Jahon oziq-ovqat sanoatining rivojlanishi - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	786.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Jahon oziq-ovqat sanoatining rivojlanishi

Купить

MAVZU: JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING
RIVOJLANISHI
REJA:
KIRISH
I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATI VA UNING RIVOJLANISHIGA
TA’SIR KO’RSATUVCHI OMILLAR
1.1 Oziq-ovqat sanoatining umumiy ko‘rinishi
1.2 Oziq-ovqat sanoati tarmoqlarini joylashtirishga ta’sir etuvchi tabiiy omillar
1.3 Oziq-ovqat sanoati tarmoqlarining rivojlanishiga ta’sir ko’rsatuvchi iqtisodiy-
ijtimoiy omillar
II BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING ASOSIY TARMOQLARI
VA ULARNING KELAJAKDAGI RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1 Oziq-ovqat sanoatining asosiy tarmoqlari
2.2 Oziq-ovqat maxsulotlarini ishlab chiqarishning asoslari va xom ashyolari
hamda oziq-ovqat mahsulotlari texnologiyalarining ilmiy asoslari
2.3 Oziq-ovqat sanoatining rivojlanish istiqbollari: O’zbekiston Respublikasi
misolida
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1

KIRISH
Jahon oziq-ovqat sanoati insoniyatning eng asosiy ehtiyojlarini
qondiruvchi, strategik ahamiyatga ega bo'lgan sohalardan biridir. Oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarish, qayta ishlash va tarqatish jarayonlari butun dunyoda
aholini sifatli va xavfsiz oziq-ovqat bilan ta'minlashga qaratilgan. Bu sohaning
rivojlanishi nafaqat iqtisodiy jihatdan muhim, balki ijtimoiy barqarorlik va milliy
xavfsizlik uchun ham katta ahamiyat kasb etadi.
XXI asrning boshida dunyo oziq-ovqat sanoati sezilarli o'zgarishlar va
taraqqiyot bosqichlarini boshdan kechirmoqda. Bunga bir qator omillar, jumladan,
aholining o'sishi, urbanizatsiya, texnologik yangiliklar, ekologik muammolar va
iqlim o'zgarishi sabab bo'lmoqda. Ushbu omillar oziq-ovqat sanoati oldida yangi
chaqiriqlar va imkoniyatlarni yuzaga keltirmoqda. Aholining oziq-ovqat
mahsulotlariga bo'lgan talabi ortib borayotgani va turli xil dietalar, sog'lom
ovqatlanish bo'yicha talablari bu sohada yangi innovatsion yondashuvlarni talab
qilmoqda.
Oziq-ovqat sanoatining rivojlanishi, shuningdek, xalqaro savdo va iqtisodiy
aloqalarning kengayishi bilan chambarchas bog'liqdir. Oziq-ovqat mahsulotlari
ishlab chiqarish va tarqatish tizimlari global miqyosda integratsiyalashgan bo'lib,
bu jarayonlar oziq-ovqat xavfsizligi va sifatini ta'minlash uchun yuqori
standartlarni talab qiladi. Shu bilan birga, ekologik barqarorlik va tabiiy
resurslardan samarali foydalanish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda
barqaror rivojlanish konsepsiyasiga muvofiq, ko'plab kompaniyalar va davlatlar
ekologik jihatdan barqaror ishlab chiqarish usullarini joriy etishga intilmoqda.
Kurs ishi doirasida, jahon oziq-ovqat sanoatining rivojlanishi, unga ta'sir
etuvchi omillar va kelajakdagi istiqbollari batafsil tahlil qilinadi. Shu jumladan,
ilg'or texnologiyalar, innovatsion yechimlar va ekologik barqarorlik masalalari
ham o'rganiladi. Ushbu mavzu bo'yicha chuqur bilim va tahliliy yondashuv orqali
jahon oziq-ovqat sanoatining kelajakdagi rivojlanish yo'nalishlarini aniqlash va
tegishli tavsiyalar ishlab chiqish maqsad qilinadi.
3

Kurs ishining obyekti. Jahon oziq-ovqat sanoati bo'lib, bu sanoatning turli
jabhalarini o'z ichiga oladi. Bu yerda oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish,
qayta ishlash, saqlash, tashish va tarqatish tizimlari ko'rib chiqiladi. Sanoatning
global tendensiyalari, xalqaro aloqalari va innovatsion texnologiyalarning
qo'llanilishi asosiy o'rinni egallaydi.
Kurs ishining predmeti. Oziq-ovqat sanoatining rivojlanishiga ta'sir
etuvchi omillar, yangi texnologiyalar, ekologik barqarorlik tamoyillari va xalqaro
savdo aloqalari bu kurs ishining predmeti hisoblanadi. Shuningdek, oziq-ovqat
mahsulotlarining sifatini oshirish va xavfsizligini ta'minlash bo'yicha ilg'or
tajribalar ham kurs ishining predmetiga kiradi.
Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining asosiy maqsadi jahon oziq-ovqat
sanoatining rivojlanishi, bu jarayonda yuzaga kelayotgan yangi chaqiriqlar va
imkoniyatlarni aniqlashdan iborat. Shuningdek, innovatsion yondashuvlar va
texnologiyalarning sanoat rivojlanishidagi roli, ekologik barqarorlik tamoyillari va
xalqaro savdo aloqalarining oziq-ovqat sanoatiga ta'sirini o'rganish ham muhim
maqsadlar sirasiga kiradi.
Kurs ishining vazifalari.
Jahon oziq-ovqat sanoati holati va rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish.
- Sanoatning asosiy ko'rsatkichlarini o'rganish.
- Global oziq-ovqat bozorining dinamikasini tahlil qilish.
Oziq-ovqat sanoatining rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillarni aniqlash.
- Demografik o'zgarishlar va urbanizatsiya.
- Iqlim o'zgarishi va ekologik muammolar.
- Texnologik yangiliklar va innovatsiyalar.
Ushbu kurs ishi, jahon oziq-ovqat sanoatining bugungi holatini chuqur
tahlil qilib, kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini aniqlashga yordam beradi. Bu
orqali sanoatning global tendensiyalari va innovatsion yondashuvlari haqidagi
bilimlar yanada boyitiladi.
4

I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATI VA UNING RIVOJLANISHIGA
TA’SIR KO’RSATUVCHI OMILLAR
1.1 Oziq-ovqat sanoatining umumiy ko‘rinishi
Jahon oziq-ovqat sanoati global iqtisodiy tizimda aham ro'yxatga ega
bo'lgan muhim sohalar dan biridir. Bu sanoat mahsulotlarining oziq-ovqat taminoti,
ishlab chiqarish, transportlash va savdo bilan bog'liq turli jarayonlarni o'z ichiga
oladi. Quyidagi qismlarda Jahon oziq-ovqat sanoatining muhimligi va rivojlanishi
haqida ko'proq ma'lumot beraman:
Sanoatning iqtisodiy ahamiyati: Oziq-ovqat sanoati mamlakatlarning
iqtisodiy rivojlanishida katta rol o'ynaydi. Bu sanoat sektorining rivojlanishi
mamlakatlar uchun iste'molchi oziq-ovqatlar ta'minotining barqarorligini
ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Innovatsiyalar va texnologiyalar: Jahon oziq-ovqat sanoati innovatsiyalar
va texnologiyalar bilan barqaror rivojlanmoqda. Yangi texnologiyalar va mahsulot
ishlab chiqarish usullari bu sanoat sektorining rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatadi.
Ekologik barqarorlik: Sanoat sektorining rivojlanishi davlatlarning
ekologik barqarorligi bo'yicha diqqatini jalb etadi. Ekologik toza mahsulotlar
ishlab chiqarish va oziq-ovqat taminotining ekologik tozaligi muhim masalalar
hisoblanadi.
Xalqaro hamkorlik va savdo: Jahon oziq-ovqat sanoati xalqaro savdo va
hamkorlikni o'rnatishda katta rol o'ynaydi. Mamlakatlar o'rtasidagi savdo
munosabatlarini kuchaytirish, oziq-ovqat mahsulotlarini eksport qilish va import
qilish orqali xalqaro moliya aloqalari rivojlanadi.
Sifat va xavfsizlik: Sanoat mahsulotlarining sifati va oziq-ovqat xavfsizligi
muhim ahamiyatga ega. Mahsulotlar sifatini oshirish, xavfsizlik standartlariga
rioya qilish va ta'minot zanjirlarini barqarorlashtirish sanoatning rivojlanishi va
iste'molchilarga arzon va sifatli mahsulotlar taqdim etishda muhimdir.
Jahon oziq-ovqat sanoati rivojlanishini ta'minlash uchun innovatsiyalar,
sifatni oshirish, ekologik barqarorlik va xalqaro hamkorlik kabi muhim asoslar
bo'yicha dastlabki kurs ishlarining juda muhim bo'lishi kerak. Bu yo'l orqali,
5

mamlakatlar oziq-ovqat sanoatini rivojlanishini ta'minlash va uning iqtisodiy,
ekologik va ijtimoiy ahamiyatini oshirishlari mumkin.
Oziq-ovqat sanoati qishloq xo'jaligi bilan chambarchas bog'liq bo'lgan
sanoat bo'lib, oziq-ovqat ishlab chiqarish uchun xom ashyo etkazib beradi. Oziq-
ovqat sanoati korxonalari hamma joyda joylashgan bo'lib, bu iste'molchilarning
mavjudligi va turli xil xom ashyo bazasi bilan bog'liq. Jahon ishlab chiqarish
sanoati tarkibida sanoatning ulushi qariyb 9%, rivojlangan mamlakatlarda 7,6%,
rivojlanayotgan mamlakatlarda 11,8% ni tashkil etadi.
Oziq-ovqat sanoati ko'plab kichik tarmoqlar va ishlab chiqarish turlari bilan
ifodalanadi. Un, go sht, sut, qand, sariyog , pishloq, baliqchilik kabi asosiy kichikʻ ʻ
tarmoqlar mavjud. Oziq-ovqat sanoati, shuningdek, don, kraxmal, konserva, pivo,
vino, qandolat va tamaki mahsulotlari ishlab chiqarishni o'z ichiga oladi.
Bugungi kunda oziq-ovqat sanoati kichik, an'anaviy, mehnat talab qiladigan
oilaviy operatsiyalardan tortib yirik, kapitalni ko'p talab qiladigan, yuqori darajada
mexanizatsiyalashgan sanoat jarayonlarigacha bo'lgan yuqori darajada
diversifikatsiyalangan. Ko'pgina oziq-ovqat sanoati deyarli butunlay mahalliy
qishloq xo'jaligiga yoki baliq ovlashga bog'liq. Ilgari bu mavsumiy ishlab chiqarish
va mavsumiy ishchilarni yollashni anglatardi. Oziq-ovqat mahsulotlarini qayta
ishlash va konservalash texnologiyalarining takomillashuvi ishchilarning
buzilishining oldini olish uchun oziq-ovqat mahsulotlarini tezda qayta ishlash
uchun bosimning bir qismini olib tashladi. Bu bandlikdagi mavsumiy
tebranishlarning qisqarishiga olib keldi. Shu bilan birga, ayrim sanoat tarmoqlarida
hali ham mavsumiy faoliyat davom etmoqda, masalan, yangi meva va
sabzavotlarni qayta ishlash, bayramlar paytida non mahsulotlari, shokolad va
boshqalar ishlab chiqarishni ko'paytirish. Mavsumiy ishchilar ko'pincha ayollar va
chet ellik ishchilardir.
Dunyoda oziq-ovqat ishlab chiqarish ortib bormoqda. 1989 yilda jahon
oziq-ovqat eksporti 290 milliard dollarni tashkil etdi, bu 1981 yilga nisbatan 30
foizga ko'p. Bu eksportda bozor iqtisodiyotiga ega sanoati rivojlangan
mamlakatlarning ulushi 67 foizni tashkil etdi. Ushbu o'sishning katta qismini qayta
6

ishlangan oziq-ovqat va ichimliklarga, ayniqsa bozor hali to'yinmagan
rivojlanayotgan mamlakatlarda talabning ortishi bilan bog'lash mumkin.
Biroq, oziq-ovqat va ichimliklar ishlab chiqarishdagi bu o'sish raqobat
kuchayganligi sababli ish bilan bandlikni oshirishga aylanmadi, bu esa ko'plab
oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash sanoatida, ayniqsa sanoati rivojlangan
mamlakatlarda bandlikning pasayishiga olib keldi. Bu sanoatning ko‘pgina
tarmoqlarida mehnat unumdorligini oshirish va mexanizatsiyalash bilan bog‘liq.
Aholining bosimi, qishloq xo'jaligi resurslarining notekis taqsimlanishi va
oziq-ovqat mahsulotlarini yaxshiroq taqsimlash uchun saqlash zarurati oziq-ovqat
sanoatining jadal texnologik rivojlanishini tushuntiradi. Doimiy iqtisodiy va
marketing bosimi sanoatni bozorga yangi va turli xil mahsulotlarni olib kirishga
majbur qiladi, boshqa korxonalar o'nlab yillar davomida bir xil mahsulotni ishlab
chiqarishi mumkin. Hatto yuqori darajada sanoatlashgan korxonalar ham yangi
mahsulotlar yoki jarayonlarni ishlab chiqarishda ko'pincha eskirgan usullarga
murojaat qilishadi. Amalda, aholining ehtiyojlarini qondirish nafaqat ishlab
chiqarishni ko'paytirishni nazarda tutadigan etarli miqdordagi oziq-ovqat, balki
aholi salomatligini saqlash uchun zarur bo'lgan sifatni olish uchun qattiq sanitariya
nazoratini ham talab qiladi. Faqat barqaror ishlab chiqarish sharoitida ishlab
chiqarish hajmi bilan oqlangan texnologiyani modernizatsiya qilish qo'lda ishlov
berish xavfini yo'q qiladi. Oziq-ovqat sanoatining haddan tashqari xilma-xilligiga
qaramay, tayyorlash jarayonlarini xom ashyoni qayta ishlash va saqlash, qazib
olish, qayta ishlash, konservalash va qadoqlashga bo'lish mumkin.
Xom ashyo, qayta ishlash ingredientlari va tayyor mahsulotlarning
manipulyatsiyasi xilma-xil va xilma-xildir. Hozirgi tendentsiya "uzluksiz ishlov
berish" va avtomatlashtirish orqali mexanizatsiyalash orqali qo'lda ishlov berishni
minimallashtirishdir. Mexanik ishlov berish quyidagilarni o'z ichiga olishi
mumkin: o'z-o'zidan yuradigan zavod ichidagi transport palletli yoki palletsiz,
super yoki quyma sumkalar (ko'pincha bir necha ming funt quruq kukunli
materialni o'z ichiga oladi); konveyer lentalari (masalan, lavlagi, don va mevalar
uchun); chelakli elevatorlar (masalan, don va baliq bilan); spiral konveyerlar
7

