Jahon o'rmon va yog'ochsozlik sanoati - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	977.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Jahon o'rmon va yog'ochsozlik sanoati

Купить

Jahon o'rmon va yog'ochsozlik sanoati
KIRISH
I BOB. JAHON ÓRMON SANOATI
1.1 Órmon resurslari
1.2 Órmon xójaligining iqtisodiy ahamiyati
1.3 Jahon órmon xójaligida band aholi
II BOB. JAHON YOĞOCHSOZIK SANOATI
2.1. Jahon yoğochsozlik sanoati istiqbollari
2.2 Yoğochni qayta ishlash sanoati
2.3 Selyuluza - qoğoz ishlab chiqarish
XULOSA
1

KIRISH
Mavzuvnng dolzarbligi: Yog ochsozlik sanoatiʻ - o rmon sanoatining ʻ
yog ochga mexanik va kimyoviymexanik ishlov berish, qayta ishlash hamda xom
ʻ
ashyo sifatida o z ehtiyojlari uchun turli yog ochlardan foydalanadigan tarmog i.
ʻ ʻ ʻ
Yo. s mahsulotlariga arralangan yog och, shpal, faner, yog och to sinlar, qurilishda
ʻ ʻ ʻ
ishlatiladigan yog och detallar, mebel, yog och qipiklaridan va tolalaridan plitalar,
ʻ ʻ
parket, eshik, rom, avtomobilsozlik, samolyotsozlik, kemasozlik, vagon qurilishi,
qishloq xo jaligi mashinalari uchun xomaki va tayyor detallar, qishloq xo jaligi
ʻ ʻ
mahsulotlari uchun qutilar, to qimachilik sanoatiga g altaklar, turli moslamalar,
ʻ ʻ
poyabzal qoliplar, asbobuskunalar va ularga g iloflar, chang i va b. sport
ʻ ʻ
anjomlari, gugurt va b. kiradi.O'rmon sanoati yog'och tayyorlash va yog'ochni
qayta ishlash tarmoqlariga bo'linadi. Yog'ochni qayta ishlash hunarmandchilik turi
sifatida qadimdan ma'lum. Hunarmandlar yog'ochga ishlov berib undan arava,
egar, panjara, sandiq, eshik, beshik, rom kabilarni yasashgan, uylar qurishgan.
Yog'ochsozlik yillar davomida takomillasha borib, undan yangi-yangi sanoat
tarmoqlari vujudga keldi. Ayniqsa yog'ochni kimyoviy qayta ishlash tufayli
yog'ochsozlikda tub (inqilobiy) o'zgarish yasaldi. Mamlakatning yog'och-taxta
xomashyosiga bo'lgan yillik ehtiyoji 10 mln m kubdan ortmoqda. Ammo yog'och
xomashyosi bo'ladigan tabiiy o'rmonlar bizda nihoyatda cheklangan. Shu bois har
yili millionlab nihol ekiladi, «ko'kalamzorlashtirish oyligi» o'tkaziladi. O'rmonlar
barpo etish va yog'och boyliklaridan oqilona foydalanish bilan maxsus o'rmon
xo'jaliklari shug'ullanadi. Respublikamizda 100 ga yaqin o'rmon xo'jaligi
korxonalari, qo'riqxonalar va milliy bog'lar bor. O'rmon sanoati mahsulotlaridan
mashinasozlik, kimyo sanoati, yengil sanoat, transport va qurilishda foydalaniladi.
O'z navbatida o'rmon sanoati ham boshqa tarmoqlardan laklar, bo'yoqlar (mebel
ishlab chiqarish uchun), soda, natriy, oqartiruvchi ximikatlar (qog'oz tayyorlash
uchun), avtomashinalar, traktorlar, stanoklar (yog'och tayyorlash va ishlov berish
uchun) oladi. Boshqacha qilib aytganda, o'rmon sanoati bilan boshqa tarmoqlar
orasida keng tarmoqlararo aloqalar mavjuddir.
2

Kurs ishining maqsadi: Órmon xójaligining iqtisodiy ahamiyati va
o’rmon resurslari haqida o’rganish.
Kurs ishining vazifasi: Jahon o’rmon xo’jaligi, Jahon yoğochsozlik
sanoati istiqbollari, Yoğochni qayta ishlash sanoati, Selyuluza - qoğoz ishlab
chiqarish sanoati.
Kurs ishining obekti: Jahon o’rmon va yog’ochsozlik sanoati.
Kurs ishining predmeti: Yog’ochni qayta ishlash va selyuluza sanoati.

3

I BOB. JAHON ÓRMON SANOATI
1.1 Órmon resurslari
O rmon resurslari — tabiat resurslarining eng muhim turlaridan biri;ʻ
mamlakat hududidagi o rmon (yog och) zaxiralari, yemxashak, ovchilik resurslari,
ʻ ʻ
yovvoyi o simliklarning mevalari, dorivor o simliklar va boshqalarni o z ichiga
ʻ ʻ ʻ
oladi. 20-asrning 80-yillaridagi ma lumotlarga ko ra, Yer sharida quruqlikning
ʼ ʻ
30% ni o rmonlar tashkil etadi. Jahon bo yicha umumiy o rmon yerlari maydoni 4
ʻ ʻ ʻ
mlrd.ga, shundan yalpi o rmonzorlar 3 mlrd.ga; jami yog och zaxirasi 356,7 mlrd.
ʻ ʻ
m3, har yili tayyorlanadigan yog och miqdori 3 mlrd. m3dan ko proq.
ʻ ʻ
O rmonlarda yog ochlarning yillik o sishi 3,2 mlrd. m3ni tashkil etadi. Lotin
ʻ ʻ ʻ
Amerikasi yog och zaxiralarining ko pligi jihatidan qit alar ichida 1 o rinda turadi.
ʻ ʻ ʼ ʻ
Rossiya, AQSH, Kanada va Braziliya yirik O rmon resurslari ga ega. O rmon
ʻ ʻ
resurslarining asosiy qimmatli mahsuloti — bu sanoat va qurilishning ko pgina
ʻ
tarmoqlarida ishlatiladigan, o rmon daraxtlarini kesib tayyorlanadigan yog ochdir.
ʻ ʻ
O rmon resurslaridan sanoat usulida foydalanishda undagi daraxtlarning tur tarkibi
ʻ
katta ahamiyatga ega. O rmon sanoatida yog ochi yuqori sifatli bo lgan ignabargli,
ʻ ʻ ʻ
yumshoq bargli va qattiq bargli daraxt turlari qo p ishlatiladi, yumshoq bargli
ʻ
turlari (qayin, tog terak, olxa va boshqalar)dan kam foydalaniladi. Yuqori sifatli
ʻ
qayin daraxtlari faqat faner, mebel kabilarni tayyorlashda ishlatiladi. O rmon
ʻ
resurslarining daraxtlardan boshqa boyliklaridan muhimlari oziq-ovqat resurslari,
yemxashak resurslari (pichanzor, yaylovlar)dir. O zbekiston o rmonlarining
ʻ ʻ
muhim ekologik va himoya xususiyatiga ega ekanligi va yog och zaxirasining
ʻ
kamligi (12 mln. m3) sababli sanoat asosida yog och kesish ishlari olib borilmaydi.
ʻ
Hozirgida farmakologiya sanoatida ishlab chiqarilayotgan tibbiyot preparatlarining
40% dan oshiqrog i o rmon daraxtlari va butalar po stlog i, bargi, mevalari, turli
ʻ ʻ ʻ ʻ
o tlarning ildizidan tayyorlanmoqda.
ʻ 1
Respublikada 22 ta o rmon xo jaligi va 8 ta ʻ ʻ
dorivor o simliklar yetishtirishga ixtisoslashgan xo jaliklarda 15 turdan ortiq
ʻ ʻ
shifobaxsh o simliklar (polpola, anzur piyoz, moychechak, totim, arslonquyruq,
ʻ
1
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/O%25CA
%25BBrmon_resurslari&prev=search&pto=aue
4

bo yimodaron va boshqalar) ekib ko paytiriladi. Har yili mazkur xo jaliklarda 450ʻ ʻ ʻ
—500 t dan ziyod dorivor o simliklar xom ashyosi tayyorlab, iste molchilarga
ʻ ʼ
yetkazib beriladi. Kesilgan o rmonlarga daraxtlar ekish, yangi o rmonzorlar barpo
ʻ ʻ
etish O rmon resurslarini qayta tiklashning samarali usuli bo lib, o rmonlarda
ʻ ʻ ʻ
ulardan uzoq muddat samarali foydalanishni ta minlaydi. O rmonlarning oziq-
ʼ ʻ
ovqat resurslariga qo ziqorin, mevalar, yong oqlar, iste mol qilinadigan o tlar,
ʻ ʻ ʼ ʻ
ildizmevalar, yovvoyi hayvonlar va ovlanadigan qushlar, shuningdek, asalari
mahsulotlari, ozuqabop yemxashak resurslariga tayyorlanadigan pichan, har xil
o tlar, hayvonlar iste mol qiladigan mevalar kiradi. O rmon asalarichilikkl
ʻ ʼ ʻ
rivojlantirish, turli hayvonlar va qushlarning yashashi, oziqlanishi, ko payishi
ʻ
uchun qulay muhitdir.
O'rmon resurslari dunyoning turli qismlarida sezilarli darajada farq qiladi.
Ushbu farqlar ish muhitiga, o'rmon xo'jaligida qo'llaniladigan texnologiyalarga va
ular bilan bog'liq xavf darajasiga bevosita ta'sir qiladi. Yevropaning shimoliy
qismlari, Rossiya va Kanadadagi boreal o'rmonlar asosan ignabargli daraxtlardan
iborat bo'lib, har gektarda nisbatan kam daraxtga ega. Bu o'rmonlarning aksariyati
tabiiydir. Bundan tashqari, alohida daraxtlar kichik hajmga ega. Uzoq qish tufayli
daraxtlar sekin o'sadi, yog'och o'sishi 0,5 dan 3 m 3
/ ga / g gacha.
Kanada janubi, AQSh, Markaziy Yevropa, Rossiya janubi, Xitoy va
Yaponiyaning mo''tadil o'rmonlari ignabargli va keng bargli daraxtlarning keng
turlaridan iborat. Daraxtlar zichligi yuqori va alohida daraxtlar juda katta bo'lishi
mumkin, diametri 1 m dan va balandligi 50 m dan ortiq o'rmonlar tabiiy yoki
sun'iy bo'lishi mumkin (ya'ni, bir xil daraxt o'lchamlari va kamroq daraxt turlari
bilan intensiv boshqariladi). Gektariga doimiy hajmlar va yuqori o'sish. Oxirgi
diapazon odatda 5 dan 20 m 3
/ ga / g dan ortiq. 2
Tropik va subtropik o rmonlar asosan keng barglidir. Daraxtlarning
ʻ
o'lchamlari va ekish hajmi juda xilma-xildir, ammo sanoat maqsadlarida yig'ilgan
tropik yog'och odatda katta soyabonli katta daraxtlar shaklini oladi. O'rib olingan
daraxtlarning o'rtacha o'lchamlari tropiklarda eng yuqori bo'lib, 2 m3 dan ortiq
2
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/O%25CA
%25BBrmon_resurslari&prev=search&pto=aue
5

loglar qoida hisoblanadi. Tojlari bo'lgan tik turgan daraxtlar kesish va novdalarni
kesishdan oldin og'irligi odatda 20 tonnadan oshadi. Qalin o'simliklar va toqqa
chiqadigan daraxtlar ishni yanada mashaqqatli va xavfli qiladi.
1.1.1-jadval. Mintaqalar bo'yicha o'rmonlar maydoni (1990).
Mintaqa Maydoni (million
gektar) Jam
i
Afrika 536 16
Shimoliy/Markaziy Amerika 531 16
Janubiy Amerika 898 26
Osiyo 463 13
Okeaniya 88 3
Yevropa 140 4
Sobiq SSSR 755 22
Sanoat (barchasi) 1.432 42
Rivojlanish (barchasi) 2009 58
Dunyo 3442 100
Ekilgan o'rmonlar yog'och ishlab chiqarish va bandlik nuqtai nazaridan tobora
muhim o'rmon turi hisoblanadi. Tropik plantatsiyalar taxminan 35 million gektarni
egallaydi, har yili taxminan 2 million gektar maydon qo'shiladi (FAO, 1995). 3
Ular
odatda juda tez o'sadigan faqat bitta turdan iborat. Qatlam odatda 15 dan 30 m 3
/
ga / g gacha. Turli qarag'ay daraxtlari ( Pinus spp.) va evkalipt daraxtlari
( Eucalyptus spp.) sanoatda foydalanish uchun eng keng tarqalgan turlardir.
Plantatsiyalar intensiv va qisqa muddatlarda (6 yildan 30 yilgacha) boshqariladi,
ko'pchilik mo''tadil o'rmonlar esa 80, ba'zan esa 200 yil davomida pishib etiladi.
3
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://uz.wikipedia.org/wiki/O%25CA
%25BBrmon_resurslari&prev=search&pto=aue
6

