Jahon tog’-kon sanoati va uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	60.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Jahon tog’-kon sanoati va uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar

Купить

MAVZU: JAHON TOG’-KON SANOATI VA UNING RIVOJLANISHIGA
TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
REJA:
KIRISH
I BOB JAHON TOG’-KON SANOATI VA UNING RIVOJLANISHIGA
1.1 Tog’ kon sanoatining rivojlanish tаrixi
1.2 Tog’-kon sanoati tarmoqlarini joylashtirishga ta’sir etuvchi omillar
1.3 Tog’-kon sanoatining atrof muhitga ta’siri (Olmaliq tog’-kon metallurgiya
kombinati misolida)
II BOB TOG’-KON SANOATINING RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI
OMILLAR
2.1 Tog’-kon sanoatining iqtisodiy o’sishiga ta’sir etuvchi omillar
2.2 Yangi texnologiyalar va ularning tog’-kon sanoatidagi roli
2.3. Jahon bozorida tog’-kon sanoatining rivojlanish tendensiyalari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1

KIRISH
Tog ’ -kon sanoati insoniyat tarixida alohida o’rin tutadi. Ushbu sanoat turli
davrlarda turli shakllarda rivojlanib kelgan va bugungi kunda ham iqtisodiyotning
muhim tarmoqlaridan biri bo’lib qolmoqda. Tog’-kon sanoati nafaqat milliy
iqtisodiyotlarni rivojlantirishda, balki jahon iqtisodiyotiga ham sezilarli ta’sir
ko’rsatmoqda. Mazkur kurs ishida jahon tog’-kon sanoati va uning rivojlanishiga
ta’sir etuvchi omillar keng qamrovli tahlil qilinadi.
Jahon tog’-kon sanoati zamonaviy iqtisodiyotning muhim tarkibiy
qismlaridan biri bo’lib, butun dunyo bo’ylab sanoat va energetika sohalarini
xomashyo bilan ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Tog’-kon sanoati faqatgina
iqtisodiy jihatdan ahamiyatga ega bo’lib qolmasdan, balki ijtimoiy va ekologik
jihatdan ham katta ta’sirga ega. Bu soha global miqyosda mamlakatlarning
iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo’shadi va ko’plab mamlakatlarning eksport
daromadlarida muhim o’rin tutadi.
Tog’-kon sanoati tarixiga nazar tashlasak, uning rivojlanish bosqichlarini
va bugungi kundagi holatini yaxshiroq tushunishimiz mumkin. Sanoatning
rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni o’rganish, jumladan, tabiiy resurslarning
joylashuvi, texnologik yangiliklar va iqtisodiy omillar, tarmoqlarni joylashtirishga
bo’lgan ta’sirni o’rganish orqali biz ushbu sanoatning istiqbollarini yanada yaxshi
tahlil qilish imkoniyatiga ega bo’lamiz.
Birinchi bobda jahon tog’-kon sanoatining rivojlanish tarixi, tarmoqlarni
joylashtirishga ta’sir etuvchi omillar va sanoatning atrof-muhitga ta’siri, xususan,
Olmaliq tog’-kon metallurgiya kombinati misolida ko’rib chiqiladi. Bu orqali biz
tog’-kon sanoatining umumiy holatini va uning turli omillarga bog’liqligini
chuqurroq o’rganamiz.
Ikkinchi bobda esa tog’-kon sanoatining rivojlanishiga ta’sir etuvchi
omillar batafsil tahlil qilinadi. Bu jumladan, iqtisodiy o’sish omillari, yangi
texnologiyalarning roli va jahon bozoridagi rivojlanish tendensiyalarini o’z ichiga
oladi. Ushbu omillarni o’rganish orqali biz sanoatning kelajakdagi rivojlanish
istiqbollarini aniqlashga harakat qilamiz.
3

Kurs ishi obyekti. jahon tog’-kon sanoati, ya’ni foydali qazilmalar qazib
olish va qayta ishlash bilan shug’ullanadigan global sanoat tarmoqlari hisoblanadi.
Kurs ishi predmeti . Jahon tog’-kon sanoatining rivojlanishiga ta’sir
etuvchi omillar, jumladan iqtisodiy, siyosiy, texnologik va ekologik omillar
hisoblanadi.
Kurs ishi maqsadi. Jahon tog’-kon sanoatining hozirgi holatini va uning
rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillarni o’rganish, shuningdek, ushbu
sanoatning kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini tahlil qilishdir.
Kurs ishi quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
 Jahon tog’-kon sanoatining tarixiy rivojlanishini o’rganish.
 Tog’-kon sanoatining hozirgi holatini va uning jahon iqtisodiyotidagi o’rnini
tahlil qilish.
 Tog’-kon sanoatining rivojlanishiga ta’sir etuvchi iqtisodiy, siyosiy,
texnologik va ekologik omillarni aniqlash va tahlil qilish.
 Jahon tog’-kon sanoatida yuzaga kelayotgan asosiy muammolar va xavf-
xatarlarni aniqlash.
 Tog’-kon sanoatining kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini baholash va
takliflar ishlab chiqish.
Ushbu kurs ishi jahon tog’-kon sanoatining rivojlanishiga ta’sir etuvchi
asosiy omillarni aniqlash va tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari tog’-kon
sanoatining bugungi kundagi holatini va uning kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini
yanada yaxshiroq tushunish uchun xizmat qiladi.
4

I BOB JAHON TOG’-KON SANOATI VA UNING RIVOJLANISHIGA
1.1 Tog’ kon sanoatining rivojlanish tаrixi
Kon sanoati asosiy guruhlarni ta’kidlaydi sanoat tarmoqlari: mineral
energiya xom ashyolari (moy sanoat, Gaz sanoatKo’mir sanoati, rezer sanoati,
slanets sanoati, uran sanoati, geoteriya); Qora va Qora rangdagi metallar (temir
rudasi, marganets rudasi, Chrome sanoat, vungere sanoati, modidi); Ruda rangi
metallar (alyuminiy sanoat, mis sanoati, nikel sanoati, qassob sanoati, qo’rg’oshin-
rux sanoati, surma sanoat); Tog’-kon va kimyo sanoati (apatot, kaliy tuzi, nefelin,
nitrat, oltingugurt, oltingugurtli, fosfat xom ashyosi); metall bo’lmagan sanoat xom
ashyo va qurilish materiallari - grafit, asbest (asbest sanoati), gips, loy, granit,
lolomit, kaasts, kaolina, kaolina, dala spam; qimmatbaho va xilma-xil toshlar
(olmos sanoati); Gidromineral (mineral er osti suvi).
Konchilik sanoatining rivojlanishi va uni joylashtirish sanoat tarmoqlari
Tabiiyligi sababli (zarur sifatli mineral resurslarning etarli resurslarining etarli
darajada) va ijtimoiy-iqtisodiy omillar mavjud. Dozaalialistik shakllarda, tog’-kon
sanoatining rivojlanishi o’z-o’zidan paydo bo’ldi. 8-18 asrlarda tog’-kon sanoati
boshlandi. Dekompozitsiya asosida o’rta asr hunarmandchilik, yollangan
ishchilarda hunarmandlar - hunarmandlarni aylantirish va kapitalistik tog ‘va
konchilik va metallurgiya mojarosi paydo bo’lishining paydo bo’lishi.
Konstruksiya sanoatining individual sektorlari uchun kapitalistik munosabatlar
rivojlanishi bilan yakunlandi (18-19-yillarning 18 - 1 yarmida). 18-asr boshlarida
sanoat to’ntarish. U XIX asrning ikkinchi yarmigacha bo’lgan mineral xom
ashyoni qazib olishni ko’paytirishga undaydi. Faqat qattiq mineral resurslar.
Shimoliy Metallurgiya rudasi va yonish uchun va yonish va chegarada mineral
yoqilg’ining rivojlanishi bilan.
Hatto katta xarid qiluvchi ko’mir Bug’lash energiyasi bo’ldi. Katta
miqdordagi tosh ko’mir temir yo’l transportini talab qildi. Kerakli va olijanob
metallar ko’paymoqda. Bularning barchasi tog’-kon sanoatining tegishli
sanoatining jadal rivojlanishiga olib keldi. 60-yillarda ishlab chiqarish sanoatining
o’rtacha yillik ishlab chiqarish o’sdi. 19-asr Yilning o’rtacha yillik ishlab chiqarish
5

bilan taqqoslaganda 225,3 million tonnagacha 17,3 million tonna 19 V. Shu yillar
davomida ko’mir sanoatining ulushi ishlab chiqarilgan umumiy tog’-kon
sanoatining 80-83% ni tashkil etdi.
Ko’mir qazish va boshqa turdagi foydali qazilmalarning asosiy pozitsiyasi.
Faqatgina 1820-50 yillarda Angliya ulushi bo’yicha tosh ko’mir va Tin
rudalarining global qazib olishning o’rtacha 65 foizi, temir, mis va qo’rg’oshin
orollarining qariyb 50 foizi. 1860-70 yillarda Evropaning ulushi ko’mir, temir,
marganets, qo’rqinchli va tin ruda, fosforit, tug’ilgan oltingugurtni qazib olishda
ustunlik qildi. 70-yillarda 19-asr Markaziy mamlakatlarning jadal rivojlanishi
tufayli Boshqa va AQSh o’ziga xos tortishish kuchi Mahsulot ko’mir sanoati
Britaniya Global ko’mir qazib olishning 52 foiziga pasaydi.
Mineral xom ashyomlardan foydalanish 19 yoshdan 20 asr boshida,
sanoatlashtirilgan kapitalistning o’tish davrida katta miqyosda katta miqyosda
bo’ldi mamlakatlar imperializmga. Jahon kapitalistik iqtisodiyotidagi ayrim
energiya xom ashyosining ustunligi global konchilik sanoatining tarkibiga tub
o’zgarishlarga olib keldi. 20-asrda sanoat va gaz tez o’sib bora boshladi. Tog’-kon
sanoati sanoatida ishlab chiqarishni sezilarli darajada oshirmoqda mamlakatlar Tog
‘profilining katta monopolisti yaratildi. 1893 yilda Germaniya Respublikasida
"G’arbiy" respublika respublikasida, "G’arbiy" ko’mir sindiki, 1910 yilda Ruro
ko’mirini qazib olishning 94,5 foizini nazorat qildi. Tog’-kon sanoati tezda
monopollashtirildi AQSHDunyo miqyosidagi tog’-kon mahsulotlarida 19-asr
boshlarida 2,4% dan ko’paydi. 1914-18 yil 1-jahon urushi boshiga qadar 42%
gacha. Tanlovda kurashni kuchaytirish sharoitida mineral xom ashyolarga bo’lgan
ehtiyojni kengaytirish yangi, arzonroq manbalar uchun intensiv qidiruvga olib
keldi.
1920-yillarning o’rtalaridan boshlab kapitalizmning birinchi bosqichida
kurash boshlanganida monopolistlar Imperialistist davlat davlatlari xom ashyo
manbalari va kapital qo’llanmalarning eng qulay sohalari uchun temir rudali va
rangli metallarni (, qo’rg’oshin bo’lmagan) global qazib olishda, bu mintaqa
yo’qotildi Tin va fosforitlarning eng katta etkazib beruvchisining roli. Bu vaqtda
6

AQShning ulushi Qupurm Rudni (Afrika mamlakatlarida misli sanoatining
rivojlanishi tufayli) va "Boksit" ni rivojlantirish natijasida qisqartirildi poytaxt
1915 yilda Gollandiya (zamonaviy) va 1917 yilda Britaniya Gianada (zamonaviy)
ochilgan yirik konlar mavjud. Tog’-kon sanoatining umumiy ishlab chiqarishda
sezilarli darajada oshdi. Qit’a, Osiyo va Afrika mamlakatlarining ulushi. Janubiy
Amerika katta bo’ladi etkazib beruvchi Qora oltin (asosan boy basseyn
ko’ylaklarini boyitish uchun Marakaybo va Venesuelada), ruda kabruma,
qo’rg’oshin va rux. Ma’lum bir vaznni oshiradi Osiyo ko’mir qazib olishda (Kiyev
konlari, Yaponiya) Hindiston), qora oltin (Indoneziya, Eron va Iroq), temir rudasi
(omonatlar) Hindiston Xitoy ham, qo’rg’oshin rudasi (Birma konlari), grafit
(Koreya). Afrika qit’asida, geologiya-qidiruv ishlari boshlandi va Janubiy Afrika
ittifoqi (zamonaviy janubiy Afrika), Kongo va Janubiy Afrikadagi (zamonaviy
Janubiy Afrika) va oltin Shimoliy, G’arbiy va Janubiy Afrikadagi yangi temir
rudali konlarini o’zlashtirish; Kongodagi uraniydibli rudalarning omonatlari
ochildi. Monopolistlarning tog’-kon sanoatiga ta’siri yanada oshdi. XX asrning 30-
yillari boshida AQShda bitta tashkilot 50% birlashtirildi yog ‘ishlab chiqarish, 4
tashkilotlar - temir rudasini qazib olishning 60%, 6 ta kompaniya - antatsiya ishlab
chiqarishning 90 foizi. Ichida Germaniya Federativ Respublikasi 10 ta kompaniya
ko’mir qazib olishning 45 foizini yo’naltirdi. AQShda va alyuminiy qazib olish va
Kanada Biz Korxonalar eng yirik alyuminiy birlashmasining monopolisti
"Alyuminiy komplekti Amerika" ("Alcoa"). Ichida Angliya, Germaniya Federativ
Respublikasi (FRG) va Fransiya ishlab chiqarish alyuminiy U 85-90%
monopollashtirilgan va deyarli barcha mahsulotlar ushbu mamlakatlarning har
biriga tegishli edi firmalar.
Umumiyning ikkinchi bosqichida inqiroz kapitalizm30-yillarning oxirida -
40-yillarning boshlarida boshlangan. AQSh va G’arbiy Evropa o’rtasida mineral
xom ashyoni saqlab qolish sohasida o’z mavzusidagi siyosatialistik qarama-
qarshiliklar ro’y berdi. 2-dunyo yillarida urush 1939-45 hududlar jangovar
harakatlar tomonidan qamrab olinmagan mamlakatlarda mineral xom ashyo ishlab
chiqarish (asosan zaxira vositalarini yuklash va pastki yadroli rudalarni yuklash
7

