatni o‘rnatish, kabul kilish (ligitimlashtirshi) ning aloxida
tartibi mavjud;
 muddatsiz, umrbod boshqaruv;
 monarx o‘z boshqaruvining natijasi uchun yuridik jixatdan javobgar
emas, ya’ni monarx mas’uliyatdan ozod kishi xisoblanadi.
Monarxiya tuzumi hukmron bo‘lgan jamiyatda, davlat boshlig‘i xudoning
yerdagi vakili deb qaraladi. Masalan, Yaponiya imperatori 1945 yilga qadar quyosh
xudosi Amaterasning o‘g‘li deb hisoblangan17. Xozirgi zamonda Podsholarning
xudolar avlodidan kelib chiqqanligi hech kimni qiziktirmaydi. Tarixiy
24

manbaalardan bizga ma’lumki, feodal tuzum hukmron bo‘lgan davrda katta yer
egalari hokimiyatni egallashga harakat qilib kelishgan. Ayrimlari bu maqsadlariga
erishib o‘zlarini oliy xukmron deb e’lon kilganlar.
Demak, hozirgi monarxiya tuzumi saqlanib qolgan davlatlarning
xukmdorlari o‘ta feodal tuzum davridan avloddan-avlodga o‘tib kelgan nasl egalari
hisoblanadi. Lekin ular hozirgi zamonda oldingi davrdagidek davlat hokimiyatiga
ega emaslar. Ammo monaxning millat birligini namoyon etuvchi mavqei xozir ham
yuqori baholanmoqda. Masalan, 1946 yilgi Yaponiya Konstitutsiyasining 1-
moddasida "Imperator xalq birligi va davlat ramzi hisoblanadi, mustaqil
hokimiyatga ega bo‘lgan, xalqning hoxish irodasi uning maqomini belgilab
beradi." Shuningdek, 1978 yilgi Ispaniya Konstitutsiyasining 56 moddasida xam
millat birligi va davlat hokimiyatining mavjudligi Qirol nomi bilan ataladi. 1707
yilgi Buyuk Britaniyaning Shotlandiya bilan qo‘shilish haqidagi konstitutsiyaviy
qonunida ham Qirolichaning ikki davlat hokimiyati tizimidagi tutgan o‘rni belgilab
berilgan. Mazkur qonunning 1,2 moddalari Qirolicha xazrati oliyalarining bundan
keyingi maqomi ikki oliy davlat birligi ramzi sifatida doimo hokimiyat tepasida
bo‘lishi va taxt vorisligi masalalarini mustahkamlab bergan. Bizga tarixiy
manbalardan ma’lumki ushbu konstitutsiyaviy akt qabul qilingunga qadar
Shotlandiya Qirolligi mavjud bo‘lgan. Bu qonun qabul qilingandan keyin ikki
davlat qirolligi birlashib yagona Qirolicha birlashgan Qirollik davlatining ramzi va
millat birligi maqomida, ayrim vakolatlari saqlanib qolingan. Masalan Qirolicha
jamoa Palatasini tarqatib yuborishi, Bosh Vazir lavozimiga jamoa palatasi
vakilidan birortasini ko‘yishi, amnistiya va avf etish to‘g‘risidagi farmonlarini
qabul qilishi mumkin.
Eng muhimi shundan iboratki, aksariyat monarxiya tuzumi hukmronlik
qilayotgan davlatlarda monaxning maqomi Konstitutsiyada mustahkamlangan
bo‘ladi. Lekin, 1931 yil qabul qilingan Belgiya Konstitutsiyasida monax haqidagi
tavsifnomalar belgilanmagan.
25

Eng asosiysi monax vakolatlari, uni Konstitutsiya yoki boshqa qonunlarda
belgilanishining ahamiyati yo‘q. Mana shu prinsip asosida monarxiya
ko‘rinishidagi davlat shaklini o‘rganamiz va uni tahlil qilamiz.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tganimizdek monarxiya tuzumi mavjud bo‘lgan
mamlakatlarning davlat boshqaruv shakli ikki xil ko‘rinishda bo‘ladi.
Mutloq va cheklangan monarxiya.
Mutloq (absolyut)- monarxiya. Bunday davlatlarning boshqaruv shakli
uzoq o‘tmishga borib taqaladi. O‘sha davrdan boshlab, o‘z davlat xokimiyatini
qo‘ldan bermay kelayotgan monax hukmronligi, nasldan-naslga o‘tib, hozirgi
davrda mutloq monarxiya maqomi bilan boshqaruv shaklini namoyon etadi. Uning
qo‘lida butun davlat hokimiyati to‘plagan bo‘ladi. O‘zi qonun qabul qiladi, davlat
boshqaruv apparatini tuzadi, Oliy sud hokimiyatini amalga oshiradi. Uning
hokimiyatini chegarasi bo‘lmaydi, yuridik va siyosiy, ma’naviy jihatdan
nomigagina, din peshvolari va boshqa o‘zi tayinlagan mansabdor shaxslar
hokimiyat masalalari hal etilayotganda ishtirok etishi mumkin. Chunki monax
ularning davlat hokimiyatiga bo‘lgan huquqlarini oyoq-osti qilayotgani yo‘q va
o‘zi ham bunday xuquqlarga bugun ega bo‘lmagan. Hozirgi davrda mutlok
monarxiya davlat boshqaruv shakli kam uchraydi. Bunga misol sifatida Saudiya
Arabistoni va Olmon davlatlarini keltirish mumkin. Bu davlatlarda monax —eng
oliy din peshvolari hisoblanadi, shuning bilan ular o‘z davlat hokimiyatini
kuchaytiradilar.
Mutlaq monarxiyada, siyosiy rejim avtoritar xususiyatga ega bo‘lib, davlat
rejimi esa cheklanmagan bo‘ladi. Shuningdek, monarxiya- davlat shakli
cheklangan boshqaruv usuliga ham bo‘linadi. Cheklangan monarxiya dualistik va
parlamentar davlat boshqaruv shakllarida qurilgan bo‘ladi.
Dualistik monarxiya. Bu mutloq monarxiyaning o‘zgarishiga asos solgan
birinchi zamonaviy davlat boshqaruv shakli bo‘lib konstitutsiyaviy monarxiya deb
ataladi.
Dualistik monarxiyada o‘z nomi bilan davlat hokimiyati shakliga bo‘linadi,
qonunchilik va ijro etuvchi. Qonunchilik hokimiyati parlamentga tegishli bo‘lib,
26