Daraxtlar bir xil, kattaligi kichik va o'rta, taxminan 0,05 dan 0,5 m3 /
daraxtga
teng. Odatda kichik o'simliklar mavjud.
1.2 Órmon xójaligining iqtisodiy ahamiyati
Dunyo bo'ylab yog'och eng muhim o'rmon mahsulotidir. Dunyo bo'ylab
yumaloq yog'och ishlab chiqarish yiliga 3,5 milliard m3 ga yaqinlashadi . Yog'och
ishlab chiqarish 1960-1970-yillarda yiliga 1,6% va 1980-yillarda yiliga 1,8% ga
o'sdi va 2.1-asrda yiliga 21% ga o'sishi prognoz qilinmoqda, rivojlanayotgan
mamlakatlarda o'sish sur'atlari rivojlangan mamlakatlardagidan ancha yuqori
bo'ladi. sanoati rivojlangan mamlakatlar. Sanoati rivojlangan mamlakatlarning
jahon dumaloq daraxt ishlab chiqarishdagi ulushi 42% ni tashkil qiladi (ya'ni
o'rmon maydoni ulushiga taxminan proportsional). Biroq, sanoati rivojlangan va
rivojlanayotgan mamlakatlarda tayyorlangan yog'ochning tabiatida katta farq
mavjud. Birinchi holda 85% dan ortig'i yog'och, panel yoki pulpa ishlab chiqarish
uchun ishlatiladigan sanoat dumaloq yog'ochdan iborat bo'lsa, ikkinchisida 80%
yoqilg'i va ko'mir ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Shuning uchun 10-rasmdagi
eng yirik sanoat dumaloq yog'och ishlab chiqaruvchilarning ro'yxati.faqat to'rtta
rivojlanayotgan davlatni o'z ichiga oladi. Yog'ochdan tashqari o'rmon mahsulotlari
ko'plab mamlakatlarda yashash uchun juda muhim bo'lib qolmoqda. Ular sotilgan
o'rmon xomashyosining atigi 1,5% ni tashkil qiladi, ammo ba'zi mamlakatlarda
mantar, kalamush, qatronlar, yong'oqlar va saqichlar kabi mahsulotlar asosiy
eksport hisoblanadi. 4
Butun dunyo bo'ylab 96,000 o'rmon xo'jaligi mahsulotlarining qiymati
1991,322,000 million AQSh dollarini tashkil etdi, o'rmonni qayta ishlash sanoatida
esa 0,4-2,2 million AQSh dollari. Birgina o‘rmon xo‘jaligi jahon yalpi ichki
mahsulotining 0,14 foizini tashkil etdi. O'rmon xo'jaligi mahsulotlarining
YaIMdagi ulushi odatda rivojlangan mamlakatlarda ancha yuqori bo'lib, o'rtacha
51% ni tashkil etadi, bu yalpi ichki mahsulotning atigi 5% ni tashkil etadigan
sanoati rivojlangan mamlakatlarga qaraganda. Bir qator mamlakatlarda o'rmon
4
https://foxford.ru/wiki/geografiya/lesnaia-i-derevoobrabativayshaia-promishlennost-mira
7

xo'jaligi o'rtacha ko'rsatkichlardan ko'ra muhimroq rol o'ynaydi. 1991 yilda
mamlakatning o'rmon va o'rmon xo'jaligi sanoati tegishli YaIMning XNUMX%
yoki undan ko'prog'ini ishlab chiqarish uchun birlashdi.
1.2.1 – rasm. Eng yaxshi o'nta sanoat dumaloq yog'och ishlab
chiqaruvchilar, 1993 yil (sobiq SSSR, 1991).
Bir qator sanoati rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda yog'och
eksportning muhim qismini tashkil qiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlardan o'rmon
mahsulotlari eksportining umumiy qiymati 1982 yildagi taxminan 7000 milliard
AQSh dollaridan 1993 yilda 19000 milliard AQSh dollaridan oshdi (1996 yilda).
Sanoati rivojlangan mamlakatlar orasida asosiy eksportchilar Kanada, AQSH,
Rossiya, Shvetsiya, Finlyandiya va Yangi Zelandiyadir. 5
Tropik mamlakatlar
orasida eng muhimlari Indoneziya (5000 milliard AQSh dollari), Malayziya (4000
milliard AQSh dollari), Chili va Braziliya (har biri taxminan 2000 milliard dollar).
Garchi ularni pul shaklida osongina ifodalash mumkin bo'lmasa-da, o'rmonlar
tomonidan yaratilgan notijorat tovarlar va foydalarning qiymati ularning tijorat
mahsulotidan sezilarli darajada oshishi mumkin. Taxminan 140 dan 300
milliongacha odam o'rmonlarda yashaydi yoki tirikchilik uchun o'rmonlarga
5
https://foxford.ru/wiki/geografiya/lesnaia-i-derevoobrabativayshaia-promishlennost-mira
8

bog'liq. 6
O'rmonlarda barcha tirik turlarning to'rtdan uch qismi ham yashaydi. Ular
muhim karbonat angidrid bo'lib, iqlim va suv rejimini barqarorlashtirishga xizmat
qiladi. Ular eroziya, ko'chki va ko'chkilarni kamaytiradi va toza ichimlik suvi
ishlab chiqaradi. Ular, shuningdek, dam olish va turizm uchun asosiy hisoblanadi.
O'rmon resurslari uchta asosiy ko'rsatkich bo'yicha aniqlanadi.
1.1.1 – jadval.
O'rmon resurslari tugaydigan, ammo qayta tiklanadigan deb tasniflanadi.
Bu biologik resurslarning eng muhim turlaridan biridir. O'rmonlarning ahamiyati
juda katta. O'rmonlar kislorodni tiklaydi, bu havoning hozirgi ifloslanish darajasini
hisobga olgan holda ayniqsa muhimdir, yer osti suvlarini saqlaydi va tuproqning
yo'q qilinishini oldini oladi. O rmonlar qurilish materiallari va xom ashyo manbaiʻ
hisoblanadi. Yog'ochdan sellyuloza-qog'oz, mebel va boshqa sanoat tarmoqlarida
xom ashyo sifatida, qurilishda konstruktiv material sifatida, shuningdek, yoqilg'i
sifatida foydalaniladi. Bog'langan materiallar keng qo'llaniladi: qatronlar, talaşlar,
o'simlik moddalari - sharbat, kurtaklar, barglar.
Yerdagi o'rmonlar ikkita asosiy kamarni tashkil qiladi, ularning har biri
o'ziga xos xususiyatlarga ega. Shimoliy kamar Rossiya, AQSh, Kanada,
Finlyandiya, Shvetsiya, janubiy kamar esa Braziliya, Kongo, Malayziya va
Indoneziya hududlarini qamrab oladi.
6
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/part-x-96841/forestry#:~:text=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%
9

1.1.1 – rasm. Dunyo o’rmon resurslari.
Bundan tashqari, havo va tuproq ifloslanishi tufayli o'rmon qoplami
buziladi. O'rmon resurslaridan oqilona foydalanish quyidagilarni o'z ichiga oladi:
chiqindilardan to'liq foydalanish bilan har tomonlama yog'ochni qayta ishlash;
o'rmonlarni kesish hajmini ularning o'sishiga mos ravishda kamaytirish;
o'rmonlarni qayta tiklash ishlarini faollashtirish; yog'ochni qisman yangi qurilish
materiallari bilan almashtirish.
O'rmonlarni saqlash muammosi Afrikada eng keskin. 2010 yildan 2020
yilgacha bo'lgan davrda o'rmon maydonining yillik sof yo'qotilishining eng yuqori
darajasi 3,9 million gektarni tashkil etdi. Bu alohida tashvish uyg'otadi, chunki u
hududning cho'llanish muammosi bilan bog'liq. Yana bir tashvishli mintaqa
Janubiy Amerika bo'lib, u yerda noyob ekvatorial yomg'ir o'rmonlari kesilmoqda. 7
Sayyoramizda o'rmonlar taxminan 4 milliard gektar erni egallaydi (yerning
30% ga yaqin). Ikki o'rmon zonasi aniq ko'rinadi: shimoliy (ignabargli daraxtlar
ustunlik qiladigan o'rmonlar) va janubiy (97% keng bargli o'rmonlardan iborat -
asosan rivojlanayotgan mamlakatlarning nam ekvatorial va tropik o'rmonlari).
So'nggi 200 yil ichida dunyoda o'rmonlar maydoni 2 baravar kamaydi.
O'rmonlarning bunday tezlikda yo'q qilinishi butun dunyo uchun halokatli
7
https://foxford.ru/wiki/geografiya/lesnaia-i-derevoobrabativayshaia-promishlennost-mira
10

oqibatlarga olib keladi, chunki atmosferaga kislorod etkazib berish kamayadi , "
issiqxona effekti " kuchayadi va sayyoradagi iqlim o'zgaradi. Eng katta o'rmon
maydoni Osiyo va Janubiy Amerikada , eng kichiki Avstraliyada qolmoqda .
Biroq, qit'alarning o'lchamlari bir xil emas, shuning uchun o'rmon qoplamining
ko'rsatkichini (o'rmon bilan qoplangan maydonning mintaqaning umumiy
maydoniga nisbati), shuningdek, yog'och zahiralarining hajmini va 1 aholiga to'g'ri
keladigan o'rmon yuzasi maydoni.
Yog'och zahiralari bo'yicha etakchi o'rinlarni Rossiya (75 mlrd. m3),
Braziliya , Kanada va AQSh egallaydi ; va o'rmonli maydonlarning kattaligi
bo'yicha - Rossiya, Braziliya, Kanada, AQSh, Xitoy , Indoneziya , Kolumbiya ,
Hindiston . O'rmon qoplami bo'yicha Frantsiya Gvianasi, Surinam (mamlakat
hududining 90% dan ortig'ini o'rmonlar egallaydi), Gayana , Gabon (80% dan
ortig'i), Malayziya , Yaponiya , Myanma , Indoneziya, Ekvador , Laos (60% dan
ortig'i). shuningdek , Finlyandiya , Shvetsiya ajralib turadi . Rossiyada o'rmon
qoplami 45%, Braziliyada - taxminan 60%.
Keng o'rmon maydonlari bo'lgan mamlakatlar tropik va mo''tadil
o'rmonlarning tabiiy zonasida joylashgan . Eng kam o'rmonlar shimoliy va janubiy
o'rmon zonalari orasida joylashgan mamlakatlarda, shuningdek, quruq iqlimi va
cho'l landshaftlari bilan ajralib turadigan mamlakatlarda joylashgan. Bahrayn ,
Qatar, Liviya , Chad , Misr , BAA va boshqalar amalda daraxtsiz. 8
O'rmon qoplamining qisqarishi juda jiddiy global muammoga aylanmoqda.
Hozirgi iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda shimoliy o'rmon zonasi o'rmonlari
o'tmishda intensiv ravishda vayron qilingan, ammo keyinchalik o'rmon qoplami
ko'proq tiklangan (o'rmonzor). Biosferani saqlash bo'yicha davlat dasturlari amalga
oshirilayotgan ba'zi mamlakatlarda yog'ochning o'sishi uni kesish hajmidan oshib
keta boshladi. So'nggi o'n yilliklarda rivojlangan mamlakatlarda o'rmonlarning
yo'qolishi va sifatining pasayishining asosiy sababi kislotali yomg'ir (havoning
ifloslanishidan) bo'ldi. Mutaxassislarning fikriga ko'ra, zarar ko'rgan o'rmonlarning
umumiy maydoni 30 million gektarni tashkil qiladi. Rivojlanayotgan
8
https://foxford.ru/wiki/geografiya/lesnaia-i-derevoobrabativayshaia-promishlennost-mira
11

mamlakatlarda o'rmonlar haydaladigan erlar va yaylovlar uchun kesiladi va eng
qimmatli yog'och turlari rivojlangan mamlakatlarga eksport qilinadi . Yog'och ham
energiyaning asosiy manbai bo'lib qolmoqda - rivojlanayotgan mamlakatlar
umumiy aholisining 70 foizi o'tinni ovqat pishirish va uylarini isitish uchun
yoqilg'i sifatida ishlatadi. Shu bilan birga, ushbu mamlakatlarda o'rmon
resurslarining mavjudligi har xil va ko'pincha past bo'ladi. FAO ( Birlashgan
Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti ) hisob-
kitoblariga ko'ra, 2000 yilga borib, 2 milliondan ortiq odam o'tin yoqilg'isiga, ya'ni
rivojlanayotgan mamlakatlar aholisining yarmiga to'g'ri keladi.
Dunyo o'rmon resurslarining qisqarishining asosiy sabablari orasida
quyidagilar mavjud:
— qishloq xo jaligi yerlarini , shuningdek sanoat ob yektlari, shaharlar,ʻ ʼ
transport kommunikatsiyalari va boshqalarni qurish uchun maydonlarni
kengaytirish maqsadida o rmonlar kesiladi;
ʻ
— yog‘och yuqori sifatli qurilish materialidir;
— har xil turdagi daraxtlardan mebel, o‘yinchoqlar, qog‘oz, qalam, gugurt
va boshqalar tayyorlanadi;
- yog'och yoqilg'i sifatida ishlatiladi;
- o'rmonlar qisqarib, havo va tuproq ifloslanishidan tanazzulga yuz
tutmoqda. 9