(masalan, qandolat va un bilan); havo transporti (masalan, don, shakar yoki
yong'oqni tushirish uchun, shuningdek unni tashish uchun).
Mavsumiy sanoatda (masalan, shakarni qayta ishlash, pivo tayyorlash,
donni qayta ishlash va konservalash) xom ashyoni saqlash eng muhim hisoblanadi.
Bu odatda siloslarda, tanklarda, qabrlarga, bunkerlarda yoki sovuq xonalarda
amalga oshiriladi. Tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash ularning
tabiatiga (suyuq yoki qattiq), saqlanish usuliga va qadoqlash usuliga (bo'sh,
qoplarda yoki super qoplarda, o'ramlarda, qutilarda yoki shishalarda) qarab
farqlanadi; va tegishli binolarni qayta ishlash va saqlash sharoitlarini (tashish
uchun o'tish joylari, kirish qulayligi, mahsulotga mos keladigan harorat va namlik,
sovutish moslamalari) hisobga olgan holda loyihalashtirilishi kerak. Tovarlar
kislorod yetishmaydigan muhitda saqlanishi yoki saqlash vaqtida yoki jo‘natishdan
oldin darhol fumigatsiya qilinishi mumkin.
Muayyan oziq-ovqat mahsulotini mevalardan, donlardan yoki
suyuqliklardan ajratib olish uchun quyidagi usullarning har qandayidan
foydalanish mumkin: maydalash, maydalash yoki maydalash, issiqlik bilan
ekstraksiya (to'g'ridan-to'g'ri yoki bilvosita), erituvchi ekstraktsiya, quritish va
filtrlash.
Maydalash, maydalash va maydalash odatda tayyorgarlik operatsiyalari
(masalan, kakao loviyalarini maydalash va qand lavlagini kesish). Boshqa hollarda,
unni maydalashda bo'lgani kabi, haqiqiy ekstraksiya jarayoni bo'lishi mumkin.
Issiqlik to'g'ridan-to'g'ri ekstraktsiya yo'li bilan tayyorlash vositasi sifatida
ishlatilishi mumkin, masalan, qovurishda (masalan, kakao, qahva va hindibo);
ishlab chiqarishda odatda bug shaklida to g ridan-to g ri yoki bilvosita ishlatiladiʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
(masalan, qand sanoatida iste mol qilinadigan yog larni olish yoki lavlagining
ʼ ʻ
yupqa bo laklaridan shirin sharbat olish).
ʻ
Yog'lar, shuningdek, maydalangan mevalarni erituvchilar bilan birlashtirish
va aralashtirish orqali yaxshi olinishi mumkin, ular keyinchalik filtrlash va qayta
isitish orqali chiqariladi. Suyuq mahsulotlarni ajratish sentrifugalash (qand
8

zavodlarida turbinalar) yoki pivo va yog'-moy sanoatida filtr presslar orqali
filtrlash orqali amalga oshiriladi.
Oziq-ovq at mahsulotlarini qayta ishlash operatsiyalari juda xilma-xildir va
faqat har bir sanoatni alohida o'rgangandan so'ng tavsiflanishi mumkin, ammo
quyidagi umumiy usullar qo'llaniladi: fermentatsiya, pishirish, suvsizlantirish va
distillash.
Odatda oldindan tayyorlangan mahsulotga mikroorganizm qo'shilishi
natijasida olinadigan fermentatsiya novvoyxonalar, pivo, vino, spirtli ichimliklar
va pishloq sanoatida qo'llaniladi. (Shuningdek, ichimliklar ishlab chiqarish
bo'limiga qarang .)
Ovqat pishirish ko'plab ishlab chiqarish operatsiyalarida sodir bo'ladi:
go'sht, baliq, sabzavot va mevalarni konservalash; tayyor go'sht mahsulotlari
(masalan, tovuq nuggetlari); nonvoyxonalarda, qandolatchilik korxonalarida, pivo
zavodlarida; va hokazo. Boshqa hollarda pishirish vakuumli idishda amalga
oshiriladi va mahsulot konsentratsiyalanadi (masalan, shakarni qayta ishlash va
tomat pastasini ishlab chiqarish).
Ko'pgina tropik mevalar kabi quyoshda quritishdan tashqari, quritish issiq
havo (statsionar quritgichlar yoki quritish tunnellari), kontaktli quritish (bug'da
isitiladigan barabanli quritgichda, masalan, eriydigan qahva ishlab chiqarishda)
bilan amalga oshirilishi mumkin. va choy sanoati), vakuumli quritish (ko'pincha
filtrlash bilan birlashtiriladi) va liyofilizatsiya (muzlatib quritish), bu erda mahsulot
birinchi navbatda qattiq shaklda muzlatiladi va keyin isitiladigan kamerada
vakuum ostida quritiladi.
Distirlash alkogolli ichimliklar ishlab chiqarishda qo'llaniladi. Donalarni
yoki mevalarni ajratish uchun qayta ishlangan fermentlangan suyuqlik gazsiz
bug'lanadi; keyin quyultirilgan bug' suyuq etil spirti sifatida yig'iladi. 1
Dunyoda go'sht ishlab chiqarish geografiyasi 20-asrning ikkinchi yarmi va
XXI asrning boshlarida sezilarli o'zgarishlarga duch keldi. Bu, bir tomondan,
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasining o'sishi va shunga mos ravishda
1
https://www.iloencyclopaedia.org/ru/part-x-96841/food-industry
9

rivojlanayotgan mamlakatlarda iste'molning oshishi bilan bog'liq bo'lsa, ikkinchi
tomondan, rivojlangan mamlakatlarning parhez go'sht iste'moliga o'tishi va
umumiy qisqarishi bilan bog'liq. dietada go'shtni iste'mol qilishda.
Asosiy go'sht ishlab chiqarish mintaqasi Osiyo, undan keyin Amerika.
Yevropa davlatlarining jahon tuzilmasidagi ulushi kamayib bormoqda. Hozirgi
vaqtda dunyoda 334,2 million tonna go'sht ishlab chiqariladi. Yetakchi ishlab
chiqaruvchilar - Xitoy , AQSh va Braziliya.
Sut ishlab chiqarish geografiyasi Osiyo mintaqasining mintaqaviy
tuzilmasida keng tarqalganligi va ustunligi bilan tavsiflanadi. Umumiy sut ishlab
chiqarish 828,8 million tonnani tashkil etadi, shundan 25 foizi uchta davlatga to'g'ri
keladi - Hindiston, Pokiston va Xitoy .
Oziq-ovqat sanoati tarkibida sariyog 'va pishloq ishlab chiqarish muhim
o'rin tutadi. Hozirgi vaqtda pishloq ishlab chiqarish hajmi sariyog' ishlab chiqarish
hajmidan oshib ketadi. Shunday qilib, pishloq jahon ishlab chiqarish 42 million
tonna, sariyog'- 6,1 million tonna MGRT yilda, tarixan, pishloq ishlab chiqarish
bo'yicha etakchi o'rinlari Evropa mamlakatlari tegishli edi - Frantsiya (Fig. 180),
Shveytsariya, va hokazo Biroq, tufayli. pishloq iste'molining o'sishi, Shimoliy
Amerika davlatlarining pozitsiyalari. Etakchi pishloq ishlab chiqaruvchilarning
geografiyasi hozirda AQSh, Germaniya va Frantsiya tomonidan ifodalanadi.
Dunyoning asosiy hayvonlar yog'i ishlab chiqaruvchilari orasida Hindiston, AQSh
va Yangi Zelandiya bor. O'simlik moyi ishlab chiqarish geografiyasi juda keng va
hamma joyda mavjud. Biroq, eng katta kontsentratsiya Osiyoga xosdir. Jahon
ishlab chiqarishi 178,3 million tonnani tashkil etadi, shundan Indoneziya,
Malayziya va AQSh 46% ni tashkil qiladi. 2
1.2 Oziq-ovqat sanoati tarmoqlarini joylashtirishga ta’sir etuvchi tabiiy
omillar
Oziq-ovqat sanoati - har qanday mamlakat sanoat majmuasining eng
muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Yengil sanoat uchun qishloq xo‘jalik
xomashyosiga dastlabki ishlov berishni qo‘shib hisoblaganda uning hissasiga
2
http://profil.adu.by/mod/book/view.php?id=1860&chapterid=4472
10

mamlakat agrosanoat majmuasi yalpi ishlab chiqarishining beshdan ikki qismiga
to‘g‘ri keladi.
Oziq-ovqat sanoatining mamlakatlar ishlab chiqaruvchi kuchlarini
rivojlantirishdagi iqtisodiy ahamiyati ishchi kuchini tiklab turish va mehnatkashlar
moddiy farovonligini oshirish uchun zarur bo'lgan moddiy sharoitai yaratishdir. Bu
sanoat aholining ratsional ovqatlanishini ta’minlash bilan birga, oziq-ovqat
mahsulotlari iste’moli davomidagi va hududiy tafovutlami bartaraf qilishga imkon
beradi, qishloq xo‘jalik xomashyosidan samarali foydalanib, uning
isrofgarchiligini qisqartiradi.
Oziq-ovqat sanoatining tarkibi murakkab bo’lib, unda ko‘plab
ixtisoslashgan korxonalardan iborat yigirmadan ortiq tarmoq bor. Barcha mavjud
tafovutlaridan (foydalanadigan xomashyosi, texnologiyasi va boshqalar) qat’i
nazar, ishlab chiqaradigan mahsuloti ulami bir sohaga birlashtirib turadi.
Biroq bu sanoatning ayrim tarmoqlari aholi bevosita iste’mol qiladigan
tayyor oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarsa, tegirmonlar, yog‘ zavodlari va
boshqalar yana qayta ishlanadigan yarim tayyor mahsulotlami ishlab chiqaradi.
Oziq-ovqat sanoati qishloq xo‘jaligi, baliq xo‘jaligi va boshqa sohalar bilan
chambarchas bog‘liqdir. Bu sohalar sanoatni xomashyoning yalpi ommaviy turlari
bo‘lmish g‘alla, kartoshka, qand lavlagi, moyli ekinlar, go‘sht, sut, baliq va dengiz
mahsulotlari hamda boshqalar bilan ta’minlaydi.
Aholiga sotiladigan oziq-ovqat mahsulotlarining aksariyat qismiga (go‘sht
bilan sutga, tuxumning 2/3 qismiga) sanoat yo‘li bilan ishlov beriladi va ular qayta
ishlanadi. Deyarli barcha g‘allaga ham dastlabki ishlov beriladi yoki ular qayta
ishlanadi va kelajakda bu miqdor orta boradi. Aholini yuqori sifatli oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta’minlashni yaxshilashda, ulami saqlash, tashish, qayta ishlash
va iste’molchiga yetkazishdagi nobudgarchilikni kamaytirishda elevatorlar,
mahsulot uzoq saqlanadigan omborlar, muzlatkichklar qurish va tara (idish) ishlab
chiqarishni rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. Muzlatkich sanoati
ixtisoslashgan tarmoqqa aylanmoqda. Qishloq xo‘jalik mahsulotlariga ishlov
berishda va ulami saqlashda muzlatkichklardan ko‘proq foydalanilmoqda.
11

Oziq-ovqat sanoatiga ajratilgan kapital mablag’ birinchi navbatda, oziq-
ovqat ishlab chiqarish quwatlarini oshirishda, ulami texnik jihatdan qayta
jihozlashda, korxona va ishlab chiqarishlami kengaytirishda hamda rekonstmksiya
qilishda, qurilayotgan obyektlaming ishga tushishini tezlashtirishda foydalaniladi.
Bu tarmoqning ko‘plab korxonalari texnik rekonstmksiya qilinadi, qishloq xo‘jalik
xomashyosini eng samarali, kompleks qayta ishlash maqsadida asosan potokli
(uzluksiz, ketma-ket ishlaydigan) liniyalar va kompleks uskunalar o‘matiladi.
Oziq-ovqat sanoatining hududiy tashkil etilishi bugungi kunga kelib
o‘zgardi. Yirik korxonalar qurish bilan birga, iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq
qishloq joylarda chorvachilik va dehqonchilik mahsulotlarini saqlaydigan hamda
qayta ishlaydigan kichikroq korxonalar bunyod etilmoqda. Oziq-ovqat sanoati
ishlab chiqarishning o'ziga xos xususiyatlaridan biri uning korxonalarini hamma
joyda tarqalganligidir. Bu hoi uni agrosanoat kompleksining boshqa tarmoqlaridan
keskin ravishda ajratib turadi. U istalgan rayonning hududiy ishlab chiqarish
kompleksi tarkibiga bevosita kiradi. Biroq u ba’zi joylarda ixtisoslashtirilgan
tarmoq rolini o‘ynasa, boshqa joylarda mahalliy aholiga xizmat ko‘rsatish
bilangina cheklangan. Oziq-ovqat sanoati ixtisoslashgan tarmoq sifatida yuqori
mahsulotli qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun tabiiy va iqtisodiy shart-
sharoitiar mavjud bo‘lgan rayonlarda tashkil etiladi.
Oziq-ovqat sanoati mintaqalar bo‘ylab joylashuvi va rivojlanishida tabiiy-
iqtisodiy sharoit, umumiy ma’nodagi infratuziImaning rivojlanganligi, shahar va
qishloq aholisining nisbati hamda ishchi kadrlaming mos kelishi, ihniy-texnik
markazlaming tarkibi kabi omillar muhim rol o‘ynaydi.
Oziq-ovqat sanoatining har qaysi turdagi tarmog‘ini ma’lum bir hududda
joylashtirish va rivojlantirishda uning quyidagi xususiyatlarini o‘rganish zarur
bo’adi:
- birinchidan, oziq-ovqat sanoati tarmoqlarida o‘simlik va hayvonot
olamiga tegishli bo‘lgan xomashyolaming qayta ishlanishi;
- ikkinchidan, texnologiya nuqtai nazaridan bu tarmoqlar uchun kimyoviy
va biokimyoviy jarayonlar muhimligi;
12