uning tarkibi saylov huquqi senzi orqali saylanadi va tayinlanadi. (monax ma’lum
qismini tayinlaydi). Ijroiya hokimiyat esa monaxga tegishli bo‘lib, o‘zi amalga
oshiradi yoki faqat hukumatni tayinlaydi. Sud hokimiyati ham monax qo‘lida
bo‘lib, u yoki bu darajada mustaqil bo‘lishi mumkin.
Shuning bilan bunday davlat boshqaruv shaklida hokimiyatning bo‘linishi
ikkiga ajratilib o‘rganiladi. Lekin shunday bo‘lsa ham monax vakolatlari juda keng
berilgan bo‘lib, Parlament tomonidan qabul qilingan qonunlarga cheklanmagan
huquq asosida veto qo‘yishi mumkin. Agar u qonunni tasdiqlamasa kuchga
kirmaydi. Bundan tashqari qonun kuchidan yuqori bo‘lgan farmonlar qabul qilishi,
Parlamentni tarqatib yuborishi mumkin. Shunday huquqlarini amalga oshirish
orqali vaqtinchalik mutloq monarxiya davlatini shakllantish mumkin.
Masalan, Ispaniyada 1974 yil Parlament tarqatib yuborilib, 1989 yilga
qadar mutloq monarxiya hukm surgan.
Agar xukumat tayinlanadigan bo‘lsa, faqat monax oldida o‘z faoliyati
to‘g‘risida hisob berib turadi, Parlament oldida mas’ul bo‘lmaydi.
Faqatgina davlat budjetini belgilash jarayonlarida Parlament bilan xisob-
kitob qilishga majbur bo‘lishi mumkin. Ammo deputatlar yilda bir marta kelib
chiqadigan bu masalada xukumat bilan kelishmovchilik kelib chiqishidan
qo‘rqadilar, chunki monax xohlagan vaqtida uni tarqatib yuborish huquqiga ega.
Huddi cheklamagan monarxiya davlat boshqaruv shakliga o‘xshash, dualistik
monarxiya tuzimida ham siyosiy rejim avtoritar boshqaruvga shart-sharoitlar
yaratib beradi. Davlat rejimi esa chegaralangan dualistik hokimiyat tavsifida
bo‘lishi mumkin.
Shunday qilib monarxiya davlat shaklining dualistik boshqaruv usulida
davlat hokimiyatining bo‘linishi oldingidek, monax va uni o‘rab turgan yaqin
qarindoshlari ko‘lida bo‘ladi. Xozirgi vaqtda, Quvayt, Iordaniya, Marokash
davlatlarida dualistik monarxiya boshqaruv shakli saqlanib qolgan.
«Insoniyat tarixi – tabiat va hayot haqidagi oddiy tassavvur-lardan,
cheklangan ehtiyojlardan murakkab ma’naviy faoliyat daraja-sigacha o‘sish
jarayonini o‘z ichiga oladi. Insoniy sivilizatsiyaning boshlanishida ma’naviyat bir
27

paytning o‘zida insonning qorishma tafakkuri hosilasi hamda sababi tarzida ko‘zga
tashlanadi».
Parlamentar monarxiya. Bunday boshqaruv shakli, odatda eng rivojlangan
davlatlar qisoblanadi. XVII-XVIII asrlarda ayrim mamlakatlarning davlat
boshqaruv shakli insoniyat tassavvurida bo‘lmagan yangicha jamiyat qurilishi
jarayonlari boshlangan davr bo‘ldi. Agrar feodalizmdan, ilk kapitalistik tuzumiga
o‘tish davrida barcha davlatlarning boshqaruv shakli, tabiat, jamiyat qonuniyatlari
talablariga mos ravishda o‘zgardi. Buyuk Britaniya, Yaponiya, Niderlandiya,
Shvetsiya, Kanada, Avstraliya davlatlarining boshqaruv shakli tubdan yangilandi.
Albatta, bu jarayonlarda har bir davlatning xalqlarini xoxish irodasi o‘z ifodasini
topgan.
"Odamzod yer, suv, havo hamda quyoshni bevosita his qilishdan asta-sekin
"Tabiat nima?", "Hayot nima?", "O‘lim nima?", "Odamning mohiyati nimada?",
"Koinot o‘zi nima?"kabi murakkab savollar tomon taraqqiy etdi. Qorong‘ulikdan
yorug‘likka chiqqanday, bilimsizlikdan ma’rifat sari, dunyo xaqidagi tassavvurlar
hamda tushunchalar tomon siljishi ma’naviyat yo‘lini qanchalik uzluksiz
ekanligidan dalolat beradi. Bu yo‘l shunchalik so‘qmoqlarga mo‘l ekanki,
odamzod haqiqat va haq bekatiga yetib kelguncha shuncha ko‘p tafakkurlarni o‘zi
buzib, yana boshqa tasavvur manzillari yaratishga to‘g‘ri keldi". Mazkur falsafiy
g‘oya har qanday davlat shakliga taalluqli bo‘lib, inson doimo yaxshi yashash
uchun kurashib kelganligi va bu jarayonlarda turli xil ko‘rinish kasb etuvchi
boshqaruv usulini tashkil etganini tarixiy manbaalardan o‘rganamiz. Yuqorida
ko‘rsatib o‘tilgan parlamentar monarxiya davlat shaklining vujudga kelishi ham
insoniyat kurashlarining natijasida paydo bo‘lgan eng zamonaviy boshqaruv
usulidandir.
Parlamentar monarxiya tuzumida hokimiyatning bo‘linish prinsipi
qonunchilik organining Oliy davlat hokimiyat organi ekanligini ko‘ramiz. Ijroiya
hokimiyat ustidan parlamentning yuqori turishi, siyosiy rejimning demokratik yoki
liberal ya’ni davlat hokimiyat organlarining bir-biri bilan murosaga kela
olmaydigan qonun talablarida faoliyat yuritishi belgilanganligini mustahkamlaydi.
28