Ko'p asrlar davomida sayyoramizdagi o'rmonlar maydonining qisqarishi
insoniyat taraqqiyotiga deyarli to'sqinlik qilmadi. Biroq, so'nggi paytlarda bu
jarayon ko'plab mamlakatlarning iqtisodiy va ekologik holatiga salbiy ta'sir
ko'rsata boshladi. Garchi Yer sayyorasi quruqlikning taxminan 30% hali ham
yog'ochli o'simliklar bilan qoplangan bo'lsa- da , o'rmonlarni muhofaza qilish va
o'rmonlarni qayta tiklash ishlari insoniyatning davom etishi uchun zarurdir.
1.3 Jahon órmon xójaligida band aholi
O'rmon xo'jaligida ish haqi to'g'risidagi ma'lumotlarni olish qiyin va hatto
sanoati rivojlangan mamlakatlar uchun ham ishonchsiz bo'lishi mumkin. Sabablari
9
https://foxford.ru/wiki/geografiya/lesnaia-i-derevoobrabativayshaia-promishlennost-mira
12

ko'p hollarda ro'yxatdan o'tmagan yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermerlar
ulushining yuqoriligi, shuningdek, o'rmon xo'jaligidagi ko'plab ishlarning
mavsumiyligidir.
Aksariyat rivojlanayotgan mamlakatlardagi statistikada o'rmon xo'jaligini
alohida ko'rsatkichlarsiz qishloq xo'jaligining kattaroq sektori o'z ichiga oladi.
Biroq, eng katta muammo shundaki, o'rmon xo'jaligida ko'pchilik ish haqi emas,
balki tirikchilikdir. Bu yerda asosiy yo nalish, ayniqsa, rivojlanayotganʻ
mamlakatlarda o tin ishlab chiqarishdir.
ʻ
O'rmon xo'jaligida dunyo bo'ylab ish haqi 2,6 million kishini tashkil etadi,
shundan 1 millionga yaqini sanoati rivojlangan mamlakatlarda. Bu quyi oqim
sektorining bandligining bir qismidir: yog'och va sellyuloza-qog'oz sanoatida
rasmiy sektorda kamida 12 million kishi ishlaydi. O'rmon xo'jaligida bandlikning
asosiy qismi to'lanmaydigan kunlik mehnatga to'g'ri keladi - rivojlanayotgan
mamlakatlarda 12,8 millionga yaqin to'liq kunlik ekvivalent ishchilar va sanoati
rivojlangan mamlakatlarda 0,3 millionga yaqin. Shunday qilib, o'rmon xo'jaligida
jami bandlik taxminan 16 million kishi-yilga baholanishi mumkin. 10
Bu global
qishloq xo'jaligidagi bandlikning taxminan 3% va umumiy ish bilan bandlikning
taxminan 1% ga teng. Aksariyat sanoati rivojlangan mamlakatlarda o‘rmon
xo‘jaligi ishchi kuchi qisqarib bormoqda. Bu, ayniqsa, yog'ochni yig'ishda tez
mexanizatsiyalash bilan kuchaygan mavsumiylikdan to'liq vaqtli professional
daraxt kesuvchilarga o'tish natijasidir. Bu farqlar ma'lum darajada tabiiy
sharoitlarga, o'rmon xo'jaligi tizimlariga va statistik xatolarga bog'liq. Shunga
qaramay, sezilarli bo'shliqlar saqlanib qolmoqda.
10

13

1.3.1 – rasm. O'rmon xo'jaligida bandlik (to'liq ish vaqti ekvivalenti).
Mexanizatsiyalash ko'proq mamlakatlarga tarqalib, mehnatni tashkil
etishning yangi shakllari, ya'ni jamoaviy ish kontseptsiyalari, mehnat
unumdorligini oshirish, o'tqazish hajmlari esa o'zgarmas bo'lib qolishi bilan ishchi
kuchining o'zgarishi davom etishi mumkin. Shuni ta'kidlash kerakki, ko'plab
mamlakatlarda o'rmon xo'jaligida mavsumiy va to'liq bo'lmagan ish vaqti qayd
etilmagan, ammo fermerlar va kichik o'rmon egalari orasida keng tarqalgan. 11
Rivojlanayotgan bir qator mamlakatlarda sanoat o rmon xo jaligida bandʻ ʻ
bo lganlar soni o rmon xo jaligini yanada intensiv boshqarish va o rmonzorlarni
ʻ ʻ ʻ ʻ
barpo etish natijasida ortishi mumkin. Boshqa tomondan, yog'och asta-sekin
boshqa energiya turlari bilan almashtirilishi sababli, yashash narxi asta-sekin
kamayib ketishi mumkin. O'rmon xo'jaligida ishlash asosan erkaklar sohasi bo'lib
qoldi. Rasmiy ishchi kuchida ayollarning ulushi kamdan-kam hollarda 10% dan
oshadi. Biroq, yosh daraxtlarni ekish yoki parvarish qilish, daraxtzorlarda ko'chat
etishtirish kabi asosan ayollar tomonidan bajariladigan ishlar mavjud. Ko'pgina
rivojlanayotgan mamlakatlarda ayollar o'tinni yig'ish uchun mas'ul bo'lganligi
sababli, ko'plab rivojlanayotgan dehqonlarning aksariyat qismini tashkil qiladi.
O'rmon xo'jaligidagi barcha sanoat va iqtisodiy ishlarning eng katta ulushi
11
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/part-x-96841/forestry#:~:text=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%
14

yog'ochni tayyorlash bilan bog'liq. Hatto sun'iy o'rmonlar va plantatsiyalarda
muhim o'rmon xo'jaligi ishlari talab qilinadigan joylarda ham, daraxt kesish har
gektarga ish kunining 50% dan ko'prog'ini tashkil qiladi. Rivojlanayotgan
mamlakatlarda daraxt kesish operatsiyalarida nazoratchi/texnikning usta va
ishchilarga nisbati mos ravishda 1 dan 3 gacha va 1 dan 40 gacha. Ko'pgina
sanoatlashgan mamlakatlarda bu nisbat pastroq. Keng ma'noda o'rmon xo'jaligida
ishning ikki guruhi mavjud: o'rmon xo'jaligi bilan bog'liq va daraxt kesish bilan
bog'liq. Odatda daraxtchilik faoliyatiga daraxt ekish, o'g'itlash, begona o'tlar va
zararkunandalarga qarshi kurash va kesish kiradi. Daraxt ekish juda mavsumiydir
va ba'zi mamlakatlarda bu faoliyat uchun alohida ishchilar guruhi ishlaydi.
Yog'ochni kesishda eng keng tarqalgan ish tropik o'rmonlarda, ko'pincha
yordamchi bilan; kabellarni traktorlarga yoki yo'l chetiga loglarni tortadigan
skylinesga ulaydigan marjonlarni o'rnatuvchilar; loglarni o'lchaydigan,
ko'chiruvchi, yuklaydigan yoki kesuvchi yordamchilar; traktorlar, yuk
ko'taruvchilar, arqonli kranlar, kombaynlar va yog'och yuk mashinalari
mexanizatorlari.
O'rmon xo'jaligi ishchi kuchi segmentlari o'rtasida ularning xavfsizlik va
sog'liq uchun xavf-xatarlarga duchor bo'lishi bilan bevosita bog'liq bo'lgan bandlik
shakllari bo'yicha katta farqlar mavjud. 12
O'rmon egasi yoki sanoat tomonidan
bevosita ishlaydigan o'rmon ishchilarining ulushi, hatto ilgari bu qoida bo'lgan
mamlakatlarda ham kamayib bormoqda. Pudratchilar (ya'ni, ma'lum bir ishni
bajarish uchun jalb qilingan nisbatan kichik, geografik mobil xizmat ko'rsatish
firmalari) orqali ko'proq ish olib borilmoqda. Pudratchilar mulkdor-operatorlar
bo'lishi mumkin (ya'ni, bir kishilik firmalar yoki oilaviy korxonalar) yoki bir
nechta xodimlarga ega bo'lishi mumkin. Ham pudratchilar, ham ularning xodimlari
ko'pincha juda xavfli ish bilan ta'minlanadi. Juda raqobatbardosh bozorda
xarajatlarni kamaytirish maqsadida pudratchilar ba'zan oyni yoritish va
deklaratsiya qilinmagan muhojirlarni yollash kabi noqonuniy amaliyotlarga
murojaat qilishadi. Pudratchilikka o‘tish ko‘p hollarda xarajatlarni kamaytirish,
12
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/part-x-96841/forestry#:~:text=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%
15

mexanizatsiyalash va ixtisoslashuvni oshirish, ishchi kuchini o‘zgaruvchan
talablarga moslashtirishga yordam bergan bo‘lsa-da, kasbning ba’zi an’anaviy
kasalliklari shartnomaviy mehnatga qaramlikning kuchayishi bilan kuchaydi.
Bularga baxtsiz hodisalar va sog'liq uchun shikoyatlar kiradi, ular odatda
shartnoma bo'yicha ishchilar orasida keng tarqalgan. Pudrat ishlari ham o‘rmon
xo‘jaligida yuqori ishchi kuchi aylanmasining yanada oshishiga xizmat qildi. Ba'zi
mamlakatlarda ish beruvchilar o'zgarganlar uchun yiliga deyarli 50% va o'rmon
sektorini butunlay tark etish uchun yiliga 10% dan ko'proq stavkalar qayd etilgan.
Bu o'rmon xo'jaligi ishchi kuchining ko'p qismini qiynalayotgan ko'nikmalar
muammosini kuchaytiradi. Aksariyat ko'nikmalar tajriba orqali o'rganiladi, bu
odatda sinov va xatolikni anglatadi. Kadrlar almashinuvi yoki mavsumiy ishlar
tufayli tizimli tayyorgarlikning yo'qligi va qisqa muddatli tajriba o'rmon xo'jaligi
sektori duch kelayotgan jiddiy xavfsizlik va salomatlik muammolariga yordam
beruvchi asosiy omillardir. 13

O'rmon xo'jaligida mehnatga haq to'lash tizimi hali ham qisman ishlaydi
(ya'ni, faqat ishlab chiqarilgan mahsulotga asoslangan ish haqi). Parcha-parcha ish
tez sur'atda ishlashga olib keladi va ko'pincha baxtsiz hodisalar sonini oshiradi deb
ishoniladi. Biroq, bu da'voni tasdiqlovchi ilmiy dalillar yo'q. Shubhasiz yon
ta'sirlardan biri shundaki, ishchilarning jismoniy qobiliyatlari pasayganligi sababli
ma'lum bir yoshga etganda daromadlar kamayadi. Mexanizatsiya katta rol
o'ynaydigan mamlakatlarda ish ritmi asosan mashina tomonidan belgilanadiganligi
sababli vaqt ish haqi ko'tariladi. Har xil bonusli to'lov tizimlari ham qo'llaniladi.
O'rmon xo'jaligi xodimlarining ish haqi odatda o'sha mamlakatdagi o'rtacha
sanoat darajasidan ancha past bo'ladi. Ishchilar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va
pudratchilar ko'pincha haftasiga 50 yoki hatto 60 soat ishlash orqali kompensatsiya
olishga harakat qilishadi. Bunday holatlar tanadagi stressni va charchoq tufayli
baxtsiz hodisalar xavfini oshiradi.
O'rmon xo'jaligida uyushgan mehnat va kasaba uyushmalari juda kam
uchraydi. Geografik jihatdan tarqoq, mobil, ba'zan mavsumiy ishchilarni tashkil
13
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/part-x-96841/forestry#:~:text=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%
16

etishning an'anaviy qiyinchiliklari ishchi kuchining kichik pudratchi firmalarga
bo'linishi bilan murakkablashadi. Shu bilan birga, odatda kasaba uyushmalari
bo'lgan toifalardagi ishchilar soni, masalan, yirik o'rmon xo'jaligida bevosita
ishlaydiganlar, doimiy ravishda kamayib bormoqda. O'rmon xo'jaligini qamrab
olishga urinayotgan mehnat inspektsiyalari kasaba uyushma tashkilotchilari duch
keladigan muammolarga o'xshash muammolarga duch kelishadi. Natijada,
aksariyat mamlakatlarda tekshiruv juda kam. Xodimlarning huquqlarini himoya
qilish bo'yicha muassasalar mavjud emasligi sababli, o'rmon xo'jaligi xodimlari
ko'pincha o'z huquqlarini, shu jumladan mehnatni muhofaza qilish va mehnatni
muhofaza qilish bo'yicha amaldagi qoidalarda belgilangan huquqlarni yaxshi
bilishmaydi va bunday huquqlardan foydalanishda katta qiyinchiliklarga duch
kelishadi. 14
Ko'pgina mamlakatlarda o'rmon ishlari uch o'lchovli ishdir: iflos, qiyin va
xavfli. Ushbu obro'ga ko'plab tabiiy, texnik va tashkiliy omillar yordam beradi.
O'rmon xo'jaligi ishlari ochiq havoda amalga oshirilishi kerak. Shunday qilib,
ishchilar ekstremal ob-havo sharoitlariga duchor bo'lishadi: issiqlik, sovuq, qor,
yomg'ir va ultrabinafsha (UV) nurlanish. Ish ko'pincha yomon ob-havo sharoitida
ham davom etadi va mexanizatsiyalashgan operatsiyalarda u tobora tunda davom
etadi. Ishchilar qo'pol yoki loyqa erlar, zich o'simliklar va bir qator biologik
vositalar kabi tabiiy xavf-xatarlarga duchor bo'lishadi.
Ish joylari uzoqda joylashgan bo'lib, aloqa yomon, qutqarish va evakuatsiya
qilishda qiyinchiliklar mavjud. Ko'pgina mamlakatlarda oila va do'stlardan uzoq
vaqt izolyatsiya qilingan lagerlardagi hayot hanuzgacha keng tarqalgan.
Qiyinchiliklar ishning tabiati bilan murakkablashadi - daraxtlar oldindan aytib
bo'lmaydigan tarzda qulashi mumkin, xavfli asboblar ishlatiladi va ko'pincha og'ir
jismoniy mehnat talab etiladi. Ishni tashkil etish, bandlik tartibi va o'qitish kabi
boshqa omillar ham o'rmon xo'jaligi bilan bog'liq xavflarni oshirish yoki
kamaytirishda muhim rol o'ynaydi. Ko'pgina mamlakatlarda yuqoridagi
ta'sirlarning yakuniy natijasi baxtsiz hodisalar va jiddiy sog'liq muammolarining
14
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/part-x-96841/forestry#:~:text=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%
17