- uchinchidan, bu tannoqlarda xomashyodan tayyor mahsulot olish uchun
terrnik ishlov berish (yuqori yoki juda past haroratda ishlov berish) zarur bo‘lishi;
- to‘rtinchidan, xomashyoga termiк va biokimyoviy ishlov berish hamda
boshqa turdagi ishlovlar yaxlit texnologik tizimni shakllantirishni talab qilishi.
Shuningdek, oziq-ovqat sanoatini oqilona joylashtirishda muhim rol
o‘ynaydigan quyidagi omillami alohida e’tiborga olish zarur.
1. Oziq-ovqat korxonalari aholi ko‘p yashaydigan mintaqalarda
joylashtiriladi va unda aholining toMov qobiliyati yuqori bo‘lishi zarur. Bunday
omil ko'proq tez buziluvchi mahsulotlarni ishlab chiqaradigan korxonalarga
taalluqlidir.
2. Oziq-ovqat sanoatining ba’zi tarmoqlari xomashyo manbalariga yaqin
joylashtiriladi (go‘sht sanoati chorvachilik komplekslariga yaqin joylashtiriladi va
h.k.)
3. Oziq-ovqat sanoatining mehnat sig‘imdorligi yuqori bo‘lib, ko‘p ishchi
kuchi talab qiladi, aynan shu sababdan ham bunday korxonalami yirik va aholi
zich hududlarda joylashtirish maqsadga muvofiq.
4. Oziq-ovqat korxonalarini suv resurslariga boy mintaqada joylashtirish
zarur, chunki oziq-ovqat sanoatining suv sig‘imkorligi ancha yuqori bo‘lib, uning
ba’zi tarmoqlari uchun esa suv omili ishlab chiqarishning asosi hisoblanadi.
Oziq-ovqat sanoatidagi ayrim tarmoqlaming bir qator o‘ziga xos iqtisodiy
xususiyatlarini ishlab chiqarishni joylashtirishda alohida e ’tiborga olish zarur
bo‘ladi. Oziq-ovqat sanoatining ko‘pgina tarmoqlarini mamlakatning barcha
iqtisodiy tumanlari, bir qator tarmoqlami esa muayyan hududlarda joylashtirish
mumkin. Bular - qandolat, un-yorma, makaron kabi mahsulotlami ishlab chiqarish.
Kundalik iste’mol mahsulotlaridan non va alkogolsiz ichimliklar sanoati esa har bir
aholi punktida joylashtirilishi kerak. Biroq shakar, yog‘-moy, konserva, spirt,
vinochilik va shu kabi tarmoqlami xomashyo bazasiga yaqin joyda joylashtirish
maqsadga muvofiqdir. Shunday qilib, korxonalarni joylashtirishni
indikativrejalashtirish va iqtisodiy asoslash paytida har bir tarmoqning o‘ziga xos
xususiyatlarini to‘g‘ri hisobga olish, ishlab chiqarishni joylashtirishning umumiy
13

tamoyillariga tayanish sanoatni joylashtirishning yuqori samaradorligini
ta’minlaydi va ijtimoiy mehnat unumdorligi oshadi.
Oziq-ovqat sanoatini joylashtirishning iqtisodiy samaradorligini
aniqlaydigan ko‘rsatkichlardan biri - mahsulot tannarxidir. Ayrim hududlarda
joylashgan korxonalar mahsulotining tannarxi boshqa hududlardagi
korxonalarnikidan birmuncha past bo‘lishi mumkin. Raqobatbardoshlilikni
oshirishning eng asosiy mezonlari ham mahsulot tannarxini kamaytirishdan iborat.
1.1.1 - sxema
Xomashyo va iste’mol omillarining ta’sir darajasiga qarab oziq-ovqat
sanoatida tarmoqlarning ajralishi
Manba: Sanoat geografiyasi: darslik / Egamberdiyeva U.T., -Toshkent:
“Donishmand ziyosi”, 2020. - 232 b.
Ayrim ishlab chiqarishlami bir vaqtning o‘zida ham xomashyo bazalariga,
ham tayyor mahsulot iste’mol qilinadigan joylarga yaqinlashtirishga korxonalarni
texnologik jarayonning bosqichlari bo‘yicha ixtisoslashtirish orqali erishiladi.
Bunda xomashyoga dastlabki ishlov berish korxonalari xomashyo manbalari
yaqinida joylashsa, tayyor mahsulotlar ishlab chiqarish iste’mol markazida
14

joylashtiriladi. Texnologik jarayonni bunday hududiy tabaqalanishi tamaki
(fermentatsion va tamaki fabrikalari), choy (choy tayyorlovchi va choy
qadoqlovchi fabrikalar), vinochilik (birlamchi va ikkilamchi vinochilik zavodlari)
hamda boshqa xil sanoat tarmoqlarida mavjud.
Oziq-ovqat sanoati murakkab tarkibga ega. Unga yigirmadan ortiq
tarmoqlar kiradi va ba’zi xususiyatlariga qaramasdan (foydalaniladigan xomashyo,
texnologiya tavsiflari va h.k.) ishlab chiqarilayotgan mahsulotning foydalanish
maqsadi bir. Lekin ba’zi tarmoqlar tayyor mahsulotlar ishlab chiqarishga
ixtisoslashgan boisa, boshqa tarmoqlar un, yog‘-moy sanoati, keyinchalik qayta
ishlanadigan yoki aholi tomonidan bevosita iste’mol qilishi mumkin bo‘lgan
mahsulotlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan.
1.1.2 – sxema.
Mahsulot ishlab chiqarishiga qarab oziq-ovqat sanoatining guruhlarga
ajralishi.
Manba: Sanoat geografiyasi: darslik / Egamberdiyeva U.T., -Toshkent:
“Donishmand ziyosi”, 2020. - 232 b.
15

Oziq-ovqat sanoatida xomashyoni qayta ishlashning turli usullari
qoilaniladi. Bu usullar inson salomatligi uchun oziq-ovqat iste’molining
xavfsizligini.ta’minlashi, ta’mi, sifati, ozuqalik va biologik qiymatini yaxshilashi
lozim. Ko‘pgina oziq-ovqatlarni tabiiy holatda iste’mol qilish mumkin emas: ular
sogiiqqa zararli boigan tarkibiy qismlardan iborat bo’lishi yoki ovqat bazm qilishi
qiyinlashtirishi mumkin.
Misol uchun, loviya kuchli toksik sianidlami o‘z ichiga olishi mumkin
bo‘lib, baklagilleming tabiiy tarkibiy qismlari (soya fasulesi) odatdagidek shakar
turlarini (stachylose) tashkil qiladi, bu esa ichaklardagi salbiy o‘zgarishlarga sabab
bo‘ladi, hazm jarayonini sezilarli darajada kamaytiradi. Bunday kamchiliklami
issiqlik bilan kamaytirish, masalan, pishirish bilan bartaraf etish mumkin. Shu
bilan birga, oziq-ovqat xomashyosini tayyorlashning juda muhim usuli bo‘lgan
issiqlik ishlovi, tayyor mahsulotning biologik qiymatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Shunday qilib, oqsillami va kamayib ketadigan shakarlami o‘z ichiga olgan
mahsulotlar yuqori haroratga juda sezgir bo‘lib, ularning ta’siri ostida shakarlami
kamaytirishning faol tarkibi ma’lum aminokislotalar, masalan, lizin bilan sodir
boMadi. Bu mahsulot uchun foydali elementlaming keskin kamayib ketishiga olib
keladi.
An’anaviy oziq-ovqat texnologiyasi doimo tayyor mahsulotlarning mutlaq
xavfsizligini ta’minlamaydi. Shunday qilib, go‘sht mahsulotlarini anatomik nitrat
bilan utilizatsiya qilish bilan ba’zi holatlarda zaharli miqdordagi nitrozaminlar
(kuchli kansrogenlar) hosil bo‘ladi. Uyda sharob tayyorlash esa metil spirtining
to‘planishi bilan bog‘liq (3 % gacha).
Mahsulotlarga ishlov berishni o'zgartirish oziq-ovqat sifatini sezilarli
darajada yaxshilashga imkon yaratadi. Misol uchun, sutni maxsus qayta ishlash
orqali, laktatsiya muddatini (1 oy yoki undan ko‘p) sezilarli darajada oshirish va
issiqlik ta’siriga chidamlilik, laktozani inaktivatsiyalash yoki olib tashlash
mumkin.
16

Oziq-ovqat sanoati korxonalarida xomashyoni qayta ishlashda odatda
texnologiyaning asosi bo‘lgan bir qator ketma-ket jarayonlar qo‘llaniladi. Masalan,
bug‘doyni qayta ishlashda bir qator mexanik jarayonlar ta’sir etish natijasida un,
kepak olinadi. Maxsus erituvchilar yoki presslash usuli yordamida pista, paxta va
zaytun urug‘laridan o‘simlik yog‘lari olinadi. Xom yog’ keyinchalik rafinatsiya
jarayoni yordamida tozalanadi.
Shunday qilib, oqsillar va shakarlami o‘z ichiga olgan mahsulotlar yuqori
haroratga juda sezgir bo‘lib, bu jarayon foydali elementlaming keskin kamayib
ketishiga olib keladi. Oziq-ovqat sanoati xomashyosini qayta ishlash usullaridan
biri konserva qilishdir. Oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda muhim o‘rin
tutadigan oziq-ovqat xomashyosini bakterial va bakterial bo‘lmagan
fermentatsiyaga asoslangan jarayonlarga tegishlidir.
Oziq-ovqat xomashyosini qayta ishlash usullari (masalan, pivo, sharob,
meva sharbatlari ishlab chiqarishda ishlatiladigan), filtrlash sterilizatsiyasi
(go‘shtni yumshatish uchun elektr toki ishlatilishi va uning pishib qolishini
tezlashtirish), issiqlik bilan ishlov berish jarayonlarini tezlashtirishga yordam
beradi.
Xomashyoni qayta ishlash uchun qo‘llaniladigan turli xil texnologik usullar
oziq-ovqat sanoati sohasida ishlaydigan kishilar salomatligiga ta’sir qilib, salbiy
o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Mexanizatsiyalash va mehnatni
avtomatlashtirislming past darajalari, oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlashning
texnologik jarayonlari va ishlatiladigan asboblaming kamligi, mikroorganizmlar
bilan kasallangan xomashyo bilan ishlash, mikroskopik zamburug‘lar, gelmintlar,
sanoat xonalarida mikroiqlim, shovqin, tebranish va boshqalar inson salomatligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 3
1.3 Oziq-ovqat sanoati tarmoqlarining rivojlanishiga ta’sir ko’rsatuvchi
iqtisodiy-ijtimoiy omillar
Bozor munosabatlarining shakllanishi va rivojlanishi asosiy xo’jalik
yurituvchi sub’ektlar – korxonalar faoliyatini tashkil etish vositalari va usullarini
3
Sanoat geografiyasi: darslik / Egamberdiyeva U.T., -Toshkent: “Donishmand ziyosi”, 2020. - 232 b.
17

tanlashga prinsipial jihatdan yangicha yondashuvni taqozo etdi. Hozirgi kunda eng
dolzarb iqtisodiy muammolardan biri oziq-ovqat korxonasining tashqi muhitining
asosiy omili bo'lgan ta'minot va marketing faoliyatini takomillashtirishdir .
Oziq-ovqat sanoatini logistika va texnik ta'minlash ishlab chiqarish
jarayonining zaruriy shartidir, chunki ishlab chiqarish turli xil mehnat vositalari va
ob'ektlarini iste'mol qilish jarayonidir. Ularning texnik-iqtisodiy ko'rsatkichlari
ta'minotni tashkil etish darajasiga, korxonalarni moddiy resurslar bilan o'z vaqtida
va har tomonlama ta'minlashga bog'liq: mahsulot ishlab chiqarish va sotish
hajmlari, ularning tannarxi, foydasi, rentabelligi va boshqalar.
Aksariyat oziq-ovqat korxonalarining mahsulotlari moddiy ko'p. Shu
munosabat bilan oziq-ovqat korxonalari faoliyatiga xomashyo va materiallar
yetkazib beruvchilar alohida ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun ishlab chiqaruvchi va
etkazib beruvchilar o'rtasida yaqin hamkorlik va uzoq muddatli shartnomalar zarur;
Katta miqdordagi inventarni saqlashda muqobil etkazib beruvchilar haqida
oldindan ma'lumotga ega bo'lish tavsiya etiladi.
Savdo sohasida korxonaning ishlab chiqarishni rivojlantirish va maksimal
foyda olishga qaratilgan barcha harakatlarining yakuniy natijasi aniqlanadi. Savdo
tarmog'ini mijozlar ehtiyojlariga moslashtirib, ishlab chiqaruvchi raqobatda g'alaba
qozonish uchun sezilarli darajada ko'proq imkoniyatlarga ega. Bir korxona
tomonidan mahsulot sotish bir vaqtning o'zida boshqa korxonani ham ta'minlashi
mumkin. Shuning uchun korxonalarni ta'minlash va ularning mahsulotlarini sotish
masalalari korxonalar o'rtasidagi aloqalarni tashkil etish masalalari sifatida birlikda
hal qilinadi.
Ishlab chiqarish va bozor munosabatlari ishlab chiqarishning uzluksiz oqim
xususiyatiga ega bo'lgan murakkab ob'ektlar bo'lgan oziq-ovqat sanoati
korxonalarining ishlash xususiyatlariga bog'liq. Bu qayta ishlangan xom ashyoning
texnologik xususiyatlarining o'zgaruvchanligi, texnologik jarayonlarning
murakkabligi va qisqa ishlab chiqarish tsikllari, umumiy texnologik jarayonda
texnologik operatsiyalarning o'zaro chambarchas bog'liqligi, tayyor mahsulot
18

sifatiga qo'yiladigan yuqori talablar, mahsulot sifatini ta'minlash talablari bilan
bog'liq. xom ashyo va tayyor mahsulotlar xavfsizligi, mehnatni muhofaza qilish va
xavfsizlik qoidalari. Iqtisodiy aloqalarni shakllantirishga ta'sir qiluvchi oziq-ovqat
sanoatining muhim xususiyati mahsulotlarning yuqori moddiy zichligi hisoblanadi.
Shunday qilib, mahsulot tannarxida xom ashyo xarajatlarining ulushi 60-80% ni
tashkil qiladi. Shu bilan birga, ishlab chiqarilayotgan mahsulot sifati va
assortimenti ko'p jihatdan qayta ishlangan xom ashyo sifatiga bog'liq. Natijada
korxonalar xomashyoni yetarlicha ko‘p miqdorda va yuqori sifat ko‘rsatkichlari
bilan sotib olishlari kerak.
Bozor iqtisodiy tizimiga o'tish bilan korxonalarni xom ashyo va boshqa
moddiy resurslar bilan ta'minlash turli ko'rinishlarga ega bo'ldi. Korxonalar
yoqilg'i, energiya va gaz bilan markazlashtirilgan holda ta'minlanadi. Xom ashyo
va materiallarni sotib olish bilan bog'liq masalalar korxona tomonidan mustaqil
ravishda hal qilinadi. Yordamchi materiallar va ehtiyot qismlarni sotib olish
to'g'ridan-to'g'ri ishlab chiqarish korxonalaridan yoki vositachilar orqali amalga
oshiriladi. To'lovlar, qoida tariqasida, oldindan to'lov bilan, naqd pulsiz amalga
oshiriladi; istisno hollarda yetkazib berish kafolat xatlari bo‘yicha amalga
oshiriladi, to‘lov esa tovarlarni olgandan keyin amalga oshiriladi.
Xom ashyo sotib olayotganda oziq-ovqat sanoati korxonalari to'g'ridan-
to'g'ri o'z ishlab chiqaruvchilari bilan, masalan, qishloq xo'jaligi korxonalari bilan
yoki vositachilar bilan iqtisodiy aloqalarni o'rnatadilar.
Buyurtmachilar tomonidan yetkazib berilayotgan xomashyodan oziq-ovqat
mahsulotlari, ayniqsa, shakar va o‘simlik yog‘i ishlab chiqarish hajmi ortib
bormoqda. Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning asosiy qismi qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqaruvchilariga qaytariladi va ular tomonidan barter yo‘li bilan zarur resurslarni
sotib olish yoki tarqatish tarmog‘iga sotish uchun foydalaniladi. Hisob-kitoblar
shuni ko'rsatadiki, xo'jalikning tayyor mahsulotni sotishdagi foydasi xom ashyoni
sotib olish narxida sotishdan 1,5-2 baravar yuqori.
Bozor iqtisodiyoti tizimida quyidagi sub'ektlar vositachi bo'lishi mumkin:
19