Shuningdek, parlamentning Oliy hokimiyat organi sifatidagi tushunchasi
shuni bildiradiki, xukumatning tuzilishi monax tomonidan tayinlansa ham yuqori
yoki quyi palataning ishonch huquqi ko‘llaniladi. Bu shuni anglatadiki, agar yuqori
yoki quyi palata a’zolari hukumatga ishonchsizlik bildirsa, monax quyi palatada
eng ko‘p o‘rin olgan partiya a’zolaridan saylangan deputatlardan Hukumatni
shakllantirishga majbur bo‘ladi. Monax bunday davlat boshqaruv shaklida faqat
shoxdir, hokimiyat masalalarida kuzatuvchi vazifasini o‘ynaydi. Qonunni
tasdiqlash yoki to‘xtatib qo‘yish munasabatlarida bunday huquqdan amalda
foydalanmaydi ya’ni xukumat ko‘rsatmasi bilan qonunni amalga kiritishi mumkin.
Huquqiy jihatdan monax bunday huqukdan mahrum etilgan. Uning tomonidan
chiqarilishi lozim bo‘lgan xujjatlar tartib bo‘yicha hukumat tashabbusi bilan
tayyorlanadi. (Bosh vazir yoki uning tomonidan tayinlangan vazir tomonidan).
Shuning uchun ham monax yuridik tomonidan qabul qilinayotgan qonun va
qonun osti aktlarini oqibati uchun javob bermaydi. Har qanday monax
farmonlari va boshqa qonun xujjatlariga parlament va Hukumat o‘z xalqi oldida
javobgardir.
Eng muhim boshqasidan ajralib turadigan parlamentar monarxiya davlat
boshqaruv shaklining belgisi shundan iboratki – parlamentning kuyi yoki yuqori
(qaysi palatada hisobdor bo‘lsa) palatasi oldida xukumatning o‘z faoliyati
masalalarida siyosiy javobgarligidir. Agar quyi palata xukumatga ishonchsizlik
xukumatini bildirsa yoki bildirgan ishonchini qaytarib olsa, xukumat monax
tomonidan iste’foga chiqishi yoxud o‘z lavozimidan ozod etilishi shart. Ammo
parlamentning bu huquqi xozirgi parlamentar monarxiya shaklidagi davlatlarda
amalga oshirilishi unga tenglashtirilgan xukumatning monaxga yoki yuqori (qaysi
palata bunday huquqqa ega bo‘lsa) quyi palatani tarqatib berish taklifini tasdiqlashi
va yangi saylovlarni tashkil etilishida ko‘rishimiz mumkin. Bunday jarayonlarda
ijro etuvchi va qonunchilik hokimiyat organlari o‘rtasidagi kelishmovchiliklar xalq
tomonidan hal etiladi. Agar saylovlarda parlamentning oldingi tarkibi qaytadan
saylansa yoki ko‘pchiligi palatadan o‘rin olsa, unda hukumat tarkibi yangilanadi
ya’ni iste’foga chiqishga majbur bo‘ladi.
29

Shundan kelib chiqib, bunday davlat boshqaruv shaklida monax, parlament
va xukumat munosabatlarining belgilanishi parlament rejimi yoki parlamentar
monarxiya deb ataladi.
Parlamentar monarxiya davlat boshqaruv shaklining tuzilishi juda
murakkab jaraayonlarni o‘z ichiga oladi, bunda parlament tarkibining biror bir
siyosiy partiya tomonidan ko‘p o‘rin olishi mumkin emas.
Buning natijasida xukumat a’zolari ham bir partiyadan tuzilishi mumkin
bo‘lmaydi. Chunki ularda istiqomat qilayotgan xalqlarning siyosiy ongi va
tafakkuri biror bir siyosiy partiyaning davlat hokimiyatiga hukmronlik kilishiga
yo‘l ko‘ymaydi.
Xozirgi rivojlangan parlamentar monarxiya xisoblangan Buyuk Britaniya,
Yaponiya, Avstriya va Kanada davlatlari ham uzoq tarixiy rivojlanish bosqichlarini
boshidan kechirgan. Ularning davlat boshqaruv usulini yana kengroq o‘rganar
ekanmiz, parlamentning jamiyat va davlat hayotida tutgan o‘rni beqiyos katta
ekanini, ishini tashkil etish mexanizmini mukammal ekanligidan ko‘rishimiz
mumkin.
Parlament faoliyatining tashkil etilishi siyosiy partiyalarning faoliyatiga
bog‘liq bo‘lib, yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan Buyuk Britaniya, Kanada, Avstriya
davlatlarida ikki partiyaviy tizimi mavjud. Ayrim davlatlarda (Yaponiya) ko‘p
partiyaviylik tizimi mavjud bo‘lib, eng kuchli partiya tomonidan ularning o‘zaro
munosabatlaridagi muvozanati saqlanib turadi.
Parlament monarxiya davlat shaklining o‘ziga hos hususiyatlari ya’ni ijobiy
va salbiy tomonlari, davlat hokimiyatining amalga oshiri-lishida turli xil siyosiy
kuchlar o‘rtasida ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Bu esa bir tomondan hokimiyatni
su’iste’mol qilinishini oldini olsa, ikkinchi tomondan parlament ustidan nazorat
qilinishiga shart-sharoit yaratib beradi. Masalan, Yaponiyada 1955-1993 yillarda
xukumat tarkibi kuchli siyosiy partiyalar vakillaridan (quyi palatadan) bo‘lganligi
uchun, yuridik jihatdan parlament hukumat faoliyatni nazorat qilish kerak edi,
amalda esa xukumat tarkibi palatada ko‘pchilik o‘rinni egallagan siyosiy partiya
vakillaridan bo‘lganligi sababli, xukumat parlament faoliyati ustidan o‘z xukmini
30