juda yuqori xavfi hisoblanadi. Ko'pgina mamlakatlarda o'rmonchilik ishi eng xavfli
kasblardan biri bo'lib, katta insoniy va moliyaviy yo'qotishlar bilan bog'liq.
AQShda baxtsiz hodisalardan sug'urtalash xarajatlari ish haqining 40% ni tashkil
qiladi. Mavjud ma'lumotlarning ehtiyotkorlik bilan talqini shuni ko'rsatadiki,
baxtsiz hodisalar tendentsiyalari pastga emas, balki yuqoriga ko'tarilish ehtimoli
ko'proq. Baxtsiz hodisalar darajasini pasaytirish bo'yicha uzoq yillik tajribaga ega
mamlakatlar (masalan, Shvetsiya va Finlyandiya) mavjudligi quvonarli.
Shveytsariya baxtsiz hodisalarning ko'payishi yoki eng yaxshi holatda turg'unligi
bilan bog'liq keng tarqalgan vaziyatni taqdim etadi. Rivojlanayotgan mamlakatlar
uchun mavjud bo'lgan kam ma'lumotlar kam yaxshilanishni va odatda haddan
tashqari yuqori baxtsiz hodisalarni ko'rsatadi. Misol uchun, Nigeriyadagi
plantatsiya o'rmonlarida pulpa yig'ishda xavfsizlik bo'yicha o'tkazilgan tadqiqot
shuni ko'rsatdiki, har bir ishchiga yiliga o'rtacha 2 ta baxtsiz hodisa yuz beradi. Har
4 nafardan 1 nafari va har 10 nafar ishchisi ma'lum bir yilda jiddiy baxtsiz
hodisaga duchor bo'ladi (Udo 1987). Baxtsiz hodisalarga diqqat bilan qarash shuni
ko'rsatadiki, daraxt kesish boshqa o'rmon xo'jaligi faoliyatiga qaraganda ancha
xavflidir (XMT, 1991). Daraxtlarni kesish, kesish va kesishda eng ko'p baxtsiz
hodisalar, ayniqsa jiddiy yoki o'limga olib keladigan ishlardir. Ba'zi
mamlakatlarda, masalan, O'rta er dengizida, o't o'chirish ham o'limning asosiy
sababi bo'lishi mumkin, ba'zi yillarda Ispaniyada yiliga 13 kishining hayotiga
zomin bo'ladi (Rodero 1987). Yo'l transporti, ayniqsa, tropik mamlakatlarda jiddiy
baxtsiz hodisalarning katta qismi uchun javobgar bo'lishi mumkin. 15
Zanjir arra, shubhasiz, o'rmon xo'jaligidagi eng xavfli vositadir va zanjirli
arra operatori eng zaif ishchidir. Vaziyat 4-rasmda tasvirlanganMalayziya hududi
uchun, engil o'zgarishlar bilan, u boshqa mamlakatlarning ko'pchiligida ham
uchraydi. Mexanizatsiyalash kuchayganiga qaramay, sanoat rivojlangan
mamlakatlarda zanjirli arra asosiy muammo bo'lib qolishi mumkin.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda undan foydalanish ko'payishi kutilishi mumkin,
chunki plantatsiyalar yog'och yig'ishning ortib borayotgan ulushiga to'g'ri keladi.
15
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/part-x-96841/forestry#:~:text=%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%
18

O'rmonda ishlayotganda tananing deyarli har bir qismi shikastlanishi mumkin,
ammo oyoqlar, oyoqlar, orqa va qo'llarning jarohatlari taxminan shu tartibda
jamlangan bo'ladi. Zanjirli arra bilan ishlashda jarohatlarning eng ko'p uchraydigan
turlari kesilgan va ochiq yaralar bo'lib, skidlarda ko'karishlar ustunlik qiladi, ammo
sinish va dislokatsiyalar ham sodir bo'ladi. O'rmon kesishda jiddiy baxtsiz
hodisalar xavfini oshiradigan ikkita holat - bu to'xtatilgan daraxtlar va shamol
tomonidan urilgan yog'ochlar. Shamol yog'ochni kesishga moyil bo'lib, maxsus
moslashtirilgan kesish texnikasini talab qiladi (yo'riqnoma uchun qarang:
FAO/ECE/XMT, 1996a; FAO/XMT, 1980; va XMT, 1998). Osilgan daraxtlar - bu
tojdan uzilib qolgan, lekin toj boshqa daraxtlar bilan chigallashib qolgani uchun
erga tushmagan daraxtlardir. Osilgan daraxtlar o'ta xavflidir va ular ko'p o'limga
olib kelgani uchun ba'zi mamlakatlarda "bevalar" deb ataladi. Bunday daraxtlarni
xavfsiz tushirish uchun ilgaklar va vintlardek qo'llab-quvvatlovchi vositalar talab
qilinadi. Hech qanday holatda boshqa daraxtlarni yiqilib tushish umidida osilgan
daraxtga tushishiga yo'l qo'ymaslik kerak. Ayrim mamlakatlarda “haydash” nomi
bilan mashhur bo‘lgan bu amaliyot o‘ta xavfli hisoblanadi. 16
Baxtsiz hodisa xavfi nafaqat texnologiya va ish bilan bog'liq ta'sirlarga, balki
boshqa omillarga ham bog'liq. Ma'lumotlar mavjud bo'lgan deyarli barcha
holatlarda ishchi kuchining segmentlari o'rtasida juda jiddiy farqlar mavjud.
O'rmon xo'jaligida to'g'ridan-to'g'ri ishlaydigan to'liq kunlik professional ishchilar
o'z-o'zini ish bilan ta'minlovchi yoki shartnoma asosida ishlaydigan fermerlarga
qaraganda ancha kam azob chekishadi. Avstriyada mavsumiy daraxt kesuvchi
fermerlar professional ishchilarga qaraganda ikki baravar ko'p (Sozialversicherung
der Bauern 1990), Shvetsiyada esa to'rt baravar ko'p yig'ilgan million kub metr
yog'och uchun baxtsiz hodisalarni boshdan kechirishadi. Shveytsariyada davlat
o'rmonlarida ishlaydigan ishchilar pudratchilarga qaraganda ikki baravar ko'p
baxtsiz hodisalarga duch kelishadi, ayniqsa ishchilar faqat mavsumiy ravishda
ishlaydi va mehnat muhojirlari misolida (Wettmann 1992). Yog'och kesishning
ortib borayotgan mexanizatsiyasi mehnat xavfsizligiga juda ijobiy ta'sir ko'rsatdi.
16

19

Mexanizm operatorlari qo'riqlanadigan kabinalarda yaxshi himoyalangan va
baxtsiz hodisalar xavfi sezilarli darajada kamaydi. Mexanizm operatorlari bir xil
miqdordagi yog'ochni yig'ishda zanjirli arra operatorlari tomonidan sodir bo'lgan
baxtsiz hodisalarning 15% dan kamrog'ini boshdan kechirishadi. Shvetsiyada
operatorlar professional zanjirli arra operatorlarining baxtsiz hodisalarining
to'rtdan bir qismini tashkil qiladi. 17
II BOB. JAHON YOĞOCHSOZIK SANOATI
2.1. Jahon yoğochsozlik sanoati istiqbollari
Yog ochsozlik sanoati - o rmon sanoatining yog ochga mexanik vaʻ ʻ ʻ
kimyoviymexanik ishlov berish, qayta ishlash hamda xom ashyo sifatida o z
ʻ
ehtiyojlari uchun turli yog ochlardan foydalanadigan tarmog i. Yog’ochsozlik
ʻ ʻ
sanoati mahsulotlariga arralangan yog och, shpal, faner, yog och to sinlar,
ʻ ʻ ʻ
17
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/part-x-96841/forestry#:~:text=%D0%9C%D0%B8%D1%80% B5.
20

qurilishda ishlatiladigan yog och detallar, mebel, yog och qipiklaridan vaʻ ʻ
tolalaridan plitalar, parket, eshik, rom, avtomobilsozlik, samolyotsozlik,
kemasozlik, vagon qurilishi, qishloq xo jaligi mashinalari uchun xomaki va tayyor
ʻ
detallar, qishloq xo jaligi mahsulotlari uchun qutilar, to qimachilik sanoatiga
ʻ ʻ
g altaklar, turli moslamalar, poyabzal qoliplar, asbobuskunalar va ularga g iloflar,
ʻ ʻ
chang i va b. sport anjomlari, gugurt va b. kiradi. O zbekistonda yog ochsozlik,
ʻ ʻ ʻ
yog ochdan turli anjomlar yasash qadimdan hunarmandlikning rivojlangan turi
ʻ
tarzida mahalliy xom ashyo resurslari bilan chegaralangan holda mavjud bo lib
ʻ
kelgan. Yog ochsozlik yoki duradgorlik (yog ochni qirqish, tilish, yo nish,
ʻ ʻ ʻ
randalash, parmalash), uysozlik, asbobsozlik, aravasozlik, egarsozlik, sandiqsozlik,
beshiksozlik, panjarasozlik, o ymakorlik singari juda ko p tarmoqlardan iborat
ʻ ʻ
bo lgan. Bu soxada uzoq vaqtgacha kichik korxonalar, oddiy mebel ishlab
ʻ
chiqaradigan artellar, kerakli asbobuskuna bilan ta minlangan sexlar ishlab kelgan.
ʼ
20-asrning 50—70y.larida O zbekistonda respublikaning yog och va yog ochdan
ʻ ʻ ʻ
ishlangan buyumlarga bo lgan ehtiyoji to laroq ta minlanishini inobatga olgan
ʻ ʻ ʼ
holda Yo. s taraqqiy eta boshladi. Qurilish ktlarining duradgorlik sexlari asosida
yirik yog ochsozlik korxonalari tashkil etildi, ularda deraza va eshik, arralangan
ʻ
yog och, to sin, parket va b. duradgorlik mahsulotlarini sanoat usulida
ʻ ʻ
tayyorlashga o tildi.
ʻ 18
Germaniya, Shvetsiya, Italiya va Rossiya mashinasozlik
korxonalari bilan hamkorlikda Toshkent duradgorlik buyumlari zavodi (1968),
"Toshkent" yog ochsozlik birlashmasi (1972 y., kuvvati 400 ming m2 rom, 500
ʻ
ming m2 eshik tavaqalari), Toshkent quyoshdan himoya uskunalari zavodi (1974
y., quvvati 400 ming m2), yog och chiqindilaridan presslangan qurilish
ʻ
taxtachalari ishlab chiqaradigan zd (1976 y., kuvvati 20 ming m3) ishga
tushirilganidan tashqari Sharqiy Sibirda O zbekiston tashkilotlari qaramog ida 11
ʻ ʻ
o rmon sanoati (daraxt kesish) xo jaliklari ham ish yuritdi. Daraxt kesish
ʻ ʻ
xo jaliklarida yiliga 500 ming m3 dan ko proq yog och va taxta tayyorlanib,
ʻ ʻ ʻ
respublikaga keltirib turildi. 1978 y.ga kelib O zbekiston Sharqiy Sibirda yog och
ʻ ʻ
tayyorlashdan yogoch va taxtani sotib olishga o tdi. O zbekistonda yog ochsozlik
ʻ ʻ ʻ
18
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yog%CA%BBochsozlik_sanoati
21

korxonalari sonini va ularning i. ch. kuvvatlarini ko paytirish ishlari uzluksizʻ
davom ettirildi. 1979—1995 yillarda Toshkent, Asaka, Qo qon sh.larida yangi
ʻ
duradgorlik sexlari ochildi. 1991 yilda quyoshdan himoya uskunalari zdida
plastmassadan deraza romlari ishlab chiqaradigan liniyalar, 1994 y.
Toshkentda Markaziy Osiyoda birinchi bo lgan "O zEllas" gugurt zavodi
ʻ ʻ
(O zbekiston — Gretsiya qo shma korxonasi; yillik kuvvati 300 mln. kuti gugurt)
ʻ ʻ
mahsulot chiqara boshladi. 1995—2000 yillarda iqtisodiy islohotlar tufayli
yog ochni qayta ishlash sohasidagi barcha korxonalar davlat tasarrufidan
ʻ
chikarilib, ular asosida aksiyadorlik, jamoa va xususiy korxonalar tashkil qilindi.
Qator viloyatlarda qisqa vaqt ichida plastmassa va metalldan har birining quvvatini
10—20 ming m2 bo lgan zamonaviy ko rinishdagi eshik va rom tayyorlaydigan
ʻ ʻ
qo shma va xususiy kichik korxonalar jadal sur atda tashkil qilindi. Bu
ʻ ʼ
mahsulotlarning afzalligi rom va oynalar blok shaklda tayyorlanib, chang , sovuq
va shovqinni o tkazmaydi, issiqlikni tejaydi. O zbekistonda Yo. s. tarkibidagi
ʻ ʻ
korxonalar yiliga 3 mln. m2 eshik va deraza romlari, 233 ming m2 parket, 1 mln.
m uzun o lchovli buyumlar (plintus, qoplamalar va b.), 50 ming m2 quyoshdan
ʻ
himoya uskunalari, 2,5 mln. dona oshik,moshiq, 50 ming m3 taxta va boshqa
mahsulot i. ch. kuvvatiga ega (2001). Shuningdek, ko pgina jamoa va shirkat
ʻ
xo jaliklari, kurilish tashkilotlarida arralangan yog ochga ishlov berish va g o la
ʻ ʻ ʻ ʻ
yog ochni tilish bilan shug ullanadigan korxonalar bor. Respublika xalq xo jaligi
ʻ ʻ ʻ
va aholining yog och — taxtaga bo lgan yillik ehtiyoji 10 mln. m3 ga boradi.
ʻ ʻ 19
Yog och xom ashyosi taqchilligi tufayli Yog’ochsozlik sanoatidagi mavjud
ʻ
kuvvatlarning yarmidan foydalanilmokda. Respublikaning yog och, taxta, qog oz,
ʻ ʻ
sellyuloza, gugurt va b. bo lgan ehtiyojini to laroq qondirish, yog ochni qayta
ʻ ʻ ʻ
ishlash sanoati korxonalarining xom ashyo bazasi mustaqilligini ta minlash uchun
ʼ
respublika Vazirlar Mahkamasi 1994 y. 8 fevralda "Sanoat terakchiligini
rivojlantirish va boshqa tez o suvchi yog ochbop daraxtzorlarni barpo etishga oid
ʻ ʻ
choratadbirlar to g risida" qaror qabul qildi. Qarorda Qoraqalpog iston
ʻ ʻ ʻ
Respublikasi va barcha viloyatlarda har yili 10 ming ga, 10 yilda 100 ming ga
19
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yog%CA%BBochsozlik_sanoati
22