tufayli). Urushdan keyin etakchi kapitalistik davlatlarda, ayniqsa AQShda kon
qazish minerallari pasaya boshladi. 1948 yilda iqtisodiy o’sish belgilari bor edi
inqiroz. Kapitalistik mamlakatlarda ko’mir qazib olish 1948-49 yillarda 12,5% ga
kamaydi, keyingi yillarda pasayishda davom etmoqda.
Ko’mir sanoatida to’liq bo’lmagan ish haftasi tegishli pasayish bilan
qo’llanilgan. ish haqi ishchilar. 1949 yilda biz uglerod konlari haftasiga atigi 3 kun
ishlagan. Ishlab chiqarish tog’-kon sanoatining boshqa sohalarida pasaydi.
Shunday qilib, AQShda temir rudalarini qazib olish 1948 yilda 1948 yilda 16% ga
nisbatan kamaydi. Umumiy inqirozning 3-bosqichi kapitalizm Bu mustamlaka
tizimining ranglari, rivojlanayotgan mamlakatlarning o’zlarining tabiiy resurslari
ustidan nazoratni o’rnatish uchun kurash olib borildi. Hozirgi sharoitlarda sanoat
rivojlangan kapitalistik davlatlar rivojlanayotgan mamlakatlardan xom ashyo va
yoqilg’i eksporti taktikasini o’zgartirishga majbur bo’ldilar. Ular iqtisodiy
majburlash shakllariga, xususan, monopolistikning keng tarmog’iga o’tdilar
uyushma korxonalari va ularning rivojlanayotgan mamlakatlarda faoliyat
ko’rsatmoqda.
Ushbu tarmoqdagi ko’p millatli korporatsiyalar (MNC) tomonidan maxsus
o’rinni egalladi, bu esa xalqaro "mustamlakachilik imperiyasini emas" o’ziga xos
o’ziga xosdir poytaxt. Ular ko’proq mineral xom ashyolarning ko’plab muhim
turlarida ishlab chiqarish, qayta ishlash va ayniqsa xalqaro savdo nazorati ostida
saqlanmoqda. MNKning asosiy pozitsiyalari Amerika va Anglo-gollandiyani
egallaydi, kon sanoatida yirik kontaktlar ham yapon tashkilotlari bo’ldi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarga amerikalik, yapon va ingliz tili kapital
qo’yilmalari tarkibi sifatida, birinchi navbatda, yuboriladi yog ‘ishlab chiqarish,
rangli metallar, temir yoki ushbu mineral turlarni ishlab chiqishda cheklangan
zaxiralar cheklangan. Bu, ayniqsa, konfessiya saytlarining preparatlari uchun,
ayniqsa, depozitlarning tabiiy imkoniyatlarini hisobga olmaganda, shuningdek, er
qa’ri egalarining haqiqiy egalari foydasiga ajratmalarning juda past darajada
amalga oshiriladi.
8

Maxsus xom ashyo va yoqilg’i eksporti bilan qiziqqan xorijiy firma
rivojlanayotgan mamlakatlarning sanoat o’sishini har tomonlama to’xtatadi. Ko’p
yillar davomida ular birlashganni buzishga qaratilgan siyosatni olib borishdi
texnologik jarayon Kasallik rivojlangan mamlakatlarda tayyor mahsulot ishlab
chiqarish uchun qora va rangli metallar, neft mahsulotlari, kimyoviy mahsulotlar,
konsentratsiya korxonalarini ishlab chiqarish. Rivojlanayotgan mamlakatlarning
mustaqil iqtisodiyot asoslarini yaratish yo’lidagi kirish, davlat sektorining
pozitsiyasini kengaytirish va xorijiy kapitalni milliy kapitalning cheklanishi
adolatli tashkil etishga qat’iy qaror qiladi Ulardan foydalanish uchun monopolistlar
bilan shartnomalar shartlarini qayta ko’rib chiqish uchun o’z hududlarida ishlab
chiqaradigan minerallar uchun narxlar darajasi tabiiy boyliklar. Misol - bu faoliyat
yog ‘ Eksport qiluvchi davlatlar kompaniyasida 70-yillarning boshida qora oltinni
eksport qiluvchi davlatlar eksport qiladilar. neft kartel holatiga muvaffaqiyatli
hujum qildi. Rivojlanayotgan mamlakatlardan tovarlarni eksport qiluvchilar
birlashtirgan boshqa tashkilotlar samaradorligini oshiradi, xususan "Eksport
qiluvchi mamlakatlar hukumatlararo kengashining" kabruma) va Mabs (Majlis)
Mabs (Coning Centing mamlakatlari).
Neft monopolisti bo’lgan energiya inqirozining kuchayishi, ularda neft
monopolisti, qasddan cheklovlar orqali intilish ta’minlamoq Ularning
daromadlarini ko’paytirish uchun qora oltin kapitalist mamlakatlarining
rivojlanishiga, xalqaro iqtisodiy munosabatlarning eng muhim muammolarini hal
qila olmasliklari uchun beqarorlikni namoyish etdi. Uning nazorati tufayli
rivojlanayotgan davlatlar hududlaridan xom ashyo manbalarini almashtirishni,
shuningdek ushbu davlatlarga katta monopolistik shaxslarga siyosiy va iqtisodiy
bosim o’tkazish istagi ishonmoq Amerika Qo’shma Shtatlari, Evropa mamlakatlari
iqtisodiy hamjamiyat va Yapon Hozirgi bosqichda yoqilg’i sanoatini
rivojlantirishga pul tikish Kanada, Avstraliya, Janubiy Afrika, Yangilik,
Grenlandiya, Shimoliy Skandinaviyada, Shimoliy dengiz, Shimoliy dengizda,
shuningdek, milliy ozodlik harakatining eng kichik doirasi bo’lgan mamlakatlarda,
I.E. Ular investitsiya xavfsizligiga ishonishlari mumkin bo’lgan "siyosiy jihatdan
9

barqaror" iqlimga ega bo’lgan joylarda. Kanadada mineral qazib olishning
majburiy rivojlanishiga yo’naltirilgan va Avstraliya Umumjahon ushbu
mamlakatlarning ulushini ko’paytirgan kuchli tog’-kon sanoatini yaratishga olib
keldi narx 1950 yilda kapitalistik dunyoning tog’-kon mahsulotlari 1950 yildan
7,1% gacha, I.Ee. 1,5 martadan ko’proq. Shu bilan birga, energiya xom
ashyolaridan tashqari, qazib olish foydali qazilmalarida ushbu shtatlarning ulushi
80-yillarning boshida edi. Taxminan 20%. Dunyoning tog’-kon sanoatining
zamonaviy tarkibi yonilg’i-energetika xom ashyosi (qiymati) da aniq ustunlik bilan
ajralib turadi.
To’plangan narx Konchilik sanoatining (sotsialistik mamlakatlarsiz)
individual mineral xom ashyoning individual turlari orasida (%) bilan taqsimlandi
(%): energiya stavkalari - 61,64, 13.44, ko’mir 10.43, Llignit 0.64, uran 0.59; Qora
va Qora qismlar metallari - temir 2.18, 0.27, Moniqets 0.27, Monganets 0.13,
xromlar 0,1; Rangli metall bo’lmagan rudalar - mis 2.8, oltin 1.19, TIN 1.19, Cinfit
0.42, Nikel 0.32, Nikel 0.32, Nikel 0,32, Nikel 0,32, Nikel 0,32, Nikel 0,32, Nikel
0,32, Nikel 0,32, Nikel 0,32, Nikel 0,32, Nikel 0,32, nikel 0,32, nikel 0,32, nikel
0,32, nikel 0,32, nikel 0,32, nikel 0,32; EREGE bo’lmagan sanoat xom ashyolari -
fosforit 0.67, stol tuzi 0,52, kaliy tuzi 0,4, asbest 0,28, oltingugurt 0.27, Kaolin
0.19, Borik ruda 0.12, talk 0.1, pirit 0,05; qimmatbaho toshlar - Olmos 0.47.
Qo’llab qo’yilgan mineral xom ashyosining umumiy qiymatining 98-99% va
qolganlari atigi 1-2% bo’lgan ro’yxatga olingan turlar qayd etiladi, ammo ularning
aksariyati rivojlanish uchun muhim ahamiyatga ega bo’lsa ham ilmiy va
texnologik taraqqiyot va texnologiyaning yangi mintaqalari. 1982 yilda qazib
olingan mineral xom ashyo narxi ko’rib chiqilmagan (1978) - 8 marotaba, 8 marta,
ishlab chiqarish (t) o’sdi davr Deyarli 4 marta. Shunday qilib, o’rtacha yillik o’sish
sur’ati 4,5% ga belgilangan va 1973-82 yillarda bu ko’rsatkich yiliga 1,7% gacha
pasayish kuzatildi. 1950-78 yillarda mineral xom ashyoning asosiy turlarini qazib
olish metall xom ashyosi uchun yuqori o’sish sur’atlari (yiliga%, qavslar - 1973-
78) - metall bo’lmagan minerallar 5.3 (3.6), mineral energiya xom ashyo 4.9 (2),
metall oresini 3,4 (0,1).
10

70-yillarning oxiriga kelib. Kapitalistik dunyoning tog’-kon sanoatini
ishlab chiqarishning umumiy qiymati 45 foizni tashkil etgan sanoatlashtirilgan
kapitalistik mamlakatlarning ulushi qariyb 45 foizni tashkil etdi; Ularning energiya
xom ashyoni qazib olishda 1978 yilda (%) - 41, shu qatorda. 94 ko’mir 94, lignit
96, Tabiiy gaz 82, uran 81, Qora Gold 22. Ular metall rudalar ishlab chiqarishning
63 foizini, shu jumladan 99% ilmmenit, rutala, tsirkon, 80% marganets rudalari,
Taxminan 70% etakchi, rux, temir rudasi, 45-50% xomitlar, boksit, volfram yoki
metall xom ashyolarning 70 foizga yaqini. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
ores qazib olishda yuqori ulush ajralib turadi. qalay (90%), qora oltin (taxminan
80%), olmos (taxminan 70%), rangli va kam uchraydigan metallar. 1950-78
yillarda ushbu mamlakatlarning tog’-kon sanoatini ishlab chiqarish hajmi 7 baravar
oshdi va uning qiymati 14,5 baravar ko’pdir; Energiyam xom ashyolari uchun
o’sish mos ravishda 8 va 19,5 baravar, mos ravishda va boshqa minerallar uchun
2,5 va 3,8 marta edi.
Dunyo tog’-kon sanoatining hozirgi tendentsiyalarining rivojlanishi
(sotsialistik mamlakatlar bundan mustasno) 70-yillarning oxiriga kelib, bunga olib
keldi. Asosiy mamlakatlar - mineral xom ashyo ishlab chiqaruvchilari (1978 yilda
tog’-kon sanoatining mahsulotini ishlab chiqarish qiymati 1978 yil ichida. Dollar):
AQSh (73,9), (39,3), Eron (25,1), Angliya (12.3), Liviya (12), Liviya (10.4),
Nigeriya (9.9), Quvayt (9,8). , Indoneziya (9), Janubiy Afrika (8,1), (7.4),
Avstraliya (7.3), BAA (7.2), Jazoir (6.8), (6.4), Frantsiya (2.8), (2.7). Erkin
maydon energiyasini xom ashyoni ishlab chiqaruvchilarga 1978 yilda ishlab
chiqarish milliardlab o’sgan davlatlar kiradi. Dollar (Qavslarda jahon kapitalistik
qazib olishda ulush ulushlari,%): AQSh 65.1 (22,6), Saudiya Arabistoni 39,3
(13,6), Eron 24.9 (8,6), Britaniya 12 (4.2), Iroq 12 (4.2), Liviya 10.7 (3.7), Kanada
10.3 (3.5), venesuela Respublikasi 10.2 (3.5), Nigeriya 9.9 (3.4), Kuvayt 9,8 (3.3),
Germaniya 9,6 (3.5), BAA 7, 2 (2.3), Jazoir 6.7 (2.3). Yirik bo’lmagan foydali
qazilmalarning yirik ishlab chiqaruvchilari, birinchi 15 o’rinni egallaydi: AQSh 8.8
(20), Janubiy Afrika 6.8 (15.4), Kanada 4.4 (10), 3.1 (7), Chili Respublikasi 1,5
(3,4), 1,4 (3,2), peru Respublikasi 1 (2,3), 1 (2,3), Meksika 0.9 (2), Zaire 0.9 (2),
11