o‘tkazadigan bo‘ldi. Bunday davlat rejimining o‘rnatilishi vazirlik yoki "Hukumat
hay’ati tizimi" nomini oldi. 8
2.2 Respublika boshqaruv shakillari
Respublika davlat boshqaruv shakli
Davlatning resublika shakli - davlat hokimiyati aholi muayyan muddatga
saqlab kuyadigan organlar tomonidan amalga oshiriladigan boshqaruv shaklidir.
«Respublika» so‘zi lotincha «xalq ishi» degan ma’noni anglatadi. Respublika xam
monarxiya singari muayyan tarixiy xususiyatga egadir. Boshqaruv Respublika
shaklining bir kancha turlari mavjudligi tarixan ma’lum. Ular quldorlik
sharoitlaridayoq namoyon bo‘la boshlagan.
Er.avv. V-IV asrlardayoq Afinada demokratik Respublika mavjud bo‘lgan.
Respublikaning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi:
- hokimiyat oliy idoralarining saylab qo‘yilishi;
- hokimiyat vakolatlarining taksimlanishi;
- hokimiyat oliy organlarining o’z karorlarini uzoq vaqt davomida kabul
qilishi;
qonunlarning bajarilishini nazorat kiluvchi organ bo‘lgan sudlar
obro‘sining ortishi;
- fuqarolarning davlat ishlarini boshqarishda ishtirok etishi.
Respublika so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, (respublika) jamoatchilik ishi
degan ma’noni anglatadi. Bu shunday davlat boshqaruv shakliki, davlat boshlig‘ini
saylanishiga tavsif beradi va uning nomi bilan Prezidentlik Respublikasi deb
ataladi. Mazkur boshqaruv shaklining paydo bo‘lishi hamma davlatlarda ham
albatta ulug‘ inqiloblarning natijasidir. Fransiyada burjua inqilobi, Amerikada
fuqarolar urushi natijasida ayrim davlatlarda hokimiyatni boshqa bir siyosiy
kuchlar tomonidan egallab olinishi tufayli (Germaniya, Gretsiya, Chili, Jazoir)
haqiqiy prezidentlik respublikasi o‘rnatilgan edi.
Respublika shaklidagi boshqaruvning paydo bo‘lish omiliga birinchidan
mustaqillikni mustahkamlash bo‘lsa, ikkinchidan siyosiy partiyalar faoliyatini
8
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/huquqshunoslik/davlat-boshqaruv-shakli
31

yo‘naltirish ya’ni demokratik talablarga moslashtirish, kerak bo‘lsa yo‘l-yo‘riq
ko‘rsatish davlatning asosiy vazifasiga kiradi.
Respublika sharoitida mustahkam tenglik, davlat boshqaruvida
demokratiyani qaror topishini tezlashtiradi, chunki hokimiyatning bo‘linish
prinsipi asosida davlat organlari vakolatlarning taqsimlanishi har qanday oliy
organga (bunda davlat boshlig‘i ham kiradi), xalqdan olgan mandat natijasida
amalga oshirilishi belgilanadi.
Shuni alohida belgilanishiga e’tibor berish lozimki, vakolatlarning
taqsimlanishi teng sharoitlar yaratilgan taqdirdagina haqiqiy xisoblanadi. Bu
shundan iboratki, ayrim turdagi Respublika shaklidagi davlat boshqaruvida
nomigagina jamiyat masalalari hal etilib, amalda esa bitta shaxsning xoxish-
idorasini ifodalaydi.
Masalan, mamlakatda davlat to‘ntarishi tufayli butun hokimiyat prezident
lavozimi bilan bog‘liq bir shaxsning qo‘liga o‘tib qoladi va diktaturlik rejimi
o‘rnatiladi. 1993 yilda Gitler Germaniyada, 1960 yil J.Mobuta Jazoirda, 1967 yilda
"kora polkovniklar" nomi bilan Gretsiyada, 1973 yilda A.Pinochet Chilida davlat
hokimiyatni to‘ntarishi qilib egallangan edi. Buning oqibatida mamlakatda davlat
rejimi yagona diktator xukmida, milionlab begunoh insonlarning qirilib ketishiga
sabab bo‘lgan edi. Agar biz buni yanada kengroq ma’noda tushuncha beradigan
bo‘lsak, 1973 yil "qora polkovniklar" deb atalgan bir guruh shaxslar tomonidan
amalga oshirilgan davlat to‘ntarish bir tomondan monarxiya tuzumini yo‘q kilgan
bo‘lsa, ikkinchi tomondan Respublika davlat boshkaruvi shakliga o‘tganligini elon
qilgan bo‘lsa, ham hech qanday demokratik tartib qoidalarga amal qilinmadi ya’ni
monarxiyadan farq qilmaydigan boshqaruv usuli o‘rnatildi. Davlat boshlig‘i
prezident vakolatlari cheklanmadi, u faqat o‘limi tufayli yoki boshqa kuchlarining
zo‘rlik bilan hokimiyatni egallasagina o‘z lavozimidan mahrum etilishi mumkinligi
ayrim davlatlar tajribasi (Pokiston) kursatdi.
Prezidentlik Respublika. Bunday davlat boshqaruv shaklida xukumat faqat
prezident oldida o‘z faoliyati tugrisida doimo xisob berib turadi, parlament oldida
mas’ul emas.
32