terakzor tashkil etish, yaqin kelajakda har yili 3 mln. m3 sanoatbop va qurilish
yog ochi tayyorlash rejalashtirilgan. Xorijiy mamlakatlardan Rossiya, AQSH,ʻ
Shvetsiya, Finlandiya, Norvegiya va Kanada kabi mamlakatlar iqtisodiyotida Yo.
s. muhim o rinda turadi. Bu mamlakatlardan o rmon resurslari kam bo lgan
ʻ ʻ ʻ
davlatlarga yog och va yog och mahsulotlari eksport qilinadi.
ʻ ʻ
Yog'ochni yig'ish - foydalanuvchi talablariga muvofiq o'rmon yoki
daraxtzorda loglarni tayyorlash va iste'molchiga loglarni etkazib berish. Bu
daraxtlarni kesish, ularni yog'ochlarga ishlov berish, ularni qazib olish va
iste'molchi yoki qayta ishlash zavodiga uzoq masofalarga tashishni o'z ichiga oladi.
Yog'och kesish , yog'och tayyorlash yoki kesish atamalari ko'pincha bir-birining
o'rnida ishlatiladi. Yog'ochsiz o'rmon mahsulotlarini uzoq masofalarga tashish va
yig'ish ushbu bobning alohida maqolalarida muhokama qilinadi. Operatsion
bo'limi. Yog'ochni yig'ish uchun turli xil usullar qo'llanilsa-da, ularning barchasi
bir xil operatsiyalar ketma-ketligini o'z ichiga oladi:
daraxt kesish: daraxtni dumidan ajratib, yiqitmoq
kesish va kesish (limbing): yaroqsiz daraxt toji va shoxlarini kesish
po'stlog'ini tozalash: poyadan po'stloqni olib tashlash; bu operatsiya
ko'pincha o'rmonda emas, balki qayta ishlash zavodida amalga oshiriladi; o'tin
yig'ishda hech qanday ish bajarilmaydi. 20
qazib olish: magistrallarni yoki jurnallarni dumdan o'rmon yo'liga yaqin
joyga ko'chirish, ularni saralash, yig'ish va ko'pincha uzoq masofalarga tashishni
kutish uchun vaqtincha saqlash.
loglarni arralash/kesish (kesish): magistralni logdan maqsadli
foydalanishga qarab belgilangan uzunlikka kesish
masshtablash: ishlab chiqarilgan jurnallar sonini, odatda hajmni o'lchash
yo'li bilan aniqlash (kichik loglar uchun ham og'irligi bo'yicha; ikkinchisi pulpa
uchun keng tarqalgan; bu holda, tortish qayta ishlash zavodida amalga oshiriladi)
tasniflash, yig'ish va vaqtincha saqlash: jurnallar odatda turli o'lcham va
sifatlarda bo'ladi va shuning uchun pulpa, arra va boshqalar sifatida foydalanish
20
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yog%CA%BBochsozlik_sanoati
23

imkoniyatiga qarab assortimentlarga bo'linadi va to'liq yuk yig'ilguncha, odatda
yuk mashinasi; Ushbu operatsiyalar, shuningdek, masshtablash va yuklash amalga
oshiriladigan tozalangan maydon "qo'nish maydonchasi" deb ataladi.
yuklash: jurnallarni transport vositasiga, odatda yuk mashinasiga ko'chirish
va yukni biriktirish.
Bu operatsiyalar yuqoridagi ketma-ketlikda bajarilishi shart emas. O'rmon
turiga, kerakli mahsulot turiga va mavjud texnologiyaga qarab, operatsiyani ertaroq
(ya'ni, dumga yaqinroq) yoki keyinroq (ya'ni, daraxt kesish maydonchasida yoki
hatto qayta ishlash zavodida) amalga oshirish foydaliroq bo'lishi mumkin. O'rim-
yig'im usullarining umumiy tasnifi quyidagi farqlarga asoslanadi: To'liq daraxt
tizimlari, bu erda daraxtlar yo'l chetidan, ombordan yoki qayta ishlash zavodidan
to'liq soyabon bilan olinadi.
o'g'itlash, kesish va kesish dumga yaqin joyda amalga oshiriladigan qisqa
o'rmon tizimlari (log'larning uzunligi odatda 4-6 m dan oshmaydi) 21
ekstraktsiyadan oldin tepalar va shoxlar olib tashlanadigan daraxt tizimlari .
Tijorat yog'ochni yig'ish usullarining eng muhim guruhi daraxtning
uzunligiga asoslangan. Qisqa yog'och tizimlari Shimoliy Evropada standart
hisoblanadi va dunyoning boshqa ko'plab qismlarida kichik yog'och va yoqilg'i
uchun keng tarqalgan. Ularning ulushi ortishi ehtimoldan xoli emas. To'liq daraxt
tizimlari sanoat yog'ochni yig'ishda eng kam tarqalgan va faqat cheklangan
miqdordagi mamlakatlarda (masalan, Kanada, Rossiya Federatsiyasi va AQSh)
qo'llaniladi. U erda ular hajmning 10% dan kamrog'ini tashkil qiladi. Ushbu
usulning qiymati pasayib bormoqda.
Ishni tashkil etish, xavfsizlikni tahlil qilish va tekshirish uchun daraxt
kesishda uchta alohida ish sohasini aniqlash foydali bo'ladi:
kesish yoki qoqmoq
dum va o'rmon yo'li orasidagi o'rmon maydoni
qo'nish.
21
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yog%CA%BBochsozlik_sanoati
24

Operatsiyalar asosan makon va vaqtda mustaqil ravishda sodir bo'ladimi
yoki ular chambarchas bog'langan va o'zaro bog'liqmi yoki yo'qligini tekshirishga
arziydi. Ikkinchisi ko'pincha barcha bosqichlar sinxronlashtirilgan logging
tizimlarida sodir bo'ladi. Shunday qilib, har qanday buzilish butun zanjirni
kesishdan tortib tashishgacha buzadi. Ushbu issiq logging tizimlari, agar ular
ehtiyotkorlik bilan muvozanatlashtirilmasa, qo'shimcha bosim va stressni keltirib
chiqarishi mumkin.
Yog'och yig'ib olinadigan o'rmon hayotiy tsiklining bosqichi va o'rim-
yig'im shakli ham texnik jarayonga, ham u bilan bog'liq xavflarga ta'sir qiladi.
Yog'ochni yig'ish suyultirish yoki oxirgi kesish shaklida sodir bo'ladi. Yupqalash -
qolgan daraxtlarning o'sishi va sifatini yaxshilash uchun ba'zi, odatda istalmagan
daraxtlarni yosh stenddan olib tashlash. Odatda selektiv (ya'ni, alohida daraxtlar
katta bo'shliqlar yaratmasdan olib tashlanadi). Yaratilgan fazoviy naqsh selektiv
tugatish kesishiga o'xshaydi. 22
Biroq, ikkinchi holatda, daraxtlar etuk va ko'pincha
katta. Shunga qaramay, daraxtlarning faqat bir qismi olib tashlanadi va sezilarli
daraxt qoplami qoladi. Ikkala holatda ham ish joyida yo'nalish qiyin, chunki
qolgan daraxtlar va o'simliklar ko'rinishni to'sib qo'yadi. Daraxtlarni kesish juda
qiyin bo'lishi mumkin, chunki ularning tojlari qolgan daraxtlarning tojlari
tomonidan ushlab turilishi mumkin. Tojlardan chiqib ketish xavfi yuqori. Ikkala
holatni ham mexanizatsiyalash qiyin. Shuning uchun, nozik va tanlab kesish
xavfsiz bajarish uchun ko'proq rejalashtirish va mahorat talab qiladi.
Yakuniy o'rim-yig'im uchun tanlab kesishga alternativa "aniq kesish" deb
ataladigan barcha daraxtlarni saytdan olib tashlashdir. Aniq maydonlar kichik
bo'lishi mumkin, masalan, 1 dan 5 gektargacha yoki juda katta, bir necha kvadrat
kilometrni egallaydi. Ko'pgina mamlakatlarda katta aniq kesish ekologik va
manzarali sabablarga ko'ra qattiq tanqid qilingan. Yog'och kesish usuli qanday
bo'lishidan qat'i nazar, eski va tabiiy o'rmonlarni kesish odatda yosh o'rmonlarni
yoki sun'iy o'rmonlarni kesishdan ko'ra ko'proq xavf tug'diradi, chunki daraxtlar
katta va qulaganda juda katta inertsiyaga ega. Ularning shoxlari boshqa daraxtlar
22
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yog%CA%BBochsozlik_sanoati
25

va alpinistlarning soyabonlari bilan o'ralashib, yiqilib tushganda boshqa
daraxtlarning shoxlarini sindirishi mumkin. Ko'pgina daraxtlar o'lik yoki ichki
chirishga ega bo'lib, ular kesish jarayonining oxirigacha aniq bo'lmasligi mumkin.
Kesish paytida ularning xatti-harakati ko'pincha oldindan aytib bo'lmaydi. Chirigan
daraxtlar kutilmagan yo'nalishda sinishi va tushishi mumkin. Yashil daraxtlardan
farqli o'laroq, Shimoliy Amerikada snags deb ataladigan o'lik va quruq daraxtlar
tezda tushadi. 23
2.2 Yoğochni qayta ishlash sanoati
An'anaga ko'ra, mebel fabrikalari Yevropa va Shimoliy Amerikada
joylashgan. Sanoati rivojlangan mamlakatlarda mehnat narxining oshishi bilan
ko'proq mehnat talab qiladigan mebel ishlab chiqarish Uzoq Sharq mamlakatlariga
o'tdi. Ko'proq avtomatlashtirilgan uskunalar ishlab chiqilmasa, bu harakat davom
etishi mumkin.
Aksariyat mebel ishlab chiqaruvchilar kichik korxonalardir. Misol uchun, Qo'shma
Shtatlarda yog'och mebel sanoatidagi fabrikalarning taxminan 86% 50 dan kam
xodimga ega (EPA 1995); bu xalqaro miqyosdagi vaziyatni ifodalaydi.
Qo'shma Shtatlardagi yog'ochni qayta ishlash sanoati uy xo'jaligi, ofis,
do'kon, jamoat binolari va restoran mebellari va jihozlarini ishlab chiqarish uchun
javobgardir. 24
Yog'ochni qayta ishlash sanoati AQShning aholini ro'yxatga olish
byurosining standart sanoat tasnifi (SIC) kodeksining 25-kodi (Xalqaro SIC
kodeksi 33 ga ekvivalent) ga kiradi va quyidagilarni o'z ichiga oladi: ko'rpa-
to'shaklar, stollar, stullar va kitob javonlari kabi yog'och uy jihozlari; yog'och
televizor va radio shkaflari; yog'ochdan yasalgan ofis mebellari, masalan, shkaflar,
stullar va stollar; va yog'och ofis va do'kon moslamalari va bo'linmalar, masalan,
bar moslamalari, peshtaxtalar, shkaflar va javonlar. Mebelni yig'ish uchun ishlab
chiqarish liniyalari qimmatga tushganligi sababli, ko'pchilik ishlab chiqaruvchilar
juda katta hajmdagi mahsulotlarni etkazib bermaydilar. Ishlab chiqaruvchilar
23
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://oefen.uz/uz/documents/slaydlar/umumiy/yog-ochni-
qayta-ishlash-sanoati&prev=search&pto=aue
24
https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xiii-12343/woodworking
26