Frantsiya 0.8 (1.8), Zambiya 0,7 (1.6), Malayziya 0,7 (1.4), Marokash 0,6 (1.4),
Germaniya 0,6 (1.4).
Kontent sanoatini alohida qit’a va mintaqalarda notekis joylashtirish,
ularning mineral xom ashyosi va yoqilg’i, shuningdek ularning mahsulotlarini
qayta ishlash va shu tariqa faollashtirishga olib keldi xalqaro savdo ushbu
mintaqada. Shunday qilib, 80-yillarning boshida umuman ishlab chiqaruvchi
kapitalistik davlatlar guruhi. ularning ehtiyojlarini qondirish (%) energiya va
boshqa minerallarning 60 ga teng; Shu bilan birga, Avstraliya uchun tegishli
raqamlar Janubiy Afrika uchun 91 va 100, AQSh va Kanada 78 va 78, chunki
AQSh va 78 va 78 uchun 108 va 162 ni tashkil etdi Yapon G’arbiy Evropada
Evropada Evropada mamlakatlar uchun 41 va 40. Rivojlanayotgan mamlakatlar
mineral qazib olishmoqda xom Bir necha marotaba iste’mol qilishdan bir necha
marta: O’rtacha davlatlar guruhiga ko’ra, energiya xom ashyosi, metallar va
boshqalarning oxir-oqibat. (%): 294, 381 va 299, shu jumladan. Afrikadagi
mamlakatlar uchun 556, 878 va 589; Osiyo 396, 239 va 385; Lotin Amerika 112,
402 va 133. Ichida xalqaro savdo Konchilik sanoatini ishlab chiqarish eng yuqori
darajadagi mineral energiya xom ashyosiga ega (1981 yilda umumiy qiymati
92%); Metall va boshqa xom ashyo rudalarida 8% tashkil etadi. Dunyodagi
mineral xom ashyo eksport qiluvchilari bozor 1981 yilda ushbu mahsulotlarni
dunyo eksporti 75 foizini tashkil etgan rivojlanayotgan mamlakatlar (sotsialistik
mamlakatlardan tashqari), shu jumladan energiya minerallarining 77 foizini tashkil
etdi.
Mineral xom ashyo jahon savdosida tonnajda 1-o’rinni egallaydi. Har yili
eksport qilingan (sotsialistik mamlakatlarsiz) 150 million tonna ko’mir qazib
olinadi (balandlik) eksport Doimiy o’sishi, taxminan 300 million tonna temir
rudalari, o’nlab million tonna boksit va alumina, bir necha million tonna
marganets, xomlar va boshqa metall xom ashyo va umumiy hajmdagi umumiy
hajm eksport Bu 2,5 milliard tonnaga yaqinlashmoqda. Davlatlar va mamlakatlar
o’rtasidagi yoqilg’i tashish hajmi va birinchi navbatda, 1981 yilda 346 million
tonna og’irlikdagi tanker, tonna, birinchi navbatdagi tanker, tonnadan iborat
12

bo’lgan tanker. 70-yillarda 80-yillarning boshlarida 150-200 tonnadan 500
tonnagacha va ming tonnadan ortiq bo’lgan supertankerlarga ehtiyoj. Oshdi talab
qilmoq Qora oltin, ruda va boshqa umumiy yuk tashish uchun (rudali yog ‘) - yog’
to’pini kemalar uchun (60-80 ming tonnadan) almashish. Rudarni tashish uchun
mo’ljallangan maxsus tomirlarning 180-250 ming tonnasini ko’tarish quvvati
oshdi. Mintaqaviy flotni yaratish, mineral xom ashyoni va yoqilg’i ishlab
chiqarishda katta ixtisoslashgan neft (bir necha o’nlab va yuzlab million tonna) va
ore portlarini qurishga olib keldi. Dengiz rivojlanishi bilan bir qatorda, o’sha
mamlakatda va mamlakatlar o’rtasida xom ashyoni ichki muhandisligi uchun
mo’ljallangan quvurlar tashish rolini keskin oshirdi.
Ishlab chiqarish ko’lami kapitalistik dunyoning tog’-kon sanoati eng katta
sohalardan biridir. Shunday qilib, kapitalistik va rivojlanayotgan mamlakatlarda 22
turdagi muhim minerallar ishlab chiqarishning qariyb 90 foizi, yoqilg’i-energetika
xom ashyosi emas korxonalarHar yili 150 ming tonnadan ortiq rudalarni qayta
ishlash. 1984 yilda kapitalistik dunyoda 668 ta yirik konlar (shu jumladan, 150-300
ming tonna, 150-1000 ming tonna, 132 - 1-3 million tonna, 68) 3 mln. T) va 525
uchorr (shu jumladan 150-300 ming tonna, 85 - 500-1000 ming tonna, 194 - 1 - 3)
million tonna). Eng katta qazib olishning eng katta soni korxonalar Kanada, AQSh,
Janubiy Afrikadagi konsentratsiyalar - har yili 1-3 million tonna va undan ortiq
sig’imi bilan barcha minalar va joylarning qariyb 50 foizi.
Mineralga doimiy talabning ortib borayotganligi xom tobora kamroq xom
ashyolardan foydalanishga, qayta ishlayotgan tog ‘massasi, tog’ chuqurligi hajmini
oshirishga olib keladi ish Xom ashyo qayta ishlashni tog’-kon va texnologiyani
takomillashtirishni talab qiladilar. Ichida neft sanoati Mavjud neft ishlab chiqarish
quduqlarining tog’-kon sanoati chuqurligi (umumiy soni 600 mingga teng) 5-6 km
gacha va undan ko’paydi. Har yili har yili AQShda umumiy uzunligi 18-20 million
m dan ortiq qidiruv quduqlari. Shu bilan birga, yuzlab quduqlar 5 km dan ko’proq
chuqurlikda, ba’zilari esa 8-9 gacha chuqurroq km; Bir chuqur yoki ultra
chuqurligi bir necha million dollarga kirib borish narxi. Izlanishlar ishlab chiqarish
uchun maxsus burg’ulash platformalar va kemalar qurilishi ko’lami ish dengiz va
13

gaz qazib olish, dengiz sharoitida. Neftni qayta tiklash koeffefti, ikkilamchi va
ba’zi hollarda, neft qazib olish usullari keng qo’llaniladi. Zamonaviy jarayonlar
Mineral metalli metall va metall bo’lmagan xom ashyolarni dastlabki ishlov berish
yoki boyitish tovarlarni qayta ishlash korxonalari darajasini tovar ma’dan yoki
kontsentratining yuqori samarali tarmoqlariga olib chiqishga imkon berdi. Har yili
kon qazish sanoatining faol industri ko’lamlari kengaymoqda. Tog’-kon
sanoatining rivojlanishining tabiati va uning jahon iqtisodiyoti bilan bog’liqligi
konchilik xarajatlarining doimiy o’sishi, ularning o’sishi intensivligi bir tomondan,
texnologik va texnologiyalarni rivojlantirish bilan bog’liq ikkinchisi, himoya qilish
choralarini kuchaytirish orqali kuchayadi atrofYuqori mineral konlarni qidirish,
ishlab chiqarishning energiya intensivligini oshirish va energiya narxini oshirish
uchun yangi yo’nalishlar bilan cheklangan. Shu munosabat bilan tog’-kon
sanoatining rivojlanishi asosan an’anaviy ishlab chiqarish va xom ashyoni qayta
ishlashning an’anaviy usullarini yanada rivojlantirish va yig’ish darajasini oshirish
va tubdan yangi texnologik sxemalarni ishlab chiqish darajasini oshirish imkonini
beradi va texnik echimlar, masalan, okeanlarning pastki qismidagi temiriy beton
betonlarni ishlab chiqaradigan komplekslar, dengiz suvidan metallarni qazib
olishning nisbatan arzon usullari va boshqalar.
Tog ‘sanoati (tog’-kon sanoati)
Tog ‘sanoati (tog’-kon sanoati)
Kon sanoati mineral yoqilg’ini, qora, rangli, Reyhi olijanob metallari,
shuningdek, metall xom ashyolardan iborat mineral yoqilg’ini qazib olishni
ta’minlaydi. Ushbu sohaning nomenklaturasi o’nlab yoqilg’i va xom ashyolarni o’z
ichiga oladi. Ammo uning asoslari neft, tabiiy gaz va ko’mir kabi yoqilg’i,
masalan, temir, marganets, mis, polimetalitik, alyuminiy rudalari, yahudiy
bo’lmagan xom ashyolar, masalan, ya’ni ma’dan xom ashyoni qazib olish.
Pishirish, kaliy tuzlari, fosforitlar. Ishlab chiqarish, ko’mir, neft, temir rudasi
bo’yicha har birining 1 milliard tonnadan oshadi. Kiqganlar va fosforitlar 100
million tonnadan oshadi va 25 million tonna va boshqa ORE xom ashyosi turlari
14

sezilarli darajada kamroq. Masalan, global oltin ishlab chiqarish so’nggi yillar 2,5
ming tonnadan iborat.
Shimoliy va Janubiy konchilik mamlakatlari o’rtasida turli xil turlar
Mineral xom ashyo unenchik tarqatiladi.
Shimoliy mamlakatlar o’zlarining ehtiyojlarini to’liq yoki deyarli to’liq
yoki deyarli to’liq to’liq to’liq yoki deyarli to’liq to’liq ravishda o’zlarining
ehtiyojlarini qondiradilar. Shunday qilib, ushbu turdagi mineral xom ashyoning
yuk oqimlari bu mamlakatlarning ushbu guruhini kiritishadi. Masalan, uran etkazib
beruvchilari Kanada, Avstraliya, Janubiy Afrika,kaliy tuzlari - Kanada, Germaniya.
Shu bilan birga, shimoliy mamlakatlar temir, mis, marganetsli rudalar,
xomitlar, boksitlar, olmoslarga bo’lgan ehtiyojlarini qondirishadi. Iqtisodiy
rivojlangan har bir turdagi bunday temir rudasi misoli (AQSh, Kanada, Avstraliya,
Janubiy Afrika, Shvetsiya, Rossiya, Ukraina)va rivojlanmoqda (Xitoy, Braziliya,
Hindiston, Venesuela, Liberiya)mamlakatlar. Har yili 450 million tonna temir
rudalari jahon savdosiga boradi va hozirda hozir bo’lgan "temir rudalari" asosiy
g’oyasi:
Avstraliya → Yaponiya.
Avstraliya → G’arbiy Evropa
Braziliya → Yaponiya.
Braziliya → G’arbiy Evropa
Kanada → G’arbiy Evropa.
Va nihoyat, Shimoliy mamlakatlarning neft janubidagi mamlakatlardan,
Kobalt, Cobalt va boshqa boshqa xom ashyo turlari saqlanib qolgan.
Xalqaro konlar sanoatida xalqaro kadastri, 8 nafar dunyoda tashkil
etilganiga olib keldi asosiy "konchilik va tog’-kon sanoati", barcha xom ashyo va
yoqilg’i ishlab chiqarishning 2/3 qismidan ortiq mablag ‘sarflanadi. Ularning
to’rttasi G’arbning iqtisodiy rivojlangan mamlakatlariga tegishli - AQSh, Kanada,
Avstraliya, Janubiy Afrika, ikkisi - sotsialistik va sotsialistik mamlakatlarga -
Rossiyava Xitoy,va ikkitasi rivojlanishi uchun Braziliyava Hindiston.Kon sanoati,
shuningdek, ko’plab rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda ham rivojlandi.
15

Ammo asosan, ular bir yoki ikki turdagi mineral xom ashyoni qazib olishda
ixtisoslashgan: masalan, Polsha- Ko’mir, Chil- mis rudalari, Malayziya- Tin
rudalari. 1
1.2 Tog’-kon sanoati tarmoqlarini joylashtirishga ta’sir etuvchi omillar
Sanoatni mamlakat hududida oqilona joylashtirish—jamiyat qurilishining
eng muhim vazifalaridan biri bo’lib, respublika va har bir iqtisodiy tuman xalq
xo’jaligini yuqori darajaga ko’tarish va rivojlantirishning zaruriy shartidir.
Ma’lumki, ishlab chiqaruvchi kuchlar va uning eng muhim elementi
bo’lgan sanoatni joylashtirishning asosiy qonuniyatlari ishlab chiqarish usuli bilan
belgilanadi. Shu sababli hozirgi bozor munosabatlarini shakllantirishda, uning
barcha tarmoqlarini joylashtirishda iqtisodiy islohotni davlat amalga oshirmoqda
va bu uning tarkibiy qismi hisoblanadi hamda uni amalga oshirish milliy
iqtisodiyotimizning hozirgi holati va strategik vazifalari bilan belgilanadi.
Sanoatni joylashtirish deganda, uni yer shari hududida, shuningdek, ayrim
mamlakat yoki iqtisodiy tumanlarda taqsimlanishi tushuniladi.
Sanoat ishlab chiqarishini joylashtirish uning hududiy tashkil etish
shakllarini ifodalaydi va korxona (firma)larni ma’muriy va iqtisodiy tumanlarda
joylashtirishda namoyon bo’ladi.
Milliy iqtisodiyotning bu real sektorini joylashtirish ham bevosita hududiy
mehnat taqsimoti bilan bog’liq. Ijtimoiy mehnat taqsimoti unsuri bo’lgan hududiy
mehnat taqsimoti (HMT) soddaroq qilib aytganda, turli joylarning: mamlakat yoki
viloyatlar, tumanlar, shaharlarning har xil mahsulot ishlab chiqarishga
ixtisoslashishidir. Natijada ana shu joylarning iqtisodiy «bashorati» shakllanadi va
ularning hududiy tizimdagi o’rni o’z ifodasini topadi.
HMT keng ma’noda - bu ishlab chiqarish soha (tarmoq)larini hududning
tabiiy sharoiti va boyliklari, aholisi, mehnat va boshqa resurslari kabi hamda
mintaqa bozorining hajmi, aholisining sotib olish qobiliyati, infratuzilma va
komunmkatsion tizimining rivojlanganlik darajasi kabi omillarga qarab
joylashtirilishini nazarda tutadi.
1
http://hozir.org/jahon-tog-kon-sanoati-sanoat-resurslar-turar-joy-kon-sanoati-s.html?page=7
16