Bu shundan kelib chikib belgilanganki, parlament xukumat tarkibini
tuzmaydi va unga ishonchsizlik huquqiga xam ega emas.
Chunki prezidentlik Respublikasida qonunchilik va ijro etuvchi hokimiyat
o‘z vakolatlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri xalqdan oladi. Prezident ijroiya hokimiyat
boshlig‘i sifatida xalq tomonidan saylanadi va buning natijasida davlat boshlig‘i
funksiyasini xam amalga oshirish huquqiga ega bo‘ladi.
Demak, dualistik Respublika shaklidagi davlat boshqaruvida prezident
davlat boshlig‘i funksiyasini amalga oshira borib, Bosh Vazir lavozimini ham
egallaydi.
Prezident xalq tomonidan saylab qo‘yilishi ulug shaxs ekanligidan dalolat
beradi. Sobiq Ittifoq Respublikalari, Fransiya, Braziliya va boshqa davlatlarda
prezident to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumxalq saylovlari orqali o‘z lavozimini egallaydi.
AQShda alohida saylovchilar guruhlari tomonidan prezident saylovi o‘tkaziladi,
bunda ham davlat va ijroiya hokimiyat boshlig‘i parlament oldida mustaqildir,
tenglik prinsipida faoliyat yuritadi. Prezidentlik Respublikasida hukumat tarkibi
parlament sessiyalarida deputatlar tasdig‘iga qo‘yiladi. Bu jarayonda deputatlar
prezident tomonidan ko‘rsatilgan nomzodlarni tasdiqlashlari shart. Agar biror-bir
ko‘rsatilgan nomzod bunday lavozimga loyiq emasligi asoslab berilsa, prezident
boshqa bir shaxsning nomzodini ko‘rsatishga majbur bo‘ladi. Shuning uchun xam
hukumat faqat prezident boshchiligida faoliyat yuritadi, barcha xokimiyat
masalalarida hukumat a’zolari tavsiyaviy harakterdagi karorlar qabul qilishi
mumkin, qat’iy qarorni yagona prezidentning o‘zi hal qilishi mumkin.
Parlamentar Respublika. Bunday davlat boshqaruv shakli, Parlamentar
monarxiya shakliga mos tushadi faqatgina davlat boshlig‘i masalasi bilan bir-
biridan ajralib turadi.
Endi, davlat hokimiyati masalallarida vakolatlari cheklangan monarx
o‘rnida, prezident faoliyatining qanday tashkil etilishi va yuritilishini kuzatamiz.
Parlamentar Respublika shaklida prezident parlament tomonidan saylanishi
mumkin yoki alohida tuzilgan kollegiya organida yoxud federatsiya
subyektlarining parlament deputatlari tomonidan va boshqa hududiy o‘zini-o‘zi
33

boshqarish organlarining vakillari ishtirokida o‘z lavozimiga quyilishi, turli
davlatlarda o‘ziga xos belgilangan xuquqiy mezonlarda bo‘lishi mumkin.
Parlamentar Respublikasida prezidentning konstitutsiyaviy vakolatlarining
belgilanishi, tartib bo‘yicha hukumat tomonidan amalga oshiriladi, ya’ni prezident
boshchiligida hukumat uning vazifasini bajaradi. Masalan, Hindiston
Respublikasining 1949 yilda Konstitutsiyasiga quyidagi tartibda 1-qismining 74-
moddasiga 42 chi va 44 chi o‘zgartirish kiritildi va unda hukumatning
maslahatlariga prezident amal qilishi shart ekanligi ko‘rsatildi.
Parlamentar Respublikaning asosiy belgisi – huddi parlamentar
monarxiyaga o‘xshash, hukumatning parlament oldida siyosiy javobgarligidir.
Hukumatning bir a’zosiga bildirilgan ishonchsizlik asosan Bosh Vazirga uning
butun tarkibi bilan iste’foga chiqish oqibatini keltirib chiqaradi. Hukumat ham
quyi palatani tarqatib yuborish haqida prezidentga murojaat etishi mumkin va
bunday holatda saylov kunini belgilaydi.
Aralash (yarim Prezidentlik) Respublikasi. Bunday shakldagi boshqaruv
usuli, Prezidentlik va Parlamentar davlat hokimiyati belgisini ifoda etuvchi
Respublika hisoblanadi. Uning tuzilishi turli xil ko‘rinishda bo‘lishi mumkin.
Hozirgi davrda aralash boshqaruv shaklini tanlagan davlatlar qatoriga
Portugaliya, Polsha, Bolgariya, Xorvatiya, Makedoniya, Serbiya, Chernogoriya
kiradi. Shuningdek, Finlyandiya ham tuliq rasmiy xususiyatlari bilan aralash
boshqaruvni o‘z hayotiga tadbiq etib bo‘lgan.
Sovet Respublikasi - bunday davlat boshqaruv shakli, sovet tuzumi
o‘rnatilgan mamlakatlar hisoblanadi. Ularda hokimiyatning bo‘linishi rad etiladi
ya’ni yagona hokimiyat mehnatkash xalqning vakillik organi sovetlarga saylangan
vakillari orqali amalga oshirilishini mustahkamlaydi.
Lekin bunday boshqaruv shaklida siyosiy rejim totalitar tuzum o‘rnatish
sharoitni yaratib beradi.
Sovet tuzumining o‘rnatilishini dastlabki bosqichi, ma’muriy-hududiy
birliklarda vakillik organi Sovetlarni shakllantirish yuqoridan pastga qarab.
Masalan, O‘zbekiston SSR Oliy Soveti, oblast, rayon, shahar, shaharcha, gosyolka,
34