ishlab chiqarilgan mahsulotga, mahsulot guruhiga yoki ishlab chiqarish jarayoniga
ixtisoslashgan bo'lishi mumkin.
Yog'ochga ishlov berish jarayonlari. Ushbu maqolaning maqsadlari uchun
yog'ochni qayta ishlash sanoatining jarayonlari arra tegirmonidan konvertatsiya
qilingan yog'ochni qabul qilishdan boshlanadi va tayyor yog'och buyum yoki
mahsulot jo'natilguncha davom etadi. Yog'ochga ishlov berishning dastlabki
bosqichlari boblarda ko'rib chiqiladi o'rmonchilik va Yog'ochsozlik sanoati.
Yog'ochga ishlov berish sanoatida mebel va turli xil qurilish materiallari ishlab
chiqariladi, ular fanera poldan shingilgacha. Ushbu maqola yog'och mahsulotlarini
ishlab chiqarish uchun yog'ochni qayta ishlashning asosiy bosqichlarini o'z ichiga
oladi, bu tabiiy yog'ochdan yoki ishlab chiqarilgan panellardan mashinada ishlov
berish, ishlov beriladigan qismlarni yig'ish va sirtni pardozlash (masalan, bo'yash,
bo'yash, laklash, shponlash va boshqalar). . 1-rasm yog'ochdan mebel ishlab
chiqarish uchun oqim diagrammasi bo'lib, bu jarayonlarning deyarli butun
doirasini qamrab oladi.
Quritish. Ba'zi mebel ishlab chiqarish korxonalari quritilgan yog'ochni
sotib olishlari mumkin, boshqalari esa quritish pechi yoki qozondan ishlaydigan
pechdan foydalangan holda quritishni amalga oshiradilar. Odatda yog'och
chiqindilari yoqilg'i hisoblanadi.
Ishlov berish. Yog'och quritilganidan so'ng, u arralanadi va boshqa usulda
stol oyog'i kabi oxirgi mebel qismining shakliga ishlov beriladi. Oddiy o'simlikda
yog'och zaxirasi qo'pol planerdan, kesuvchi arraga, arra arrasiga, tugatish uchun
planerga, qolipga, tokarga, stol arrasiga, lenta arrasiga, marshrutga,
shakllantiruvchiga, burg'ulash va o'lchagichga, o‘ymakorlikka, keyin esa turli
zımparalarga.
Yog'ochni qo'lda o'yib ishlangan / turli xil qo'l asboblari, jumladan keskilar,
raspalar, fayllar, qo'l arralari, zımpara va boshqalar bilan ishlash mumkin. Ko'p
hollarda mebel qismlarini loyihalash uchun ma'lum yog'och qismlarni egish kerak.
Bu rejalashtirish jarayonidan keyin sodir bo'ladi va odatda suv kabi yumshatuvchi
vosita bilan birgalikda bosimni qo'llash va atmosfera bosimini oshirishni o'z ichiga
27

oladi. Kerakli shaklga egilgandan so'ng, parcha ortiqcha namlikni olib tashlash
uchun quritiladi.
Assambleya. Yog'och mebellari tugatilishi va keyin yig'ilishi yoki teskari
bo'lishi mumkin. Noto'g'ri shaklli komponentlardan tayyorlangan mebel odatda
yig'iladi va keyin tugatiladi. Yig'ish jarayoni odatda yopishtiruvchi moddalarni
(sintetik yoki tabiiy) boshqa birlashma usullari bilan, masalan, mixlash, keyin esa
shponlarni qo'llashni o'z ichiga oladi. Sotib olingan qoplamalar o'lcham va
naqshlarni to'g'rilash uchun kesiladi va sotib olingan sunta bilan yopishtiriladi.
Yig'ishdan so'ng mebel qismi pardozlash uchun silliq sirtni ta'minlash uchun
tekshiriladi. Oldindan tugatish. Dastlabki silliqlashdan so'ng, yog'och tolalarining
shishishi va "ko'tarilishi" uchun mebel qismini purkash, shimgichni yoki suvga
botirish orqali yanada silliq yuzaga erishiladi. Sirt quriganidan so'ng, elim yoki
qatron eritmasi qo'llaniladi va quritishga ruxsat beriladi. 25
Keyin ko'tarilgan tolalar
silliq sirt hosil qilish uchun zımparalanadi. Agar yog'ochda ma'lum qoplamalarning
samaradorligiga xalaqit beradigan rozin bo'lsa, uni aseton va ammiak
aralashmasini qo'llash orqali derozinatsiya qilish mumkin. Keyin yog'ochni
vodorod periks kabi oqartiruvchi vositaga purkash, shimgichni yoki yog'ochni
botirish orqali oqartiriladi. Yuzaki pardozlash. Yuzaki pardozlash turli xil
qoplamalardan foydalanishni o'z ichiga olishi mumkin. Ushbu qoplamalar
mahsulot yig'ilgandan so'ng yoki montajdan oldin tekis chiziqli operatsiyada
qo'llaniladi. 26
Qoplamalar odatda plomba moddalari, bo'yoqlar, sirlar, muhrlar,
laklar, bo'yoqlar, laklar va boshqa qoplamalarni o'z ichiga olishi mumkin.
Qoplamalar buzadigan amallar, cho'tka, yostiq, daldırma, rulo yoki oqim qoplama
mashinasi bilan qo'llanilishi mumkin.
25
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://oefen.uz/uz/documents/slaydlar/umumiy/yog-ochni-
qayta-ishlash-sanoati&prev=search&pto=aue
26
https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xiii-12343/woodworking
28

2.2.1 – rasm. Yog’ochga ishlov berish jarayoni.
Yog'ochga ishlov berish butun dunyoda san'at turi va utilitar
hunarmandchilik sifatida qo'llaniladi. U yog'ochdan haykaltaroshlik, mebel va
shkaf yasash, cholg'u asboblari yasash va hokazolarni o'z ichiga oladi.
Texnikalarga o'ymakorlik (2-rasm), laminatsiyalash, birlashtirish, arralash,
silliqlash, bo'yoqlarni olib tashlash, bo'yash va pardozlash kiradi. Yog'ochga ishlov
berishda juda ko'p turli xil qattiq va yumshoq yog'ochlar, shu jumladan ko'plab
ekzotik tropik o'rmonlar, kontrplak va kompozitsion taxtalar, ba'zan esa pestitsidlar
va yog'ochni himoya qilish bilan ishlov berilgan yog'ochlar qo'llaniladi. 27
Ko'pgina o'rmonlar xavfli, ayniqsa tropik qattiq daraxtlar. Reaktsiya turlari
teri allergiyasi va shirasi, yog'och changi yoki ba'zan yog'ochdan tirnash
xususiyati, shuningdek kon'yunktivit, nafas olish allergiyasi, yuqori sezuvchanlik
pnevmoniyasi va toksik reaktsiyalarni o'z ichiga olishi mumkin. Qattiq yog'och
changini inhalatsiyalash burun va burun sinus saratonining ma'lum bir turi
(adenokarsinoma) bilan bog'liq.
27
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
29

Yog'ochlarni qo'lda keskilar, raspalar, qo'lda arralar, zımpara va shunga
o'xshashlar bilan o'yib o'yish mumkin yoki ular elektr arra, silliqlash mashinalari
va boshqa yog'ochga ishlov berish mashinalari bilan ishlov berilishi mumkin.
Xavflar orasida yog'och changlarining ta'siri, yog'ochni qayta ishlash
mashinalarining haddan tashqari shovqin darajasi, asboblar va mashinalardan
foydalanish natijasida sodir bo'lgan baxtsiz hodisalar, elektr toki urishi yoki
noto'g'ri simlardan yong'in va yog'och yong'inlari kiradi. Vibratsiyali asboblar,
masalan, zanjirli arra, barmoqlar va qo'llarning xiralashishini o'z ichiga olgan "oq
barmoqlar" (Raynaud fenomeni) ga olib kelishi mumkin.
Yog'ochni laminatlash va birlashtirish uchun turli xil elimlar qo'llaniladi,
ular orasida kontakt yopishtiruvchi, kazein elim, epoksi elim, formaldegid-qatron
elimlari, teri yopishtiruvchi, oq elim (polivinilatsetat emulsiyasi) va siyanoakrilat
"tezkor" elimlar. Ularning aksariyati zaharli erituvchilar yoki boshqa kimyoviy
moddalarni o'z ichiga oladi va teri, ko'z va nafas olish uchun xavf tug'dirishi
mumkin. Yog'ochni bo'yoqning ko'p turlari bilan bo'yash mumkin; bo'yalgan,
laklangan yoki laklangan bo'lishi mumkin; va zig'ir urug'i yoki boshqa turdagi
yog'lar bilan ishlov berish mumkin. Yog'ochni bezashda ishlatiladigan boshqa
materiallarga shellacs, poliuretan qoplamalari va mumlar kiradi. Ko'p materiallar
püskürtülür. Ba'zi yog'och ustalari quruq pigmentlardan o'zlarining bo'yoqlarini
aralashtiradilar.
Yog'och va mebeldan eski bo'yoq va lakni tozalash turli xil zaharli va tez-
tez yonuvchi erituvchilarni o'z ichiga olgan bo'yoq va laklarni tozalash vositalari
bilan amalga oshiriladi. "Yonuvchan bo'lmagan" bo'yoqlarni tozalash vositalarida
metilen xlorid mavjud. Qadimgi bo'yoqlarni olib tashlash uchun kaustik soda
(natriy gidroksid), kislotalar, puflagichlar va issiqlik tabancalari ham ishlatiladi.
Yog'ochdagi eski dog'lar ko'pincha oqartgichlar bilan olib tashlanadi, ular tarkibida
korroziy gidroksidi va oksalat kislotasi, vodorod periks yoki gipoxlorit bo'lishi
mumkin. Issiqlik qurollari va mash'alalar bo'yoqni bug'lashi mumkin, bu esa
qo'rg'oshin asosidagi bo'yoq bilan zaharlanishga olib kelishi mumkin va yong'in
xavfi hisoblanadi.
30

2.3 Selyuluza - qoğoz ishlab chiqarish
Pulpa va qog'oz varaqlarining asosiy tuzilishi vodorod aloqalari bilan
birlashtirilgan tsellyuloza tolalarining namatlangan to'shagidir. Tsellyuloza 600
dan 1,500 gacha takrorlangan shakar birligiga ega polisakkariddir. Elyaflar yuqori
kuchlanish kuchiga ega, pulpani qog'oz va karton mahsulotlariga o'zgartirish uchun
ishlatiladigan qo'shimchalarni o'zlashtiradi va egiluvchan, kimyoviy jihatdan
barqaror va oq rangga ega.
Pulpalashning maqsadi tsellyuloza tolalarini tola manbaining boshqa
tarkibiy qismlaridan ajratishdir. Yog'ochga kelsak, bularga gemitsellyulozalar (15
dan 90 gacha takroriy shakar birliklari bilan), ligninlar (yuqori darajada
polimerlangan va murakkab, asosan fenil propan birliklari; ular tolalarni
tsementlashtiruvchi "elim" vazifasini bajaradi), ekstraktiv moddalar (yog'lar,
mumlar) , spirtlar, fenollar, aromatik kislotalar, efir moylari, oleorezinlar,
stearollar, alkaloidlar va pigmentlar), minerallar va boshqa noorganik moddalar. 28
Ignabargli va bargli daraxtlar pulpa va qog'oz uchun asosiy tola manbai
hisoblanadi. Ikkilamchi manbalarga bug'doy, javdar va guruchdan somonlar kiradi;
qamish kabi qamishlar; bambuk, zig'ir va kanopdan yog'ochli poyalar; va paxta,
abaka va sisal kabi urug'lik, barg yoki boshoq tolalari. Pulpaning asosiy qismi
bokira toladan tayyorlanadi, ammo qayta ishlangan qog'oz ishlab chiqarishning
ortib borayotgan ulushini tashkil etadi, bu 20 yildagi 1970% dan 33 yilda 1991%
gacha. tonna, 88-rasm); shuning uchun keyingi maqolada pulpa va qog'oz
jarayonlarining tavsifi yog'ochga asoslangan ishlab chiqarishga qaratilgan. Asosiy
tamoyillar boshqa tolalarga ham tegishli. 29
2.3.1 – rasm. Pulpa va qog'oz tolasi manbalarining kimyoviy tarkibiy qismlari
(%)
Yumshoq Qattiq Somon Bambukdan Paxta
28
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
29
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
31

daraxtlar daraxtlar
uglevodlar
a-tsellyuloza 38-46 38-49 28-42 26-43 80-85
Gemitselluloz
a 23-31 20-40 23-38 15-26 Nd
Lignin 22-34 16-30 12-21 20-32 Nd
Ekstraktiv
moddalar 1-5 2-8 1-2 0.2-5 Nd
Minerallar va
boshqalar
noorganik
moddalar 0.1-7 0.1-11 3-20 1-10 0.8-2
Yog'och tsellyuloza zavodining o'rmonzoriga xom loglar shaklida yoki
yog'och tegirmonidan chiplar sifatida kelishi mumkin. Ba'zi tsellyuloza
tegirmonlari korxonalarida arra tegirmonlari (ko'pincha "yog'och xonalari" deb
ataladi) mavjud bo'lib, ular sotiladigan yog'och va pulpa tegirmoni uchun
zaxiralarni ishlab chiqaradi. Arra kesish bobda batafsil muhokama qilinadi
Yog'och. Ushbu maqolada pulpa tegirmoni operatsiyalariga xos bo'lgan yog'ochni
tayyorlash elementlari muhokama qilinadi.Pulpa tegirmonining yog'och tayyorlash
maydoni bir nechta asosiy funktsiyalarga ega: yog'ochni pulpalash jarayoniga
tegirmon talab qiladigan darajada qabul qilish va o'lchash; yog'ochni turlari,
tozaligi va o'lchamlari bo'yicha tegirmonning ozuqaviy xususiyatlariga mos
keladigan tarzda tayyorlash; va oldingi operatsiyalar tomonidan rad etilgan har
qanday materialni to'plash va uni yakuniy tasarruf etishga yuborish. Yog'och bir
qator bosqichlarda pulpalash uchun mos bo'lgan chiplarga yoki loglarga
aylantiriladi, ular qobiqni tozalash, arralash, maydalash va saralashni o'z ichiga
olishi mumkin.
Yog'ochlar po'stlog'idan tozalanadi, chunki po'stlog'ida oz miqdorda tola
mavjud, yuqori ekstraktiv moddalar mavjud, qorong'i va ko'pincha ko'p miqdorda
32