1. Ulgurji sotuvchi - ishlab chiqaruvchilardan tovar sotib oladigan va ularni
yo chakana savdoga o'tkazishni yoki to'g'ridan-to'g'ri iste'molchiga sotishni tashkil
etuvchi korxona yoki shaxs (jismoniy shaxs). Ulgurji sotuvchi bozorning turli
sohalarida ishlab chiqaruvchi va iste’molchi o‘rtasida bog‘lovchi bo‘lib xizmat
qiladi va yangi bozorlarga chiqishga yordam beradi. Ulgurji savdo ko'p maqsadli
bo'lishi mumkin va tovarlarning turlari (tovar guruhlari), tovarlarni qo'llash
sohalari bo'yicha ixtisoslashgan bo'lishi mumkin.
2. Chakana sotuvchi - tovarning nisbatan katta miqdorini to'g'ridan-to'g'ri
yakuniy iste'molchiga sotadigan korxona (shaxs). Chakana sotuvchi tovarlarni
ulgurji yoki ishlab chiqaruvchidan sotib oladi.
3. Broker - bu mahsulotga egalik huquqini olmasdan sotuvchi, faqat
sotuvchi va xaridorni birlashtirib, bitimdan komissiya oladigan shaxs.
4. Komissiyachi - o'z nomidan, lekin shu tovarlarni ishlab chiqaruvchi
korxona hisobidan sotadigan tovarlar saqlanadigan omborga ega bo'lgan shaxs.
5. Ulgurji agent - ishlab chiqaruvchi bilan shartnoma asosida ishlovchi va
uning hisobidan operatsiyalarni amalga oshiruvchi, tovar egasi bo'lmagan shaxs.
Ulgurji agentga ushbu tovarlarni ma'lum bir hududda sotish bo'yicha mutlaq huquq
berilishi mumkin.
6. Yuk oluvchi - o'z omboriga va konsignatsiya shartlariga muvofiq saqlash
uchun ishlab chiqaruvchi tomonidan unga berilgan tovarlarga ega bo'lgan shaxs.
Yuk jo'natuvchining tovarning sotilmagan qismini o'zi sotib olish majburiyatigacha
konsignatsiya shartlari boshqacha bo'lishi mumkin.
7. Savdo agenti - xaridorlarga tovarni mustaqil ravishda sotuvchi shaxs.
Savdo agentlari turli maqomlarga ega - ular konsignatsiya asosida ishlaydi, faqat
ma'lum bir korxona yoki faqat shu iste'molchilarga xizmat qiladi.
Broker, komissioner, ulgurji agent, konsignator va savdo agentini ular
sotadigan tovarlarga egalik huquqining yo'qligi birlashtiradi. Ular ishlab
chiqaruvchi nomidan tovarlarni sotadilar, tovar qiymatining ma'lum foizini yoki
sotilgan har bir tovar birligi uchun belgilangan komissiya oladilar. Tovar birjalari
ulgurji va chakana savdoning bir qismidir. Tovar birjasi doimiy va
20

tashkillashtirilgan ulgurji bozor bo'lib, unda standartlashtirish mumkin bo'lgan
katta miqdordagi bir hil tovarlar, odatda qishloq xo'jaligi tovarlari, sanoat xom
ashyolari va yarim tayyor mahsulotlar sotiladi.
Oziq-ovqat sanoati korxonalarini asbob-uskunalar bilan ta'minlashning
keng tarqalgan shakli lizing operatsiyalari hisoblanadi.
Lizing - ixtisoslashtirilgan kompaniya yoki tijorat banki vositachiligida
lizing ob'ekti bo'lgan asbob-uskunalar, mashinalar, transport vositalari va boshqa
mol-mulkni sotib olishga investitsiyalarni moliyalashtirish shaklidir. Lizing -
ishlab chiqarishni logistika bilan ta'minlashning eng ilg'or usullaridan biri bo'lib,
korxonalarga ilg'or texnologiyalarni tez eskirish sharoitida foydalanish imkonini
beradi.
Oziq-ovqat sanoatining asosiy xususiyati shundan iboratki, tayyor
mahsulotlar iste'mol tovarlari hisoblanadi. Bundan tashqari, oziq-ovqat sanoati
korxonalari tayyor mahsulotlarning qisqa saqlash muddati bilan ajralib turadi. Shu
munosabat bilan kompaniyani mahsulotlarni sotishning minimal shartlari ham
qiziqtiradi. Tayyor mahsulotni sotish doirasidagi oziq-ovqat korxonalari
mahsulotlarining o'ziga xosligi mahsulotlarni yetkazib berish va jo'natishning
belgilangan muddatlariga, shuningdek, temir yo'l, avtomobil, havo va suv
transportiga qo'yiladigan talablarga rioya qilish kabi masalalarga e'tibor qaratish
zarurligini belgilaydi.
Oziq-ovqat sanoati korxonalari tomonidan mahsulotlarni sotish
shartnomalar asosida amalga oshiriladi. Shartnomalarga muvofiq har hafta
mahsulot eksporti jadvallari tuziladi. Shartnomalarda shartnomaning predmeti,
etkazib berish hajmi va assortimenti ko'rsatilgan. "Etkazib berish tartibi" bo'limida,
masalan, tayyor mahsulotni yuklash etkazib beruvchining kuchlari va vositalari
bilan, etkazib berish va tushirish esa xaridorning mablag'lari va uning hisobidan
amalga oshirilishi qayd etilgan. Shartnomada sifatga muhim e'tibor beriladi, chunki
tayyor mahsulot GOST va texnik shartlarga (TU) mos kelishi kerak. "Narx"
bandida narxlarning bepul bo'lishi, narx kelishuvi protokoli bilan tasdiqlanganligi
ko'rsatilgan. Buyurtmachi tomonidan taqdim etilgan xomashyodan tayyorlangan
21

tayyor mahsulotlarni chiqarishda ularni qayta ishlash uchun to‘lov shartlari alohida
qayd etiladi.
Iqtisodiyotda bozor munosabatlari rivojlanib borar ekan, zarur tovarlarni
ishlab chiqarish ishlab chiqaruvchilar o'rtasida raqobatga duch keladi, shuning
uchun oziq-ovqat sanoati korxonalari uchun savdoni rag'batlantirish, bozorda
samarali faoliyat yuritishning yangi shakl va usullarini topish muammolari juda
dolzarb bo'lib qoladi.
Oziq-ovqat sanoati korxonalari yetkazib berish va sotish faoliyatini
yaxshilash uchun birinchi navbatda:
- iste’molchilar talabi, yetkazib beruvchilar, vositachilar va ularning
imkoniyatlarini o‘rganish;
- bozorni keng qamrovli tadqiq qilish, uning natijalari rejalashtirilgan
mahsulot assortimenti va ularni sotishning asosini tashkil qilishi kerak;
- o‘z mahsulotlarini samarali va haqqoniy reklama qilish, iste’molchilarga
ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar, shuningdek, istiqbolli ishlanmalar to‘g‘risida
o‘z vaqtida batafsil ma’lumot berish;
- ta'minot va sotish faoliyatini tashkil etish uchun kichik, ammo yuqori
malakali xodimlarga ega bo'lish;
- transport va ombor jarayonini tashkil etish, mahsulot xavfsizligini
ta’minlash, shuningdek, tayyor mahsulotni iste’molchilarga o‘z vaqtida yetkazib
berish;
- iste'molchilarga yuqori sifatli, ularning individual ehtiyojlarini maksimal
darajada qondiradigan xizmat ko'rsatish;
- iste'molchilarga ko'rsatilayotgan xizmatlar uchun to'lovlarni kamaytirish
uchun doimiy ravishda ichki zaxiralarni izlash;
- ta'minot va sotish faoliyatini rag'batlantirishning turli usullaridan ijodiy
foydalanish;
22

- fan-texnika taraqqiyoti yutuqlari, ilg‘or tajribalar, mahsulot yetkazib
berish va sotishni boshqarishni takomillashtirish bo‘yicha ilg‘or g‘oyalar va
takliflarni o‘z faoliyatingizga tatbiq etish.
Ushbu tamoyillarga rioya qilmasdan, bozorda oziq-ovqat sanoati
korxonasining faoliyati samarali bo'lmaydi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar mustaqil ravishda xomashyo,
asbob-uskunalar, materiallar, yoqilg'i va boshqa resurslar yetkazib beruvchilarni
topadilar. Bunday holda, chakana savdo tarmog'i mahsulotdan voz kechishi
mumkin va davlat yo'qotishlarni qoplamaydi. Raqobat sharoitida boshqa
korxonalardan imtiyozli kreditlar ajratilmaydi. Shunday qilib, kompaniya
bankrotlik yoqasida bo'lishi mumkin. Bunday holat yuzaga kelishining oldini olish
uchun bozor munosabatlariga mos keladigan boshqaruv usullari va usullarini
o'zlashtirish zarur. Bozor sharoitida menejment tushunchasi marketing bo'lib,
uning kichik funktsiyalaridan biri logistikani tashkil etishdir.
Ko'pgina oziq-ovqat korxonalari (ayniqsa, birlamchi qayta ishlash) xom
ashyo va materiallarga investitsiya qilish va mahsulot uchun to'lovlarni olish
vaqtida sezilarli kechikish bilan tavsiflanadi. Bu ishlab chiqarish korxonasi va
moliya-kredit tashkilotlari va investorlar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarning
dolzarbligini taqozo etadi . Ular banklar, kreditlar yoki kreditlar berish bo'yicha
davlat dasturlari (shu jumladan imtiyozli), aktsiyadorlar, jismoniy shaxslar
(qimmatli qog'ozlar egalari) bo'lishi mumkin.
Xo'jalik faoliyatini amalga oshirish jarayonida noyob korxona moliyaviy
resurslardan mahrum bo'lmaydi. Naqd pul tanqisligini aktsiyalarni chiqarish yo'li
bilan bartaraf etish mumkin, ya'ni. korxona kapitali va foydasida ishtirok etish
huquqini, o'z qarz majburiyatlarini, shuningdek tijorat banklaridan kreditlar olish
huquqini qisman o'tkazish.
Bunday hollarda korxona o‘zining aktsiyalarini yoki qarz majburiyatlarini
sotib oluvchi yuridik va jismoniy shaxslar, shuningdek tijorat banklari bilan
munosabatlarga kirishadi. Bank kreditlari qisqa muddatli, o'rta muddatli va uzoq
muddatli bo'linadi. Hozirgi vaqtda Rossiyada rivojlangan bozorga o'tish davrining
23

o'ziga xos xususiyatlari har ikki tomonning (korxona, bank) eng katta qiziqishini
banklar tomonidan beriladigan qisqa muddatli kreditlar keltirib chiqarishiga olib
keldi. qoida, 30, 60 va 90 kun davomida, ya'ni. uch oygacha.
Banklar tomonidan korxonalarga kreditlar berish ko'pincha sug'urta
operatsiyalarining har xil turlari bilan birga keladi. Masalan, binolar va
inventarlarni sug'urta qilish mumkin. Bunday holda korxonalar sug'urta
kompaniyalari bilan biznes munosabatlariga kirishadilar.
Aktsiyalarni, obligatsiyalarni, boshqa qimmatli qog'ozlarni chiqarish yoki
ularni sotib olish orqali korxonalar fond bozoriga murojaat qilishadi, ya'ni.
qimmatli qog'ozlar bozori. Bu erda korxonalar munosabatlarga kirishadigan
tashkilotlar ro'yxati juda katta. Bular birinchi navbatda fond birjalari, moliya
institutlari, investitsiya fondlari va individual investorlardir.
Oziq-ovqat korxonalari uchun raqobatning ta'siri katta. Shuni ta'kidlash
kerakki, oziq-ovqat korxonalari uchun bir nechta raqobat ob'ektlari - xom ashyo va
materiallar; iste'molchilar; poytaxt; patentlar, texnik yangiliklar; mehnat resurslari.
Resurslarni ta'minlash, shu jumladan. Oziq-ovqat korxonalarini
rivojlantirish masalalarini samarali hal qilish uchun zarur mutaxassisliklar va
malakali kadrlar zarur. Shu bois oziq-ovqat korxonalari bilan ta’lim muassasalari
o‘rtasida o‘zaro yaqin hamkorlik yo‘lga qo‘yilgani, ularga kerakli mutaxassislarni
tayyorlash maqsadga muvofiqdir. Oziq-ovqat korxonalari ham o'z xodimlari uchun
treningdan foydalanadilar.
Oziq-ovqat korxonalari tomonidan ishlab chiqariladigan oziq-ovqat
mahsulotlarining xilma-xilligi iste'molchilarning katta guruhlariga qaratilgan
bo'lib, ular orasida mahsulot assortimentiga yosh, milliy xususiyatlar va boshqa
xususiyatlardagi farqlar asosiy ta'sir ko'rsatadi.
Bozor munosabatlari rivojlanishi bilan korxonalar o'rtasidagi ishlab
chiqarish va bozor aloqalari kengayadi va to'ldiriladi.
24

Tizim sifatida oziq-ovqat korxonalari o'zaro qismlardan tashkil topgan ba'zi
bir yaxlitlik nuqtai nazaridan qaralishi kerak, ularning har biri butunning
xususiyatlariga hissa qo'shadi. 4
4
https://studfile.net/preview/9361791/page:8/
25

II BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING ASOSIY TARMOQLARI
VA ULARNING KELAJAKDAGI RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1 Oziq-ovqat sanoatining asosiy tarmoqlari
Xalq xo jaligining oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaradigan sohasidir.ʻ
Tarmoq tarkibida go sht-sut, yog -moy, baliq mahsulotlari, un-yorma, makaron,
ʻ ʻ
mevasabzavot konservalari, sut-yog , shakar, choy qadokdash, qandolatchilik, non,
ʻ
uzum va shampan vinolari, spirt, araq, tamaki, pivo, chanqovbosar ichimliklar,
sovun va boshqa sanoat korxo-nalari bor. 5
Un-yorma sanoati.
Un ishlab chiqarish sanoati uzoq tarixga ega. Un ishlab chiqarish sanoatini
joylashtirishda xomashyo omili bevosita ta’sir ko‘rsatadi. G‘allani qayta ishlashda
juda ko‘p miqdorda chiqindilar hosil bo‘ladi. G‘alladan yorma yanchilganda
chiqindilar yanada ko‘payadi. Shuning uchun un-yorma sanoatini g‘allachilik
rayonlarida joylashtirish samarali hisoblanadi. Undan tashqari, bu yem-kepak
chiqindilardan chorvachilikni rivojlantirishda foydalanish mumkin. Un-yorma
sanoatini iste’mol rayonlariga yaqinlashtirishda katta hajmda sarflanadigan
yonilg’i va elektr energiyasi bilan birga, g‘allani tashish yoki un tashishga
ketadigan harajatlami ham hisoblash zarur.
Un - donni yanchish, tortish jarayonida donning endospermining kraxmalli
qismini yanchishda hosil bo’ladigan kukunsimon mahsulot. Agar u faqat donning
ichki qismi - endospermdan olingan bo‘Isa, bunday un navli, don qobiqlari va
murtagi bilan birgalikda yanchilganda to‘liq maydalangan un deyiladi. Un ishlab
chiqarish uchun asosan bug‘doy, javdar, tritikale, kam miqdorda suli, grechixa,
аrpа, makkajo‘xori va boshqa ekinlaming donlari qo’llaniladi. Un va yorma juda
ko‘plab ozuqa mahsulotlarini tayyorlashda kerak bo‘ladi. Ulami iste’mol qilish
natijasida inson 30-50 % oqsilga va 20- 40 % turli zarur biologik moddalarga
bo’lgan talabini qondiradi. Oziqlanish nisbatida eng qimmatlisi, tarkibida
oziqlantiruvchi elementlari ko‘p bo‘lgan oddiy yanchilgan un hisoblanadi. Bun dan
tashqari unning tarkibida yanchilgan qobiqlar hisobidan tolasimon moddalar
5
https://uz.wikipedia.org/wiki/Oziq-ovqat_sanoati#:~:text=Tarmoq%20tarkibida%20go%CA%BBsht%2Dsut%2C
%20yog%CA%BB,boshqa%20sanoat%20korxo%2Dnalari%20bor.
26

bo‘lib, ular ovqat hazm qilish traktidagi turli shlaklaming chiqib ketishiga yordam
beradi va ichaklaming fiziologik funksiyalarini yaxshilaydi. Hozirgi zamon
tegirmonlarida tarkibida oqsil, kraxmal, mineral moddalar va vitaminlar miqdori
ko‘paytirilgan va kamaytirilgan turli navli unlar tayyorlanmoqda.
Go‘sht va go‘shtni qayta ishlash sanoati
Tarmoqning ahamiyati go‘sht mahsulotlari bilan belgilanib, yuqori
qiymatga ega mol oqsillarining va boshqa muhim komponentlaming asosiy
manbayi hisoblanadi. Jahonda go‘sht mahsulotlarini iste’mol qilish
ko‘rsatkichlarining o‘sishi - aholi turmush darajasining o‘sishi ko‘rsatkichlaridan
biri. Dunyo aholisining asosiy qismi go‘sht iste’mol qiladi va uni ishlab chiqarish
hajmi aholi soni ortishiga nisbatan tez sur’atlarda o‘smoqda. Lekin mamlakatlar
bo‘yicha tafovutlar juda katta.
Daniyada go'sht iste’moli aholi jon boshiga 365 kg, Hindistonda 4,6 kg ni
tashkil qiladi (asosan musulmon aholi hisobiga, chunki buddaviylar go‘sht iste’mol
qilmaydilar). Oqilona ovqatlanish muammolari alohida go‘sht turlarini ishlab
chiqarish va iste’mol qilishga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda, lekin turli millatlarda
go‘shtni iste’mol qilishda milliy, diniy an’analar va iqtisodiy cheklovlar katta ta’sir
ko‘rsatmoqda. Umumiy an’ana shundan iboratki, go‘shtning parhezli turlarini
iste’mol qilish oshib bormoqda (birinchi navbatda parranda go‘shti). Bu narsa
go‘sht ishlab chiqarish tarkibining o‘zgarishida namoyon bo‘lmoqda. Ba’zi
mamlakatlarda golsht mahsulotlarini ishlab chiqarish tarkibi jiddiy o‘zgarishlarga
uchradi.
Jahonning alohida mamlakatlari va mintaqalarida go‘sht mahsulotlariga
bo‘lgan ehtiyojning oshishi, go‘shtni ishlab chiqishda hududiy o‘zgarishlarga
sabab bo‘ldi. Bunga chorvachilikni yem-xashak bilan ta’minlovchi
o‘simlikchilikda erishilgan yutuqlar sabab bo‘ldi.
Go‘sht ishlab chiqarishda asosiy hududiy o‘zgarishlar quyidagilar:
1) Rivojlanayotgan davlatlar jahonda go‘sht ishlab chiqish hajmining
yarmidan ortig‘ini ta’minlaydi;
27

2) Osiyoning ulushi ikki baravardan ko‘proqqa oshdi va go‘sht
yetishtiruvchi asosiy mintaqaga aylandi; .
3) Sharqiy Yevropaning ulushi deyarli ikki baravarga kamaydi.
Ushbu mintaqaning ko‘pchlik mamjakatlarida ishlab chiqarish pasaydi,
ayniqsa, MDH mamlakatlarida: birinchi navbatda Rossiya va Qozog‘istonda.
Ko'pchilik mamlakatlar va mintaqalar turli xil go'shtni ishlab chiqarish va
eksport qilishga ixtisoslashgan, lekin baribir kam hajmi eksport qilinadi.
Eksport tarkibida go‘sht ulushi 70 % ga yaqin, tirik mol 20 % ga yaqin,
qolgani qayta ishlangan go‘sht mahsulotlari va juda kam hajmda quritilgan,
tuzlangan, dudlangan go‘sht. Yetakchi eksportchi G‘arbiy Yevropa hisoblanadi.
Jahonda go‘sht mahsulotlarining 47% ni(eng yirigi - Niderlandiya, Fransiya va
Daniya) .beradi. Shimoliy Amerika - go‘sht bilan savdo qilishda ikkinchi o‘rinni
egallaydi (jahon eksportiing 20 %), Okeaniya (12 %) - uchinchi. Xalqaro savdo
aylanmasida go‘shtning har xil turlari ishtirok etadi va ulaming oqimi o'zaro
kesishadi. Undan tashqari, ular iste’molchilik xususiyatlariga ko‘ra farqlanadi
(yangi so‘yilgan, sovutilgan, muzlatilgan go‘sht). Qayta ishlangan go‘sht
mahsulotlari yanada murakkab eksport va import geografiyasiga ega.
Go‘shtni import qiluvchi mamlakatlar orasida eng asosiy davlatlar bu -
Germaniya, Yaponiya va Italiyadir. Go'sht sanoati xomashyo va iste’mol omillari
ta’sirida bo‘lgan an’anaviy sanoat hisoblanadi.
Go‘sht ishlab chiqarishni xomashyo bazalariga yaqinlashtirish mollami
tashishiga ketadigan xarajatlami qisqartirish va ulami so‘yish oldidan bo‘rdoqiga
boqish samaradorligini oshirish imkonini beradi. Shu bilan birga, go‘sht va tayyor
mahsulotlami ishlab chiqarish korxonalarini iste’mol qilish rayonlariga yaqin
joylashtirish ham katta samara beradi. Bu holatda aholi yangi so‘yilgan go‘shtni
iste’mol qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi, chunki uning ozuqaviy qiymati
muzlatilgan go‘shtga nisbatan yuqori hisoblanadi. Bundan tashqari, terichilik
tufayli oyoq kiyim sanoatini shakllantinsh uchun yaxshi sharoitlar paydo bo‘ladi.
Go‘sht sanoatining mavjud joylashuvi shuni ko‘rsatadiki, tayyor mahsulotni
28

iste’mol qiluvchi rayonlar bilan xomashyo yetkazib beradigan rayonlaming ishlab
chiqarish quwati deyarli tengdir.
Shakar sanoati
Oziq-ovqat mahsulotlaridan biri shakar ham inson iste’moli uchun muhim
hisoblanadi. Qand-shakar sanoati — xomashyo omili ishlab chiqarishning
joylashuviga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatishiga misoldir.
Alkogolli, alkogolsiz ichimliklar va qandolat, non mahsulotlari ishlab
chiqarish, meva-sabzavotlami konservatsiya qilishda shakardan keng foydalaniladi.
Bundan tashqari farmatsevtika sanoatida ham ishlatiladi.
Katta miqdorda meva-sabzavotlar yetishtiriladigan O‘zbekistonda ulami
konservatsiya qilish ehtiyoji ham tug‘iladi, albatta. Shu tufayli kuz mavsumida
shakarga talab keskin oshadi.
Shakar ishlab chiqarish uchun asosiy xomashyo sifatida asosan qand
lavlagi va shakarqamish ishlatiladi. Qand lavlagi bir yillik o‘simlik bo’lib,
tarkibida 9-14% gacha qand bo4ladi. 2015-yil ma’lumotiga ko4ra, 260 mln tonna
qand lavlagi va 1 842 mln tonna shakarqamish yetishtirilgan.
Qand lavlagidan (vazniga qarab hisoblaganda) o’rtacha 14 % ga yaqin
qand-shakar olinadi, uzoqqa tashilganda esa qand lavlagining sifati o'zgaradi.
Qand lavlagi yetishtirish bo‘yicha yetakchi davlatlar Yevropa Ittifoqi (97,6
mln tonna) va Rossiya (51,3 mln tonna) hisoblanadi.
Dunyo statistikasiga ko’ra, bugungi kunda shakaming 88 %
shakarqamishdan, 12 % qand lavlagidan olinadi.
yetarli va ishonchli xomashyo bazasi mavjud boiishi lozim. Ammo uning
xomashyolarini yetishtirish uchun hududlaming tabiiy sharoitlari mos kelmaydi.
Shuning uchun ko‘plab mamlakatlarda shakaming yarim tayyor mahsulotlari qayta
ishlanadi.
Shakarqamish - asosan ekvatorga yaqin boigan, tropik va subtropik iqlimli
mamlakatlarda yetishtiriladi. O‘simlik yetishtirish uchun quyosh nuri va katta
miqdorda suv kerak boiadi. Eng ko‘p shakarqamish Braziliya va Hindistonda
yig‘ib olinadi.
29

2.1.1 – jadval.
Jahon mamlakatlarida shakarqamish yetishtirish. 2016-yil (tonna)
Manba: Sanoat geografiyasi: darslik / Egamberdiyeva U.T., -Toshkent:
“Donishmand ziyosi”, 2020. - 232 b.
O‘simlik yog‘i ishlab chiqarish
Ma’lumki, dunyo aholisining yog‘ga bo’lgan talabi asosan o‘simliklar
urug‘liklaridan olingan moylar hisobiga qondiriladi. Paxta yog‘i iste’mol qilinishi
jihatidan dunyoda sakkizinchi o‘rinni egallaydi.
Moyli ekinlami yetishtirish va qayta ishlash tizimi mamlakat agrar
sektorining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Aholini sifatli oziq-ovqat
mahsulotlari va o‘simlik yog‘i bilan ta’minlab, yog‘-moy sanoat kompleksi
mamlakatimiz oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, chorvachilikning oziq-ovqat
bazasini mustahkamlash orqali sezilarli ulush qo^hadi. 6
Moy sanoati ham xomashyo manbalari bilan chambarchas bog‘liq.
O‘simlik yog‘ini ishlab chiqarish.
O‘simlik yog‘i yuqori koloriyali oziq-ovqat mahsuloti hisoblanadi.
Uning tarkibiga quyidagilar kiradi:
- 95-98 % triglitseridlar;
- 1-2 % erkin yog‘ kislotalar;
- 1-2 % fosfolipidlar;
- 0,3-0,1 % stearinlar;
- karotinoidlar va vitaminlar.
O‘simlik yog‘ini yillik iste’mol qilish normasi 11 kg.
6
http://maqolalar.uz/ «Moyli ekinlami yetishtirish va qayta ishlashni rivojlantirishning lashkiliy-iqlisodiy jihatlari».
R.D. Dusmuratov, O.R. Fayziyev. Toshkent davlat agrar universiteti.
30

O‘simlik yog’lari xomashyosi. Moyli o‘simliklar deb urug‘ida va mevasida
yog‘ saqlaydigan o‘simliklarga aytiladi. Moyli o‘simliklar guruhi 100 dan ortiq
o‘simlik turini o‘z ichiga oladi.
Ulaming eng mashhurlari quyidagilardir: kungaboqar, raps, yeryong‘oq,
zig‘ir, zaytun, paxta chigiti, xantal va boshqalar. Tarkibidagi yog‘ miqdoriga qarab
yog’li ekinlar uch guruhga boiinadi: yog‘ miqdori yuqori - 30 % dan ortiq
(yeryong‘oq, kungaboqar, raps); yog‘ miqdori o‘rtacha - 20-30 % (paxta, zig‘ir);
kam yog‘li - 20 % gacha (soya).
Yog’ olinadigan urugiar uchun sifat talablari quyidagilar:
- namlik 6-8 %;
- begona o‘tlar aralashmasining tarkibi 3 % dan ortiq bo‘lmasligi;
- sifatsiz urug‘laming yo‘qligi;
- kislota qiymatining pastligi.
Moy olishning an’anaviy texnologiyasi quyidagilami o‘z ichiga oladi:
urug‘lami tozalash va quritish, maydalash, qovurish, presslash va yog‘ni
tozalashdir.
Urug‘dan yog’ olish ikki xil usul bilan amalga oshiriladi:
- mexanik usulda tayyorlangan xomashyo presslanadi;
ishlov beriladi va ekstraksiya yo‘li bilan moy olinadi. Bundan tashqari
ikkala usuldan foydalangan holda ham moy olinadi.
O‘simlik yog’ini tozalash. Xom o‘simlik yog‘larini tozalashga
“rafinatsiyalash” deyiladi. Bunda bir nechta tozalash usullari mavjud:
> fizikaviy (mexanik);
> kimyoviy (fizik-kimyoviy). .
To‘liq (chuqur)tozalash jarayoni ushbu usullaming barchasini o‘z ichiga
oladi.
• Paxta yog‘i kungaboqar va kunjut yog‘i bilan bir qatorda tibbiyotda, oziq-
ovqat tayyorlashda qo‘llaniladi. U parhez mahsulot sanaladi va aterosklerozni
davolashda foydalaniladi.
31

Paxta yog‘i paxta chigitidan olinishi hammaga ma’lum. Paxta chigiti
tarkibida gossipol va boshqa zararli moddalar mavjud bo’lib, undan olingan yog‘
zavod sharoitida filtrlash, oqlash, gidratatsiyalash va neytralizatsiyalash yo‘li bilan
tozalanib olinadi. 7
2.2 Oziq-ovqat maxsulotlarini ishlab chiqarishning asoslari va xom ashyolari
hamda oziq-ovqat mahsulotlari texnologiyalarining ilmiy asoslari
Respublika hukumatining eng muhm vazifalaridan biri aholining iste’mol
tovarlariga ya’ni oziq-ovqat masulotlariga nisbatan o‘sib borayotgan talabini
qondirishdir. Chunonchi, aholi oziq-ovqat hamda nooziq-ovqat mahsulotlari bilan
to‘liq ta’minlanishi natijasida ularning farovon hayot kechirishlari uchun asos
yaratiladi. Bu talabni qondirish oziq-ovqat korxonlari sonini ko‘paytirish va oziq-
ovqat xom ashyo bazasini kengaytirish, hamda ulardan ratsional foydalanish,
tarmoq korxonlariga yangi innovatsion texnologiyalarni joriy etish, orqali hal
etadi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalarining barcha
tarmoqlarini o‘zaro uyg‘unlashishi (integratsiyalashuvi) hamda ixtisoslashishi
natijasida aholining ikki xil ehtiyojini qondiradigan mahsulotlar ishlab chiqarilib,
iste’molchilarga etkazib berilishi zarur. Ulardan birinchisi oziq-ovqat mahsulotlari
ishlab chiqarish. U oziq-ovqat mahsulotlari majmuasiini tashkil etadi. Unga non va
non mahsulotlari, qandolat, shakar, go‘sht va go‘sht mahsulotlari, choy, uzum
vinosi, kon’yak, aroq, turli xildagi konservalar va boshqa mahsulotlar kiradi. Bu
oziq-ovqat mahsulotlari inson organizmi uchun zarur moddalarni berib, uning
sog‘lom o‘sishini ta’minlaydi. Shu bilan birga agrosanoat majmuasi aholi uchun
hayot kechirish jarayonida foydalaniladigan tovarlar ishlab chiqaradi. U xalq
iste’moli mollari majmuasini tashkil etadi. Unda oyoq kiyimi, kiyim-bosh,
gazlamalar, sanoat spirti, texnika yog‘lari va boshqa mahsulotlar ishlab chiqariladi.
Shu majmua rivojlanishi bilan aholining yashash sharoiti o‘zgaradi. Bu erda
aholining zarur bo‘lgan boshqa buyumlar, vositalar, shuningdek, uy-joy bilan
7
Sanoat geografiyasi: darslik / Egamberdiyeva U.T., -Toshkent: “Donishmand ziyosi”, 2020. - 232 b.
32

ta’minlanishi, unga turli xildagi xizmatlar ko‘rsatilishi va boshqalar ham e’tiborga
olinishi kerak.
Aholining oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlanishi davlatning oziq-
ovqat xavfsizligiga ham bog‘liq. Chunki mamlakat miqyosida oziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi unga bo‘lgan mamlakat ehtiyojini tashqi
omillarga (chet el davlatlariga) bog‘lanmagan holda ta’minlashi lozim. SHuning
natijasida mamlakat miqyosida siyosiy-iqtisodiy hamda ijtimoiy barqarorlik
ta’minlanadi. O‘zbekiston Respublikasi sobiq ittifoq tarkibida bo‘lgan davrda
uning un va un mahsulotlariga bo‘lgan talabi asosan respublikaga chetdan
keltiriladigan mahsulotlar evaziga qondirilardi.
Bu holatni respublika mustaqilligi davrida saqlab qolish mutlaqo maqsadga
muvofiq emas edi. Shuning uchun ham respublika hukumati o‘tish davrining
birinchi yillaridan boshlab g‘alla mustaqilligi siyosatini izchillik bilan amalga
oshirildi. Bunga erishish uchun samarali hisoblangan paxta xomashyosi ishlab
chiqarish hajmini kamaytirishga harakat qilindi. Natijada «ikkinchi non»
hisoblangan kartoshka etishtirish ham rivojlantirildi. Hozirgi davrda mahsulotning
bu turi chet eldan sotib olinayotgani yo‘q, chunonchi, bu borada ham davlat
xavfsizigiga erishilmoqda, lekin hozirgi davrda respublika aholisining go‘sht va
go‘sht mahsulotlari, sut va sut mahsulotlari, yog‘ mahsulotlari bilan ta’minlanish
darajasi tibbiyot normativiga nisbatan ancha past. Bu masalani hal etish maqsadida
agrosanoat majmuasi markaziy bo‘g‘ini hisoblangan qishloq xo‘jaligining barcha
tarmoqlarini intensiv rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. Bunda
chorvachilik tarmoqlarini ustuvor sur’atlarda rivojlantirishga harakat qilinmoqda.
Jumladan, parrandachilikni sanoat negizida rivojlantirishga alohida ahamiyat
berilmoqda. Qoramolchilik, qo‘ychilik bilan shug‘ullanadigan nodavlat
korxonalari uchun har tomonlama iqtisodiy imkoniyatlar yaratilmoqda. Ularni
moliyaviy mablag‘lar bilan barqaror ravishda ta’minlash maqsadida imtiyozli
kreditlar berish yo‘lga qo‘yilmoqda, soliq imtiyozlari berilmoqda, ularning ishlab
chiqarishlari uchun zarur bo‘lgan, chet ellardan keltirilayotgan vositalar bojxona
33

to‘lovlaridan ozod etilmoqda. Bularning hammasi xalq iste’moli mollari miqdorini
ko‘paytirishga yo‘naltirilgan tadbirlar hisoblanadi.
Mutaxassislarning ta’kidlashicha, inson salomatligi va umrining uzoqligi
70% uning ovqatlanish va hayot tarziga, 20% tibbiy xizmat holatiga va 10% uning
hayotiy tug‘ma ko‘rsatkichlariga bog‘liq. Keltirilgan ma’lumotlar inson
salomatligining holati va umrini uzaytirishda oziq – ovqat va uni ishlab
chiqaruvchi sanoatning ahamiyati haqida aniq tasavvur beradi.
Oziq – ovqat mahsulotlarini aholining faol va sog‘lom turmush ehtiyoji
uchun zarur miqdorda sotib olish kafolatlangan jismoniy va iqtisodiy imkoniyati –
uning yashashi, jamiyatning sotsial barqarorligi va mamlakatda pozitiv demografik
holatning asosiy shartidir.
Hozirgi davrda oziq – ovqat mahsulotlarini o‘rtacha sutkalik iste’mol qilish
Evropa Ittifoqi mamlakatlarida 3390 kkal, AQSHda – 3650, Lotin Amerikasida –
2790, rivojlanayotgan Osiyoda – 2650 kkalni tashkil etadi. Sutkalik ovqatlanish
ratsioni O‘zbekistonda o‘rtacha 2700 – 2800 kkal.
Sutkalik ovqatlanish kaloriyaliligi darajasini oshirish birinchi navbatda
mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish va xalq farovonligini yuksaltirish bilan
bog‘liq.
Oziq-ovqat sanoati uchun usimlikshunoslikdan olinadigan don, shakar,
lavlagi, choy, kofe, xar xil usimlik ildizlari, kungabokar, tamaki, kartoshka, paxta,
sabzavot meva va boshkalar asosiy xom ashe bulib xizmat kiladi.
Chorvachilikdan olinadigan xom ashega sut, gusht, tuxum va boshka
chorvachilik maxsulotlari kiradi.
Erdamchi materiallar - mexnat buyumlari bulib, ishlab chikarish
jaraenlarini amalga oshirishga erdam beradi, lekin bevosita tayer maxsulot
tarkibiga kirmaydi. Ular ikki guruxga bulinadilar:
a)tayer maxsulotni olishda ishlatiladigan erdamchi materiallar;
b)mexnat vositalari iste’mol kiladigan erdamchi materiallar.
Yarimfabrikat - xom ashega dastlabki ishlov berilib, sung yana ishlov
berishga muxtoj bulgan buyumlardir.
34

Misol uchun uzum (natural xolda) vino, kon’yak, spirt ishlab chikarish
uchun yarimfabrikatdir. Masalan, shakar - shakar zavodlari uchun tayer maxsulot
xisoblansa, rafinad zavodlari uchun yarimfabrikat va konditer fabrikalar uchun
xom ashe bulib xisoblanadi.
Oziq-ovqat sanoatida ishlab chikariladigan barcha xom ashelar ximiyaviy
xossalari va xususiyatlariga karab uch gurux soxalarga bulinadilar:
1. Qishloq xujalik boshlangich xom ashesini kaytadan ishlab beruvchi
soxalar (kand lavlagi, moy ishlab chikaruvchi, uzumchilik, kraxmal-patoka va spirt
ishlab chikaruvchi zavodlar).
2. Xom ashesi boshlangich ishlovdan utgan va takroriy ishlab chikarish
bilan mashgul bulgan (non zavodlari, konditer, makaron, rafinad, pivo pishirish)
kishlok xujalik xom ashesidan foydalanadigan soxalar.
3. Osh tuzini kovlab oladigan va tayerlaydigan, xamda mineral suvlar
ishlab chikaruvchi soxalar.
Oziq-ovqat mahsulotlari tarkibi turlicha bo‘ladi. Bunday turli tumanlik
mahsulot tarkibidagi moddalarning miqdori bilan belgilanadi. Oziq-ovqat xom
ashyolari tarkibida uglevodlar, yog‘lar, suv, qandlar kabi moddalar bo‘ladi.
Uglevodlar. Meva va sabzavot quruq moddasining ko‘p qismini (90%)
uglevodlar tashkil etadi. Yoshi o‘tgan odamning sutkadagi o‘rtacha ratsioni hazm
etish bo‘yicha 500 g uglevoddan tashkil topishi kerak.
Meva va sabzavot uglevodlariga qandlar, kraxmal, sellyuloza,
gemitsellyulozalar, pektin moddalar kiradi.
Qandlar. Meva va sabzavotda asosan monosaxaridlar (geksozalar),
glyukoza, fruktoza va disaxaridlardan saxaroza mavjud. Ozroq miqdorda
arabinoza, ksiloza, mannoza, galaktoza, riboza, ramnoza, sorboza kabi
monosaxaridlar va maltoza, gensiobioza kabi disaxaridlar hamda o‘z tuzilishi
bo‘yicha qandlarga yaqin bo‘lgan olti atomli spirtlar (mannit, sorbit) mavjud.
Inson organizmida glyukoza va fruktoza bevosita qonga so‘riladi. SHuning
uchun ular tez va yaxshi hazm bo‘ladi. Saxaroza esa organizmda mavjud bo‘lgan
35

invertaza fermenti yordamida gidrolizlanadi, natijada glyukoza va fruktoza hosil
bo‘ladi.
Qandlar shirin ta’mi bilan ajralib turadi. SHirinlik chegarasi (shirin ta’m
sezilarli bo‘lgan minimal konsentratsiya) fruktoza uchun 0,25%, glyukoza uchun
0,55% saxaroza uchun esa 0,38% ni tashkil etadi.
Ta’m ko‘rsatkichlari meva va sabzavot tarkibidagi nafaqat qand miqdoriga,
balki kislota, oshlovchi moddalar, efir moylari va boshqa birikmalarga ham
bog‘liq. Meva va sabzavotlarning ta’m ko‘rsatkichlarini baholash uchun ularning
qand-kislota ko‘rsatkichlari topiladi. Qand-kislota ko‘rsatkichi deganda, qandning
foizdagi miqdorining kislotaning foizdagi miqdoriga nisbati tushuniladi.
Mevalardagi qand miqdori o‘rtacha 8 – 14% ni tashkil etadi, uzumda u
ancha ko‘p (18 – 22, ba’zan 26% gacha). Urug‘li mahsulotlarda qandlardan
fruktozaning miqdori ko‘proq, glyukoza va saxarozaning miqdori kam. Gilos,
olcha va olxo‘ri (vengerka), uzum va boshqa rezavor mevalarning tarkibida
glyukoza boy, saxaroza esa deyarli yo‘q. O‘rik va shaftolida saxaroza ko‘p,
monosaxaridlar esa ancha kam.
Sabzavotda o‘rtacha 4% qandlar mavjud. Ildizmevalar (lavlagi, sabzi),
ayniqsa, poliz ekinlari (tarvuz, qovun)da qand miqdori ancha ko‘p. Tomatlar,
baqlajon, qalampir, rangli karam, sabzida glyukoza va fruktoza, yashil no‘xatda esa
saxaroza ko‘proq.
Qayta ishlash jarayonida qandlarning xossalari va ularning o‘zgarishi
texnologik rejimni tanlashga va tayyor mahsulot sifatiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Qandlar suvda, ayniqsa, issiq suvda yaxshi eriydi. Qandlar meva va
sabzavot yuvilganda, agar ularning qobig‘i zararlangan bo‘lsa yo‘qolishi mumkin.
Meva va sabzavot blanshirlanganda qandlar tarkibi o‘zgaradi.
Qandlar gigroskopik xossalarga ega. Bu asosan fruktozaga tegishli. SHuni
hisobga olib nogermetik taraga solingan konserva mahsulotlari (djem, povidlo,
quritilgan meva)larni namligi baland bo‘lgan omborlarda saqlash tavsiya
etilmaydi.
36

Muhitning namligi etarli bo‘lgan sharoitda qandlar mikroorga-nizmlar
ta’siriga uchraydi. Asosan drojjalar va mog‘or zamburug‘lari ta’sir ko‘rsatadi. Ular
uy temperaturasida keskin rivojlanadi. SHuning uchun meva, sabzavot va ulardan
ishlab chiqarilgan mahsulotlar mikroorganizmlar ta’siridan himoya etilgan bo‘lishi
kerak. SHuningdek, qandlarning bijg‘ishi o‘simlik xom ashyosini qayta ishlashdagi
ayrim texnologik jarayonlar asosini tashkil etadi (tuzlamalar tayyorlashda).
Kraxmal. Kraxmal inson organizmida tezda fermentativ yo‘l bilan
parchalanadi: avvalo, u amilaza ta’siri ostida gidrolizlanadi, dekstringacha
parchalanadi, so‘ngra maltoza hosil bo‘ladi, u esa, o‘z navbatida maltaza fermenti
ta’siri ostida glyukozagacha parchalanadi.
Kraxmal asosan tugunakmeva va donlarda yig‘iladi. Kartoshkada (12 –
25%), ko‘k no‘xat, shirin jo‘xorida ko‘p miqdorda kraxmal bo‘ladi. Ko‘plab meva
va sabzavotda kraxmal miqdori kam (1% atrofida).
Oziq-ovqat sanoati korxonalari qayta ishlanadigan maxsulot turiga ko‘ra
ikki katta guruxga bo‘linadi:
1.O‘simlik xomashyolarini qayta ishlovchi korxonalar.
2.Xayvonot xomashyolarini qayta ishlovchi korxonalar.
O‘simlik xomashyolarini qayta ishlovchi korxonalarining o‘zi xomashyoni
birlamchi qayta ishlovchi va xomashyoni ikkilamchi qayta ishlovchi soxalar
korxonalariga ajratiladi. Xomashyoni birlamchi qayta ishlovchi korxonalarga un-
yorma, sochma shakar, konserva, birlamchi vinochilik, spirt, tamaki va choy
yaprog‘ini birlamchi tayyorlash, o‘simlik moyi ishlab chiqarish korxonalarini
kiritish mumkin. Ularning xomashyosi don, meva va poliz ekinlari xosili, moyli
urug‘lar va hokazo. Xomashyoni ikkilamchi qayta ishlovchi soxalar korxonalariga
non, makaron, konditer, oq qand, ikkilamchi vinochilik, choy tortish va sigareta
tayyorlash, yog‘ni qayta ishlash korxonalari (margarin, mayonez, sovun) kiradi. Bu
korxonalar xomashyosi esa birlamchi qayta ishlash korxonalarining maxsulotlari:
un, sochma shakar, o‘simlik moyi, vinomateriallar va hokazo.
Oziq-ovqat sanoati maxsulotlarining turi qanchalik ko‘p bo‘lsa,
xomashyolar xam turli-tumandir. Shuning uchun ularni xam asosiy xususiyatlariga
37

yoki kimyoviy tarkibiga ko‘ra ayrim guruxlarga bo‘lish mumkin. Masalan, quruq
o‘simlik xomashyolari va xo‘l o‘simlik xomashyolari guruxlariga yoki uglevodli
xomashyolar, moyli xomashyolar, oqsilli xomashyolar va efir-moyli xomashyolar
guruxlariga bo‘lish mumkin.
Har qanday xomashyo biomaterial bo‘lib, uning o‘ziga xos xususiyatlari
kimyoviy tarkibi, xujayra va to‘qima strukturasi elementlari kabi ko‘rsatkichlari
bilan belgilanadi. Bu xomashyolar kimyoviy tarkibiga oqsillar, uglevodlar, lipidlar,
vitaminlar, fermentlar va mikroelementlar kiradi.
Har bir guruxga mansub xomashyolar sifati o‘ziga xos kattaliklar bilan
o‘lchanadi va aniqlanadi. Bu kattaliklar xomashyoning fizik, ximyoviy, texnologik,
organoleptik va boshqa xususiyatlarini ko‘rsatuvchi kattaliklar guruxlariga
bo‘linadi. Xususan, donning sifat ko‘rsatkichlari besh guruxga bo‘linadi: botanik-
fiziologik ko‘rsatkichlar – o‘simlik turi, navi, unib chiqish davri va miqdori, unish
energiyasi; organoleptik ko‘rsatkichlar – rangi, mazasi, hidi; fizik ko‘rsatkichlar –
shakli va o‘lchamlari, absolyut va natural og‘irligi va boshqalar; mexanik
ko‘rsatkichlar – taranglik moduli, sochiluvchanligi, qovushqoqligi va boshqalar;
kimyoviy ko‘rsatkichlar – namligi, kul miqdori, kleykovina miqdori, kislotaliligi
va boshqalar; texnologik ko‘rsatkichlar – donning un ishlab chiqarish, non ishlab
chiqarish yoki makaron ishlab chiqarish uchun yaroqli ekanligini ko‘rsatuvchi
maxsus kattaliklar.
Meva xomashyolari tuzilishi va o‘simlik poyasida xosil bo‘lishiga ko‘ra 4
guruxga bo‘linadi: urug‘lilar (olma, nok, sitruslilar), danaklilar (olcha, gilos,
olxo‘ri, o‘rik), yumshoq mevalar (uzum, smorodina, malina) va yong‘oq mevalar
(bodom, yong‘oq, xandon pista).
Poliz xomashyolari 2 guruxga: vegetativ – yaproq, ildiz-poyalari
ishlatiladigan (kapusta, salat, turp, piyoz, sabzi, katoshka, lavlagi va xokazo) va
mevalilarga (qovoq, bodrin, tomat, no‘xot va xokazo) bo‘linadi.
Xomashyoni saqlash har qanday texnologik jarayonning tashkiliy qismi
bo‘lib, uning vazifasi xomashyoni yo‘qotishsiz yoki minimal chiqitli saqlash va
38

xomashyo sifatini saqlab qolish yoki oshirishdir. Xomashyoni saqlash masalasini
xal qilish uchun amalda qo‘llaniladigan usullar turlari quyidagilardir:
1. Xomashyoni saqlashga tayyorlash (qo‘shimchalardan tozalash, gavlarga
ajratish, taralash yoki omborlash va hokazo).
2. Xomashyoni quritish (donlar va moyli urug‘larni) yoki konservalash
(meva va sabzavotlarni).
3. Atrof muhitda optimal sharoitlarni xosil qilish va avtomatik boshqarish
(tarkibi, nisbiy namligi, xarorati).
4. Zaxiralarga turli zararkunanda va xashorotlarni kirishini oldini olish
(xashoratlar, kemiruvchilar, qushlar).
5. Xomashyoni ishlab chiqarishga tayyorlash.
Bu saqlash tadbirlarini amalga oshirish, xomashyoni nafaqat miqdoran
saqlab qolish, balki uning texnologik sifatini saqlab qolib, sifatli ozoq-ovqat
maxsulotlari ishlab chiqarishga asos soladi.
Xomashyoni qayta ishlash davrigacha saqlashda yo‘qotishlar bo‘ladi. Bu
yo‘qotishlar ikki xil - massa bo‘yicha yo‘qotish (og‘irligi kamayadi) va sifat
bo‘yicha (kerakli moddasi kamayadi) yo‘qotishdir. Bu yo‘qotishlar o‘zaro bog‘liq
bo‘lsa ham, massa yo‘qotish har doim ham sifatga ta’sir qilmaydi (to‘kilib
kamayish). Xomashlarni saqlash yo‘qotishlarini besh guruxga bo‘lish mumkin:
mexanik, fizik-kimyoviy, biologik, biokimyoviy va kimyoviy yo‘qotishlar.
Mexanik yo‘qotishlar asosan xomashyo fizik xususiyatlariga ko‘ra to‘kilish,
sochilish, yuvilish hisobiga bo‘ladi.
O‘simliklar o‘sish davrida ularning yaprog‘ida, poyasida, urug‘ida va
mevasida asosan foydali moddalarning sintez jarayonlari borsa, qishloq xo‘jalik
maxsulotlarini saqlashda asosan gidroletik – parchalanish jarayonlari boradi.
Biroq, yig‘im terimdan keyin dastlab xomashyoda terimdan keyingi pishish
bosqichi jarayonlari bo‘ladi, unda o‘sish davridagi sintez jarayonlari oxiriga etadi.
Undan keyingi saqlash davrida xomashyo terimdan keyingi pishish bosqichidan
asta sekin tinch holat bosqichi jarayonlarini kechiradi. Bunday tabiiy tinch holatda
fiziologik jarayonlar minimal bo‘lib, unib chiqish kuzatilmaydi. Biroq nafas olish
39

jarayonida fermentlar ishtirokida oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari borib,
xomashyo issiqlik va karbonat angidrid ajratadi, toksinlar parchalanib,
xomashyoning immuniteti oshadi. Bu xolatda xomashyo asosiy zaxira
moddasining sarfi nihoyatda kam bo‘ladi. Bu xolatni saqlab qolishda eng asosiy
omil bu past temperaturadir. Tinch xolatini yo‘qotgan xomashyo sifatining
buzilishi tezlashadi. Bu xomashyolar turiga ko‘ra o‘z-o‘zidan qizish, fiziologik
aynish va oxirgi bosqichda unib chiqish biokimyoviy va kimyoviy jarayonlarini
kechirib, mutlaqo yaroqsiz xolga keladi.
Xomashyoni saqlash rejimlari - temperatura, nisbiy namlik va muhitning
gaz tarkibidir. Masalan don massasini saqlashning uchta rejimi mavjud: quruq
xolatda (kritik namlikgacha bo‘lgan); sovutilgan xolatda; kislorodsiz sharoitda.
Bunday rejimlarda korxonalarda 3-4 oy, silos elevatorlarda 2-3 yil, maxsus
skladzarda 4-5 yillab donni saqlash imkoniyatini beradi.
Meva va sabzavotlarni saqlash sovutilgan xolatda ikki xil: sovutilgan va
muzlatilgan usulda amalga oshiriladi. Xar bir meva va sabzavotni yaxshi
saqlashning asosiy sharti bu optimal tanlangan sovutish xarorati va nisbiy
namlikdir. Masalan, olmalar -0,5 dan +0,50C; danaklilar 00C ; mandarin 0,3 dan
20C gacha bo‘lgan xaroratlarda va xavoning nisbiy namligi danaklilar uchun 80-
85% ; olma, uzum, nok uchun 85-90% ; sitruslar uchun 78-83% optimal sharoit
hisoblanadi. Kartoshka 00C gacha va undan past xaroratlargacha sovutilmasligi
kerak. Meva va sabzavotlarni saqlashning universal sharoitlari mavjud emas. Har
qanday meva sabzavotning, optimal sharoitda ham, saqlanish muddati davomiyligi
uning individual xususiyati bo‘lib, ma’lum chegaraga ega. Olma, uzum, karam,
ayrim piyoz navlari kabi meva va sabzavotlar 6-7 oygacha saqlansa, pomidor,
bodring, yashil sabzavotlar, danakli va yumshoq mevalar bir necha xafta yoki
uzog‘i 2-3 oy saqlanishi mumkin.
Xomashyolarni qayta ishlashga tayyorlash usullari turli xil bo‘lib, qaysi
usulni qo‘llash xomashyoning turiga, fizik xolatiga va keyingi qayta ishlanish
uslubiyatiga bog‘liq. Bunda turli quruq-sochiluvchan xomashyolarni qayta
40

ishlashga tayyorlash usullari o‘xshash bo‘lsa, turli suvli xomashyolarni qayta
ishlashga tayyorlash usullari ham o‘xshash bo‘ladi. 8
2.3 Oziq-ovqat sanoatining rivojlanish istiqbollari: O’zbekiston Respublikasi
misolida
O‘zbekiston mustaqillikning dastlabki yillaridan ijtimoiy yo‘naltirilgan
bozor iqtisodiyotiga asoslangan huquqiy demokratik davlat qurish, barcha
sohalarda keng ko‘lamli izchil islohotlarni amalga oshirish bo‘yicha o‘zining
taraqqiyot yolini tanladi. Bunda aholini to‘g‘ri ovqatlanish me’yorlariga mos,
yuqori sifatli va xavfsiz oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash mamlakatimizni
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri etib belgilandi. Shu
munosabat bilan fermer xo‘jaliklarini rivojlantirish asosida iqtisodiy islohotlarni
kuchaytirish, qishloqda ishlab chiqarish munosabatlarini takomillashtirish,
boshqaruvning bozor tamoyillariga mos tashkiliy tuzilmasini joriy etish, qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilarning mustaqilligini kengaytirish va
ularning huquqiy himoyasini ta’minlashga doir chora-tadbirlar amalga oshirildi.
O’zbekiston Respublikasini birinchi prezidenti 1991 yil 29 noyabrda qabul
qilingan “Respublikada dehqon (fermer) xo‘jaliklarini yanada mustahkamlash va
tadbirkorlik faoliyatini davlat yo‘li bilan qo‘llab -quvvatlash to‘g‘risidagi” farmoni
mamlakatimizda fermerlik harakatini rivojlantirish uchun asos bo‘lib xizmat qildi.
Bu borada qabul qilingan Yer kodeksi, “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”,
“Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida” va “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari
to‘g‘risidagi” qonunlar fermerlikni rivojlantirish, ularning iqtisodiy hamda
moliyaviy mustaqilligini ta’minlash uchun mustahkam huquqiy asos yaratdi.
Bundan tashqari, ishlab chiqarish hajmini kengaytirish, fermer xo‘jaliklari
samaradorligi va rentabelligini izchil oshirishni ta’minlaydigan moddiy-texnik
bazani mustahkamlash, yer maydonlarini optimallashtirish bo‘yicha kompleks
chora-tadbirlar amalga oshirildi. Ayni paytda qishloqlarda fermer xo‘jaliklariga
keng turdagi xizmatlar ko‘rsatadigan zamonaviy ishlab chiqarish va bozor
8
Oziq-ovqat texnologiyasi asoslari fanidan uslubiy majmua. Guliston
41

infratuzilmasi shakllantirilmoqda.Mamlakatimiz birinchi presidenti 2012-
yil 22-oktyabrdagi “O‘zbekistonda fermerlik faoliyatini tashkil qilishni yanada
takomillashtirish va uni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi” Farmoni
mamlakatimizda qishloq xo‘jaligi tarmog‘ini isloh etishning mantiqiy davomi
bo‘ldi. Mazkur hujjat fermer xo‘jaliklarining samaradorligini oshirish, huquq va
vakolatlarini kengaytirish, yersuv resurslari va yaratilgan ishlab chiqarish
salohiyatidan unumli foydalanish, qishloqni jadal rivojlantirish va
obodonlashtirish, aholi bandligi hamda farovonligini ta’minlashda ularning rolini
kuchaytirish imkonini bermoqda. Farmonga muvofiq, tashkil qilingan O‘zbekiston
Fermerlari kengashi, viloyatlar va tumanlar fermerlar kengashlari davlat va
xo‘jalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati idoralari, tayyorlov,
ta’minot va xizmat ko‘rsatish tashkilotlari bilan munosabatlarda, shuningdek,
sudlarda ish ko‘rib chiqilayotganda fermer xo‘jaliklarining huquq va qonuniy
manfaatlarini himoya qilmoqda. O‘zbekistonda 1990 - yilda aholining oziq-ovqat,
asosan go‘sht, sut va qandolatchilik mahsulotlariga ehtiyoji import hisobiga
qondirilgan bo‘lsa, unda bugungi kunda aholining ushbu mahsulotlarga ehtiyoji 96
foizga respublikada ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar hisobiga qondirilmoqda.
Ayni paytda O‘zbekistonning har bir fuqarosi bir oy ichida 40 turdagi
oziqovqat mahsuloti sotib olishi mumkin va bunga o‘rtacha ish haqining 40 foizini
sarflaydi.
“Qishloq xo‘jaligi xom ashyosini chuqur qayta ishlash, yetishtirilgan
mahsulotlarni saqlash infratuzilmasini rivojlantirishga ham alohida e’tibor
qaratilmoqda. O‘tgan yili qishloq xojaligi mahsulotlarini qayta ishlaydigan
korxona, yangi sovutish kamerasi tashkil etildi va modernizatsiya qilindi.. Bu esa,
yil davomida narxlarning mavsumiy keskin oshib ketishiga yo‘l qo‘ymasdan,
aholini asosiy turdagi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan uzluksiz ta’minlash,
ushbu mahsulotlarni eksport qilishni kengaytirish, narx-navo barqarorligini saqlash
imkonini bermoqda”.
Mustaqillik yillarida go‘sht iste’moli aholi jon boshiga 1,3 marotaba, sut va
sut mahsulotlari 1,6 barobarga, qayta ishlangan meva-sabzavot mahsuloti iste’moli
42

esa deyarli 4 barobarga oshgan. Bu xalqimiz turmush tarzining o‘sib
borayotganidan guvohlik beradi.Tahlillarning ko‘rsatishicha, respublikada,
umuman olganda, iste’molning minimal darajasi asosan mahalliy ishlab chiqarish
hisobiga ta’minlanmoqda.Oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab chiqarayotgan
mahsulotlar turi ham sezilarli darajada kengaydi. Masalan, soya, maxsar,
kungaboqar kabi tarkibida moy bo‘lgan o‘simliklarni yetishtirish uchun
ajratilayotgan yer maydonlaridan olingan hosil hisobiga yog‘-moy korxonalari
tomonidan yiliga o‘rtacha 95 ming tonna xom ashyo tayyorlanib, qayta
ishlanmoqda. Non va non mahsulotlari turi ham ko‘paydi. Ayni paytda
mamlakatimiz korxonalarida uch yuzdan ziyod turdagi non mahsulotlari
tayyorlanmoqda. Oziq-ovqat sanoati korxonalari tomonidan 3 mingdan ko‘proq
nomdagi turli oziq-ovqat mahsuloti ishlab chiqarilmoqda va oziq-ovqat
mahsulotlari assortimenti har yili 80 ta yangi nom bilan boyib bormoqda. Ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlarning sifatini ta’minlash maqsadida oziqovqat
sanoatining korxonalari ISO-9001 xalqaro sifat standartlari va tayyor mahsulotlar
xavfsizligi xalqaro sifat standarti ISO-22000 joriy qilingan.Mahalliy oziq-ovqat va
xom ashyo ishlab chiqarishni barqaror rivojlantirish, bozorga xavfsiz oziq-ovqat
mahsulotlari va iste’mol me’yorlarida o‘rnatilgan assortimentda yetkazish bo‘yicha
choralar amalga oshirilmoqda. Bu choralar respublikada oziq-ovqat mahsulotlari
xavfsizligini oshirishga ko‘maklashmokda.
O‘zbekistonning oziq-ovqat sohasidagi islohotlari Xalqaro jamoatchilik
tomonidan ham keng e’tirof etilmoqda. Jumladan, BMT Oziq-ovqat va qishloq
xo‘jaligi tashkiloti (FAO)ning 39-sessiyasi doirasida 2015 yilda O‘zbekiston
mingyillik rivojlanish dasturi bo‘yicha yutuqlari (oziq-ovqat sohasidagi
omilkorligi) uchun mukofotlandi. Shuningdek, O‘zbekiston Britaniyaning
“Economist” jurnali tomonidan 2015 yil natijalariga ko‘ra tuzilgan yangi oziq-
ovqat xavfsizligi darajasi reytingida 9 pog‘onaga ko‘tarildi. Bu reytingga hammasi
bo‘lib 109 davlat kiritilgan. O‘zbekiston reytingdan 64-o‘rin egallab, o‘tgan yilgi
natijasini 9 yo‘nalishni yaxshiladi.
43

Ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston sanab o‘tilgan mezonlar ichida yetarlilik
bo‘yicha eng ko‘p ball olgan. Tadqiqotchilar ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda
oziq-ovqat mahsulotlari shunchalik ko‘pki, har bir fuqaro kuniga 39 kilo
kalloriyadan iste’mol qilish mumkin. Hisob-kitob qilishda xalqaro tashkilotlar va
milliy institutlar ma’lumotlaridan foydalanilgan. Davlatning reytingdagi yuqori
pozitsiyasi uning oziq-ovqat xavfsizligi yuqori darajada ekanligini bildiradi.
Bugungi kunda oziq-ovqat ishlab chiqaruvchi korxonalar oldiga ishlab
chiqarish sifatini oshirish va uni boshqarishning yangi standartlari, zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish masalasi qo‘yilgan. Ularning joriy etilishi istiqbolda
korxonalar quvvatini yangi darajaga ko‘tarish, ishlab chiqarilayotgan mahsulot
sifatini oshirish va turini kengaytirish imkonini beradi. Bundan tashqari,
korxonalarni yangi qoidalar bo‘yicha sertifikatlashga tayyorlash, xodimlarni qayta
o‘qitish, maxsus ta’mirlash guruhlari tashkil qilish va boshqa masalalar katta
ahamiyat kasb etayotir. O‘zbekiston hozirgi kunda oziq-ovqat sanoati masalalar
bo‘yicha turli xil izlanishlar olib bormoqda . O‘zbekiston oziq-ovqat sanoatida
izlanishlari olib boradigan 3ta ta‘lim muassasasi: xalqaro institut, uning huzurida
maxsus markaz va texnikum ochildi.Bu bo’yicha prezident qarori qabul qilindi.
2023-yil 26 yanvar kuni prezident Shavkat Mirziyoyev «Oziq-ovqat texnologiyasi
va muhandisligi xalqaro institutini tashkil qilish chora-tadbirlari to’g’risida»gi
[PQ-22-sonli] qarorga imzo chekdi. Bu haqda Adliya vazirligi xabar bermoqda.
nggi yillarda oziq-ovqat sanoatini rivojlanirishga ijobiy ta’sir etgan omillar
quyidagilardir:
– sifat menejmentining xalqaro andozalari asosida jahon oziq -ovqat
mahsulotlari bozorida milliy bozor ulushini oshirish;
– zamonaviy agrotexnologiyalarni jalb qilish bo‘yicha loyihalarni amalga
oshirish borasida xalqaro moliya institutlari va investorlar bilan hamkorlik qilishni
rivojlantirish; – meva-sabzavot ekinlari va uzum hosildorligini oshirish,
infratuzilma va logistika tizimlarini takomillashtirish;
44

– oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishni kengaytirish, sohaga xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish, yuqori texnologiyali uskunalarni joriy etish, eksport
salohiyatini oshirishga oid zarur qo‘shimcha choralar ko‘rish va boshqalar.
O’zbekiston oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashning asosiy yo’nalishlari
bo’yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida quyidagi xulosalarga kelindi
hamda nazariy va amaliy takliflar ishlab chiqildi.
1. O’zbekiston Respublikasida oziq-ovqat xavfsizligi barqarorligini
ta’minlash uchun, birinchi navbatda, agrar sohada samarali va oqilona islohotlar
davomiyligi davlat tomonidan qo’llab-quvvatlanishi va doimiy uning nazorati
ostida bo’lishi lozim. Bu sohadagi islohotlar oziq-ovqat mahsulotlarining asosiy
qismi bo’lgan g’allachilikda olib borilishi undan yuqori hosil olinishini ta’minlaydi
va aholida iste’mol uchun qolayotgan don hajmini yildan -yilga ko’payishiga olib
keladi.
2. Kam ta’minlangan va past daromadli aholi qatlamlarini oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta’minlashning quyidagi mexanizmlarini joriy etish maqsadga
muvofiqdir:
- qo’shimcha ish o’rinlarini yaratish va dotasiyalar ajratish (mavjud
daromadlariga qo’shimcha sifatida);
Kichik biznesning rivojlanishini qo’llabquvvatlashni kuchaytirish, aholi
bandligiga va yangi ish o’rinlarini tashkil etishga ko’maklashish; iste’mol talabini
oshirishni rag’batlantirish;
- imtiyozli narxlarda oziq-ovqat mahsulotlarini markazlashgan holda
taqsimlash;
- qishloqlarda mustahkam baza, infratuzilma va kommunikasiyalarni
yaratish;
O‘zbekistonda hayotga tatbiq etilayotgan iqtisodiy islohotlar, oziq-ovqat
xavfsizligini, chunonchi, qishloq xo‘jaligini tubdan isloh etish va oziq-ovqat
sanoatini rivojlantirish hisobidan ta’minlash bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora
tadbirlarni quyidagi yo‘nalishlarda izchil davom ettirish maqsadga muvofiqdir: –
oziq-ovqat mahsulotlarini jahon bozori talablari darajasida tayyorlash uchun
45

korxonalarga zamonaviy texnologiyalar, sifatni boshqarishning yangi standartlarni
joriy etish;
– savdo logistika markazlari tashkil etish;
– yarim tayyor va tayyor mahsulotlar, idishlar, qadoqlash materiallari ishlab
chiqaruvchi yangi korxonalar tashkil etish;
– oziq-ovqat mahsulotlarini vakuum usulida halqaro talablar darajasidagi
shisha idishlarda qadoqlash usulini kengaytirish va boshqalar.
Bu, o‘z navbatida, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning uzviy qismi sifatida
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, ulkan ishlab chiqarish salohiyatiga ega
agrosanoat kompleksini jadal rivojlantirish uchun barcha zarur sharoitlar yaratish
va shu tariqa mamlakatimiz farovonligi hamda barqarorligining kafolati bo‘lib
xizmat qiladi. 9
XULOSA
Jahon oziq-ovqat sanoati va uning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi
omillarni o‘rganish orqali, ushbu sohaning hozirgi holati, tarmoqlarining
joylashuvi va rivojlanish istiqbollari haqida batafsil tahlil qilindi. Kurs ishida
keltirilgan asosiy fikrlar va tahlillar quyidagicha umumlashtirilishi mumkin:
Mazkur kurs ishida jahon oziq-ovqat sanoati holati va rivojlanish
tendensiyalarini tahlil qilish, sanoatning asosiy ko'rsatkichlarini o'rganish, global
oziq-ovqat bozorining dinamikasini tahlil qilish hamda oziq-ovqat sanoatining
rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillarni aniqlash vazifalari bajarildi. Quyida har bir
vazifaning bajarilishi bo'yicha xulosalar keltirilgan:
Jahon oziq-ovqat sanoati holati va rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish:
Oziq-ovqat sanoatining hozirgi holati o‘rganilib, uning global
iqtisodiyotdagi o‘rni va ahamiyati aniqlangan. Rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlar o‘rtasidagi farqlar, texnologiyalarni qo‘llash darajasi va mahsulot
ishlab chiqarishdagi muhim jihatlar tahlil qilingan.
9
https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbekistonda-oziq-ovqat-sanoatini-rivojlantirish-omillari/viewer
46

Oziq-ovqat sanoati tendensiyalari, jumladan ekologik va organik
mahsulotlarga bo‘lgan talabning oshishi, texnologik innovatsiyalar, va aholi
sonining o‘sishi kabi omillar ko‘rib chiqildi.
Sanoatning asosiy ko'rsatkichlarini o'rganish:
Oziq-ovqat sanoatining asosiy ko‘rsatkichlari, jumladan ishlab chiqarish
hajmi, eksport-import balanslari, ish bilan ta’minlash darajasi, va investitsiyalar
o‘rganildi.
Jahon miqyosida yetakchi mamlakatlar va ularning oziq-ovqat sanoati
ko‘rsatkichlari tahlil qilindi, bu sohaning iqtisodiyotdagi o‘rni va salohiyati
baholandi.
Global oziq-ovqat bozorining dinamikasini tahlil qilish:
Jahon oziq-ovqat bozorining dinamikasi, bozordagi talab va taklif
o‘zgarishlari, narxlar tendensiyalari va savdo oqimlari tahlil qilindi.
Global oziq-ovqat bozoridagi asosiy o‘zgarishlar, jumladan yetkazib berish
zanjiridagi muammolar, savdo siyosati va xalqaro bozorlarning o‘zgarishi ko‘rib
chiqildi.
Oziq-ovqat sanoatining rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillarni aniqlash:
Demografik o'zgarishlar va urbanizatsiya:
Aholi sonining o‘sishi va urbanizatsiya jarayonlari oziq-ovqat
mahsulotlariga bo‘lgan talabni oshirmoqda. Bu o‘zgarishlar oziq-ovqat sanoatining
rivojlanishida asosiy omillardan biri sifatida baholandi.
Iqlim o'zgarishi va ekologik muammolar:
Iqlim o‘zgarishi va ekologik muammolar oziq-ovqat ishlab chiqarish
jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu omillar mahsulot hosildorligi va
sifatini pasaytirishi mumkinligi aniqlangan.
Ekologik muammolarni yengib o‘tish uchun barqaror qishloq xo‘jaligi va
ekologik toza texnologiyalarni joriy etish zarurligi qayd etildi.
Texnologik yangiliklar va innovatsiyalar:
Texnologik yangiliklar va innovatsiyalar oziq-ovqat sanoatini
rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash
47

mahsulot ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirish va sifatini oshirish imkonini
beradi.
Raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish va sun’iy intellekt kabi
innovatsiyalar oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llanilmoqda va bu jarayon davom
etmoqda.
Ushbu kurs ishi vazifalari bajarilishi natijasida, jahon oziq-ovqat sanoati
holati, rivojlanish tendensiyalari, tarmoqlarning asosiy ko‘rsatkichlari va
rivojlanishga ta’sir etuvchi omillar chuqur tahlil qilindi. Mazkur xulosalar oziq-
ovqat sanoatini yanada rivojlantirish bo‘yicha kelajakdagi strategiyalarni
belgilashda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.
Umuman olganda, jahon oziq-ovqat sanoati hozirgi davrda va kelajakda
muhim ahamiyatga ega bo‘lib qoladi. Bu sohaning rivojlanishi uchun tabiiy va
iqtisodiy-ijtimoiy omillarni hisobga olgan holda, zamonaviy texnologiyalarni joriy
etish va ilmiy yondashuvlar asosida ishlash zarur. O’zbekiston misolida esa, ushbu
yo‘nalishda amalga oshirilayotgan islohotlar mamlakat oziq-ovqat sanoatini yangi
bosqichga olib chiqish imkoniyatini yaratadi.
48

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sanoat geografiyasi: darslik / Egamberdiyeva U.T., -Toshkent:
“Donishmand ziyosi”, 2020. - 232 b.
2. Ortiqov A. «Sanoat iqtisodiyoti». Darslik. - Т.: TDIU, 2009-yil.
3. SANOAT VA QISHLOQ XO’JALIK GEOGRAFIYASI FANIDAN
MA’RUZALAR MATNI Qo’qon - 2010
4. “Biotexnologiya asoslari” fanidan ma’ruza matnlari. - Toshkent, 2007.
5. Y.Qodirov, D. Ravshanov, A. Ruziboev “O‘simlik moylari ishlab
chiqarish texnologiyasi”. Darslik. “Cho‘lpon ”, Toshkent, 2014, - 320 b.
6. Vasiev M, Dodaev Q, Isabaev I, Sapaeva Z, Gulyamova Z “Oziq-ovqat
tehnologiyasi asoslari”. Darslik. Voris nashriyoti. Toshkent – 2012 y -
400 b.
7. Adizov R.T. “Don va don mahsulotlarini saqlash texnologiyasi”.
Darslik. “Fan”. Toshkent – 2012 y. 432 b.
8. Muslimbekova D.”Oziq-ovqat xavfsizligi - muhim masala”.//”Mening
mulkim-Chastnaya sobstvennost”. –Toshkent, 2014. 08 avgust
49

MUNDARIJA:
KIRISH..........…………………………………………………………. 3
I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATI VA UNING RIVOJLANISHIGA
TA’SIR KO’RSATUVCHI OMILLAR
1.2 Oziq-ovqat sanoatining umumiy ko‘rinishi…………………………………… 5
1.2 Oziq-ovqat sanoati tarmoqlarini joylashtirishga ta’sir etuvchi tabiiy omillar...
10
1.3 Oziq-ovqat sanoati tarmoqlarining rivojlanishiga ta’sir ko’rsatuvchi iqtisodiy-
ijtimoiy omillar..…………………………………………………………………. 17
II BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING ASOSIY TARMOQLARI
VA ULARNING KELAJAKDAGI RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1 Oziq-ovqat sanoatining asosiy tarmoqlari…………………………………….
25
2.2 Oziq-ovqat maxsulotlarini ishlab chiqarishning asoslari va xom ashyolari
hamda oziq-ovqat mahsulotlari texnologiyalarining ilmiy
asoslari……………………… 31
2.3 Oziq-ovqat sanoatining rivojlanish istiqbollari: O’zbekiston Respublikasi
misolida.…….…………………………………………………………………….
39
XULOSA.………..……………………………………………………………….
45
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI...……………………….. 48
50

Купить