Sanoat ishlab chiqarishini oqilona joylashtirish - kengaytirilgan takror
ishlab chiqarish jarayonini yuqori sur’atlarda amalga oshirish, mamlakat tabiiy
boyliklaridan har tomonlama samarali foydalanish va buning natijasida ijtimoiy
mehnat unumdorligini yuksaltirish, har bir korxonada mahsulot tannarxini
pasaytirish, mamlakat barcha iqtisodiy hududlarini bir tekis rivojlantirish, shahar
va qishloq hamda sanoat va qishloq xo’jaligi o’rtasidagi tafovutni yo’qotish,
mamlakat mudofaa qobiliyatini oshirish imkonini beradi.
Sanoatning oqilona joylashishi transport va qishloq xo’jaligining
joylashishiga hamda yangi shahar va qishloqlarning paydo bo’lishiga, ayrim
iqtisodiy hududlarning muayyan mahsulot ishlab chiqarish bo’yicha
ixtisoslashuviga olib keladi.
Sanoatni iqtisodiy hududlar bo’ylab joylashtirish ijtimoiy ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga katta ta’sir ko’rsatadi. Ishlab chiqarish jarayoniga
uzluksiz erishish, tejamkor ijtimoiy mehnat unumdorligi o’sishi hamda aholining
moddiy va madaniy faravonligi ko’tarilishi sanoat ishlab chiqarishini
joylashtirishning iqtisodiy-ijtimoiy samaradorligi mezonidir.
Ishlab chiqarishni joylashtirishning fundamental tamoyillari mavjud bo’lib,
ular ishlab chiqarish kuchlarini, xususan, sanoatni mamlakat bo’yicha oqilona
joylashtirish, iqtisodiy siyosatni amalga oshirishda ilmiy asos bo’lib xizmat qiladi.
Ular jumlasiga quyidagilar kiradi:
- sanoat ishlab chiqarishini avvalambor xomashyo, yoqilg’i - energetika
manbalariga yaqin va nihoyat, sanoat mahsulotlarini iste’molchi hududularga
tobora yaqinroq joylashtirish;
- iqtisodiy hududlar o’rtasida mehnatni oqilona taqsimlash va iqtisodiy
hududlar xo’jaligining majmuali rivojlanishini ta’minlash;
- har qaysi viloyat va tumanning iqtisodiy rivojlanish darajasini
baravarlashtirishga intilish;
- sanoat tarmoqlarini joylashtirishda respublikaning mudofaa strategiyasiga
asoslanish;
17

- mamlakatlararo iqtisodiy aloqalarda o’zaro teng manfaatli munosabatlarni
o’rnatish, xalqaro mehnat taqsimoti negizida samaradorlikka erishish, jahon
xo’jaligiga integratsiyalashuvni jadallashtirish;
- sanoat korxonalarini joylashtirishda hududning ekologik vaziyatini
hisobga olish, atrof - muhitga chiqindilar chiqarishning me’yoriy normalariga
asoslanish va hokazo.
Yuqorida keltirilganlardan ma’lum bo’layaptiki, sanoat ishlab chiqarishini
xomashyo manbaiga va iste’molchi hududlarga yaqin joylashtirish sanoatni
oqilona joylashtirishning eng muhim tamoyillaridan biri hisoblanadi. Sanoatning
xomashyo bazasiga yaqin bo’lishi qayta ishlashning barcha tadrijiy bosqichlarida
ushbu resursni qayta ishlashdan tortib, yarimfabrikatdan tayyor mahsulot olishga
qadar, mehnatning eng kam sarflash imkoniyatini nazarda tutadi. Masalan,
elektroenergetika ko’pincha suv yoki yoqilg’i bazasida rivojlanadi, to’kimachilik
sanoati xomashyo manbaiga yaqinlashtiriladi, oziq-ovqat sanoati esa ko’proq
iste’molchi hududlarda joylashtiriladi. Sanoatni xomashyo va yoqilg’ienergetika
manbaiga yaqinlashtirish hududlarda mavjud resurslarni qayta ishlash sohasiga jalb
etish, korxona (firma)larning oqilona o’lchamini (razmerini) belgilash imkoniyatini
beradi. Xomashyo, yoqilg’i va tayyor mahsulotni uzoq masofaga tashishni
kamaytiradi va shu asosda ijtimoiy mehnatni anchagina tejashga olib keladi.
Sanoatning xomashyo, yoqilg’i-energetika manbalari va ists’molchilarga
yaqin joylashtirilishi sanoat ishlab chiqarishi mamlakat bo’ylab bir tekis
taqsimlanishini ta’minlamaydi. Chunki mamlakat bo’ylab ishlab chiqarish
resurslari notekis taqsimlangan.
Sanoatni bir tekisda joylashtirish sanoat taraqqiyotining bozor iqtisodiyoti
sharoitiga mos sifat xususiyatidir. Lekin uning barcha sohalarini duch kelgan
hududga majburan joylashtirish tavsiya etilmaydi. Hududlarning sanoat
rivojlanishi orasida bunday tenglikka erishish ko’p hollarda bir qator sanoat
korxonalarini ularga tegishli shart-sharoitlar yo’q hududlarga sun’iy ravishda
joylashtirishga, ijtimoiy mehnatning ortiqcha xarajatlariga olib kelishi mumkin.
18

Sanoatni xomashyo va yoqilg’i-energetika manbaiga yaqinlashtirish va
ishlab chiqarishni mamlakat hududi bo’ylab bir tekis joylashtirish intensiv ravishda
ro’y beradigan fan-texnika taraqqiyotiga imkoniyat tug’diradi.
Elektronizatsiyalashtirishning har taraflama rivojlanishi, ishlab chiqarishni
kompьyuterlashtirish, yangi texnologiyalardan keng foydalanish, sanoat ishlab
chiqarishining tabiiy-jug’rofiy (geografik) muhitga tobeligini susaytiradi, sanoatni
joylashtirish punktlarini ancha erkin (puxta) tanlab olishga moddiytexnik shart-
sharoitlar yaratib beradi. Elektronizatsiyalash va kimyolashtirish ishlab chiqarish
sohasiga yangidan-yangi materiallarni, ishlab chiqarish chiqindilarini, ikkilamchi
resurslarni jalb etadi. Xomashyodan majmuali foydalanish turli xildagi ishlab
chiqarishlarni birlashtiradi.
Fan-texnika taraqqiyoti geologik - qidiruv ishlarini kengaytirishga,
mamlakatning turli hududlarida mineral xomashyoning yangi konlarini ochishga
imkoniyat tug’diradi. Sanoatni joylashtirish rejasi, yangi korxonalar va hududiy
ishlab chiqarish majmualari joylashtiriladigan hududdar va punktlari tanlanishining
har tomonlama iqtisodiy asoslanishini talab qiladi.
Sanoatni joylashtirishning iqtisodiy samaradorligi ijtimoiy mehnat
unumdorligida namoyon bo’ladi. Iqtisodiy tumanlar o’rtasida mehnatni oqilona
taqsimlash va iqtisodiy tumanlar xo’jaligining majmuali rivojlanishi sanoatni
joylashtirishning muhim tamoyili bo’lib xizmat qiladi.
Iqtisodiy tumanlar xo’jaligi majmuali rivojlanishi hududlarning o’zaro
mehnat taqsimoti natijasida o’ziga xos ixtisoslashuviga olib keladi. Ayrim iqtisodiy
tumanlarning ixtisoslashuvi ularda mavjud bo’lgan tabiiy boyliklarga va ushbu
boyliklardan xalq xo’jaligi miqyosida oqilona foydalanish darajasiga bog’liq
bo’ladi.
Mamlakat ichki resurslaridan to’liq va samarali foydalanish har bir
hududning respublika miqyosida ayrim bir turdagi mahsulot ishlab chiqarishga
ixtisoslashuvini talab qiladi va shu bilan birga har bir hududda shu hudud
talablarini qondiradigan tarmoqlar rivojlanishiga olib keladi.
19

Ishlab chiqarishni joylashtirishning yana bir muhim tamoyili -
mamlakatlararo do’stlik va o’zaro iqtisodiy yordam asosida tashkil topgan xalqaro
mehnat taqsimotidir. Bunday mehnat taqsimoti har bir mamlakatda oqilona
iqtisodiyot tarkibini barpo etish va uning rivojlanishi uchun tabiiy va iqtisodiy
jihatdan qulay sharoitiga ega bo’lgan sanoat tarmoqlarining ixtisoslashuvini
ta’minlaydi.
Yuqorida qayd qilingan tamoyillarni amalga oshirishda korxonalar va
hududiy ishlab chiqarish majmualari joylashtiriladigan joylarni tanlashga ta’sir
ko’rsatuvchi omillar e’tiborga olinadi.
Sanoatni joylashtirishga tabiiy va texnik-texnologik, demografik, iqtisodiy,
ekologik omillar, ijtimoiy ishlab chiqarishni tashkil qilish shakllari, transport
vositalari, ishlab chiqarishni joylashtirish xarakteri ta’sir ko’rsatadi.
Tabiiy omillarga: foydali qazilmalar, gidroenergetika va o’rmon
boyliklarining miqdor va sifat ko’rsatkichlari, hududning iqlim sharoitlari, tabiiy
suv yo’llari hamda mehnat resurslarining joylashishi kiradi. Yuqoridagi barcha
omillar ekologik omil bilan hisoblashishlari shart. hozirgi ekologik vaziyat shuni
taqozo etadi. Tog’-kon sanoati va gidroenergetika tarmoqlarida tabiiy sharoit
korxonalarining texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlariga ta’sir ko’rsatadi va bu tarmoq
korxonalarini joylashtirish foydali qazilmalar va gidravlik resurslar joylanishiga
bog’liq bo’ladi. Qora metallurgiya va kimyo sanoati korxonalarining joylashishi
asosan suv resurslariga bog’liq.
Aholi va ishlab chiqarishning joylashishi o’rtasida o’zaro mustahkam aloqa
mavjud. Mehnat resurslarining geografik joylashishi, avvalo, ko’p mehnat
sarflanadigan sanoat tarmoklarining joylashishiga ta’sir etadi, SHuning uchun aholi
siyrak bo’lgan hududlarda ko’p mehnat talab qiladigan sanoat tarmoqlari
(asbobsozlik, radiotexnika, yengil sanoat) joylashtirilmaydi.
Sanoat tarmoqlarini joylashtirishda ayrim hududlar mehnat resurslarining
tarkibi va tuzilishi hamda malakaviy darajasi muhim ahamiyatga ega. Masalan,
mashinasozlikning(avtomobilsozlik, asbobsozlik, aniq mashinasozlik) yuqori
malaka talab qiluvchi tarmoqlari shunday malakali kadrlar bor yerda
20

joylashtiriladi, xotin-qizlar mehnatini talab qiluvchi yengil sanoat aholining zich va
ayollar ishchi kuchi taklifi yuqori bo’lgan hududlarda rivojlantiriladi.
Fan-texnika taraqqiyoti hamma sanoat tarmoqlarini joylashtirishning asosiy
omili hisoblanadi. Kimyolashtirish sanoatni joylashtirishga tobora ko’proq ta’sir
ko’rsatmoqda. Kimyoviy usullarni qo’llash sanoatning joylashishiga iqlim ta’sirini
kamaytirmoqda, natijada uning respublika hududi bo’ylab bir tekis joylashuviga
sharoit yaratmoqda. Sanoatning joylashishiga texnologik jarayonlar xarakteri ham
ta’sir etadi. Birinchidan, ishlab chiqarish texnologiyasi talab qilinadigan xomashyo
va energiya xarakteri, ishlab chiqariluvchi tayyor mahsulot turi va xususiyatlari,
xomashyo va tayyor mahsulotni tashish sharoitlarining o’zgarishiga bog’liq.
Ikkinchidan, hududning o’ziga xos xususiyatlari joylashtirilayottan korxonalarning
texnologik jarayonini tanlashda hal qiluvchi rolь o’ynaydi.
Er osti boyliklarini qazib chiqarish va xomashyo hamda yoqilg’ini boyitish
texnologiyasining takomillashuvi tog’-kon sanoatini tekis joylashtirish imkonini
beradi. Ishlab chiqarish jarayonlarini kompleks avtomatlashtirish va
kompьyuterlashtirish mahsulotga sarflanadigan mehnatni kamaytiradi. SHu tufayli
kompьyuter texnologiyasiga asoslangan korxona (firma)lar aholi siyrak hududlarga
joylashtirilsa, katta samara olish mumkin.
Sanoatni joylashtirishda kontsentratsiyalash, ixtisoslashtirish,
kooperativlashtirish va kombinatlashtirish kabi ijtimoiy ishlab chiqarishni tashkil
qilishning progressiv shakllari katta rolь o’ynaydi. Ishlab chiqarishning
kontsentratsiyalashuvi natijasida korxona iste’mol qilishi uchun juda katta
xomashyo va energetika bazasini vujudga keltirish, korxona mahsulotini iste’mol
qiluvchi hududni kengaytirish talab qilinadi. Natijada transport xarajatlari oshib
ketadi, korxonalarni joylashtirish nuqtasi va maydonini tanlash masalasi ancha
qiyinlashadi. SHu sababli bozor sharoitiga o’tishning hozirgi bosqichida yirik
korxonalarni joylashtirish o’rniga o’rta va kichik korxonalarni asoslashda transport
omilini hisobga olish kerak.
Ixtisoslashtirish ham sanoatni joylashtirishga huddi kontsentratsiya-
lashtirish kabi ta’sir ko’rsatadi, chunki ixtisoslashtirish bir turdagi mahsulot ishlab
21

chiqarishni mujassamlashtirishdan iboratdir. SHuning uchun ixtisoslashtirish
darajasi oshgan sari transportga talab ortib boradi. Korxona (firma)larni u yoki bu
hududga joylashtirishda bunday xarajatlarning miqdorini albatta, hisobga olish
kerak.
Korxonalarni kooperativlashtirishning sanoatni joylashtirishga ta’sirini
hududiy ishlab chiqarish majmualarini barpo qilish misolida ko’rish mumkin.
Hududiy sanoat majmui uzoq vaqt o’zaro kooperativlashgan aloqa qiluvchi har xil
sanoat tarmog’iga xos bo’lgan bir qator korxonalardan iborat. Kooperativlash
omilini hisobga olmay turib joylashtiriluvchi ob’ekt yoki majmualarning iqtisodiy
samaradorligini to’g’ri aniqlash mumkin emas.
Ishlab chiqarishni kombinatlashtirish sanoatni joylashtirishga turlicha ta’sir
ko’rsatadi. Kombinatlar - yuqori mujassamlashgan korxonalar. Shuning uchun
ularni joylashtirish mujassamlashtirishga o’xshashdir.
Respublika mudofaa qobiliyatini yanada yuqori darajaga ko’tarish sanoatni
joylashgirishni tashkil etishda, albatga, eьtiborga olinishi kerak bo’lgan muhim
omillardan biri hisoblanadi.
Sanoatni joylashtirishga oldindan meros qolgan ishlab chiqarishni
joylashtirish xarakteri ham ta’sir ko’rsatadi. Masalan, dastlab tashkil etilgan
hunarmandchilik markazlari, ular infratuzilmasini shu yerning o’zida yoki shu
hududga yaqin bo’lgan joylarda barpo etilishi zaruratini tug’diradi. 2
1.3 Tog’-kon sanoatining atrof muhitga ta’siri (Olmaliq tog’-kon metallurgiya
kombinati misolida)
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 30-oktabrdagi PF-5863-
son Farmoni bilan tasdiqlangan “2030-yilgacha bo’lgan davrda O’zbekiston
Respublikasining Аtrof muhitni muhofaza qilish Konsepsiyasi” da atrof muhitni
muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni ilmiy jihatdan
ta’minlash yuzasidan muhim vazifalar belgilab berilgan. Shu nuqtai nazardan Atrof
muhitni muhofaza qilish chora tadbirlarini hududlar kesimida o’rganish mavjud
2
https://in-academy.uz/index.php/si/article/download/20496/13817/18902
22

ekologik muammolarning yechimini topishda, vujudga kelishi mumkin bo’lgan
xavfli tabiiy hodisa-jarayonlarini oldini olishda muhim ahamiyatga ega.
Respublikamizda tog’-kon sanoati taraqqiy etgan va buning natijasida
ekologik vaziyat murakkablashib borayotgan Olmaliq sanoat rayonidagi konlar
Respublika iqtisodiyoti uchun eng yirik resurs manbai bo’lishi bilan birga atrof
muhitni ifloslantiruvchi ko’plab ekologik va geoekologik muammolarni yuzaga
keltiruvchi tarmoq hamdir. Shu nuqtai nazardan, mazkur hududda kon ishi
natijasida vujudga kelgan chiqindilar, ularning tabiiy muhitga ta’siri va vujudga
kelgan mahalliy geoekologik muammolarni o’rganish mazkur ishning dolzarbligini
belgilaydi.
Olmaliq tog’-kon metallurgiya kombinati Ohangaron vodiysining o’rta
qismiga to’g’ri keladi. Obyektning geografik o’rni, mavjud geoekologik
muammolari Skvorsov Yu.A. (1964), Zokirov Sh.S. (1972), Abdullayev Sh.X.
(1985), Rafiqov A.A. (1988), Mavlyanov N.G. (1989), Shukurov N.E. (1999),
Miraslanov M.M., Zokirov M.M. (2003), Amanbayeva Z.A. (2004), Nuradilov
A.N. (2004), Sharipov Sh.M. (2011, 2022), Shukurov Sh.E. (2011),
Bekmuhamedova M.X. (2017, 2023) va boshqalar tomonidan o’rganilgan.
Tadqiqotni olib borishda adabiyotlar va fond materiallari bilan ishlash, dala
tadqiqot, statistik, mantiqiy xulosalash, geografik o’xshashlik kabi metodlar va
ekologik yondashuv, zamonaviy geografik axborot tizimi (GAT), kompleks-
geografik metodlardan foydalanildi.
Ma’lumotlarga qaraganda, O’zbekiston hududida 1926-yilda geologi
V.N.Nasledov tomonidan Qoramozor tog’larida bir qancha konlarning topilishi
mamlakatda ilk ma’danli konlarning ochilishiga zamin yaratgan. Dastlab 1925-
yilda mineral xomashyoning turli xillarini qidirib topish va ularni o’rganish
ishlarini tezlashtirish maqsadida Geologiya qo’mitasining O’rta Osiyo bo’limi
tashkil qilingan.
Geologiyada mahalliy aholiga suyangan holda tog’ yo’llarini, eski g’orlarni
qadimiy konlarni yaxshi biladigan tog’lik mahalliy aholi yordamida birin-ketin
yaxshi natijalarga erishila boshlangan. Keyinchalik, 1929-yilda Samarqand
23

viloyatida Langar molibden koni ochilgan bo’lsa, oradan 5 yil o’tgach, shu konda
volfram rudalari borligi aniqlangan. Geolog D.M.Bogdanovich 1933-1934-yillarda
Angrendagi Jigariston hududida kaolin xomashyosi bo’yicha qidiruv ishlarini
amalga oshirish jarayonida ko’mir zaxirasi borligi aniqlanadi. G.S.Chekrisov
1940-yilda bu konning sanoat miqyosida xalq xo’jaligi ahamiyatiga molik
ekanligini aniqladi. Oradan 1-2 yil o’tgandan so’ng Angren ko’mir havzalarida
qurilish ishlari boshlab yuborildi. Rangli metallurgiya vazirining 1948-yil 12-
iyuldagi qarori bilan yangi qurilishi boshlangan Oltintopkan kombinatiga rahbar
bo’lib N.A.Sagaev tayinlandi. 1954-yil yangi Olmaliq mis-molibden kombinati
D.L.Vlasov rahbarligida faoliyat ko’rsata boshladi. Shu yil Qalmoqqir makoni
karyer sifatida ishlay boshladi. Qalmoqqir cho’qqisi, uning qirlari, asosan, nokerak
tog’ jinslaridan iborat bo’lib, katta qir portlatilib, asta-sekin tashlanma joyga
chiqarila boshlandi. Shunday qilib, 6 yil mobaynida qadimiy ko’hna Qalmoqqir
konining deyarli ustki qismi tekislanib, barcha keraksiz tog’ jinslari, misga,
molibdenga, qolaversa, oltin, kumushga boy ma’danli kon ochildi.
Hozirgi kunda Qalmoqqir konining o’zi yirik ruda qazib olinadigan sanoat
makoni hisoblanadi. Dastlabki rudalar, bu yerda 1956-yildan qazib olina boshlandi.
Ruda maskanlarida amalga oshirilayotgan konchilik ishi atrof muhitga o’z
ta’sirini ko’rsatadi. Birinchi galda, o’zgarishlar komponentlar miqyosida amalga
oshadi, keyinchalik geotizimlarni ham qamrab oladi. Bu geografiyaning bir
butunlik qonuniyatini yodga soladi. Tabiat komponentlarining soni ba’zi
adabiyotlarda 5 ta, ba’zilarida esa 7 ta deb berilgan. Biz Olmaliq sanoat rayonidagi
konlarning tabiat komponentlariga ta’sirini o’rganishda 5 ta deb berilgan
ma’lumotdan foydalandik.
Quyida tabiat komponentlari, jumladan atmosfera havosining zararlanishi,
tuproqning ifloslanishi, yer osti va yer usti suvlarining ta’sirga uchrashi, o’simlik
va hayovonot dunyosining zararlanishi kabilar haqida ma’lumotlar beriladi. Kon
qazib olish jarayoni rivojlangan sari uning atrof muhitga chiqaradigan chiqindilar
miqdorining ham ortishiga sabab bo’ladi. Bu esa ko’plab ekologik va geoekologik
muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa, tog’-kon sanoati rivojlangan
24

hududlarda tabiiy muhitning o’zgarishi foydali qazilmalarni ochiq usulda qazib
olish bilan bog’liq bo’lib, bunda olinayotgan tog’ jinslari yillik miqdorining 2/3
qismi metall boyitish fabrikalarida chiqindiga chiqariladi va ularning katta
qismidan deyarli foydalanilmaydi. Natijada geotizimlarning kimyoviy elementlar
bilan ifloslanishi, zararli komponentlar miqdorining belgilangan miqdoridan bir
necha marta oshib ketishi kuzatiladi.
Konchilik natijasida eng kuchli zararlanuvchi komponentlardan biri havo
hisoblanadi. Rudalarni qazib olish jarayonida havoga ko’p miqdorda chang va
gazlar ajralib chiqadi. Bundan tashqari rudalarni eritish va qayta ishlash jarayonida
atmosferaga zaxarli moddalar chiqariladi. Shu sababli ham barcha og’ir sanoat
mavjud hududlar atmosfera havosi zararlangan.
Olmaliq to’g’-kon metallurgiya kombinati tarkibida ruda yetkazib
beradigan 60 ga yaqin ruda konlari mavjud. Masalan, Qalmoqqir, Yoshlik 1,
Sariqcheku, Kauldi, Qo’rg’oshinkon, Baliqti, Urgaz kabilarni keltirib o’tish
mumkin. Rayondagi konlarning ayrimlari ochiq usulda, ayrimlari yopiq usulda
qazib olinadi. Ularning maydoni bir necha km2dan bir necha yuz m2 ga teng. Eng
yiriklar 4 tani tashkil etib, masalan, Qalmoqqir konining maydoni 7 km2, Gushsoy
alunit konining maydoni 10 km2 ga teng. O’rtachalari 7 ta bo’lib, ulardan biri
Sarichekuning maydoni 1,8 km2 ni tashkil etadi.
Dastlab, rudani qazib olish uchun qazib chiqarilgan keraksiz ruda deb
hisoblangan jinslar chiqindi sifatida chiqariladi. Tarkibida ruda mavjud bo’lgan
jinslar esa ular ajratib olingandan so’ng chiqindi sifatida ajratiladi. Natijaga yirik
kon chiqindisi uyumlari, terrikonlar vujudga keladi.
Bugungi kunda rudali xomashyo va ko’mir qazib olishning asosiy salbiy
oqibati bo’lib, relyefning texnogen shakllari deb nomlanadigan buzilgan yerlar –
karyerlar, ag’darmalar, terrikonlar va h.k. tarkib topishi hisoblanadi. Ular nafaqat
hosildor yerlarni mmuomoladan chiqaradi, balki atrof tabiiy muhitning ifloslanish
manbai bo’lib xizmat qiladi. Bunda landshaftlarning qayta tiklanmaydigan
geologik zamini buziladi. O’rta Ohangaron havzasida tog’-kon qazilov sanoati
tufayli buzilgan yerlar va chiqindilar bilan band yerlarning umumiy 149,967 km2
25

dan ortiq bo’lib, butun maydonining bir necha foizini egallashi mumkin. Ushbu
chiqindilarning umumiy miqdori 7 mln. tonnadan ortiq (Milliy ma’ruza, 2008).
Bunday yerlarning kattagina qismi ko’mir va rangli metall konlari havzalarida
joylashgan bo’lib, maydoni to’xtovsiz kengayib bormoqda. Ularning
rekultivatsiyasi kengayishiga nisbatan juda orqada va har doim ham samarali emas.
Ushbu masala X.Vaxabov (2001) tomonidan atroflicha o’rganilgan. Atrof
muhitning tog’-kon sanoati sababli zararlanishi jiddiy geoekologik muammolarni
yuzaga kelishiga olib kelgan. Mazkur hududlarda istiqomat qiluvchi aholi tarkibida
turli kasalliklarga chalinish kuzatilgan.
Konlarning atrof muhitga ta’siri yuqori darajada bo’lgan hududlarda ko’p
yillik ignabargli daraxtlardan iborat sanitariya-muhofaza mintaqalarini tashkil etish
kerak. Bundan tashqari bunday hududlarda mevali daraxt va o’simliklarni
yetishtirish xavfli bo’lishi mumkin. Hududda o’sish imkoniyatini hisobga olgan
holda “gibrit” darxtlarni ham o’stirish mumkin. Chunki ular faqat manzarali va
qurilish materiallari uchun o’stiriladi. Konlar chiqindilaridan to’liqligicha qayta
ishlab, foydalanish ham ekologik ham iqtidodiy jihatdan yaxshi samara beradi.
Rekultivatsiya ishlarini amalga oshirishda hududning geografik sharoitlari ham
inobatga olinishi kerak. 3
3
https://openidea.uz/index.php/idea/article/view/1844
26

II BOB TOG’-KON SANOATINING RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI
OMILLAR
2.1 Tog’-kon sanoatining iqtisodiy o’sishiga ta’sir etuvchi omillar
Tog’-kon sanoati rivojlanishining zamonaviy xususiyatlari, masalan,
rudadagi foydali metall miqdorining kamayishi; tog’-kon hududlarida atrof-muhit
sharoitlarining o’zgarishi, qazib olish ishlarining quruqroq yoki arktik
mintaqalarga, baland tog’li hududlarga o’tishi; mahsuldorlikning pasayishi va
ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi; O’sib borayotgan ijtimoiy va ekologik
muammolar bir vaqtning o’zida yirik xorijiy korporatsiyalardan farqli o’laroq,
mahalliy ishlab chiqarish sharoitlarini yaxshiroq bilgan holda, mavjud
texnologiyalarni bunday sharoitlarga yanada samarali moslashtira oladigan va
global konchilik qiymat zanjirlariga muvaffaqiyatli integratsiyalashgan mahalliy
milliy kompaniyalarning rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar ochadi.
So’nggi o’n yillikda bir qator rivojlanayotgan va rivojlangan
mamlakatlarda tabiiy resurslarga asoslangan kuchli iqtisodiy o’sish kuzatildi. Shu
bilan birga, ayrim rivojlanayotgan mamlakatlarning tabiiy resurslarga jiddiy
qaramligi yo’qolgani yo’q, bu esa qazib oluvchi sanoatning iqtisodiy rivojlanishga
ta’siri haqidagi xavotirlarni kuchaytirmoqda.
Xususan, ko’plab ekspertlar qazib olish qiymati zanjirida ilgari mavjud
bo’lmagan yetakchi kompaniyalar va yetkazib beruvchilar o’rtasidagi yaqin
hamkorlik natijasida ochilayotgan innovatsiyalar uchun yangi imkoniyatlarga
ishora qilmoqdalar [2]. Bu imkoniyatlar tabiiy resurslarga bo’lgan talabning o’sishi
va diversifikatsiyasi, iqtisodiyotning ushbu sektorida qo’llaniladigan yangi bilim
va texnologiyalar, shuningdek, tog’-kon sanoatiga ekologik bosimning kuchayishi
hamda atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish bo’yicha yangi innovatsion yechimlarni
izlash zarurati bilan bog’liq. Bundan tashqari, so’nggi o’n yillikda tog’-kon
sanoatida asosiy vakolatlarga e’tibor qaratadigan va mahalliy milliy kompaniyalar
tomonidan ishlab chiqilishi mumkin bo’lgan innovatsion faoliyatni o’z ichiga
olgan asosiy bo’lmagan faoliyatni autsorsing qiluvchi yirik kompaniyalarning
vertikal parchalanishining kuchayishi tendentsiyasi kuzatildi. 3].
27

Shu bilan birga, tarix shuni ko’rsatadiki, bunday imkoniyatlar abadiy
mavjud emas va ulardan o’z vaqtida foydalanish kerak. Shunday qilib, birinchi
sanoat inqilobi davrida AQShda tog’-kon sanoatining rivojlanishi mamlakatda
tog’-kon uskunalarini ishlab chiqarish sanoatining paydo bo’lishini rag’batlantirdi.
Xuddi shunday, Finlyandiyadagi tog’-kon sanoati bu mamlakatda metallurgiya
sanoati va uning mahsulotlari rivojlanishiga turtki bo’ldi. Eng so’nggi misol
Avstraliyada axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan kon sanoati
uchun juda ko’p innovatsion xizmat ko’rsatuvchi provayderlarning paydo
bo’lishidir [4]. Texnologik va bozor imkoniyatlaridan kamolotga erishgan va
unumli foydalangan tog’-kon sanoati yetkazib beruvchilari endi qiymat zanjirlarida
eng muhim bo’g’inlarni egallab olishdi. Bu shuni anglatadiki, ochilgan va yopilgan
va o’z vaqtida qo’lga kiritilishi kerak bo’lgan imkoniyatlar oynalari mavjud.
Tog’-kon sanoati Lotin Amerikasi mamlakatlari iqtisodiyotida, xususan
Peru, Chili va Braziliyada muhim o’rin tutadi, bu mamlakatlarda tegishli ravishda
YaIMning 11,7, 9,9 va 1,2%, eksportning 21, 60 va 46% ni tashkil qiladi. Unda
mos ravishda Peru ishchi kuchining 4,2 foizi, Chilining 2,9 foizi va Braziliyaning
0,52 foizi ishlaydi. Peru turli metallarni yetkazib berish bo’yicha dunyodagi
yetakchi mamlakatlardan biri hisoblanadi. Bu mamlakat kumush qazib olish
bo yicha dunyoda 2-o rin, mis va rux qazib olish bo yicha 3-o rin, qalay,ʻ ʻ ʻ ʻ
qo rg oshin va molibden bo yicha 4-o rinda turadi [5].
ʻ ʻ ʻ ʻ
Chili mis qazib olishga ko’proq e’tibor qaratgan bo’lib, jahon mis ishlab
chiqarish bozorining 30 foizini egallaydi. Braziliyaning tog’-kon sanoati asosan
temir rudasiga e’tibor qaratadi, shuningdek, katta miqdorda niobiy, vermikulit,
asbest, tantal va boksit ishlab chiqaradi. Peruda chet el kapitali tog’-kon sanoatida,
ayniqsa, mis va rux qazib olishda ustunlik qiladi. Chilida asosiy ishtirokchi
CODELCO davlat kompaniyasi (mamlakatdagi mis ishlab chiqarishning 31% dan
ortig’ini tashkil qiladi). Braziliyada temir javhari sotishning 74% davlat
kompaniyasi Vale qo’lida to’plangan, mis va nikel qazib olish asosan ikkita xorijiy
va ikkita milliy kompaniya tomonidan amalga oshiriladi.
28

Tog’-kon sanoati rivojlangan mamlakatlar bir qator jiddiy muammolarga
duch kelishadi, ulardan to’rttasi e’tiborga loyiqdir:
 rudadagi foydali metall miqdorining pasayishi (ruda sifati);
 tog’-kon uchastkalarida atrof-muhit sharoitlarining o’zgarishi;
 mahsuldorlikning pasayishi va xarajatlarning oshishi;
 tobora kuchayib borayotgan ijtimoiy va ekologik muammolar.
Shunday qilib, Chilida qazib olingan mis rudalarida foydali metall miqdori
2010-2017 yillarda kamaydi. 0,95 dan 0,7% gacha. Peruda, faqat 2015 yilda
Altamina konida ruda tarkibidagi metall miqdori 1,6% dan 0,8% gacha kamaydi va
istiqbollar bundan ham yomonroq [6]. Peru rudasi darajasi 2025 yilga kelib, global
o’rtacha 21 foizga nisbatan yana 19 foizga kamayishi kutilmoqda.
Braziliya, Chili va Peruda, shuningdek, boshqa ko’plab mamlakatlarda eng
yaxshi konlar allaqachon o’zlashtirilgan. Oxirgi yigirma yil davomida mineral
resurslarga bo’lgan talab tog’-kon sanoati korxonalarini turli, odatda qiyinroq
konchilik sharoitlariga ega bo’lgan yangi hududlarda yangi konlarni izlashga
majbur qildi. Shunday qilib, Peruda "toza" konlarning tugashi bilan kompaniyalar
mishyak va oltingugurt aralashmalari yuqori bo’lgan mis, kumush va oltin
konlarini o’zlashtirishga o’tishga majbur.
Bundan tashqari, Peru va Chilida ishlab chiqarish balandroq va ingichka
konlarga o’tmoqda. Shunday qilib, Peruda La Rinconada oltin koni dengiz sathidan
5100 m balandlikda joylashgan va dunyodagi eng baland hisoblanadi. Xuddi
shunday sharoitlar Chilida ham mavjud. Mavjud an’anaviy uskunalar va
texnologik echimlar bunday sharoitlarda etarli darajada samarali emas va maxsus
moslashishni yoki tubdan yangilariga almashtirishni talab qiladi. Shunga o’xshab,
Braziliyada ishlab chiqarish rudani qazib olish uchun qiyinroq geologik sharoitga
ega bo’lgan chuqurroq konlarga o’tmoqda.
Tog’-kon sanoatida mehnat unumdorligining pasayishi qisman qayd etilgan
muammolar bilan bog’liq. Peruda 2005 yildan beri mehnat unumdorligi 30 foizga,
Chilida esa 24 foizga kamaydi. Braziliya kompaniyalari, ayniqsa Vale, talabning
pasayishi va mavjud suv va energiya resurslarining tanqisligi bilan bog’liq
29

xarajatlarning oshishi sharoitida unumdorlik muammolariga duch kelmoqda.
Chilida 2005 yildan 2015 yilgacha ishlab chiqarish xarajatlari oshdi. 111% ga
yuqori suv ta’minoti xarajatlari tufayli.
Nihoyat, shuni ta’kidlash kerakki, ijtimoiy va ekologik muammolar tog’-
kon sanoati korxonalari uchun ham dolzarb muammolarga aylandi. Shunday qilib,
Chilida so’nggi loyihalarning 30% dan ortig’i mahalliy ma’muriyatlar bilan
ziddiyatlar va atrof-muhit muammolari tufayli qoldirildi. Peruda 2012 yildan 2014
yilgacha 140 ta ekologik va ijtimoiy mojarolar qayd etilgan va amalga
oshirilmagan investitsiyalar hajmi 20 milliard dollardan ortiqni tashkil etgan [7].
Mahalliy aholi o’z yashash joylari xavfsizligi, atrof-muhitning degradatsiyasi va
tabiiy resurslarni o’zlashtirish natijasida olingan boyliklar adolatsiz
taqsimlanayotganidan tobora ko’proq tashvishlanmoqda. Davlat bunga javoban
atrof-muhitni muhofaza qilish qoidalarini kuchaytiradi va qarorlar qabul qilishda
mahalliy hokimiyatlarning ko’proq ishtirok etishini talab qiladi.
Ma’lumki, kon sanoati xavfli chiqindilar, kimyoviy moddalar va og’ir
metallarni ishlab chiqaradi, ular kon ishchilari va uning atrofidagi jamoalar uchun
zaharli bo’lishi mumkin. Tog’-kon sanoatida qazib olingan jinslar massasining atigi
1% foydali metallar, mis yoki temir rudalari, qolgan qismi esa utilizatsiya qilinishi
kerak bo’lgan chiqindilardir. Shunday qilib, Chilida butun mamlakat bo’ylab sobiq
egalari tomonidan tashlab ketilgan va atrofdagi aholi uchun jiddiy xavf
tug’diradigan 600 ga yaqin chiqindi jinslar chiqindilari mavjud [8].
Shuni ta’kidlash kerakki, tog’-kon sanoatida innovatsiyalarni
rag’batlantirish nafaqat talabning oshishi va borish qiyin bo’lgan hududlarga o’tish,
balki yuqori sifatli resurslar va zaxiralarning nisbatan kamayishi bilan ham bog’liq.
Bundan tashqari, yirik va kichik kompaniyalar o’rtasidagi qiymat zanjirlari
doirasidagi munosabatlar, bunday zanjirlarni boshqarishning ustun shakllariga
qarab, innovatsion jarayonni ham rag’batlantirishi, ham to’sqinlik qilishi mumkin.
Ma’lumki, qazib oluvchi global qiymat zanjirlarida etakchi kompaniyalar va
ularning yetkazib beruvchilari o’rtasida bitimlar tuzish jarayonida ishtirok etuvchi
axborotning murakkabligi va hajmi, ishlab chiqarishdagi masshtab
30

tejamkorligining ulkan ta’siri tufayli boshqaruvning ierarxik shakllari ustunlik
qiladi, bu esa nosimmetriklikka olib keladi. qazib olish qiymati zanjirlarida turli
kompaniyalar o’rtasidagi kuchlar muvozanatida.
Tog’-kon sanoatida ikkita bir xil konlarni topish mumkin emas, shuning
uchun har bir alohida holat alohida, individual komponentlar to’plamini va
texnologik echimlarni talab qiladi. Bu holatlar rivojlanayotgan mamlakatlarning
milliy mahalliy yetkazib beruvchilari va ularning texnologik yechimlarini
rivojlantirish uchun imkoniyatlar yaratadi.
Shunday qilib, Janubiy Afrikada tarkibida aralashmalar ko’p bo’lgan
sifatsiz ko’mirlarning ustunligi ko’mirni tozalash va boyitish sohasida ilg’or
texnologiyalarni ishlab chiqishga olib keldi. AQShda qazib olinadigan rudaning
foydali tarkibini kamaytirish sharoitida ochiq konlarda qazib olish texnologiyalari
ishlab chiqilgan. Hozirgi vaqtda Chilida mis rudasini qazib olishda
biotexnologiyalar qo’llaniladi - konlarini an’anaviy usullar bilan qazib
bo’lmaydigan kambag’al rudalardan metall olish imkonini beruvchi maxsus
bakteriyalar.
Tog’-kon sanoati va foydali qazilmalarni qazib olish sanoatining
rivojlanishiga muhandislik subpudratchilari, shuningdek, tog’-kon uskunalarini
ishlab chiqaruvchilar va etkazib beruvchilar tobora ko’proq ta’sir ko’rsatmoqda.
Rivojlanayotgan mamlakatlardagi mahalliy muhandislik subpudratchilari odatda
etakchi tog’-kon kompaniyalariga qaraganda ancha kichikroq bo’lib, o’z faoliyatini
aniq texnologik sohalarda, masalan, elektr jihozlarini o’rnatish, ishlab chiqarish
maydonchalarini suvdan boshqarish va hokazolarda faol jamlaydi. Ularning yirik
tog’-kon kompaniyalari bilan munosabatlari ierarxik va kamdan-kam hollarda teng
huquqlilar dialogiga ega, chunki muzokaralar imkoniyatlari juda zaif va
cheklangan.
Tog’-kon sanoati rivojlanishining zamonaviy xususiyatlari mahalliy milliy
kompaniyalarning rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar ochadi, ular yirik xorijiy
korporatsiyalardan farqli o’laroq, mahalliy tog’-kon sharoitlarini yaxshiroq bilgan
holda, mavjud texnologiyalarni bunday sharoitlarga samaraliroq moslashtira
31

oladilar va muvaffaqiyatli integratsiyalashadilar. konchilik global qiymat
zanjirlariga. Maqolada mamlakatlarning tog’-kon sanoatiga bog’liqlik indeksi,
shuningdek, yetakchi Lotin Amerikasi mamlakatlaridagi yetakchi tog’-kon
kompaniyalari va tog’-kon ta’minoti kompaniyalari faoliyati tahlili keltirilgan.
Tadqiqot shuni ko’rsatdiki, yirik yetakchi tog’-kon kompaniyalari rivojlanayotgan
mamlakatlardagi mahalliy milliy yetkazib beruvchilar bilan mustahkam aloqalar
o’rnatish va qo’shma innovatsiyalarni amalga oshirishni istamaydi.
Rivojlanayotgan mamlakatlardagi xorijiy tog’-kon korporatsiyalari va
kompaniyalari o’rtasidagi aloqalar va aloqalar asosan norasmiy va doimiy asosda
yuzaga keladi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda milliy kompaniyalar o’rtasida
innovatsiyalarni rag’batlantirish etakchi yirik xorijiy korporatsiyalar bilan o’zaro
munosabatlardan emas, balki aniq mahalliy sharoitlarda tabiiy resurslarni qazib
olishning o’ziga xos xususiyatlari bilan bog’liq o’zlarining innovatsion
echimlaridan kelib chiqadi. 4

2.2 Yangi texnologiyalar va ularning tog’-kon sanoatidagi roli
Jahon tog’-kon sanoati zamonaviy iqtisodiyotning muhim tarkibiy
qismlaridan biri bo’lib, butun dunyo bo’ylab sanoat va energetika sohalarini
xomashyo bilan ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Tog’-kon sanoati faqatgina
iqtisodiy jihatdan ahamiyatga ega bo’lib qolmasdan, balki ijtimoiy va ekologik
jihatdan ham katta ta’sirga ega. Bu soha global miqyosda mamlakatlarning
iqtisodiy rivojlanishiga katta hissa qo’shadi va ko’plab mamlakatlarning eksport
daromadlarida muhim o’rin tutadi.
So’nggi yillarda yangi texnologiyalar tog’-kon sanoatida katta o’zgarishlar
sodir etmoqda. Raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish, sun’iy intellekt va
boshqa innovatsiyalar ushbu sohada ishlab chiqarish jarayonlarini samaradorligini
oshirish va xavfsizlikni yaxshilash imkonini bermoqda. Yangi texnologiyalar tog’-
kon sanoatida unumdorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish va ekologik ta’sirni
kamaytirish bo’yicha katta imkoniyatlarga ega.
4
https://mining-media.ru/ru/article/newtech/15878-gornaya-promyshlennost-innovatsii-i-ekonomicheskij-rost-
opyt-razvivayushchikhsya-stran
32

2023-yil aprel oyi oxirida Reksoft konchilik yechimlari bo’limi tahlilchilari
tog’-kon sanoati sohasida faoliyat yurituvchi Rossiya korxonalarini raqamlashtirish
zarurligi haqidagi so’rov natijalarini taqdim etdilar. So’rovda sanoat
korxonalarining 138 nafar axborot texnologiyalari va biznes bo’linmalari rahbarlari
ishtirok etdi. Tadqiqot shuni ko’rsatdiki, kon sanoati korxonalarining aksariyati
ishlab chiqarishda raqamli texnologiyalardan to’liq foydalanishdan uzoqdir:
respondentlarning 27 foizi raqamlashtirishning dastlabki bosqichida ekanligini va
33 foizi hozirda faqat asosiy jarayonlarni raqamlashtirish bilan qamrab olishini
ta’kidladi. Biroq, texnologiyadan to’liq miqyosda foydalanishga qiziqish katta:
korxonalarning 31 foizi raqamli strategiyasini shakllantirish bosqichida.
Shubhasiz, tog’-kon sanoati raqamlashtirishda banklar yoki aloqa
operatorlari kabi ajoyib natijalarni ko’rsatmaydi. Ammo bu erda gap konchilarning
umuman konservatizmida emas, balki sanoatning murakkabligida. Biznes-
jarayonlarning ulkan majmuasi, murakkab ishlab chiqarish maydonchalarini
boshqarish zarurati va sohaning o’ziga xos xususiyatlari ko’plab to’siqlarni keltirib
chiqaradi, ularni engib o’tish qiyin vazifaga aylanadi, shu jumladan raqamli
loyihalar uchun investitsiya byudjetlarini himoya qilish bosqichida.
Tog’-kon va qayta ishlash ishlab chiqarish, ayniqsa, murakkab tashkil etish
bilan tavsiflanadi. Va bu nafaqat minglab xodimlarni va ko’plab biznes
jarayonlarini va texnologik operatsiyalarni qo’llab-quvvatlaydigan yuzlab
jihozlarni o’z ichiga oladi. Sanoatda ishlab chiqarishning uch turi bitta kompleksga
birlashtirilgan: tog’-kon sanoatining o’zi, qayta ishlash zavodi va qayta ishlash
zavodi (masalan, metallurgiya zavodi).
Ushbu majmua tarkibiga kiruvchi korxonalarning biznes jarayonlari bir-biri
bilan chambarchas bog’langan. Shu sababli, raqamli vositalarni hatto alohida
korxonalarda ham joriy etish ishlab chiqarish va iqtisodiy ko’rsatkichlarni
yaxshilashi mumkin.
Tog’-kon sanoatida tog’-kon va rudani qayta ishlash jarayonini
optimallashtirishning kompleks yondashuvidir. U amalga oshirilgan joyda
konchilik korxonasining barcha bo’limlari, geologlar, kon muhandislari,
33

metallurglar va boshqa ko’plab mutaxassislar hamkorlikda ishlaydi. Bu geologik
sharoit va ruda sifatidan tortib tog’-kon va boyitish jarayonlarini tashkil etishgacha
bo’lgan turli omillarni hisobga olish va buning natijasida korxona faoliyatini
optimallashtirish va uning maksimal samaradorligiga erishish imkonini beradi.
Tog’-kon ishlab chiqarishning barcha bosqichlarida biznes jarayonlari
o’rtasidagi aloqani ta’minlash, shuningdek, texnologik operatsiyalarni bajarishni
optimallashtirish uchun xom ashyoni qazib olish va qayta ishlash jarayonlarini
muvofiqlashtirishdir. Nihoyat, texnologiyaning yana bir roli ishlab chiqarish
jarayonlarida ham, korxona miqyosida boshqaruvda ham foydalaniladigan
ma’lumotlarning oxirigacha oqimini ta’minlashdan iborat. 5
2.3. Jahon bozorida tog’-kon sanoatining rivojlanish tendensiyalari
Texnologiya hayot tarzimizni shiddat bilan o’zgartirayotgan dunyoda tog’-
kon sanoati ortib borayotgan xarajatlar va unumdorlikdagi to’siqlar bilan
kurashmoqda. Inflyatsiya o’sib borayotgan bir paytda, tog’-kon magnatlari
xarajatlarning o’zgarishini oldini olish va foydani ko’paytirish uchun yangi
strategiyalarni izlashga majbur bo’ladilar. Shu bilan birga, geosiyosiy turbulentlik -
Ukrainadagi tartibsizliklar va ta’minot zanjiridagi doimiy to’siqlar bilan birgalikda
sanoat lavhasida ko’proq murakkabliklar paydo bo’ladi.
Ko’pchilik konchilikning atrof-muhitga ta’siri haqida o’ylashganda, ular
odatda suv va havo ifloslanishi, chiqindilar to’g’onlarining qulashi kabi halokatli
hodisalar yoki global isishda ko’mir qazib olishning roli haqida o’ylashadi. Biroq,
mis, nikel va kobalt kabi metallarni qazib olish muhim ahamiyat kasb etmoqda,
chunki biz zudlik bilan po’lat, tsement va alyuminiy kabi boshqa fundamental
tarmoqlardan chiqindilarni kamaytirish yo’llarini qidirmoqdamiz.
Jahon bankining prognozlariga ko’ra, 2050 yilga kelib, Parij iqlim
kelishuvi maqsadlariga erishish uchun zarur bo’lgan toza energiya texnologiyalari
uchun zarur bo’lgan metallar va minerallarga talab qariyb 500 foizga oshadi. Tog’-
kon faoliyatidagi bu o’sish tabiat va biologik xilma-xillik uchun katta xavf
tug’diradi. Misol uchun, Re: Wild tabiatni muhofaza qilish guruhi yaqinda
5
https://controleng.ru/otraslevye-resheniya/gornaya-promy-shlennost/innovacii-dlya-gornoj/
34

Afrikadagi yirik maymunlarning uchdan biridan ko’prog’i yashil texnologiyalar
uchun muhim minerallarga bo’lgan talab ortib borayotganligi sababli xavf ostida
ekanligini ta’kidladi.
Tog’-kon sanoati ham iqlim o’zgarishi ta’siriga ko’proq moyil bo’lib
bormoqda, jumladan toshqinlar, issiqlik to’lqinlari, qurg’oqchilik va suv resurslari
uchun raqobatning kuchayishi. McKinsey tadqiqoti shuni ko’rsatadiki, mis, oltin,
temir rudasi va rux kabi metallar ishlab chiqarishning 30% dan 50% gacha bo’lgan
qismi suv tanqisligiga duchor bo’lgan mintaqalarda sodir bo’ladi va vaziyat yanada
yomonlashishi kutilmoqda. Masalan, Chilida mis ishlab chiqarishning 80% 2040
yilga borib 100% gacha ko’tarilishi prognozlariga ko’ra, haddan tashqari suv ta’siri
ostida bo’lgan hududlarda amalga oshirilmoqda. xuddi shu yil.
Sanoat, shuningdek, Braziliyadan Germaniyaga suv tanqisligi sababli
operatsion to’xtab qoldi, bu esa katta moliyaviy yo’qotishlarga olib keldi. Ishlab
chiqarish aktivlarining barqarorligini oshirish uchun tog’-kon ishlarida suvdan
foydalanishni kamaytirish muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, sektor haddan
tashqari issiqlik va dengiz sathining ko’tarilishi kabi iqlimning boshqa ta’sirini
ko’rib chiqishi kerak.
Tog’-kon va metallar sohasida xavf va imkoniyatlarning o’yin maydonini
ko’rib chiqsak, biz noaniq, doimiy rivojlanayotgan dunyo diqqat markazida
ustuvorliklarning ajoyib o’zaro ta’sirini topamiz. Ko’proq xilma-xillik, tenglik va
inklyuziya, shuningdek, mas’uliyatli konlarni yopish strategiyalari yangi qo’shiqlar
bo’lmasligi mumkin, ammo ular to’g’ri ijro etilishini talab qiladi.
Shunisi e’tiborga loyiqki, landshafti o’zgarib bormoqda va tog’-kon sanoati
o’yinchilaridan nafaqat jonglyorlik qilish, balki kengroq muammolar to’plamini
o’zlashtirishni talab qilmoqda. Tez o’zgaruvchan iqlimimiz tufayli suvni tejash va
biologik xilma-xillik bosqichida ko’tarilgan yulduzdir. Manfaatdor tomonlar
issiqlikni kuchaytirayotganda, qat’iy hisobot yashil yuvish haqidagi da’volarni
chetlab o’tish va bozorda o’z o’rnini yaratishda muhim rol o’ynaydi.
Joriy yilda geosiyosiy omillar asosiy o’rinni egalladi, ular jahon
miqyosidagi mojarolar va resurs millatchiligiga sabab bo’ldi. Ushbu
35

rivojlanayotgan ritm tog’-kon maestrolaridan geosiyosiy harakatlarning strategik
xoreografiyasiga ta’sirini chuqurroq o’rganishni talab qiladi. Rossiyaning yaqinda
Ukrainaga bostirib kirishi va energiya va sanoat tovarlari bozorlariga ta’sirini
ko’rib chiqing.
Bunday geosiyosiy konda harakatlanish tog’-kon va metall kompaniyalari
uchun juda qiyin ish bo’ladi, ayniqsa bu elementlarning asosiy ulushi ularning
ta’sir doirasidan tashqarida bo’lsa. Biroq, kumush astarni hukumatlar bilan
aloqalarni mustahkamlash, manfaatdor tomonlar hamkorligini rivojlantirish va
hukumat imtiyozlari va qo’shma investitsiyalarni o’rganishda topish mumkin.
Konchilar o’z kun tartibiga nol intilishlarini qalam bilan kiritar ekan, bu
maqsadga erishish yo’l xaritasi ko’pincha tuman bilan qoplangan. Emissiyalar
haqida hisobot berish va tez karbonsizlanish rejasini amalga oshirishning
dolzarbligi iqlim o’zgarishi xavfini yumshatishga e’tiborni kuchaytirish uchun
zamin yaratadi. Eng muhimi, operatsiyalarni to’xtatib qo’yishi mumkin bo’lgan
o’rmon yong’inlari va suv toshqini kabi iqlim o’zgarishidan kelib chiqadigan
jiddiy tahdidlarga qarshi kurashish uchun yanada birgalikda harakat qilish kerak.
Bundan tashqari, tog’-kon sanoatining issiqxona gazlari emissiyasi
bo’yicha katta izi hisobga olinsa, qayta tiklanadigan energiya manbalariga
monumental sarmoya kiritish va energiyani har tomonlama rejalashtirish muqarrar.
Albatta, energiya almashinuvi arqon bilan yurishdir, lekin to’g’ri muvozanat bilan
u o’zgaruvchan vaqtlarda global energiya ta’minoti barqarorligini mustahkamlashi
mumkin.
Inflyatsiya mayatnikining tebranishi va iste’dod xarajatlari keskin oshib
borishi bilan konchilik xarajatlari oshib bormoqda, bu muqarrar ravishda
kengayish ambitsiyalarini susaytiradi. Sanoat maestrosi Mitchell yaxshilangan
modellashtirish va raqamli egizaklar dueti ishlab chiqarishda katta sakrashlarni
ochishi mumkinligini ta’kidlab, umidvor notalarni aytadi. Kompaniyalar
xarajatlarni boshqarishni uzoq muddatli qiymat va qisqa muddatli daromadlar bilan
uyg’unlashtirish orqali barqaror xarajatlarni kamaytirish strategiyalarini ishlab
chiqishlari mumkin.
36

Ushbu to’siqlarga qaramay, sanoatning sahna ortidagi shovqini optimistik
bo’lib qolmoqda. Agar tovarga bo’lgan talab va narxlar qulay siyosat muhiti va
jismoniy infratuzilmadagi to’siqlarni bartaraf etish bilan bir qatorda o’z joyida
tursa, sezilarli qaytish ufqda bo’lishi mumkin
Yangi texnologiyalarni o’zlashtirishda an’anaviy ravishda sekinlashgan
tog’-kon sanoati hozirda texnologiyani o’zlashtirish orqali oltinni qo’lga kiritish
uchun keng imkoniyat ostonasida turibdi. Elektr transport vositalari bozori oldinga
siljib borar ekan, litiy, mis, nikel, marganets va kobalt kabi tovarlar diqqat
markazida. Ushbu doimiy talab tog’-kon sanoatini resurslarni optimal qazib olish
uchun raqamlashtirish eshiklarini yanada ochishga undamoqda.
Tog’-kon korporatsiyalari yuqori xarajat, mahsuldorlik va xavfsizlik
yutuqlariga erishmoqdalar, jumladan, dronlar, masofaviy boshqaruv markazlari va
avtonom yuk mashinalari. Biroq, sanoat cha-cha-chas rivojlanib borar ekan,
daromadlarni oshirish va konchilarga mahsuldorlik kabi eng qiyin muammolarni
hal qilish imkonini berish uchun qiymat zanjiri bo’ylab yanada yaxlit strategiya
talab qilinadi.
To’lqinli tog’-kon olamida, bir vaqtlar shlyapalar, nayzalar va shovqin-
suronli mashinalar bilan ajralib turadigan hududda raqamli tong ochilmoqda.
Innovatsiyalar to’lqini insoniyat sivilizatsiyasining eng qadimgi sohalaridan
birining konturini shakllantirib, sektorni inqilobga undamoqda. Yangi kvilingning
zarbasi bilan biz bir vaqtlar an’anaviy bo’lgan sanoatda amalga oshirilayotgan
chuqur paradigma o’zgarishini o’rganamiz: tog’-kon sanoatining raqamli
transformatsiyasi.
Bizning hikoyamizning fonida nekbinlik; tovarlarning yuqori bahosi,
biznesning o’sish tendentsiyasi va o’sib borayotgan pul zaxiralari konchilarda
yangi ishonch hissini uyg’otdi. Ularning ko’zlari kelajakka qaratiladi, istiqbolli
odamlar qulay sharoitlarni tan oladilar, so’nggi yutuqlarni ertangi kunga sarmoya
kiritishga tayyorlar. Ularning izlanishlari – ijtimoiy va boshqaruv (ESG)
majburiyatlarini bajarish bilan birga o’sishni muhandislik qilish, ishlab chiqarish
37

xarajatlarini sozlash, ishchilar xavfsizligini yaxshilash va atrof-muhit bilan
uyg’unlashtirish.
Ushbu o’zgarishlar haqidagi ertakning markazida bizning zamonaviy
davrimizning sirli egizaklari yotadi: Sun’iy intellekt va narsalar Interneti. O’z
rollarini ijro etib, ular yangi imkoniyatlarning ssenariy mualliflariga, bashoratli
texnik xizmat ko’rsatish, raqamli egizaklar va robototexnika dirijyorlariga
aylanishdi. Bularning barchasi tezkor operatsiyalarning yangi voqeligini asoslab
beradi, bu konchilarga ishlab chiqarishni maestro kabi chaqqonlik bilan sozlash
imkonini beradi va tovarlar narxining o’zgarishiga mos keladi.
Ammo kelajak sari yo’l oddiy to’siqlar bilan emas, balki yechimlar urug’ini
o’z ichiga olgan qiyinchiliklardan iborat. Bunday imkoniyatlardan biri mavjud
texnologik investitsiyalardan yanada boyroq foydalanishdadir. Kattaroq qiymatga
ega bo’lgan o’zgarishlarni qabul qilish orqali yanada qimmatli xazinani topish
mumkin. Ushbu sayohatning muhim qismi tashkiliy muvofiqlashtirish va
hamkorlikni yaxshilash va aniqlangan ma’lumotlar strategiyasini ishlab chiqish,
konchilarni operatsion takomillashtirishga yo’naltiruvchi kompasdir.
Bugungi kunda ma’lumotlar konlariga nazar tashlab, konchilar uni oltin
yoki qimmatbaho toshlar bilan emas, balki ma’lumotlar bilan boyitmoqdalar.
Shunday qilib, texnologik kelajakka sho’ng’ishdan oldin, sanoat to’xtatib turishi va
maqbul qaror qabul qilish uchun mavjud ma’lumotlar aktivlaridan qanday
foydalanishni o’ylab ko’rishi kerak. Avtomatlashtirilgan vositalar, bulutli saqlash
va ma’lumotlar konvergentsiyasi ushbu bobning asosiy belgilari bo’lib, boy
ma’lumotlar konlaridan mazmunli tushunchalarni olish qobiliyatini va’da qiladi,
bu esa uni yanada qulayroq va yaxlit qiladi.
Raqamli transformatsiyani katta odissey sifatida tasavvur qilish jozibali
bo’lsa-da, kichikroq, bosqichma-bosqich qadamlar tez g’alaba qozonish va
umumiy taraqqiyotga sezilarli hissa qo’shishi mumkin. Bunday qadamlar
rentabellik, xavfsizlik ko’rsatkichlari, bir tonna ishlab chiqarish xarajati maqsadlari
kabi muhim ishlash ko’rsatkichlarini yaxshilashga yordam beradigan arzon
38

echimlarni taklif qilishi mumkin. Bu tishlab kattalikdagi g’alabalar katta xazinani
hosil qilish uchun to’planib qolgan tilla idishdagi yaltiroq dog’larga o’xshaydi.
Raqamlashtirishga e’tibor, shubhasiz, tog’-kon sanoatidagi ko’plab
rahbarlar uchun ustuvor vazifadir. Biroq, konchilar ushbu raqamli davrdan to’liq
ne’mat olish uchun chuqurroq o’rganishlari kerak. Ular o’zlarini olomondan ajratib
turadigan tarzda qiymat beradigan noyob qobiliyatlarni rivojlantirishlari kerak. Bu
o’zgartirishning har bir elementini qamrab olgan yaxlit sayohatni talab qiladi -
strategiyalarni qayta baholash va o’zaro faoliyat jarayonlarni tartibga solishdan
oddiy vazifalarni avtomatlashtirish va raqamli ishonchni mustahkamlashgacha.
Texnologiya yangi oltin shoshilishi bo’lgan davrda konchilar kiber
tahdidlardan ehtiyot bo’lishlari kerak. Ularning zaif tomonlarini tushunish va keng
qamrovli xavfsizlik yechimlarini amalga oshirish jismoniy konning strukturaviy
yaxlitligini ta’minlash kabi juda muhimdir. Ushbu raqamli landshaftda harakat qila
oladigan kelajakka tayyor ishchi kuchini shakllantirish ham bir xil darajada
muhimdir. Transformatsiyani diqqat bilan kuzatib borish va iste’dodlarni
rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berish orqali konchilar raqamli asrda nafaqat
omon qolishlarini, balki gullab-yashnashlarini ta’minlashlari mumkin.
Raqamli transformatsiyaning ushbu yilnomasi qanchalik hayratlanarli
bo’lsa ham, konchilik dostonining oxiri emas. Bu shunchaki kengroq hikoyaning
bobi bo’lib, sanoatning konlarning chang va changidan tortib, raqamli asrning
piksellari va ma’lumotlarigacha bo’lgan sayohati haqida gapiradi. Bugungi
konchilar nafaqat Yerdan resurslarni qazib olishmoqda, balki innovatsiyalar uchun
yangi imkoniyatlarni ham kashf qilmoqdalar. 6

6
https://www.identecsolutions.com/news/mining-industry-trends-profitability-sustainability-and-digitalisation
39

XULOSA
Jahon tog’-kon sanoati zamonaviy dunyo iqtisodiyotining ajralmas qismi
bo’lib, sanoat ishlab chiqarishi va energetika sohalarida xomashyo bilan
ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Ushbu kurs ishida tog’-kon sanoatining
rivojlanishi, joylashuvi va atrof-muhitga ta’siri bo’yicha keng qamrovli tahlil olib
borildi.
I bobda tog’-kon sanoatining tarixiy rivojlanishi va uning joylashuviga
ta’sir etuvchi omillar ko’rib chiqildi. Tog’-kon sanoati qadimdan insoniyat uchun
ahamiyatli bo’lib, har bir davrda o’ziga xos taraqqiyot bosqichlarini bosib o’tdi.
Sanoatning rivojlanishida tabiiy resurslarning mavjudligi, texnologik taraqqiyot,
iqtisodiy va siyosiy omillar katta rol o’ynadi. Olmaliq tog’-kon metallurgiya
kombinati misolida, tog’-kon sanoatining atrof-muhitga salbiy ta’siri va bu
muammolarni bartaraf etish yo’llari tahlil qilindi.
II bobda tog’-kon sanoatining iqtisodiy o’sishiga ta’sir etuvchi omillar,
yangi texnologiyalarning ushbu sohadagi roli va jahon bozorida sanoatning
rivojlanish tendensiyalari o’rganildi. Iqtisodiy o’sish uchun muhim omillar sifatida
investitsiyalar, mehnat resurslari, texnologik yangiliklar va davlat siyosati
ko’rsatildi. Yangi texnologiyalar tog’-kon sanoatida unumdorlikni oshirish,
xarajatlarni kamaytirish va ekologik ta’sirni kamaytirish imkonini beruvchi muhim
vosita ekanligi ta’kidlandi. Jahon bozorida tog’-kon sanoatining rivojlanish
tendensiyalari esa global iqtisodiy va siyosiy vaziyatlarga bog’liq ekanligi
aniqlandi.
Xulosa qilib aytganda, jahon tog’-kon sanoati murakkab va ko’p qirrali
tarmoq bo’lib, uning samarali faoliyat yuritishi va barqaror rivojlanishi ko’plab
omillarga bog’liq. Texnologik innovatsiyalar, ekologik barqarorlik va iqtisodiy
samaradorlik kabi asosiy yo’nalishlar tog’-kon sanoatining kelajakdagi
muvaffaqiyatini belgilaydi. Ushbu kurs ishi natijalari tog’-kon sanoatini yanada
rivojlantirish va uning salbiy ta’sirlarini kamaytirish bo’yicha qator tavsiyalar
ishlab chiqishga imkon berdi. Shu bilan birga, davlatlar va xususiy sektor
o’rtasidagi hamkorlikning kuchaytirilishi va zamonaviy texnologiyalarni keng
40

joriy etish orqali tog’-kon sanoati global miqyosda barqaror rivojlanishiga erishish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sanoat geografiyasi [Mato]: darslik / Egamberdiyeva U.T., -Toshkent:
“Donishmand ziyosi”, 2020. - 232 b.
2. Jahon xo’jaligi geografiyasi fanidan o’quv – uslubiy majmua Namangan
2020
3. Sanoat va qishloq xo’jalik geografiyasi Qo’qon – 2010
4. Jahon ijtimoiy-iqtisodiy geografiyasi o’quv qo’llanma Toshkent 2008
5. Сигедин В.Н. Алмалыкская жемчужина. Ташкент: Шарқ, 1995.
6. Hasanov A.S. va boshqalar. Rangli metallar metallurgiyasi. Fan, Toshkent,
2010.
7. Shukurov N., Kodirov O., Peitzsch M., Kersten M., Pen-Mouratov S.,
Steinberger Y. (2014). Coupling geochemical, mineralogical and microbiological
approaches to assess the health of contaminated soil around the Almalyk mining
and smelter complex, Uzbekistan. Science of the Total Environment 476-
477(2014) 447- 459.
8. Abdullaev O. Farg’ona vodiysi: ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlari.
Namangan 2000.
9. Ahmedov E.O’. O’zbekiston shaharlari mustaqillik yillarida. - T.:
O’zbekiston, 2003.
41

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB JAHON TOG’-KON SANOATI VA UNING RIVOJLANISHIGA
1.1 Tog’ kon sanoatining rivojlanish tаrixi…………………………………………
5
1.2 Tog’-kon sanoati tarmoqlarini joylashtirishga ta’sir etuvchi omillar……..…..
15
1.3 Tog’-kon sanoatining atrof muhitga ta’siri (Olmaliq tog’-kon metallurgiya
kombinati misolida)……………………………………………………………… 22
II BOB TOG’-KON SANOATINING RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI
OMILLAR
2.1 Tog’-kon sanoatining iqtisodiy o’sishiga ta’sir etuvchi omillar…………….…
27
2.2 Yangi texnologiyalar va ularning tog’-kon sanoatidagi roli……………….….
32
2.3. Jahon bozorida tog’-kon sanoatining rivojlanish tendensiyalari…………..…
34
XULOSA ……………………………………………………………………...… 40
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………….… 41
42

Купить