qum bor. Qobiqni tozalash yuqori bosimli suv oqimlari bilan gidravlik yoki
mexanik ravishda loglarni bir-biriga ishqalash yoki metall kesish asboblari bilan
amalga oshirilishi mumkin. Sohilbo'yi hududlarida gidravlik debarkerlardan
foydalanish mumkin; ammo hosil bo'lgan oqava suvlarni tozalash qiyin va suvning
ifloslanishiga hissa qo'shadi.
Yog'ochdan yasalgan yog'ochlarni maydalash uchun qisqa uzunlikdagi (1
dan 6 metrgacha) arralash yoki mexanik yoki kimyoviy tozalash usullari uchun
maydalash mumkin. Chipperslar odatda katta o'lchamdagi chiplarni ishlab
chiqaradilar, ammo pulpalashda qayta ishlovchilar orqali doimiy oqim va
parchalanuvchilarda bir xil pishirishni ta'minlash uchun juda aniq o'lchamdagi
chiplar kerak. Shuning uchun chiplar uzunligi yoki qalinligi asosida chiplarni
ajratish vazifasi bo'lgan bir qator ekranlar orqali uzatiladi. Katta o'lchamli chiplar
qayta chiplanadi, kichik chiplar esa chiqindi yoqilg'i sifatida ishlatiladi yoki chip
oqimiga qayta o'lchanadi. Muayyan pulpalash jarayonining talablari va chip
sharoitlari chiplarni saqlash muddatini belgilaydi (1-rasm; pulpalash uchun mavjud
bo'lgan har xil turdagi chiplarga e'tibor bering). Tola ta'minoti va tegirmon talabiga
qarab, tegirmon odatda katta tashqi chip qoziqlarida 2 dan 6 haftagacha
ekranlanmagan chiplar inventarini saqlab turadi. 30
Chipslar avtomatik oksidlanish
va gidroliz reaktsiyalari yoki yog'och tarkibiy qismlarining qo'ziqorin hujumi
natijasida parchalanishi mumkin. Kontaminatsiyani oldini olish uchun ekranlangan
chiplarning qisqa muddatli inventarlari (soatdan kungacha) chip siloslarida yoki
qutilarda saqlanadi. Sulfit pulpasi uchun chiplar ekstraktiv moddalarning uchib
ketishiga yo'l qo'yish uchun bir necha oy davomida tashqarida saqlanishi mumkin,
bu keyingi operatsiyalarda muammolarga olib kelishi mumkin. Kraft
tegirmonlarida ishlatiladigan chiplar, bu yerda turpentin va baland yog'i tijorat
mahsuloti sifatida qayta tiklanadi, odatda to'g'ridan-to'g'ri pulpaga o'tadi.
Pulpa - bu yog'och strukturasidagi bog'lanishlar mexanik yoki kimyoviy
yo'l bilan parchalanadigan jarayon. Kimyoviy pulpalar ishqoriy (ya'ni, sulfat yoki
kraft) yoki kislotali (ya'ni, sulfit) jarayonlar bilan ishlab chiqarilishi mumkin.
30
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
33

Pulpaning eng yuqori ulushi sulfat usulida, keyin mexanik (shu jumladan yarim
kimyoviy, termomexanik va mexanik) va sulfit usullari bilan ishlab chiqariladi (1-
rasm). Pulpalash jarayonlari mahsulotning hosildorligi va sifati, kimyoviy usullar
uchun esa, ishlatiladigan kimyoviy moddalar va qayta foydalanish uchun tiklanishi
mumkin bo'lgan nisbatda farqlanadi.
Mexanik pulpalar yog'ochni toshga yoki metall plitalar orasiga maydalash
orqali ishlab chiqariladi va shu bilan yog'ochni alohida tolalarga ajratadi. Kesish
harakati tsellyuloza tolalarini buzadi, natijada hosil bo'lgan pulpa kimyoviy
jihatdan ajratilgan pulpalarga qaraganda zaifroq bo'ladi. Tsellyulozani
gemitsellyuloza bilan bog'laydigan lignin erimaydi; u faqat yumshatadi, bu esa
tolalarni yog'och matritsasidan maydalash imkonini beradi. Hosildorlik (pulpadagi
asl yog'ochning ulushi) odatda 85% dan yuqori. Ba'zi mexanik pulpa usullarida
kimyoviy moddalar ham qo'llaniladi (ya'ni, kimyoviy-mexanik pulpalar); ularning
hosildorligi past bo'ladi, chunki ular tsellyuloza bo'lmagan materiallarni ko'proq
olib tashlaydi. 31
Eng qadimgi va tarixiy jihatdan eng keng tarqalgan mexanik usul bo'lgan
tosh tuproqli yog'och pulplashda (SGW) tolalar aylanuvchi abraziv silindrga bosish
orqali qisqa loglardan chiqariladi. 2-yillarda tijorat maqsadlarida foydalanishga
yaroqli bo'lganidan keyin mashhurlikka erishgan Qayta ishlov beruvchi mexanik
pulplashda (RMP, 1960-rasm) yog'och chiplari yoki talaşlar diskni qayta ishlash
mashinasining o'rtasidan oziqlanadi va u erda ular tashqariga surilganda mayda
bo'laklarga bo'linadi. bosqichma-bosqich tor bar va oluklar. (2-rasmda tozalash
moslamalari rasmning o'rtasiga o'ralgan va ularning katta dvigatellari chap
tomonda joylashgan. Chiplar katta diametrli quvurlar orqali etkazib beriladi va
pulpa kichikroqlardan chiqadi.) RMP modifikatsiyasi termomexanik pulpadir
(TMP). ), unda chiplar qayta ishlashdan oldin va davomida, odatda bosim ostida
bug'lanadi.
Kimyoviy-mexanik pulpalar ishlab chiqarishning dastlabki usullaridan biri
loglarni kimyoviy xamirturushli suyuqliklarda qaynatishdan oldin bug'lash, so'ngra
31
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
34

ularni tosh maydalagichlarda maydalash va "kimyoviy-mexanik" pulpa hosil qilish
edi. Zamonaviy kimyo-mexanik pulpa tozalashdan oldin, davomida yoki undan
keyin kimyoviy ishlov berish (masalan, natriy bisulfit, natriy gidroksidi) bilan
diskli tozalash vositalaridan foydalanadi. Qayta ishlash atmosfera yoki yuqori
bosim ostida amalga oshirilganligiga qarab, shu tarzda ishlab chiqarilgan pulpalar
kimyoviy-mexanik pulpalar (CMP) yoki kimyoviy-termomexanik pulpalar
(CTMP) deb ataladi. CTMP ning ixtisoslashtirilgan o'zgarishlari bir qator
tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan va patentlangan.
Kimyoviy pulpalar yog'och tolalari orasidagi ligninni kimyoviy eritish
orqali ishlab chiqariladi va shu bilan tolalarni nisbatan buzilmagan holda ajratish
imkonini beradi. Ushbu jarayonlarda tolali bo'lmagan yog'och komponentlarining
aksariyati olib tashlanganligi sababli, hosil odatda 40 dan 55% gacha bo'ladi. 32
Kimyoviy pulpalashda suvli eritmadagi chiplar va kimyoviy moddalar
bosimli idishda (digester, 3-rasm) birga pishiriladi, ular partiyaviy yoki doimiy
ravishda ishlaydi. Ommaviy pishirishda parchalanuvchi yuqori teshik orqali
chiplar bilan to'ldiriladi, hazm qilish uchun kimyoviy moddalar qo'shiladi va
tarkibi yuqori harorat va bosimda pishiriladi. Oshpaz tugallangandan so'ng, bosim
bo'shatiladi, delignifikatsiyalangan pulpani hazm qilish idishidan va saqlash
tankiga "puflaydi". Keyin ketma-ketlik takrorlanadi. Uzluksiz hazm qilishda
oldindan bug'langan chiplar parchalanish moslamasiga doimiy tezlikda beriladi.
Chipslar va kimyoviy moddalar chig'anoqning yuqori qismidagi emdirish zonasida
aralashtiriladi va keyin yuqori pishirish zonasi, pastki pishirish zonasi va yuvish
zonasidan o'tib, puflash idishiga yuboriladi.
Hazm qiluvchi kimyoviy moddalar bugungi kunda ko'pgina kimyoviy
pulpalash operatsiyalarida qayta tiklanadi. Asosiy maqsadlar iste'mol qilingan
pishirish suyuqligidan hazm qilish kimyoviy moddalarini tiklash va qayta tiklash
va yog'ochdan erigan organik moddalarni yoqish orqali issiqlik energiyasini
tiklashdir. Olingan bug 'va elektr energiyasi tegirmonning energiya ehtiyojlarining
hammasini bo'lmasa ham, bir qismini ta'minlaydi.
32
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
35

Sulfat jarayoni boshqa usullarga qaraganda kuchliroq, quyuqroq pulpa hosil
qiladi va iqtisodiy raqobat uchun kimyoviy tiklanishni talab qiladi. Usul soda
pulpasidan (hazm qilish uchun faqat natriy gidroksiddan foydalanadi) rivojlandi va
1930 yildan 1950 yilgacha xlor dioksidini oqartirish va kimyoviy qayta tiklash
jarayonlarining rivojlanishi bilan sanoatda mashhur bo'la boshladi, bu esa tegirmon
uchun bug' va quvvat ishlab chiqaradi. Zanglamaydigan po'lat kabi korroziyaga
chidamli metallarning kislotali va ishqoriy pulpa tegirmoni muhitini boshqarish
uchun ishlab chiqarilishi ham muhim rol o'ynadi.
Pishirish aralashmasi (oq suyuqlik) natriy gidroksid (NaOH, "kaustik") va
natriy sulfid (Na) dir.2S). Zamonaviy kraft pulpasi odatda zanglamaydigan po'lat
bilan qoplangan uzluksiz parchalanuvchilarda amalga oshiriladi (3-rasm). Hazm
qiluvchining harorati asta-sekin taxminan 170 ° C ga ko'tariladi va bu darajada
taxminan 3-4 soat davomida saqlanadi. Pulpa (rangi tufayli jigarrang bulon deb
ataladi) pishmagan yog'ochni olib tashlash uchun ekrandan o'tkaziladi, ishlatilgan
pishirish aralashmasini (hozirgi qora suyuqlik) olib tashlash uchun yuviladi va
oqartiruvchi zavodga yoki pulpa mashinasi xonasiga yuboriladi. Pishirilmagan
o'tin qayta ishlovchiga qaytariladi yoki yoqish uchun elektr qozonga yuboriladi. 33
O'zgaruvchidan va jigarrang moyli yuvish vositalaridan yig'ilgan qora
suyuqlik erigan organik moddalarni o'z ichiga oladi, ularning aniq kimyoviy tarkibi
xamirlangan yog'och turlariga va pishirish sharoitlariga bog'liq. Suyuqlik
evaporatatorlarda 40% dan kam suv bo'lgunga qadar konsentratsiyalanadi, so'ngra
qayta tiklash qozoniga püskürtülür. Organik komponent yoqilg'i sifatida iste'mol
qilinadi, issiqlik hosil qiladi, u o'choqning yuqori qismida yuqori haroratli bug
'sifatida qayta tiklanadi. Yonilmagan noorganik komponent qozonning pastki
qismida eritilgan eritma sifatida yig'iladi. Eritma o'choqdan oqib chiqadi va zaif
gidroksidi eritmada eritiladi va asosan erigan Na ni o'z ichiga olgan "yashil
suyuqlik" hosil qiladi.2S va natriy karbonat (Na2CO3). Bu suyuqlik rekaustiklash
zavodiga pompalanadi, u erda tozalanadi, so'ngra o'chirilgan ohak bilan reaksiyaga
kirishadi.
33
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
36

(Ca(OH)2), NaOH va kaltsiy karbonat (CaCO) hosil qiladi3). Oq suyuqlik
filtrlanadi va keyingi foydalanish uchun saqlanadi. CaCO3 ohak pechiga
yuboriladi, u erda ohakni (CaO) qayta tiklash uchun isitiladi.
So'nggi bir necha o'n yilliklar davomida pulpa ishlab chiqarish uchun xom
ashyo sifatida chiqindi yoki qayta ishlangan qog'ozdan foydalanish ko'paydi va
ba'zi qog'oz korxonalari deyarli butunlay chiqindi qog'ozga bog'liq. Ba'zi
mamlakatlarda chiqindi qog'oz yig'ilishidan oldin boshqa maishiy chiqindilardan
manbada ajratiladi. Boshqa mamlakatlarda navlar bo'yicha ajratish (masalan,
gofrokarton, gazeta qog'ozi, yuqori sifatli qog'oz, aralash) maxsus qayta ishlash
zavodlarida amalga oshiriladi. 34
Qayta ishlangan qog'ozni suv va ba'zan NaOH ishlatadigan nisbatan
yumshoq jarayonda qaytarish mumkin. Kichik metall bo'laklar va plastmassalarni
repulplash paytida va/yoki undan keyin arqon, siklon yoki santrifüj yordamida
ajratish mumkin. To'ldiruvchi moddalar, elimlar va qatronlar tozalash bosqichida
pulpa atalasidan havo puflab, ba'zan flokulyatsiya qiluvchi moddalar qo'shilishi
bilan chiqariladi. Ko'pikda keraksiz kimyoviy moddalar mavjud va olib tashlanadi.
Qolgan aralashmalarni eritish uchun kimyoviy moddalar (ya'ni, sirt faol yog
'kislotalari hosilalari) va pulpani oqartirish uchun oqartiruvchi vositalardan
foydalanishni o'z ichiga olishi mumkin yoki bo'lmasligi mumkin bo'lgan bir qator
yuvish bosqichlari yordamida pulpa bo'yog'ini tozalash mumkin. Oqartirishning
kamchiliklari bor, chunki u tola uzunligini qisqartirishi va shuning uchun yakuniy
qog'oz sifatini pasaytirishi mumkin. Qayta ishlangan pulpa ishlab chiqarishda
ishlatiladigan oqartiruvchi kimyoviy moddalar, odatda, mexanik pulpalar uchun
oqartirish operatsiyalarida ishlatiladiganlarga o'xshaydi. Qoplash va siyohdan
tozalash operatsiyalaridan so'ng, choyshab ishlab chiqarish bokira tola pulpasidan
foydalanishga juda o'xshash tarzda amalga oshiriladi.
Qog'oz ishlab chiqarish. Qog'oz ishlab chiqarish jarayoni bir necha
bosqichlardan iborat. Ulardan birinchisi, birlamchi (yog'och) yoki ikkilamchi
(chiqindi qog'oz) bo'lishi mumkin bo'lgan tolali massani maydalash va tozalashdan
34
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
37