qishloq va ovul sovetlariga saylovlar nomigagina o‘tkazilar edi. "Qonun
chiqaruvchi hokimiyat, rasman Oliy Sovetlarda mujassamlashgan bo‘lsa ham,
ijroiya hokimiyati qonun chiqaruvchi organlarga o‘z erkini o‘tkazar va sovetlar
tomonidan nazorat qilinishi haqida gag ham bo‘lishi mumkin emas edi".
Endi, hozirgi zamonaviy sovet Respublikalari davlat boshqaruvi shaklini
taxlil qiladigan bo‘lsak, Vyetnam Xalq Respublikasida, joylarda Sovetlar va Milliy
Majlis, Kubada ham huddi shunday.
Hitoy Xalq Demokratik Respublikasida Xalq Vakillik organlari deb atalib
siyosiy rejim sotsialistik, davlat rejimi bir muncha demokratiyaviyroq tashkil
qilingan. Shuning uchun ham xalqaro munosabatlarda tan olinadi, ya’ni yagona
nushada boshqaruv shakli takomillashtirilgan Sovet Respublikalari hisoblanadi. 9
2.3 Davlat tuzumining hududiy tuzilishi
Jahonning siyosiy xaritasida, 2023-yil holatiga ko ra, 278 dan ortiqʻ
mamlakat bo lib, jumladan jahon hamjamiyati tomonidan mustaqilligi rasman tan
ʻ
olingan 195 ta suveren davlat mavjud. Bulardan 193 tasi BMTning faoliyatida a zo
ʼ
davlatlar sifatida, 2 tasi (Vatikan, Falastin)esa kuzatuvchi-davlat bo lib ishtirok
ʻ
etmoqda.
Jahonning hozirgi siyosiy xaritasi turli tarixiy jarayonlar ta sirida
ʼ
shakllangan. Ayniqsa, Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari, mustamlaka tizimining
yemirilishi, sotsialistik tuzumning barham topishi kabi jarayonlar alohida e tiborga
ʼ
loyiqdir. Ushbu tarixiy voqealar ta sirida XX va XXI asrlar mobaynida dunyoda
ʼ
mustaqil davlatlar soni muttasil o sib keldi.
ʻ
Hozirda dunyoning ko p joylarida aholisi o z mustaqil davlatchiligini tan
ʻ ʻ
olish uchun kurashayotgan mintaqalar mavjud bo lib kelmoqda.
ʻ 10
Jahon mamlakatlarining davlat tuzumi va uni idora qilish shakliga ko‘ra
ikki asosiy – respublika va monarxiya shakllari keng tarqalgan. Bizga ma’lumki
respublika tuzumida qonun chiqaruvchi organ parlamentga, ijro etuvchi organ esa
hukumatga qaraydi. Prezidentlik respublikasini parlamentlik respublikasidan farq
qilish lozim. Prezidentlik respublikasida prezident hukumat boshlig‘i lavozimidan
9
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/huquqshunoslik/davlat-boshqaruv-shakli
10
https://uz.wikipedia.org/wiki/Davlatlar_ro%CA%BByxati
35

tashqari juda katta vakolatlar bilan ta’minlangan bo‘ladi ( AQSh, Rossiya, Lotin
Amerikasidagi qator davlatlar) Parlamentar respublikalarida prezident katta
vakolatga ega bo‘lmaydi, bosh vazir hukumat boshlig‘i hisoblanadi (GFR, Italiya,.
Avstriya,Hindiston).
Hozirda jahonda 30 ta monarxiya shaklidagi davlatlar mavjud.
Bulardan Osiyoda -13 ta, Yevropada - 12 ta, Afrikada – 3 ta, Okeaniyada 1 –ta,
Amerikada – 1ta. 11
Quyida jahondagi yirik davlatlarning davlat tuzimi haqida keltirib o’tamiz.
Rassiya federatsiyasi – Davlat tuzilishi — Federativ Respublika. Rossiya
Federatsiyasi tarkibi 89 ta subyekt, jumladan 49 ta viloyat, 21 ta Respublika
(Adigeya, Oltoy, Boshqirdiston, Buryatiya, Dog‘iston, Ingushetiya, Kabardin-
Balkar, Qalmiq, Qorachoy-Cherkes, Kareliya, Komi, Mari El, Mordoviya, Saxa
(Yakutiya), Shimoliy Osetiya, Tatariston, Tiva, Udmurtiya, Xakasiya,
Checheniston, Chuvash), 1 ta avtonom viloyat (Yahudiy), 10 ta okrug (Agin-
Buryat, Komi-Permyak, Koryak, Nenes, Taymir, Ust-Ordinsk, Buryat, Xanti-
Mansi, Chukotka, Evenk, Yamalo-Nenesk), 6 ta o‘lka (Oltoy, Krasnodar,
Krasnoyarsk, Primorsk, Stavropol, Xabarovsk)lardan iborat. Rossiya Federatsiyasi
1991-yil 24-avgustda o‘z mustaqilligini e’lon qildi. Sobiq Ittifoq tarqalgunga qadar
awalgi nomi RSFSR. Milliy bayramlari — 12- iyun (Davlat suvereniteti
to‘g‘risidagi Deklaratsiya qabul qilingan kun) va 12-dekabr (Konstitutsiya kuni).
Davlat boshlig‘i — prezident. Ijro etuvchi hokimiyat premyerministr
boshchiligidagi hukumatga tegishlidir. Qonun chiqaruvchi hokimiyat ikki palatali
parlament, yuqori palatasi — Federatsiya Kengashi va quyi palata — Davlat
Dumasi tomonidan amalga oshiriladi.
Xitoy Xalq Respublikasi – Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) Konstitutsiyaga
ko‘ra xalq demokratik diktaturasi o‘rnatilgan sotsialistik davlat. Mamlakat
tarkibida — 22 provinsiya, 5 avtonom rayon va 3 markaziy — Pekin, Shanxay va
Tyanszin bor. Xitoy Xalq Respublikasi 1949-yil 1-oktabrda tashkil topgan. 1-
oktabr — Milliy bayram — XXR e’lon qilingan kun. Ijro etuvchi hokimiyat XXR
11
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/huquqshunoslik/jahon-mamlakatlarining-davlat-tuzumi-va-boshqaruvi
36

raisi (davlat boshlig‘i)ga, Umumxitoy xalq vakillari yig‘ilishi doimiy qo‘mitasi
raisi, Davlat Kengashi raisi (hukumat boshlig‘i)ga tegishli. Davlat hokimiyatining
qonun chiqaruvchi oliy organi — Umumxitoy xalq vakillari yig‘ilishi. Mamlakatda
boshqa siyosiy partiyalar paydo bo‘lganiga qaramay, siyosiy hayotni Xitoy
Kommunistik partiyasi belgilaydi.
Hindiston – Davlat tuzilishi — federativ respublika. Mamlakat 25 ta shtat
va 7 ta ittifoqdosh hududga bo‘linadi. 1947-yil 15- avgustda mustaqillikka
erishgan. Qonunchik ingliz umumiy huquqiga asoslangan. Milliy bayrami — 26-
yanvar — respublika e’lon qilingan kun (1950-yil). Ijroiya hokimiyati prezident
(davlat boshlig‘i)ga va premyer-ministr boshchiligidagi hukumatga tegishli. Qonun
chiqaruvchi oliy organ ikki palatali parlament (Sansad). Asosiy partiyalari:
Hindiston Milliy Kongressi (HMK), Bxaratiya djanata parti (BDP). 12
XULOSA
Jahon mamlakatlarining davlat tuzumlari turli omillarga ko‘ra shakllanadi
va rivojlanadi. Har bir davlat o‘zining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va tarixiy
sharoitlariga asoslangan holda boshqaruv tizimini tanlaydi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatadiki, davlat tuzumlari doimiy rivojlanish va o‘zgarish jarayonida
bo‘lib, global va mintaqaviy omillar ta’sirida shakllanadi.
12
Jahon maralakattari: Qisqa ma’lumotnoma /mas’ul muharrir A. Hazratqulov. — ТТ.: «Sharq», 2007 — 416 b.
37

Davlat tuzumining nazariy asoslarini o‘rganish natijasida aniqlanishicha,
davlat boshqaruv shakllari va davlat tuzilishi jihatdan mamlakatlarning o‘ziga xos
xususiyatlari mavjud. Ayrim davlatlarda boshqaruv tizimi an’anaviy monarxiya
shaklida bo‘lsa, boshqalarida respublika boshqaruv shakli yetakchilik qiladi.
Monarxiyalar mutloq va konstitutsiyaviy turlarga bo‘linib, ularning har biri turli
darajadagi siyosiy islohotlar va ijtimoiy talablar asosida shakllanadi.
Respublika boshqaruv shakllari esa prezidentlik, parlament va aralash
tizimlarga ajraladi. Har bir boshqaruv shakli o‘zining samaradorligi, demokratik
tamoyillarga mosligi hamda davlatning ichki va tashqi siyosatiga ta’siri bilan
ajralib turadi. Masalan, prezidentlik respublikasi markazlashgan boshqaruv
tizimini ta’minlasa, parlament respublikasi kuchlarning taqsimlanishiga asoslangan
demokratik tamoyillarni rivojlantirishga qaratilgan.
Davlat tuzumining hududiy tuzilishi jihatidan esa unitar, federativ va
konfederativ davlat shakllari mavjud. Unitar davlatlarda boshqaruv markazlashgan
bo‘lib, yagona qonunchilik va ijro organlari hukmronlik qiladi. Federativ
davlatlarda esa hududiy birliklarga ma’lum darajada mustaqillik berilib, mahalliy
boshqaruv organlari muhim vakolatlarga ega bo‘ladi. Konfederativ tuzilma esa
davlatlararo ittifoqlar asosida tashkil etilib, a’zolar mustaqilligini saqlab qolgan
holda umumiy manfaatlar yo‘lida hamkorlik qiladi.
Jahon mamlakatlarida davlat tuzumlarining tasnifi va ularning o‘ziga xos
xususiyatlarini tahlil qilish natijasida, davlat boshqaruv shakllari va tuzilishi
ko‘plab omillar, jumladan, tarixiy an’analar, siyosiy institutlarning rivojlanish
darajasi hamda jamiyatning ijtimoiy-siyosiy faolligi bilan chambarchas bog‘liqligi
aniqlandi. Shu sababli, davlat tuzumi doimiy ravishda yangilanib, jamiyat
ehtiyojlariga moslashib boradigan dinamik tizim hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, dunyo davlatlarining siyosiy tuzilmalarini o‘rganish,
ularning farqli jihatlarini taqqoslash va rivojlanish tendensiyalarini aniqlash
nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Ushbu tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, davlat tuzumining samaradorligi ko‘p jihatdan boshqaruv tizimining
moslashuvchanligi, qonun ustuvorligi va fuqarolarning siyosiy faolligiga
38

bog‘liqdir. Shu boisdan, mamlakatlar o‘zining davlat tuzumini zamonaviy talablar
va global jarayonlarga mos holda takomillashtirib borishi muhim ahamiyat kasb
etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Jumaxanov Sh., Toshpo‘latov A. Geografiya// Oliy o‘quv yurti talabalari
uchun uslubiy ko‘rsatma. –Namangan, 2018. -252 b.
2. Jumaxanov Sh.Z., Toshpo‘latov A.M. Siyosiy geografiya. [Darslik] / Mas’ul
muharrir: Komilova N.Q. – Toshkent: “Noshir”, 2022. – B. 234.
39

3. Jumaxanov Sh., Siddiqov S. Geografik masala va mashqlar. –Namangan,
2016. -116 b.
4. Эргашев Ш., Бобоматов Т., Турсунов Н. Жаҳон мамлакатлари:
Маълумотнома. -Т.; “Ўзбекистон”, 2017. -320 б.
5. Солиев А., Маҳамадалиев Р. Иқтисодий география асослари. –Т.;
“Ўзбекистон”, 1996. -70 б.
6. Солиев А. Иқтисодий география: назария, методика ва амалиёти.
[Матн]: танланган асарлар/ масъул муҳаррир: О.Ата-Мирзаев. –Т.: “Камалак”,
2013. -184б
7. Абдуллаев О. Иқтисодий география ва экология. -Наманган, 2002. -296
б.
8. Горкин А (отп.ред). Социально-экономическая география: понятия и
термины. Словарь-справочник. –Смоленск: “Ойкумена”, 2013, -328 с.
9. https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/huquqshunoslik/jahon-
mamlakatlarining-davlat-tuzumi-va-boshqaruvi
10. https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/huquqshunoslik/jahon-
mamlakatlarining-davlat-tuzumi-va-boshqaruvi
ILOVALAR
1 – ILOVA
Dunyoning monarxiya boshqaruvi davlatlari
Yevropa Osiyo Afrika Okeaniya
40

Andorra – knyazligi Ba h rayn – Amirlik Lisoto – qirollik T o ngo – qirollik
Bеlgiya- qirolligi Brunеy – sultonlik Marokash – qirollik
Vatikan – papa Butan – qirollik Svazilеnd – qirollik
Buyuk Britaniya -
qirollik Iordaniya – qirollik
Daniya - qirollik Q atar – Amirlik
Ispaniya – qirollik Q uvayt – Amirlik
Litxеnshtеyn - k i nyazlik Malayziya – sultonlik
Lyuksеmburg – b uyuk
gеrsoglik Nеpal – qirollik
Monako – knyazlik BAA – Amirlik
Nidеrlandiya – qirollik Ummon – sultonlik
Norvеgiya – qirollik S audiya .Arabistoni –
podsho h lik
Shvеtsiya - qirollik Tailand – qirollik
Manba: Jadval internet saytidan olindi [9]
2 – ILOVA
Dunyoning fеdеrativ ma’muriy-hududiy tuzilishidagi mamlakatlari
Yevropa Osiyo Afrika Amerika Avstraliya-
41

Okeaniya
Rossiya
Fеdеratsiyasi H indisto
Fеdеrativ
Rеspublikasi Komor orollari
Fеdеral Islom
Rеspublikasi Braziliya
Fеdеrativ
Rеspublikasi Avstraliya
Ittifoqi
Avstriya
Rеspublikasi Malayziya
Fеdеrativ
Rеspublikasi Nigеriya
Fеdеral
Rеspublikasi Vеnеsuela
Rеspublikasi Mikronеziya
Fеdеrativ
shtatlari
Shvеtsariya
konfеdеratsiyasi Myanma I ttifoqi Janubiy Afrika
Rеspublikasi Kanada
Gеrmaniya
Fеdеrativ
Rеspublikasi Birlashgan Arab
Amirliklari Mеksika
Qo‘ shma
s htatlari
Pokiston islom
Rеspublikasi Amеrika
Qo‘ shma
s htatlari
Argеntina
Manba: Jadval internet saytidan olindi [10]
42

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB DAVLAT TUZUMINING NAZARIY ASOSLARI
1.1 Davlat tuzumining mintaqalar bo’yicha o’zgarib borishi………………………
6
1.2 Davlat boshqaruv shakillari…………………………………………………...
11
1.3 Davlat tuzilishi shakillari…………………………………………………….. 19
II BOB JAHON MAMLAKATLARIDA DAVLAT TUZUMLARI TASNIFI
2.1 Monarxiyalar (mutloq va konstitutsiyaviy monarxiya)……………………… 24
2.2 Respublika boshqaruv shakillari………………………………………………
31
2.3 Davlat tuzumining hududiy tuzilishi………………………………………….
35
XULOSA…………………………………………………………………………
38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 40
ILOVALAR……………………………………………………………………... 41
43

Купить