iborat. Tsellyuloza tolalarining asosiy manbai yog'och bo'lib, arra tegirmonlaridan
bir nechta shakllarda, masalan, loglar, talaşlar yoki talaşlar olinadi. Keyingi
bosqichda tolali material qo'shimcha ishlov berishdan o'tkaziladi, buning natijasida
u yog'och xamiriga aylanadi, bu esa o'z navbatida qog'ozga qayta ishlanadi.
Yog'och xamiri ishlab chiqarish mexanik yoki kimyoviy usullar bilan amalga
oshirilishi mumkin. Kimyoviy ishlov berish jarayonida odatda gidroksidi
ishlatiladi (masalan, lye yoki kaustik soda shaklida natriy gidroksidi), uning
vazifasi tolalarni bog'laydigan ligninni olib tashlashdir.
Qog'oz ishlab chiqarishning har bir bosqichida ko'pikka qarshi vositalardan
foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Ko'pikka qarshi vositalar barcha turdagi
qog'oz mahsulotlarini ishlab chiqarish jarayonida qo'llaniladi. 35
Ko'pik gazlarni
pulpa bilan aralashtirish natijasida hosil bo'ladi va sirt faol moddalar mavjudligi
sababli unda saqlanadi. PCC Group assortimentidagi mahsulotlar qog'oz ishlab
chiqarishning keyingi bosqichlarida hosil bo'lgan ko'pikni olib tashlash uchun
muvaffaqiyatli ishlatilishi mumkin. Bularga ROKAmer deb ataladigan EO/PO
blokli kopolimerlari va bir qator alkoksillangan yog'li spirtlar ( ROKAnol LP )
kiradi. Ularning ko'pikni yo'q qilish va uning shakllanishiga yo'l qo'ymaslikdagi
yuqori samaradorligi keyingi texnologik bosqichlarning samaradorligini oshirishga
imkon beradi.
Kimyoviy tolalarni pulpalash usullari
Tolalarni kimyoviy pulpalash usullari asosan turli xil kimyoviy
reagentlardan foydalanishni, shuningdek, ligninni yumshatish uchun issiqlikni
qo'llashni o'z ichiga oladi. Kimyoviy moddalar ta'sirida u butunlay eriydi, so'ngra
ularni ajratish uchun tolalar mexanik ravishda qayta ishlanadi. Amalda ikki xil
kimyoviy hazm qilish jarayoni qo'llaniladi. Ulardan birinchisi Kraft jarayoni deb
ham ataladigan kraft pulplash jarayonidir. Hozirgi vaqtda bu eng keng tarqalgan
texnologiya. Uning qo'llanilishi tufayli dunyodagi pulpa ishlab chiqarishning
qariyb 80% qayta ishlanadi. Kraftni qayta ishlash bir necha omillar tufayli eng ko'p
ishlatiladigan usulga aylandi. Kraft pulplangan tolalar boshqa mavjud
35
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
38

texnologiyalardan olinganlarga qaraganda yuqori quvvatga ega. Bundan tashqari, u
barcha turdagi yog'ochlarga qo'llanilishi mumkin va jarayonning o'zi ishlatiladigan
kimyoviy xom ashyoni samarali qayta tiklashni ta'minlaydi.
Kraft usuli yog'och chiplarini oq suyuqlik (natriy gidroksid va natriy
sulfidning suvli eritmasi) bilan birlashtirishni o'z ichiga oladi. Yuqori bosim va
harorat muhitida bu eritma ligninni eritib, tsellyuloza tolalarini chiqaradi. Aşınma
reaktsiyasi tugagandan so'ng, qora suyuqlik va pulpa olinadi. Lye tarkibida erigan
organik moddalar mavjud bo'lib, ular qayta tiklanishi va kimyoviy hazm qilish
jarayonida qayta ishlatilishi mumkin. O'z navbatida, lignin hosil bo'lgan massadan
(kislorod va natriy gidroksid ishtirokida) kislorodni delignifikatsiya qilish jarayoni
orqali chiqariladi. Shunday qilib olingan material yakuniy mahsulotning
mustahkamligi, yorqinligi va tozaligi kabi kerakli ishlash xususiyatlarini olish
uchun oqartiriladi. 36
Kimyoviy pishirish jarayonlarining ikkinchisi sulfit pishirish jarayonidir. U
gidroksidi (masalan, kaltsiy, magniy, natriy va ammoniy) ishtirokida oltingugurt
dioksidining suvli eritmasidan foydalanishdan iborat. Olingan mahsulotlar engilroq
rangga ega va oson oqartiriladi, lekin ular, albatta, ko'proq ishlatiladigan kraft
pishirish jarayoniga qaraganda kamroq kuchga ega. Sulfit pishirish, shuningdek,
yog'och xom ashyosini ehtiyotkorlik bilan tanlashni talab qiladi - bu, masalan,
qarag'ay yog'ochiga nisbatan qo'llanilmaydi. Sulfit pishirish jarayoni, Kraft usuli
bilan solishtirganda, kamroq yoqimsiz gazlar bilan birga keladi, samaraliroq
bo'ladi, shuningdek, oson yuviladigan juda engil massa hosil qiladi. Afsuski,
tolalar sifati pastligi, yuqori energiya sarfi va jarayonda ishlatiladigan kimyoviy
xomashyoning past tiklanish qobiliyati tufayli sulfit pulpalash texnologiyasi Kraft
jarayoni bilan almashtirildi.
Qayta ishlangan qog'oz operatsiyalari
So'nggi bir necha o'n yilliklar davomida pulpa ishlab chiqarish uchun xom
ashyo sifatida chiqindi yoki qayta ishlangan qog'ozdan foydalanish ko'paydi va
ba'zi qog'oz korxonalari deyarli butunlay chiqindi qog'ozga bog'liq. Ba'zi
36
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
39

mamlakatlarda chiqindi qog'oz yig'ilishidan oldin boshqa maishiy chiqindilardan
manbada ajratiladi. Boshqa mamlakatlarda navlar bo'yicha ajratish (masalan,
gofrokarton, gazeta qog'ozi, yuqori sifatli qog'oz, aralash) maxsus qayta ishlash
zavodlarida amalga oshiriladi.
Qayta ishlangan qog'ozni suv va ba'zan NaOH ishlatadigan nisbatan
yumshoq jarayonda qaytarish mumkin. Kichik metall bo'laklar va plastmassalarni
repulplash paytida va/yoki undan keyin arqon, siklon yoki santrifüj yordamida
ajratish mumkin. To'ldiruvchi moddalar, elimlar va qatronlar tozalash bosqichida
pulpa atalasidan havo puflab, ba'zan flokulyatsiya qiluvchi moddalar qo'shilishi
bilan chiqariladi. 37
Ko'pikda keraksiz kimyoviy moddalar mavjud va olib
tashlanadi. Qolgan aralashmalarni eritish uchun kimyoviy moddalar (ya'ni, sirt faol
yog 'kislotalari hosilalari) va pulpani oqartirish uchun oqartiruvchi vositalardan
foydalanishni o'z ichiga olishi mumkin yoki bo'lmasligi mumkin bo'lgan bir qator
yuvish bosqichlari yordamida pulpa bo'yog'ini tozalash mumkin. Oqartirishning
kamchiliklari bor, chunki u tola uzunligini qisqartirishi va shuning uchun yakuniy
qog'oz sifatini pasaytirishi mumkin. Qayta ishlangan pulpa ishlab chiqarishda
ishlatiladigan oqartiruvchi kimyoviy moddalar, odatda, mexanik pulpalar uchun
oqartirish operatsiyalarida ishlatiladiganlarga o'xshaydi. Qoplash va siyohdan
tozalash operatsiyalaridan so'ng, choyshab ishlab chiqarish bokira tola pulpasidan
foydalanishga juda o'xshash tarzda amalga oshiriladi. 38
37
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
38
https://translate.google.com/translate?hl=ru&sl=uz&u=https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xvii-65263/
entertainment-and-the-arts/arts-and-crafts/item/730-woodworking&prev=search&pto=aue
40

XULOSA
Ba'zan yog'och o'rmondan foydalaniladigan joyga o'tishi bilan bir necha
marta bajarilishi kerak bo'lgan yuklash va tushirish ko'pincha o'rmon sanoatida
ayniqsa xavfli operatsiya hisoblanadi. To'liq mexanizatsiyalashgan bo'lsa ham,
jarayon piyoda va qo'l asboblaridan foydalangan holda ishchilarni jalb qilishi
mumkin va xavf ostida bo'lishi mumkin. Ba'zi yirik operatorlar va pudratchilar
buni tan olishadi, jihozlarini to'g'ri saqlashadi va o'z ishchilarini etiklar, qo'lqoplar,
shlyapalar, ko'zoynaklar va shovqindan himoya qilish kabi shaxsiy himoya
vositalari (PPE) bilan ta'minlaydilar. Shunga qaramay, xavfsizlik masalalari
e'tibordan chetda qolmasligini ta'minlash uchun o'qitilgan va vijdonli nazoratchilar
talab qilinadi. Xavfsizlik ko'pincha kichik operatsiyalarda, ayniqsa rivojlanayotgan
mamlakatlarda muammoga aylanadi. O'rmon xo'jaligi ishlarining xavfsizligi ishni
tashkil etish bilan bog'liq omillar bilan belgilanadi va ishni tashkil etishning texnik
va insoniy jihatlari ishlab chiqarish maqsadlari va xavfsizlik o'rtasidagi
muvozanatni buzishi mumkin. Har bir alohida omilning mehnatni muhofaza
41

qilishga ta'siri, albatta, vaziyatdan vaziyatga qarab farq qiladi, lekin ularning jami
ta'siri har doim muhim bo'ladi. Bundan tashqari, ularning o'zaro ta'siri oldini olish
darajasini belgilovchi asosiy omil bo'ladi. Shuni ham ta'kidlash kerakki, texnologik
o'zgarishlar o'z-o'zidan barcha xavflarni bartaraf etmaydi. Mashinani loyihalash
mezonlari xavfsiz ishlash, texnik xizmat ko'rsatish va ta'mirlashni hisobga olishi
kerak. Nihoyat, ko'rinib turibdiki, ba'zi tobora keng tarqalgan boshqaruv
amaliyotlari, ayniqsa, subpudratchilik, xavfsizlikka tahdidlarni kamaytirish o'rniga,
yanada kuchaytirishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Кархова С.А. Деградация лесов мира и проблема обезлесения / С.А.
Кархова, Г.В. Давыдова. — EDN VUROUP // Евроазиатское сотрудничество :
материалы междунар. науч.-практ. конф., Иркутск, 14-15 сент. 2017 г. —
Иркутск, 2017. — С. 109-118.
2. Чадин Г.Н. Методы оценки продуктивности древостоев в системе
государственной инвентаризации лесов и лесоустройстве : автореф. дис. ...
канд. с.-х. наук : 06.03.02 / Г.Н. Чадин. — Пушкино, 2012. — 21 с. — EDN
QHWDTH.
3. Теневая экономика в лесозаготовительной деятельности (на примере
Иркутской области) / Г.В. Давыдова, М.И. Тагиев, И.М. Тагиев, Е.Н.
Рябинина. — DOI 10.17150/2411-6262.2020.11(4).11. — EDN YHMJOO //
42

Baikal Research Journal. — 2020. — Т. 11, № 4. — URL:
http://brj-bguep.ru/reader/article.aspx?id=24230.
4. Русецкая Г.Д. Эффективность инструментов реализации принципов
управления для устойчивого лесопользования / Г.Д. Русецкая, О.А. Белых. —
DOI 10.17150/2411-6262.2018.9(1).7. — EDN XPFSPB // Baikal Research
Journal. — 2018. — Т. 9, № 1. — URL: http://brj-bguep.ru/reader/article.aspx?
id=22010.
5. Дайнеко Д.В. Эффективность институциональных преобразований как
основа развития инновационной деятельности в лесной отрасли / Д.В.
Дайнеко. — DOI 10.17150/2411-6262.2016.7(6).6 // Baikal Research Journal. —
2016. — Т. 7, № 6. — URL: http://brj-bguep.ru/reader/article.aspx?id=21210.

ILOVALAR.
1 – ilova.
43

2 – ilova.
MUNDARIJA:
KIRISH....................................................................................................................2
44

I BOB. JAHON ÓRMON SANOATI
1.1 Órmon resurslari….............................................................................................4
1.2 Órmon xójaligining iqtisodiy ahamiyati.............................................................7
1.3 Jahon órmon xójaligida band aholi..................................................................13
II BOB. JAHON YOĞOCHSOZIK SANOATI
2.1. Jahon yoğochsozlik sanoati istiqbollari............................................................21
2.2 Yoğochni qayta ishlash sanoati........................................................................26
2.3 Selyuluza - qoğoz ishlab chiqarish...................................................................31
XULOSA................................................................................................................42
FOYDALANILGANADABIYOTLAR...............................................................43
ILOVALAR............................................................................................................44
45

Jahon o'rmon va yog'ochsozlik sanoati

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish
O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari