Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 2.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Сентябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

Bohodir Jalolov

Jahon yengil sanoatining rivojlanishi

Купить
MAVZU: JAHON YENGIL SANOATINING RIVOJLANISHI
REJA:
KIRISH
I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING UMUMIY KO’RINISHI
1.1 Yengil sanoat tarmoqlariga tavsif
1.2 Yengil sanoat muammolari va joylashtirish omillari
1.3 Yengil sanoat tovarlarning baho strategiyasini amalga oshirish
II   BOB   JAHON   YENGIL   SANOATINING   RIVOJLANISHIGA   TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR VA ISTIQBOLLARI
2.1 Yengil sanoat texnologiyasida ishlab chiqarish
2.2  Yengil sanoatning rivojlanish istiqbollari 
2.3   Yengil   sanoatni   mamlakat   iqtisodiyotidagi   tutgan   o’rni   va   ahamiyati:
O’zbekiston Respublikasi misolida
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
ILOVALAR  KIRISH
Bugungi   kunda   jahonda   iqtisodiy   rivojlanishning   muhim   yo’nalishlaridan
biri   sifatida   yengil   sanoat   tarmoqlarining   rivojlanishi   va   ularning   global
iqtisodiyotdagi o’rni tobora ortib bormoqda. Yengil sanoat deganda, asosan kiyim-
kechak,   poyabzal,   mato,   teri   va   boshqa   kundalik   hayotda   keng   qo’llaniladigan
mahsulotlarni   ishlab   chiqarishga   ixtisoslashgan   sanoat   tarmoqlari   tushuniladi.
Ushbu   tarmoqlar   insonlar   hayotining   sifatini   oshirishda   va   ularning   kundalik
ehtiyojlarini qondirishda muhim rol o’ynaydi.
Jahon   yengil   sanoati   —   bu   global   miqyosda   o’sib   borayotgan   va   turli   xil
mamlakatlar  iqtisodiyotida  muhim  rol  o’ynaydigan soha  hisoblanadi.  Ushbu  soha
nafaqat   iqtisodiy   o’sish   va   rivojlanishning   asosiy   omillaridan   biri,   balki   aholi
bandligini ta’minlashda ham katta ahamiyatga ega. Yengil sanoat tarkibiga kiyim-
kechak,   oyoq   kiyim,   matolar,   teri   mahsulotlari   va   boshqa   ko’plab   tovarlar   ishlab
chiqarish   kiradi.   So’nggi   yillarda   texnologik   rivojlanish   va   globalizatsiya
jarayonlari   tufayli   yengil   sanoat   sektori   katta   o’zgarishlarga   uchradi   va   bu
o’zgarishlar uni yanada dinamik va raqobatbardosh qildi.
Yengil sanoatning rivojlanishi turli mamlakatlarda iqtisodiy barqarorlik va
ijtimoiy   farovonlikni   ta’minlashga   katta   hissa   qo’shmoqda.   Xususan,
rivojlanayotgan   mamlakatlarda   yengil   sanoat   tarmoqlari   aholini   ish   bilan
ta’minlash va iqtisodiy o’sishni rag’batlantirishda muhim omil bo’lib xizmat qiladi.
Shu   sababli,   yengil   sanoatning   umumiy   ko’rinishini,   uning   muammolari   va
rivojlanish omillarini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.
Mazkur   kurs   ishida   jahondagi   yengil   sanoat   tarmoqlarining   umumiy
ko’rinishi,   ularning   muammolari   va   joylashtirish   omillari,   shuningdek,   bu
tarmoqlarda amalga oshirilayotgan baho strategiyalari tahlil qilinadi. Shuningdek,
yengil   sanoat   texnologiyasida  ishlab   chiqarish   jarayonlari,  tarmoqning  rivojlanish
istiqbollari   va   mamlakat   iqtisodiyotidagi   tutgan   o’rni   batafsil   ko’rib   chiqiladi.
O’zbekiston   Respublikasi   misolida   yengil   sanoatning   ahamiyati   va   uning   milliy
iqtisodiyotga qo’shayotgan hissasi o’rganiladi. Ushbu   kurs   ishining   obyekti   sifatida   jahon   yengil   sanoati   sektori
tanlangan.   Bu   sektorning   rivojlanish   tendensiyalari,   ishlab   chiqarish   jarayonlari,
eksport-import   ko’rsatkichlari   va   raqobatbardoshlik   omillari   tahlil   qilinadi.
Ayniqsa, asosiy ishlab chiqaruvchi davlatlar va ularning bozorlardagi pozitsiyalari
o’rganiladi.
Kurs   ishi   predmeti.   Yengil   sanoatining   turli   yo’nalishlarida   (masalan,
kiyim-kechak,   matolar,   teri   mahsulotlari)   bozor   tamoyillari   va   ishlab   chiqarish
jarayonlarini   o’rganishdir.   Shuningdek,   zamonaviy   texnologiyalar   va
innovatsiyalarning ushbu sohadagi roli ham tahlil qilinadi.
Kurs   ishi   maqsadi.   Ushbu   kurs   ishining   asosiy   maqsadi   jahon   yengil
sanoatining   rivojlanish   tendensiyalari   va   jarayonlarini   chuqur   o’rganish,   sohani
rivojlantirishga   ta’sir   etuvchi   omillarni   aniqlash   va   ularning   iqtisodiy   ta’sirini
baholashdan iborat. Shu orqali, kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini prognoz qilish
va soha samaradorligini oshirish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish ko’zda tutilgan.
Kurs ishi vazifalari.
 Nazariy   asoslarni   o’rganish:   Yengil   sanoatining   nazariy   jihatlari   va   uning
iqtisodiyotdagi rolini aniqlash.
 Statistik tahlil: Jahon yengil sanoatining asosiy ko’rsatkichlarini tahlil qilish.
 Bozor   tahlili:   Asosiy   ishlab   chiqaruvchi   mamlakatlar   va   ularning   yengil
sanoat bozoridagi o’rnini aniqlash.
 Innovatsion   rivojlanish:   Yengil   sanoatda   zamonaviy   texnologiyalar   va
innovatsiyalarning rolini o’rganish.
Yengil sanoatning rivojlanishi  va uning jahon iqtisodiyotidagi  ahamiyatini
to’liq   anglash   uchun   bu   tarmoqning   turli   jihatlarini,   texnologik   yangiliklarini   va
global   tendensiyalarni   o’rganish   zarur.   Ushbu   kurs   ishi   ana   shu   maqsadlarni
amalga oshirishga yo’naltirilgan bo’lib, yengil sanoatning bugungi kundagi holati
va kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini yoritishga xizmat qiladi. I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING UMUMIY KO’RINISHI
1.1 Yengil sanoat tarmoqlariga tavsif
Yengil   sanoat   tarkibiga   to’qimachilik,tikuvchilik,moyna,ko’n-
poyafzal,trikotaj   tarmoqlari   kiradi.Bu   tarmoqlar   mahsulotining   katta   qismi   aholi
iste’moliga   mo’ljallanadi,bir   qismi   esa   og’ir   sanoatga   kiradi   (texnika
gazlamasi,teri,charm).
Yengil sanoat qishloq xo’jaligi bilan uzviy bog’liq.Qishloq xo’jaligi yengil
sanoatga o’simlik (paxta,zig’ir,lub,jut,kanop) va hayvon (teri,moyna,jun,ipak,shox)
xom-ashyosi beradi.
Yengil   sanoatning   yetakchi   tarmog’i-to’qimachilikdir.   To’qimachilik
sanoatining barcha xil  mahsulotlari,ipdan gazlama,jundan gazlama,shoyi  va zig’ir
tola gazlama,sun’iy tola gazlama korxonalarida to’qiladi.Gazlama to’qib chiqarish
jarayoni bir qancha bosqichlardan iborat.
Xom-ashyoga   paxta   tozalash,zig’ir   tolaga   ishlov   berish,jun   yuvish
korxonalarida   dastlabki   ishlov   beriladi.So’ngra   toladan   ip   yigiriladi,ipdan   xom
gazlama to’qiladi. Xom gazlama boyaladi,unga gul bosiladi (pardozlanadi).
Bu   hamma   bosqichlarni   alohida-alohida   joylashgan   dastlabki   ishlov
berish,yigirish,to’qish,pardozlash   fabrikalarida   amalga   oshirish   mumkin.Lekin
transport harajati,yuk ortib tushurish sarflari tayyor mahsulot tannarxiga qo’shiladi.
Shunday   ekan,   to’qimachilik   ishlab   chiqarishning   bir   korxonada-kombinatda
to’planishi foydaliroq bo’ladi.
Xom-ashyoga  dastlabki   ishlov  beruvchi   korxonalar  xom-ashyo   manbasiga
yaqin   joylashtirilgani   ma’qul.Shu   sababli   paxta   tozalash   va   pillachilik   fabrikalari
xom-ashyo yetishtiriladigan rayonlarda quriladi.
To’qimachilik sanoatida ko’proq xotin-qizlar mehnat qiladi.Shuning uchun
ayollar   mehnat   resurslaridan   to’laroq   foydalanish   kerak   bo’lganligi   uchun
to’qimachilik sanoatini aholi ko’p to’plangan joylarda qurish maqsadga muvofiqdir
va og’ir sanoat rivojlangan joylarda ham. Shunday   qilib,   to’qimachilik   sanoati   korxonalarini   joylashtirishda
iste’molchilar, mehnat resurslari va xom-ashyo manbalari hisobga olinadi.
Jahonda   tabiiy   va   sun’iy   toladan   120   mlrd.   m3dan   ortiq   (2006y)   gazlama
ishlab   chiqaradi.Agar   mayda   hunarmandchilik   (mahalliy   ip   yigirish   va   mato
to’qish)ni hisobga olsak to’qimachilik hamma joyda bor.
Jahonda   yiliga     100   mlrd.m2   dan   ortiq   gazlama   to’qiladi   (2018   y).   Ya’ni
dunyo boyicha aholi jon boshiga yiliga 15-16 m2 gazlama to’qiladi.
Jahon to’qimachilik sanoatida 5ta asosiy region tarkib topgan. Bular:
1.Sharqiy Osiyo (Xitoy, Yaponiya, Koreya Respublikasi, Gonkong);
2.Janubiy Osiyo (Hindiston,Bangladesh, Pokiston);
3.MDH (Rossiya,O’zbekiston,Belorussiya);
4.Horijiy Yevropa (Italiya,Fransiya,Germaniya,Polsha);
5.AQSH.
1.1.1 – rasm.   To’qimachilik mahsulotlari ishlab chiqarish sanoati [9] 
Bularning   har   birida   ip-gazlama   va   ximiyaviy   tolalardan   gazlama   to’qish
ustun   turadi.Boshqa   tarmoqlar   (jun   gazlama,   jut,shoyi   gazlama)   kamroq ahamiyatga   ega.Yuqoridagi   regionlar   orasidagi   nisbat   keyingi   vaqtlarda   sezilarli
darajada o’zgarib bormoqda.Asrimizning 50-yillaridan boshlab jahonda ip-gazlama
va kiyim-kechak ishlab chiqarishda G’arbning iqtisodiy rivojlangan davlatlarining
roli   har   doim   kamayib   bormoqda,ko’plab   eski   to’qimachilik   rayonlari   inqirozga
yuz tutmoqda.
Masalan:   Ilgari   to’qimchilikda   jahonda   1-o’rinda   turgan   Buyuk   Britaniya
1-o’nlik   mamlakatlarining   oxiriga   tushib   qoldi.U   gazlama   eksport   qiluvchi   eng
katta mamlakatdan import qiluvchi mamlakatga aylandi.
To’qimachilik   sohasida   rivojlanayotgan   mamlakatlarning   hissasi   yanada
tezroq o’smoqda.Bu  mamlakatlarda  avvalo arzon  ishchi   kuchiga  va xom-ashyoga
asoslangan   to’qimachilik   sanoati   rivojlanmoqda.Bu   mamlakatlarda   ishlab
chiqarilayotgan   gazlamalarning   asosiy   qismi   G’arbiy   mamlakatlariga   eksport
qilinmoqda.AQSH,Yaponiya   va   G’arb   mamlakatlarida   ko’proq   rivojlanayotgan
mamlakatlardan keltirilgan arzon kiyim-kechak va trikotaj mollari sotiladi.Jahonda
ip-gazlama ishlab chiqarishda yetakchi mamlakatlar:
1.Xitoy (yiliga 14 mlrd m2).
2.MDH
3.AQSH
4.Hindiston
5.Yaponiya
To'qimachilik   sanoati   (lotincha   texere,   to'qish   uchun)   dastlab   tolalardan
gazlamalar   to'qishda   qo'llanilgan   bo'lsa,   hozir   u   to'qish,   to'qish,   kigizlash   va
boshqalar   kabi   keng   ko'lamli   boshqa   jarayonlarni   o'z  ichiga   oladi.   Shuningdek,   u
tabiiy  yoki   sintetik  tolalardan   ip  tayyorlash,   shuningdek,   matolarni   pardozlash   va
bo'yashni o'z ichiga oladi.
Tarixdan oldingi davrlarda hayvonlarning sochlari, o'simliklari va urug'lari
tolalarni   tayyorlash   uchun   ishlatilgan.   Ipak   Xitoyda   miloddan   avvalgi   2600-
yillarda   paydo   bo'lgan   va   miloddan   avvalgi   18-asr   o'rtalarida   birinchi   sintetik
tolalar   yaratilgan.   Tsellyuloza   yoki   neft-kimyodan   tayyorlangan   sintetik   tolalar,
yakka o'zi yoki boshqa sintetik va/yoki tabiiy tolalar bilan turli kombinatsiyalarda, tobora   ko'proq   qo'llanila   boshlagan   bo'lsa-da,   ular   jun,   paxta,   zig'ir   kabi   tabiiy
tolalardan tayyorlangan matolarni to'liq ushlab turolmadi. va ipak.
Ipak   ip   hosil   qilish   uchun   bir-biriga   bog'lanishi   mumkin   bo'lgan
filamentlarda   hosil   bo'lgan   yagona   tabiiy   toladir.   Boshqa   tabiiy   tolalarni   avval
tekislash, tarash orqali parallel qilish va keyin yigirish orqali uzluksiz ipga tortish
kerak.   The   shpindel   eng   qadimgi   yigiruv   asbobidir;   U   birinchi   marta   Evropada
miloddan   avvalgi   1400-yillarda   aylanuvchi   g'ildirak   ixtirosi   bilan
mexanizatsiyalangan. 17-asrning oxirlarida ixtiro qilingan aylanayotgan Jenni, bir
vaqtning   o'zida   bir   nechta   shpindellarni   boshqarishi   mumkin.   Keyin   Richard
Arkraytning   ixtirosi   tufayli   aylanuvchi   ramka   1769   yilda   va   Samuel   Crompton
tomonidan taqdimoti  xachir,  Bu  bir   ishchiga  bir   vaqtning o'zida  1,000  shpindelni
boshqarish imkonini berdi, ip-kalava ishlab chiqarish yozgi sanoatdan tegirmonga
o'tdi.
Mato yasash ham xuddi shunday tarixga ega edi. Qadim zamonlardan beri
qo'l   dastgohi   asosiy   to'quv   mashinasi   bo'lib   kelgan.   Mexanik   takomillashtirish
qadim   zamonlarda   rivoji   bilan   boshlangan   ovlash,   muqobil   burilish   iplari
bog'langan;  eramizning 13-asrida, oyoq yugurish,  bir  nechta  to'plamlar  to'plamini
boshqara   oladigan,   joriy   etildi.   ning   qo'shilishi   bilan   ramkaga   o'rnatilgan   taxta,
to'quv   yoki   to'ldiruvchi   iplarni   o'z   joyiga   qo'yadigan   "mexanizatsiyalashgan"
dastgoh   Evropada   va   butun   dunyo   bo'ylab   asl   qo'l   dastgohlari   saqlanib   qolgan
an'anaviy madaniyatlar bundan mustasno, ustun to'quv asbobiga aylandi.
Jon   Kayning   ixtirosi   samolyot   1733   yilda   to'quvchiga   mokini   to'quv
dastgohining   kengligi   bo'ylab   avtomatik   ravishda   jo'natish   imkonini   beruvchi
to'quvni   mexanizatsiyalashda   birinchi   qadam   bo'ldi.   Edmund   Kartraytni   ishlab
chiqdi   bug   'bilan   ishlaydigan   dastgoh   va   1788   yilda   Jeyms   Vatt   bilan   Angliyada
bug'   bilan   ishlaydigan   birinchi   to'qimachilik   fabrikasini   qurdi.   Bu   tegirmonlarni
suv bilan ishlaydigan mashinalarga qaramlikdan xalos qildi va ularni istalgan joyda
qurish   imkonini   berdi.   Yana   bir   muhim   rivojlanish   edi   perfokarta   1801   yilda
Frantsiyada   Jozef   Mari   Jakkard   tomonidan   ishlab   chiqilgan   tizim;   bu   naqshlarni
avtomatlashtirilgan   tarzda   to'qish   imkonini   berdi.   Yog'ochdan   yasalgan   oldingi quvvatli   dastgohlar   asta-sekin   po'lat   va   boshqa   metallardan   yasalgan   dastgohlar
bilan   almashtirildi.   O'shandan   beri   texnologik   o'zgarishlar   ularni   kattaroq,   tezroq
va yuqori darajada avtomatlashtirilgan qilishga qaratilgan.
Tabiiy   bo'yoqlar   dastlab   iplar   va   matolarga   rang   berish   uchun   ishlatilgan,
ammo   19-asrda   ko'mir   smolali   bo'yoqlarning   kashf   etilishi   va   20-asrda   sintetik
tolalarning   rivojlanishi   bilan   bo'yash   jarayonlari   yanada   murakkablashdi.   Blok
bosib chiqarish dastlab matolarni bo'yash uchun ishlatilgan (matolarni ipak ekranli
bosib   chiqarish   1800-yillarning   o'rtalarida   ishlab   chiqilgan),   ammo   tez   orada   u
rulonli   bosma   bilan   almashtirildi.   O'yilgan   mis   roliklar   birinchi   marta   1785   yilda
Angliyada   qo'llanilgan,   so'ngra   tez   yaxshilanishlar   natijasida   oltita   rangda   rolikli
chop etish imkonini berdi. Zamonaviy rolikli bosib chiqarish 180 daqiqada 16 yoki
undan ortiq rangda bosilgan 1 m dan ortiq mato ishlab chiqarishi mumkin.
Dastlabki   paytlarda   matolarni   cho'tkalash   yoki   qirqish,   matoni   to'ldirish
yoki  o'lchash  yoki  sirlangan effekt  yaratish  uchun kalendar  rulonlaridan o'tkazish
orqali   tugatilgan.   Bugungi   kunda   matolar   oldindan   qisqartirilgan,
merserizatsiyalangan   (paxta   iplari   va   gazlamalar   mustahkamligi   va   yorqinligini
yaxshilash   uchun   kaustik   eritmalar   bilan   ishlov   beriladi)   va   turli   pardozlash
jarayonlari   bilan   ishlov   beriladi,   ular,   masalan,   burmalarga   chidamliligini,
burmalarni   ushlab   turishni   va   suvga,   olovga   va   chiriyotganga   chidamliligini
oshiradi.
Maxsus   muolajalar   ishlab   chiqariladi   yuqori   samarali   tolalar,   g'ayrioddiy
kuchliligi   va   juda   yuqori   haroratga   chidamliligi   tufayli   shunday   nomlangan.
Shunday   qilib,   neylonga   o'xshash   tola   bo'lgan   Aramid   po'latdan   kuchliroq   va
Aramiddan   tayyorlangan   Kevlar   tolasi   issiqlik   va   kimyoviy   moddalarga   chidamli
o'q o'tkazmaydigan mato va kiyimlarni tayyorlash uchun ishlatiladi. Uglerod, bor,
kremniy,   alyuminiy   va   boshqa   materiallar   bilan   birlashtirilgan   boshqa   sintetik
tolalar   samolyotlarda,   kosmik   kemalarda,   kimyoviy   chidamli   filtrlar   va
membranalarda,   himoya   sport   jihozlarida   ishlatiladigan   engil,   o'ta   kuchli
strukturaviy materiallarni ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. To'qimachilik ishlab chiqarish dastlab qo'l hunarmandchiligi bo'lib, u yozgi
yigiruvchilar   va   to'quvchilar   va   mohir   hunarmandlarning   kichik   guruhlari
tomonidan   shug'ullangan.   Texnologik   taraqqiyot   bilan,   birinchi   navbatda,   Buyuk
Britaniya   va   G'arbiy   Evropa   mamlakatlarida   yirik   va   iqtisodiy   ahamiyatga   ega
bo'lgan   to'qimachilik   korxonalari   paydo   bo'ldi.   Shimoliy   Amerikadagi   ilk
ko'chmanchilar   Yangi   Angliyaga   mato   tegirmonlarini   olib   kelishgan   (Angliyada
tegirmon   boshlig'i   bo'lgan   Semyuel   Sleyter   1790   yilda   Providens,   Rod-Aylendda
yigiruv   ramkasini   xotiradan   qurgan)   va   Eli   Uitnining   ixtirosi.   paxta   tozalash
mashinasi, terilgan paxtani katta tezlikda tozalay oladigan, paxta matolariga yangi
talab yaratdi.
Buni   tijoratlashtirish   tezlashdi   Tikuv   mashinasi.   18-asr   boshlarida   bir
qancha   ixtirochilar   mato   tikadigan   mashinalar   ishlab   chiqardilar.   1830   yilda
Frantsiyada Barthelemy Thimonnier tikuv mashinasi uchun patent oldi; 1841 yilda
uning   80   ta   mashinasi   frantsuz   armiyasi   uchun   kiyim   tikish   bilan   mashg'ul
bo'lganida,   uning   fabrikasi   uning   mashinalarini   tirikchiligiga   tahdid   deb   bilgan
tikuvchilar   tomonidan   vayron   qilingan.   Taxminan   o'sha   paytda   Angliyada   Uolter
Xant   takomillashtirilgan   mashinani   o'ylab   topdi,   lekin   u   kambag'al   tikuvchilarni
ishdan   bo'shatishini   his   qilganligi   sababli   loyihadan   voz   kechdi.   1848   yilda   Elias
Xou   Huntnikiga   o'xshash   mashina   uchun   AQSh   patentini   oldi,   ammo   sud
kurashlarida   qatnashdi   va   natijada   u   g'alaba   qozondi   va   ko'plab   ishlab
chiqaruvchilarni   patentini   buzganlikda   aybladi.   Zamonaviy   tikuv   mashinasining
ixtirosi Isaak Merritt Singerga tegishli bo'lib, u osilgan qo'lni, matoni ushlab turish
uchun bosuvchi oyoqni, matoni ignaga oziqlantirish uchun g'ildirakni va qo'l tirgak
o'rniga   oyoq   teshigini   yaratdi   va   ikkalasini   ham   qoldirdi.   matoni   manevr   qilish
uchun  qo'llar   bo'sh.   Mashinani   loyihalash  va  ishlab   chiqarish  bilan  bir   qatorda,   u
reklama   kampaniyasi,   mashinalarni   bo'lib-bo'lib   sotish   va   xizmat   ko'rsatish
shartnomasini   taqdim   etish   kabi   yangiliklarni   o'z   ichiga   olgan   birinchi   yirik
maishiy texnika korxonasini yaratdi.
Shunday   qilib,   18-asrdagi   texnologik   yutuqlar   nafaqat   zamonaviy
to'qimachilik   sanoati   uchun   turtki   bo'ldi,   balki   sanoat   inqilobi   deb   nom   olgan fabrika   tizimining   yaratilishi   va   oila   va   jamiyat   hayotidagi   chuqur   o'zgarishlar
bilan ham bog'liq. O'zgarishlar bugungi kunda ham davom  etmoqda, chunki yirik
to'qimachilik korxonalari eski sanoatlashgan hududlardan arzonroq ishchi kuchi va
energiya manbalarini   va'da  qiladigan  yangi   hududlarga  ko'chib  o'tmoqda,  raqobat
esa   ishchi   kuchiga   bo'lgan   ehtiyojni   kamaytirish   va   sifatni   yaxshilash   uchun
kompyuter   tomonidan   boshqariladigan   avtomatlashtirish   kabi   davomli   texnologik
ishlanmalarga   yordam   beradi.   Shu   bilan   birga,   siyosatchilar   o'z   mamlakatlari
uchun raqobatdosh ustunliklarni ta'minlash va / yoki saqlab qolish uchun kvotalar,
tariflar   va   boshqa   iqtisodiy   to'siqlar   haqida   bahslashadilar.   Shunday   qilib,
to'qimachilik   sanoati   nafaqat   dunyo   aholisining   o'sishi   uchun   zarur   bo'lgan
mahsulotlarni   ta'minlaydi;   u   xalqaro   savdo   va   davlatlar   iqtisodiyotiga   ham   katta
ta'sir ko'rsatadi.
Zamonaviy   yengil   sanoat   sanoatdir,   bu   ommaviy   iste’mol   uchun   tovarlar
ishlab   chiqarishni   ta’minlaydi.   Inson   faoliyatining   ushbu   sohasi   mahsulot   ishlab
chiqarishning to’liq tsiklini o’z ichiga oladi. U xomashyo qazib olishdan boshlanib,
foydalanishga tayyor mahsulotlarni sotish bilan tugaydi.
To'qimachilik   korxonalari   tomonidan   yaratilgan   asosiy   ekologik
muammolar   atmosferaga   va   oqava   suvlarga   chiqadigan   zaharli   moddalardir.
Potentsial   zaharli   moddalarga   qo'shimcha   ravishda,   yoqimsiz   hidlar   ko'pincha
muammo   hisoblanadi,   ayniqsa   binoni   va   matbaa   korxonalari   turar-joy   binolari
yaqinida   joylashgan.   Ventilyatsiya   chiqindilarida   erituvchilar,   formaldegid,
uglevodorodlar,   vodorod   sulfidi   va   metall   birikmalarining   bug'lari   bo'lishi
mumkin.   Ba'zida   erituvchilar   ushlanib,   qayta   foydalanish   uchun   distillangan
bo'lishi   mumkin.   Zarrachalar   filtrlash   orqali   olib   tashlanishi   mumkin.   Skrubing
metanol   kabi   suvda   eriydigan   uchuvchi   birikmalar   uchun   samarali,   ammo   u
uglevodorodlar   chiqindilarning   ko'p   qismini   tashkil   etadigan   pigmentli   nashrda
ishlamaydi.   Yonuvchan   moddalar   yoqib   yuborilishi   mumkin,   ammo   bu   nisbatan
qimmat. Biroq,  yakuniy yechim   -  iloji  boricha emissiyasiz   bo'lgan materiallardan
foydalanish.   Bu   nafaqat   bosmaxonada   ishlatiladigan   bo'yoqlar,   bog'lovchilar   va o'zaro bog'lovchi  moddalarga, balki  matolarning formaldegid va qoldiq monomer
tarkibiga ham tegishli.
Oqava suvlarning fiksatsiya qilinmagan bo'yoqlar bilan ifloslanishi nafaqat
inson   va   hayvonlarning   sog'lig'iga   potentsial   xavf   tug'dirishi,   balki   uning   rangi
o'zgarishi   tufayli   ham   jiddiy   ekologik   muammodir.   Oddiy   bo'yashda   bo'yoqning
90%   dan   ortig'ini   fiksatsiya   qilishga   erishish   mumkin,   ammo   reaktiv   bo'yoqlar
bilan   bosib   chiqarishda   atigi   60%   yoki   undan   kam   fiksatsiya   darajasi   keng
tarqalgan.   Bu   bosilgan   matoni   yuvish   paytida   reaktiv   bo'yoqning   uchdan   bir
qismidan   ko'prog'i   chiqindi   suvga   kiradi.   Qo'shimcha   miqdorda   bo'yoqlar   oqava
suvga ekranlarni yuvish, bosma adyol va barabanlarni yuvishda kiritiladi.
Bir   qator   mamlakatlarda   oqava   suvlarning   rangsizlanishi   bo'yicha
cheklovlar o'rnatilgan, ammo qimmat oqava suvlarni tozalash tizimisiz ularga rioya
qilish   juda   qiyin.   Eritma   kamroq   ifloslantiruvchi   ta'sirga   ega   bo'yoqlardan
foydalanishda   va   bo'yoqlarni   mahkamlash   darajasini   oshiradigan   bo'yoqlar   va
sintetik   qalinlashtiruvchi   moddalarni   ishlab   chiqishda   topiladi   va   shu   bilan
yuvilishi kerak bo'lgan ortiqcha miqdorini kamaytiradi. 1
Bu sanoat ta’minlash uchun faoliyat yuritadi talab darajasi aholi tomonidan
ommaviy   ravishda   iste’mol   qilinadigan   mahsulotlarni   etkazib   berish
ko’rsatkichlari.   Tayyor   mahsulotlar   soni   aholining   ularga   bo’lgan   talabini   to’liq
qondirishi   kerak.  Yengil   sanoat   tarkibiga   kiruvchi   barcha   tarmoqlarni   3   guruhga
bo’lish   mumkin.   Ulardan   birinchisiga   xomashyo   ishlab   chiqarish   korxonalari
kiradi. Ikkinchi guruhga blankalar va yarim tayyor mahsulotlar ishlab chiqaradigan
ishlab   chiqarish   korxonalari   kiradi.   Ular   yengil   sanoat   korxonalarini   ham,
sanoatning boshqa tarmoqlarini  ham  o’z mahsulotlarini  yetkazib berish vazifasini
bajaradi. 
Uchinchi   guruhga   ishlab   chiqarish   kiradi   yakuniy   mahsulotlar.   Tovar
Rossiya   yengil   sanoati   terini   qayta   ishlash,   paxta   qazib   olish   va   yarim   tayyor
mahsulotlar   yigirish,   to’qimachilik   ishlarini   o’z   ichiga   oladi.   Yakuniy   mahsulot
ishlab   chiqarish   tarmoqlari   poyabzal,   kiyim-kechak,   gilam   va   boshqalar   ishlab
1
 https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xiv-42166/textile-goods-industry chiqarishga   ixtisoslashgan.   Ushbu   guruh   korxonalari   eng   barcha   yengil   sanoat.
Xususiyatlari    egallash  sherning  ulushi   iste’mol   tovarlari   ishlab  chiqarishda.   Ular
butun mamlakat iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko’rsatadi. 
Yengil sanoat bir qator xususiyatlarga ega. Uning xom ashyo qazib olishga
ixtisoslashgan   birinchi   guruh   ishlab   chiqarish   quvvatlari   uning   kontsentratsiya
markazlariga   yaqin   joylashgan.   Yakuniy   mahsulotni   ishlab   chiqarish   jarayonida
tsiklning alohida bosqichlari turli zavodlarda sodir bo’lishi mumkin. Bu erda to’liq
tsiklli   korxonalarni   topish   juda   kam. Tugatish   jarayonlariga  katta   e’tibor   beriladi.
Tashqi   ko’rinish   mahsulotlar   muhim   rol   o’ynaydi.   Shuning   uchun   xodimlarni
tanlashga tegishli talablar qo’yiladi (masalan, ta’mning mavjudligi). 
Ushbu   faoliyat   sohasidagi   korxonalar   odatda   kichik   hajmga   ega.   Ular
doimo   o’z   assortimentini   o’zgartirib,   dinamik   ishlaydi.   Bu   modaning   doimiy
o’zgarishi,   iste’molchilarning   afzalliklari   bilan   bog’liq.   Bu   sohalarda   asosan
ayollar   band.   Yakuniy   foydalanuvchilar   asosan   shaxslar.   Bu   xususiyatlar   ishlab
chiqarish   sikllarini   tashkil   etish   jarayonida   hisobga   olinadi.   Investitsiyalar
istiqbollari   mamlakatimiz   sarmoya   kiritish   uchun   katta   imkoniyatlarga   ega.   Bu
foydalanilmayotgan   ishlab   chiqarish   quvvatlarining   ko’pligi   bilan   bog’liq.
Sarmoyalarning   yuqori   aylanmasi   va   tez   qaytarilishi   tufayli   bunday   ishlab
chiqarishga   sarmoya   kiritish   investorlar   uchun   ham   foydalidir.   Bundan   tashqari,
taqdim   etilgan   tarmoqlar   katta   kapital   qo’yilmalarni   talab   qilmaydi.   Yiliga
ikkitadan   ortiq   to’liq   aylanma   tsikllarni   bajarish   mumkin.   Shuningdek,   u
investitsiya qilishning afzalliklari haqida gapiradi.  
Uskunani   bir   necha   oy   ichida   o’rnatish   mumkin.   Shuning   uchun   bunday
korxonalar   faoliyatning   birinchi   yilida   daromad   olishlari   mumkin.   Investorlar
o’zlarining   vaqtinchalik   bo’sh   mablag’larini   30   dan   ortiq   turli   sub-sektorlarga
investitsiya qilishlari mumkin. Ularning aksariyati juda yangi va juda istiqbolli. 
Mamlakatimizda   yengil   sanoatning   xomashyo   bazasi   yaxshi   rivojlangan.
Bu korxonalarning jun, zig’ir, kimyoviy ip va tolalar, charm va mo’ynaga bo’lgan
ehtiyojini   to’liq   qondiradi.   Xom   ashyo   qishloq   xo’jaligi   korxonalari   tomonidan ta’minlanadi,   kimyo   sanoati.   Uning   narxi   maqbuldir.   Bu   bizga   turli   toifadagi
iste’molchilar uchun hamyonbop mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini beradi. 
Investorlar uchun bir qator imkoniyatlar yaratadi. Ushbu yo’nalishda biznes
yuritish   istiqbolli.   Yengil   sanoatning   asosiy   tarmoqlari   30   dan   ortiq   turli   kichik
tarmoqlarni   o’z   ichiga   oladi.   Ular   shartli   ravishda   3   ta   asosiy   guruhga
birlashtirilgan.   Birinchisi,   to’qimachilik   sanoati.   Bu   guruh   paxta   va   zig’ir   ishlab
chiqarishni o’z ichiga oladi. Jun, trikotaj va ipakchilik tarmoqlari korxonalari ham
shular   jumlasidandir.   Bu   guruh  korxonalari   xom   ashyoni   birlamchi   qayta  ishlash,
materiallar   ishlab   chiqarishga   ixtisoslashgan   har   xil   turlari(to’quv,   to’quv
bo’lmagan). 
Ishlab   chiqarishning   ikkinchi   guruhiga   tegishli.  To qimachilik   sanoatiningʻ
gazlama   va   boshqa   materiallarini,   charm,   mo yna   va   boshqalarni   qayta   ishlashga	
ʻ
ixtisoslashgan.Ushbu turkumga turg un assortimentga ega bo lgan korxonalar ham	
ʻ ʻ
(ish   kiyimi   ishlab   chiqarish)   va   ancha   murakkab,   dinamik   tarmoqlar   (dizayner
kiyimlarini tikish) kiradi. Bu juda heterojen guruh. Uning korxonalari juda xilma-
xil va turli xil joylashish tamoyillariga ega. 
Uchinchi   guruhga   mo’yna,   charm,   poyabzal   kichik   tarmoqlari   kiradi.   Bu
sohadagi   tarmoqlar   bir-biri   bilan   yaqin   hamkorlik   qiladi.   Turar   joy   xususiyatlari
Ularning   aniq   belgilangan   hududiy   ixtisosligi   yo’q.   Deyarli   barcha   hududlarda
ushbu   guruhning   ma’lum   ishlab   chiqarishlari   mavjud.   Biroq,   to’qimachilik
sanoatida   hali   ham   korxonalarning   kontsentratsiyasining   asosiy   yo’nalishlarini
aniqlash   mumkin.   Shunday   qilib,   Tver,   Ivanovo   viloyatlari   paxta   matosidan   juda
ko’p miqdordagi  mahsulotlarni ishlab chiqaradi. Agar Markaziy iqtisodiy rayonni
hisobga   olsak,   bu   tarmoqlarning   shu   yerda   kontsentratsiyasi   haqida   xulosa
chiqarishimiz mumkin. 
DA   Ivanovo   viloyati   barcha   paxta   matolarining   55%   dan   ortig’i   ishlab
chiqariladi.   Bunday   sanoatning   sezilarli   darajada   kamroq   qismi   Moskvada   (11%)
va   Vladimir   viloyatlari   (7%).   To’g’ridan-to’g’ri   Moskvada   ushbu   mintaqadagi
barcha paxta matolarining 6% ishlab chiqariladi. Asosiy   engil   sanoat   tarmoqlari   uchun   joylashish   omillari   faoliyatning
boshqa   sohalaridan   deyarli   farq   qilmaydi.   Ular   ko’pincha   xalq   xo’jaligi
kompleksini to’ldiradi, shuningdek, mintaqalar ichidagi ehtiyojlarni qondiradi. 2
1.2. Yengil sanoat muammolari va joylashtirish omillari
Yengil   sanoat   uchun   tabiiy   xom   ashyoning   asosiy   yetkazib   beruvchisi
qishloq xo jaligi hisoblanadi. Zig’ir sanoati juda qiyin ahvolda. Yildan yilga tolaliʻ
zig’ir   ekinlari   kamaymoqda,   hosildorligi   pasaymoqda.   Zig’ir   o’sishi   notekis
taqsimlanadi. Ayni paytda sotib olingan paxta o’rniga mahalliy zig’ir yetishtirishni
tiklash masalasi hal etilmoqda.
Jun. Tabiiy junni asosan qo ylar, juda oz qismini (1,5% dan kam) echkilar	
ʻ
va   boshqalar   ishlab   chiqaradi.   Yetkazib   berilayotgan   junning   sifati   keskin
yomonlashgan, uning asosiy qismi xalqaro standartlarga javob bermaydi: 
Jami   8%   ichki   bozor   Qozog’istonda   kiyim-kechak   mahalliy   mahsulotlar
bilan   ta’minlangan   (tegishli   poyabzal   sanoatida   bu   ko’rsatkich   1%   ni   tashkil
qiladi). Va shunga qaramay - bu asosan qurolli kuchlar va politsiya uchun kiyim-
kechak va poyabzal; 
Joriy   yilning   dastlabki   oylarida   yengil   sanoatda   yana   pasayish   kuzatildi.
Qozog’iston   iqtisodiyotining   boshqa   tarmoqlariga   nisbatan   engil   sanoatda   soliq
yuki eng yuqori bo’lib qolmoqda. 
Yengil   sanoat   -   har   xil   turdagi   xom   ashyolardan   asosan   xalq   iste’moli
tovarlari ishlab chiqaradigan ixtisoslashgan tarmoqlar majmui. Yengil sanoat  xom
ashyoni   birlamchi   qayta   ishlashni   ham,   tayyor   mahsulot   ishlab   chiqarishni   ham
amalga   oshiradi.   Yengil   sanoat   korxonalari   ishlab   chiqarish,   texnik   va   maxsus
maqsadlar uchun mo ljallangan mahsulotlar ishlab chiqaradi, ular mebel, aviatsiya,	
ʻ
avtomobilsozlik, kimyo, elektrotexnika, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida,
qishloq   xo jaligi,   huquqni   muhofaza   qilish   organlari,   transport   va   sog liqni	
ʻ ʻ
saqlashda qo llaniladi. 
ʻ
Yengil   sanoatning   xususiyatlaridan   biri   bu   mablag’larni   tez   qaytarishdir.
Sanoatning texnologik xususiyatlari mahsulotlar assortimentini minimal  xarajatlar
2
 https://arxiv.uz/uz/download/referatlar/geografiya/dunyo-yengil-sanoati bilan   tez   o’zgartirish   imkonini   beradi,   bu   esa   ishlab   chiqarishning   yuqori
harakatchanligini   ta’minlaydi.  Yengil   sanoat   20   dan   ortiq   kichik   tarmoqlarni   o’z
ichiga   olgan   murakkab   sanoat   bo’lib,   ularni   uchta   asosiy   guruhga   birlashtirish
mumkin: 
1. To qimachilik,   shu   jumladan,   zig ir,   paxta,   jun,   shoyi,   trikotaj,ʻ ʻ
shuningdek,   zig ir,   junni   birlamchi   qayta   ishlash,   to qilmagan   materiallar   ishlab
ʻ ʻ
chiqarish, to r-trikotaj sanoati, kigizchilik sanoati, to qimachilik galantereya ishlab	
ʻ ʻ
chiqarishi; va boshqalar. 
2. Tikuvchilik. 
3. Teri, mo’yna, poyabzal. 
Iqtisodiy   inqiroz   davom   etishi   natijasida   eng   ko p   zarar   ko rgan   yengil	
ʻ ʻ
sanoat. So’nggi 5 yilda sanoatda mahsulot ishlab chiqarish hajmi 80 foizdan ortiq
kamaydi.   Xom   ashyo,   ayniqsa,   Rossiyada   yetishmaydigan   paxta   yetishmas   edi.
Sanoatning   o’zini-o’zi   resurslar   bilan   ta’minlashi   atigi   25%   ni   tashkil   qiladi.
Chetdan zig’ir, jun, teri xomashyosi, kimyoviy tolalar olib kelishga majburmiz.  
Sanoatning asosiy muammolari: 
- Past daraja olingan ish haqi. 2006 yil yanvar oyida ish haqining o’rtacha
rus   darajasi   4054   rublni   tashkil   etdi.   (qayta   ishlash   tarmoqlarida   o rtacha   ish	
ʻ
haqining 46%). 
-   eskirgan   uskunalardan   foydalanish.   2005   yildan   beri   sanoatda   asbob-
uskunalarning   yillik   yangilanishi   3-4%   dan   oshmadi,   iqtisodiy   rivojlangan
mamlakatlarda: 14-16%. 
- iste’mol bozorida noqonuniy olib kirilayotgan tovarlarning yuqori ulushi.
(62% dan ortiq). 
– Korxonalarning aksariyati viloyatda to’plangan. 
- ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun korxonalarning o’z mablag’larining
etishmasligi. 
Yengil sanoat korxonalarini joylashtirish omillari bir xil, ammo asosiylarini
ajratib ko’rsatish mumkin:  Xom-ashyo   omili,   ayniqsa,   birlamchi   qayta   ishlash   tarmoqlarida,   ya’ni
ommaviy chiqindilar bilan bog’liq (zig’ir somonining hosildorligi xom ashyoning
1/5   qismini,   jun   -   1/2)   yoki   ishlab   chiqarishning   moddiy   zichligi   yuqori   bo’lgan
tarmoqlarda   muhim   ahamiyatga   ega.   yuqori   (zig’ir   sanoati).   Teri   sanoatining
joylashishi butunlay go’sht sanoatiga bog’liq. 
Aholi soni, ya’ni iste’molchi  omili. Yengil sanoatning tayyor  mahsulotlari
yarim tayyor mahsulotlarga qaraganda kamroq tashiladi. Masalan, paxta matosidan
ko’ra presslangan paxta xom ashyosini yetkazib berish foydaliroq. 
Sanoatda   korxonalarning   joylashishiga   iste’molchi   omili   katta   ta’sir
ko’rsatadi.   Sanoat   mahsulotlari   hamma   joyda   iste’mol   qilinadi,   ishlab
chiqarishning ommaviyligi sanoat korxonalarining aholiga yaqinlashishiga yordam
beradi. Bundan tashqari, tayyor mahsulotlarning ko’p turlarini (trikotaj, poyabzal)
tashish   oson   emas   va   ularni   uzoq   masofalarga   tashish   xom   ashyoni   tashishdan
ko’ra qimmatroqdir. 
Mehnat   resurslari   omili,   bu   ularning   muhim   hajmi   va   malakasini
ta’minlaydi,   chunki   engil   sanoatning   barcha   tarmoqlari   ko’p   mehnat   talab   qiladi.
Tarixan   yengil   sanoatda   ayollar   mehnatidan   asosan   foydalanilgan,   shuning   uchun
hududlarda   ham   ayol,   ham   erkak   mehnatidan   foydalanish   imkoniyatlarini   (ya’ni,
og’ir   sanoat   to’plangan   hududlarda   yengil   sanoatni   rivojlantirish,   hududlarda
tegishli   ishlab   chiqarish   quvvatlarini   yaratish)   hisobga   olish   zarur.   yengil   sanoat
jamlangan joyda). 
Bo’yash va pardozlash jarayonlari katta miqdorda suv talab qiladigan mato
va   trikotaj   mahsulotlarini   ishlab   chiqarishni   joylashtirishda   men   suv   omilini
hisobga olaman.
Rossiya   yengil   sanoatining   xom   ashyo   bazasi   ancha   rivojlangan   bo’lib,   u
korxonalarning   zig’ir   tolasi,   jun,   kimyoviy   tolalar   va   iplar,   mo’yna   va   charm
xomashyosiga bo’lgan ehtiyojining katta qismini ta’minlaydi. Aholini gazlama, kiyim-kechak, poyabzal va boshqa xalq iste’mol tovarlari
bilan   ta’minlash.   Yengil   sanoat   qishloq   xo’jaligi   bilan   chambarchas   bog’liq,
ayniqsa   xom   ashyoni   birlamchi   qayta   ishlash   bosqichida.   Sanoat   juda   keng
geografiyaga   ega,   chunki   u   xom   ashyo   ishlab   chiqarish   va   iste’molchiga,
shuningdek,   mehnat   resurslariga   qaratilgan.   U   har   bir   iqtisodiy   mintaqada
namoyon bo’ladi. 
1.2.1 – rasm. Charm-poyabzal sanoati mahsulotlari [10]
Yengil   sanoat   tarmoqlarini   joylashish   xususiyatlariga   ko’ra   uch   guruhga
bo’lish mumkin: 
1. Xom ashyoga e’tibor qaratish bilan, masalan, zig’ir sanoati; 
2. Iste’molchiga yo’naltirilgan, masalan, poyabzal va kiyim-kechak; 
3.   Ikkala   omilga   ham,   masalan,   paxta,   ipak,   trikotajga   e’tibor   qaratgan
holda. 
Ishlab   chiqarish   hajmi   va   ishchilar   soni   bo’yicha   asosiy   sanoat
to’qimachilikdir. 
Yengil   sanoatning   rivojlanish   darajasi   yetarli   emas.   Bu   O rta   Osiyoʻ
respublikalaridan   (paxta   yetishtiriladigan)   xomashyo   yetkazib   berishning
qisqarganligi   bilan   bog liq;   sanoat   mahsulotlari   Rossiyaga   xorijdan   kirib	
ʻ
kelayotgan import tovarlari bilan raqobatlasha olmaydi o’tgan yillar; deyarli 40%.  Yengil   sanoat   murakkab   sanoat   bo’lib,   u   uchta   asosiy   guruhni   o’z   ichiga
oladi:   to’qimachilik,   tikuvchilik,   charm.   Yengil   sanoat   korxonalarini
joylashtirishning asosiy omillari: xom ashyo, aholi, iste’molchi, mehnat  resurslari
omili. Yengil sanoatni joylashish xususiyatlariga ko’ra xomashyoga yo’naltirilgan,
iste’molchi va ikkalasiga ham ajratish mumkin. 
Yengil   sanoat   majmuada   oxirgi   o’rinni   egallamaydi.   Bu   tarmoq   gazlama,
kiyim-kechak,   poyabzal   va   boshqalar   ishlab   chiqarishga   ixtisoslashgan   bo lib,ʻ
yengil   sanoatda   tayyor   mahsulotlardan   tashqari,   boshqa   korxonalar   uchun   yarim
tayyor   mahsulotlar,   blankalar   va   materiallar   ishlab   chiqariladi.   Misol   uchun,   bu
shinalar, po’lat arqonlar uchun yadrolar bo’lishi mumkin. 
Joylashtirish omillari 
Sanoat   vakili   bo’lgan   tarmoqlarning   joylashuvi   bo’yicha   bir   ovozdan   fikr
yo’q. Biroq, bu jarayonga ta’sir qiluvchi omillarning uchta asosiy guruhi mavjud.
xomashyo, iste’molchilar yoki mehnat resurslari kontsentratsiyasini hisobga olgan
holda   joylashtirilishi   mumkin.   Ilgari   xalq   xo’jaligining   ushbu   sohasi   korxonalari
energetika   korxonalarining   joylashuviga   juda   bog’liq   edi.   Bugungi   kunda   ushbu
resurs   mavjudligi   tufayli   bu  omil   ikkinchi   darajali   bo’lib  qoldi.   Iste’molchi   omili
xom   ashyo   ishlab   chiqaruvchi   korxonalarga   ta’sir   qiladi.   Ularning   mahsulotlari
ba’zan uzoq masofalarga yomon tashiladi. Shuning uchun bunday korxonalar xom
ashyoni qayta ishlovchi zavodlar yaqinida to’plangan. 
Shuningdek,   birlamchi   qayta   ishlash   korxonalari   paxta   yetishtirish
punktlari,   chorvachilik   fermalari   va   boshqalar   yaqinida   joylashgan   bo’lib,   bu
mahsulot tannarxini sezilarli darajada kamaytiradi va uning rentabelligini oshiradi. 
Ish   kuchi   ham   muhim   omil   korxonalarning   joylashuvi.   Bu   ishchilarning
katta   qismi   ayollardir.   Shuning   uchun   og’ir   sanoat   korxonalari   joylashgan
hududlarda   taqdim   etilgan   ixtisoslikdagi   zavodlarni   qurish   maqsadga   muvofiqdir.
Ularda   asosan   erkaklar   ishlaydi.   Bu   viloyat   mehnat   resurslaridan   imkon   qadar
samarali   foydalanish   imkonini   beradi.   To’qimachilik   ishlab   chiqarish   yengil
sanoatning   eng   yirik   tarmoqlari.   Aholi   va   boshqa   sanoat   tarmoqlari   (poyabzal,
kiyim-kechak,   oziq-ovqat   sanoati,   mashinasozlik   va   boshqalar)   uchun   gazlamalar ishlab   chiqarishga   ixtisoslashgan.   Bu   yerda   yetakchi   kichik   tarmoq   paxtachilik
hisoblanadi.   U   import   qilinadigan   tabiiy   xom   ashyoga   yo naltirilgan   (Markaziyʻ
Osiyo   mamlakatlari,   Ozarbayjon,   Misr,   Suriya).   Zig’ir   sanoati   ham   to’qimachilik
sanoatining   muhim   tarkibiy   qismidir.   Uning   tuzilishida   kattaroq   qiymat   uy-
ro’zg’or buyumlariga qaraganda texnik matolar ishlab chiqarishga ega. 
1.3 Yengil sanoat tovarlarning baho strategiyasini amalga oshirish
Marketingda   bir   necha   baho   strategiyalari   mavjud.   Yuqori   baho   yoki
“qaymog’ini   olish”   strategiyasi   –   avvalo  tovar   bahosini   ishlab   chiqarish   narxidan
ancha yuqori o’rnatib, asta-sekin uni tushirib boradi. Bu usul bilan yangi tovarlar
sotiladi   va   bozorga   kirgandan   keyin   segmentlar   guruhini   kengaytirish   maqsadida
arzonlashtirib boriladi. Yuqori baho strategiyasi  sotuvchiga tezda sarf-harajatlarni
qaytarib   olishga   yordam   beradi.   Firma   bozorda   yangi   tovarlar   taklif   qilishda
monopol   holatda   bo’lsa,   talab   takliflar   yuqori,   baland   narx   haridorlar   tomonidan
yuqori   sifatli   tovar   belgisi   deb   qabul   qilingan   vaqtlarda   bu   strategiya   o’zini
oqlaydi.
Keyinchalik bozorda o’xshash  tovarlar  – raqiblar  paydo  bo’lgandan keyin
firma o’z tovari narxini tushira boshlaydi va boshqa segmentlar uchun yangi tovar
modifikatsiyasini yarata boshlaydi. 
Tovar boshlang’ich bahosi past o’rnatilib, talab rag’batlantiriladi, raqobatda
yutib   chiqiladi,   raqiblar   tovarini   bozordan   siqib   chiqariladi.   Unda   asosiy   ulushini
egallaydi va keyin tovar narxini oshira boshlaydi. Ammo “haridorlar” bozorida bu
strategiyani   qo’llash   juda   qiyin,   faqat   to’yinmagan   “sotuvchilar”   bozorida   biror
natijaga erishish mumkin. 
Agar   tovar   harakati   qatnashchilari   o’z   tovari   bahosini   o’zgartirmaslikka
intilsa, ko’p vaqt standart narx saqlanib turadi. 
“O’zgaruvchan narxlar bozorda talab ko’paysa yoki davlat miqyosida biror
iqtisodiy   tadbir   o’tkazilsa,   shunga   mos   ravishda   tovarlar   va   xizmatlarga   yangi
baholar o’rnatishni bildiradi”. 
Diskriminatsiya   baholari   ayrim   sotuvchilarga   ma’qul   kelmagan   haridorlar
uchun,   ayniqsa   davlatlar   orasidagi   munosabatlar,   haqiqiy   siyosiy   muhit   buzilgan davrda   o’rnatiladi.   Bu   narxlar   o’ta   yuqori,   tovarni   sotib   oluvchiga   bir   necha
marotaba og’ir tushadigan qilib o’rnatiladi. 
Yagona   narx   strategiyasi   yoki   hamma   iste’molchilar   uchun   bir   xil   baho
o’rnatish strategiyasi tovarlarni namunalari bo’yicha kataloglar va aloqa bo’limlari
orqali sotishda ishlatiladi. 
Qayishqoq   baholar   haridorlarning   imkoniyatlariga   qarab   va   savdolashish
qobiliyatlari   asosida   o’rnatiladi.   Bu   narxlar   yakka   tartibda   shartnomalar   tuzishda
ishlatiladi. 
Tovar   narxi   va  sifati  orasidagi   bog’liqlik  – bu  tamoyil   bo’lib  unga  asosan
iste’molchilar yuqori bahoning manbai yaxshi sifat, aksincha pats narxli mahsulot
sifatsiz   deb   qarashini   anglatadi.   Demak,   bozorda   tovar   narxining   shakllanishiga
juda   ko’p   omillar   ta’sir   ko’rsatadi,   ularning   barchasini   tovar   narxini   belgilashda
o’ziga   xos   holatlada   hisobga   olish   tavsiya   etiladi.   Firma   baho   strategiyalarini   bir
nechasini   muvofiqlashtirib,   bozorning   aniq   kon’yunkturasi   va   umumiy   marketing
vazifalariga asoslangan ravishda qo’llaydi. 
Mahsulotning yuk sifatida ishlab chiqarish jarayonidan iste’molchiga yetib
kelishigacha   –   tashish,   saqlash   va   qo’shimcha   ishlarni   bajarish   bilan   bog’liq
bo’lgan   jarayon   tovar   harakati   deyiladi.   Tovar   harakatini   rejalashtirishda
korxonalar   tanlagan   tovar   sotish   uslublariga   asoslaniladi.   Ular   quyidagi   uch
uslubdan biri bo’lishi mumkin: 
-   tovar   ishlab   chiqaruvchi   vositachilarsiz   to’g’ridan-to’g’ri   o’zining
iste’molchisi bilan bog’lanish; 
- tovarlarni mustaqil vositachilar orqali sotish; 
-   aralash   usul,   ishlab   chiqaruvchi   firma   va   vositachi   savdo   tashkiloti
sarmoyalari qatnashishi orqali.
Tovar harakatini shaklini tanlashda uning harajatlari quy bilan aniqlanadi: 
Tx = T + O1 + O2 + Kx. 
Bu yerda. Tx – tovar harakati harajatlari summasi; 
T – transport harajatlari; 
O1 – ombor harajatlarining doimiy qismi;  O2 – ombor harajatlarining o’zgaruvchan qismi; 
Kx – qolgan harajatlar. 
Tovar harakatlari harajatlari uning sotish bahosiga sezilarli ta’sir ko’rsatadi.
Ulgurji savdo umumlashgan vositachi hisoblanadi va ko’pchilik vazifalarni
bajaradi. Uning ahamiyati quyidagilar: 
-   chakana   savdoga   ishlab   chiqarish   firmalarining   tor   assortimentini
kengaytirib taklif etadi; 
- katta xajmda tovar sotib olib, muomala harajatlarini kamaytiradi; 
-   yuqori   malakali   tovarshunos   va   marketologlar   bilan   tovarlar   bozorini
chuqur o’rganadi; 
- tovarlarni saqlaydi va kerakli tovar zahiralarini shakllantiradi; 
-   ishlab   chiqaruvchilar   va   chakana   savdo   o’rtasida   mustahkam   aloqa
bog’laydi, ularga moliyaviy yordamlashadi va b. 
Diler   –   mustaqil   kichik   vositachi   –   tadbirkor   bo’lib,   oldi-sotdi   ishlarini
bajaradi va moddiy javobgarlikka ega. 
Savdo   madaniyati   –   keng   tushuncha   bo’lib,   iste’molchi   to’g’risida
chinakam, chuqur, har tomonlama g’amxo’rlik qilish uning asosi hisoblanadi. 
Savdo  madaniyati   deyilganda  haridorga  xushmuomalada   bo’lishni,   xizmat
ko’rsatishni   ilg’or   usullarini   joriy   etishni,   savdo   maydonini   bezash,   did   bilan
jixozlashni,   do’konlarning   aholi   uchun   qulay   ish   vaqtlari   kabilarni   tushunmoq
kerak. 
Chakana   savdo   madaniyati   do’konning   texnologiya   jarayoni   tashkil
etilishidan boshlanadi. 
Tovar sotish – har qanday do’konning asosiy vazifasidir. Shu sababli tovar
sotish   aossiy   texnologiya   jarayoni   hisoblanadi.   Boshqa   xizmatlarning   hammasi
yordamchi jarayonlarga kiradi. 
Asosiy texnologiya jarayoni, ya’ni tovar sotish quyidagi tarkibiy qismlarni
o’z ichiga oladi: 
1) tovarni tavsiya qilish; 
2) haridorlarga maslahat berish;  3) tovarni uning qo’liga topshirish; 
4) hisob-kitob qilish. 
Yordamchi texnologiya jarayonining quyidagi tarkibiy qismlari bor: 
1) tovar qabul qilish; 
2) tovarni tashib olish va saqlash uchun joylash; 
3) tovarlarni sotishga tayyorlash. 
Do’konning   texnologiya   jarayonini   tashkil   etishda   quyidagi   talablar
hisobga olinishi zarur: 
1) tovarlarning iste’mol qiymati to’la saqlanishi; 
2)   tanlab   olingan   texnologiya   variantining   fan-texnika   taraqqiyoti   hozirgi
zamon darajasiga mos kelishi;
3) texnologiya jarayonini tashkil etish uchun qilingan sarflarning iqtisodiy
samaradorligi;
4)   jonli   mehnatni   tejash,   xodimlarning   yuksak   mehnat   unumdorligini
ta’minlash va og’ir jismoniy mehnatni tugatish. 
Tovar   sotishning   ilg’or   texnologiyasini   joriy   etishni   nazarda   tutib,
do’konlar savdo maydonlarini quyidagi talablar asosida rejalashtirish lozim:
-   savdo   maydonini   harakat   qilishda,   tovarlarni   ko’rish   va   tanlab   olish
chog’ida haridorlar uchun eng ko’p qulaylik yaratish;
- hisob-kitob qilishda navbat kutib qolishga yo’l qo’ymaslik lozim;
-   xodimlarning   mehnat   qilishi   uchun   qulay   sharoit   yaratish   va   savdo
maydonidagi tovarlarni yordamchi xonalardagi tovarlar bilan to’ldirib turish;
- savdo maydonidan yanada samarali foydalanish; 
- yuqori darajada ishlash qobiliyatiga erishish.
Haridorlar   navbat   kutib   qolishiga   yo’l   qo’ymaslik   uchun   hisob-kitob
bo’g’ini quyidagi tartibda rejalashtiriladi:
1) kassalar savdo maydonidan chiqadigan joyga o’rnatiladi;
2)   kassalar   yonidagi   yo’laklar   haridorlarning   bir   tomonlama   harakat
qilishini ta’minlaydi; 3)   kassalar   odatda   kontrolyor   –   kassirlarning   savdo   maydoniga   qarab
o’tirishini   hamda   savdo   maydonini   yaxshi   kuzatishni   ta’minlaydigan   darajada
joylashtiriladi;
4)  haridorlar  oqimi  kontrolyor  – kassirning chap tomonidan o’tadi. Bunda
kassir   o’ng   qo’li   bilan   kasa   apparatida   chek   bosadi,   chap   qo’li   bilan   esa   tanlab
olingan tovarlarni tekshiradi va pul qabul qilib oladi.
5)  hisob-kitob bo’g’ini  maydoni  taxminan savdo maydonining 8-12 fozini
egallaydi.
Chakana   savdo   jarayoni   –   aholining   tovar   harid   qilishini   ta’minlaydigan
usullar   yig’indisidan   iborat.   Tovar   sotish   chakana   savdodagi   asosiy   texnologiya
jarayoni   hisoblanadi.   hozirgi   vaqtda   chakana   savdoda   tovar   sotishning   quyidagi
usullari qo’llanilmoqda:
- tovarni peshtaxta orqali sotish;
- tovarni haridorlar o’ziga-o’zi xizmat qiladigan usulda sotish;
- tovarni ochiq, yoyib qo’yib sotish;
- tovar namunalarini ko’rsatib sotish;
- tovarni aholining buyurtmasiga muvofiq sotish. 3
3
 https://fayllar.org/i-bob-jahon-sanoati-va-uning-tarmoqlari.html II   BOB   JAHON   YENGIL   SANOATINING   RIVOJLANISHIGA   TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR VA ISTIQBOLLARI
2.1 Yengil sanoat texnologiyasida ishlab chiqarish
Sanoat   moddiy   ishlab   chiqarishning   yetakchi   tarmog’i   bo’lib,   u   butun
iqtisodiyotning   rivojlanishi   darajasini   belgilab   beradi.   Sanoatda   ishlab   chiqarish
qurollari   va   vositalari   hamda   xalq   iste’moli   mollarining   asosiy   qismi   bunyod
etiladi.
Yengil   sanoat   –   g’arbiy   Sibirning   hududiy   majmuasini   to’ldiruvchi
sohalardan   biri.   Uning   rivojlanish   asosi   o’z   tolling   xomashyosi   hisoblanadi.
Umuman olganda, sanoatda nooziq-ovqat tovarlari yalpi mahsulotining 40 foizdan
ortig’i   yengil   sanoatga   to’g’ri   keladi.   MDH   mamlakatlarining   iqtisodiy
hamkorlikdagi yengil sanoatining ahamiyati juda katta: tarixiy shakllangan mehnat
taqsimoti:   paxta   O’zbekistonda   ishlab   chiqarilmoqda,   qorako’l   Qozog’istonda,
to’qimachilik va boshqalar.Sarmoyadorlar uchun yengil sanoat  potentsial  jihatdan
jozibadordir,   chunki   u   foydalanilmagan   ishlab   chiqarish   quvvatlarining   katta
zaxiralariga ega bo’lib, investitsiyalarning tez aylanishi va yuqori aylanmasi bilan
tavsiflanadi. Yiliga ikki-uch burilish minimal. Bundan tashqari, sanoatning kapital
sig’imi   past,   yangi   uskunalarni   o’rnatish   va   ishlab   chiqarish   muddatlari   esa   bir
necha oydir.
Yengil   sanoat   -   bu   murakkab   sanoat   bo’lib,   unda   uchta   asosiy   guruhga
bo’lingan 20 dan ziyod kichik tarmoqlar mavjud: 
-   to’qimachilik   sanoati   ,   shu   jumladan   zig’ir,   paxta,   jun,   ipak,   trikotaj
mahsulotlari.   Bunga   zig’ir,   jun   va   boshqa   xom   ashyoni   dastlabki   qayta   ishlash,
to’quv   bo’lmagan   materiallarni   ishlab   chiqarish,   naqshli   va   trikotaj   mato   ishlab
chiqarish, to’qimachilik anjomlari va shu kabilar kiradi;
- kiyim sanoati ;
- teri, mo’yna va poyabzal sanoati .
Yengil   sanoat   mahsulotlari   nafaqat   istemol   tovarlari   sifatida   ishlatiladi,
balki   oziq-ovqat   sanoati,   mashinasozlik   va   boshqa   sohalarda   ham   xom-ashyo   va yordamchi   materiallar   sifatida   ishlatiladi.   Eng   katta   ulush   yengil   sanoatning
to’qimachilik va to’qimachilik tarmoqlari tomonidan ishlab chiqariladi.
Yengil sanoatning asosiy tarmoqlarini joylashtirish. Yengil sanoati boshqa
tarmoqlar   bilan   taqqoslaganda   kamroq   aniq   hududiy   ixtisoslashuvi   bilan
tavsiflanadi, chunki deyarli har bir hududda ma’lum turdagi ishlab chiqarish turlari
mavjud.   Shunga   qaramay,   ayniqsa,   to’qimachilik   sanoatida   maxsus   tugun   va
joylarni ajratish mumkin.
Biroq   yengil   sanoatning   kichik   sektori   ko’proq   mintaqalarning   ichki
ehtiyojlarini   qondiradigan   iqtisodiy   majmuani   to’ldiradi.   Yengil   sanoat
korxonalarining joylashuvi omillari boshqa sohalardan farq qilmaydi:
Iste’molchi   -   tayyor   mahsulot   yarim   tayyor   mahsulotlarga   qaraganda
kamroq   ko’chiriladi.   Masalan,   paxta   matolaridan   ko’ra   paxta   bilan   ta’minlangan
arzonroq;   xom   -   xomashyolarni   dastlabki   qayta   ishlash   korxonalari   joylashgan
joylarini aniqlash.
O’tmishda   yoqilg’i-energetika   resurslarini   etkazib   berish   yengil   sanoat
korxonalarini   aniqlashda   muhim   rol   o’ynadi,   chunki   to’qimachilik   va   poyafzal
ishlab chiqarish juda yuqori energiya talab qilmoqda. Hozirgi vaqtda elektr uzatish
liniyalari,   neft   va   gaz   quvurlari   tarmoqlari   rivojlanishi   munosabati   bilan   ushbu
omil ikkinchi darajali ahamiyatga ega.
Yengil   sanoatni   rivojlantirish.   Davlat   statistika   qo’mitasining
ma’lumotlariga   ko’ra,   2002   yilga   kelib,   yengil   sanoat   mahsulotlarining   umumiy
savdosi   430   milliard   dollardan   oshdi.   bu   umumiy   aylanmaning   taxminan   19%   ni
tashkil etadi. 
To’qimachilik sanoati bugungi kunda juda qiyin vaziyatda, bu yerda ishlab
chiqarishning   pasayishi   eng   yuqori   darajaga   yetdi.   Yengil   sanoatning   umumiy
hajmidagi   ulushi   sanoat   ishlab   chiqarish.   To’qimachilik   sanoati   mahalliy   xom
ashyoni   etkazib   berish   hajmini   ko’paytirish   bilan   o’z-o’zini   ta’minlash   darajasi
ancha   yuqori   bo’lishi   mumkin   bo’lsa-da,   o’z   xomashyosini   faqat   25%   bilan
ta’minlaydi.  Qisman   import   qilingan   teri   xomashyosi,   kimyoviy   tola,   zig’ir   va
jundirto’qimachilik   (matoning)   asosiy   mahsulotlari   aholi   ehtiyojlarini   qondirish
uchun,   shuningdek,   mashinasozlik   va   boshqa   tikuvchilik,   poyabzal   xomashyo   va
yordamchi   materiallari,   oziq-ovqat   sanoati,   deb   ishlatiladi.   yengil   sanoatda   tabiiy
xomashyo   keng   sintetik   va   sun’iy   tolalar   ishlatiladi   Bundan   tashqari,   sun’iy   teri,
Kimyo sanoati tomonidan yetkazib berilgan. 
Yengil   va   to’qimachilik   sanoati   tarkibida   yetakchi   rol   o’ynaydi   paxta
sanoati   yiliga   5   mlrd.   m2   dan   ortiq   to’qimalarni   (aholi   jon   boshiga   28   m2   dan
ortiq) ta’minlaydi.Paxta xomashyosi  Markaziy Osiyo mamlakatlari - O’zbekiston,
Turkmaniston, Tojikiston, Qirg’iziston;  va faqat  kichik bir qismidir. Qozog’iston,
Ozarbayjon, Misr, Suriya, Sudan, so’nggi yillarda xorijda paxta yetkazib berish har
imkoniyat yordamida xom MDH mamlakatlari materiallarini, valyutani topish gaz
ta’minotida uzilishlar bor.
Paxta sanoatining asosiy salohiyati Markaziy Iqtisodiy hududda joylashgan
bo’lib, u yerda barcha paxta matolarining 83 foizi ishlab chiqarilmoqda. Markaziy
iqtisodiy   viloyati   qismi   sifatida   paxta   mato   ishlab   chiqarish   bo’yicha   birinchi
o’rinni (ishlab chiqarish sohasida 90% dan ortiq) To’qimachilik sanoati turlarining
tarkibida maishiy matolarning ulushi yengil sanoatning boshqa kichik tarmoqlariga
qaraganda ancha past. Rivojlangan mamlakatlarda zig’ir konteyner matolari ishlab
chiqarishda   foydalanilmaydi,   ishlab   chiqarish   ehtiyojlari   jute   mato   va   kimyoviy
tolalar   matolari   bilan   ta’minlanadi.   Biroq,   Rossiya   hali   zig’ir   suv   kiyim-kechak,
shuning   uchun   boshpana   uskunalar,   chodir,   yong’inga   Shlangi   va   Tuval   libos
qilingan.
Ipakchilik   sanoati.   Xomashyo   balansi   ipak   sanoati   tabiiy   tolalarni   nisbati
ahamiyatsiz. Bugungi kunda ipak mato asosan sun’iy va sintetik tolalardan iborat.
Tarixiy jihatdan, ipak matolarning asosiy ishlab chiqarilishi Markaziy Iqtisodiy
hududga   jamlangan.   Dastlab   faqat   ipak   qurtlari   va   Markaziy   Osiyo,
Moldova va Ukrainadan keladigan tabiiy xom ashyolardan foydalanildi. Ipak ishlab chiqarishda boshqa iqtisodiy hududlar ham muhim ahamiyatga
ega.  Ayni  paytda,  Markaziy   iqtisodiy  viloyati   (tufayli   kimyo  sanoati  uchun)  xom
ashyo hududiy va tayyor mahsulotlar sodir bo’ladi.
To’qimachilik   sanoati   Xom   ashyo   sifatida   tabiiy   va   kimyoviy   tolalar
ishlatiladi. Trikotaj  sanoati  matolar, zig’ir  va trikotaj, paypoq, qo’lqop va boshqa
mahsulotlar trikotaj ishlab chiqaradi. Bu sub-sektorda kompaniyalar to’qimachilik
sanoati sohalarida bo’lgani kabi, bir aralash tashkil bilan tavsiflanadi.
So’nggi   yillarda,   ichki   libos   sanoat   muvaffaqiyatli   bor,   xorijiy   ishlab
chiqaruvchilar   yetakchi   xorijiy   kompaniyalar   tomonidan   modellar   va   materiallar
kiyim   ishlab   chiqarish   uchun   buyurtmalar   bajarish   bilan   hamkorlik   qiladi.   G’arb
bozorlariga   texnologiyasi   yuqori   darajada   (sifatsiz   dizayn)   va   geografik   yaqinlik
yuqori darajada jalb teri va poyabzal sanoati poyabzal va charm buyumlarini ishlab
chiqarish   bo’yicha   yirik   korxonalar   joylashgan.   Hozirgi   kunda   markaziy   va
Shimoliy-G’arbiy   iqtisodiy   hududlar   etakchilik   qilmoqda.Xom   ashyoning   katta
qismi Rossiyadan eksport qilinadi. 
Import tayyor mahsulotlar narxini oshiradi poyabzal va boshqa mahsulotlar
ishlab   chiqarish   uchun   yarim   tayyor   mahsulotlar.   Bu   narx   ta’sir   qiladi   va   mos
chorvachilik borayotgan iqtisodiy xom terini ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi.
Poyabzal sanoati ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi va yuqori ishchi kuchi
va   materiallarning   intensivligi   bilan   nisbatan   yuqori   darajada   konsentratsiyali   va
ixtisoslashuvi   farqlanadi.   Ushbu   kichik   tarmoqning   muhim   vazifasi   -   o’z   xom-
ashyo   bazasini   mustahkamlashdir.   Ayni   paytda   poyabzal   ishlab   chiqarish   uchun
iste’mol qilingan xom ashyoning 30% dan ortig’i xorijdan olib kelinadi. Shu bilan
birga,   poyafzalga   bo’lgan   talabning   pasayishi   kutilmaydi,   chunki   bugungi   kunda
yiliga aholi jon boshiga atigi 1,7 juft ichki poyafzal ishlab chiqariladi.
Mamlakatimiz   yengil   sanoatidagi   vaziyat   bir   qator   jahon   ishlab
chiqaruvchilarning   bo’sh   turgan   korxonalarining   salohiyatidan   foydalanishga
bo’lgan urinishlarini biroz pasaytiradi.
Yengil   sanoatni   rivojlantirish   moliyaviy   bo’lmagan   choralar   bilan
rag’batlantiriladi.   Bunga   ko’rgazmalarni   o’tkazish,   savdo-iqtisodiy   missiyalarni tashkil   etish,   mavjud   mintaqalararo   aloqalarni,   mintaqaning   axborot   va   yuqori
malakali mehnat resurslarini qo’llashni o’z ichiga oladi. 4
2.2 Yengil sanoatning rivojlanish istiqbollari
Yengil   sanoat   tarmog’i   aholi,   xususan,   xotin-qizlar   bandligini   ta’minlashi
bilan   alohida   ijtimoiy-iqtisodiy   ahamiyatga   ega.   Sanoatning   ahamiyati   shundan
iboratki,   iste’mol   hajmi   bo’yicha   yengil   sanoat   oziq-ovqat   sanoatidan   keyin
ikkinchi   o’rinda   turadi.   Dunyoda   engil   sanoat   mahsulotlarining   asosiy   ishlab
chiqaruvchilari   Xitoy   va   Hindiston   kabi   davlatlardir   .   Dunyo   paxta   ishlab
chiqarishining   40%   ,   ip   ishlab   chiqarishning   64%   ,   gazlama   ishlab   chiqarishning
41%   va   kiyim-kechak   ishlab   chiqarishning   50%   Xitoy   hissasiga   to’g’ri   keladi   .
Hindistondagi   engil   ishlab   chiqarish   mamlakatdagi   ikkinchi   yirik   ish   beruvchi
bo’lib, 45 million kishini ish bilan ta’minlaydi. Yengil sanoatning jahon yalpi ichki
mahsulotidagi   ulushi   qariyb   3   foizni   tashkil   etsa,   yirik   ishlab   chiqaruvchi
mamlakatlarda   bu   ko’rsatkich   10   foizdan   oshadi.   Qozog’istonda   sanoatning
iqtisodiyotga   ta’siri   amalda   ahamiyatsiz   -   yalpi   ichki   mahsulot   tarkibida
iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga nisbatan 0,2% va umumiy bandlikning 0,3% ,
shuningdek, uning ishlab chiqarish sanoatidagi ulushi - 1,2 dan oshmaydi.
So’nggi   10   yilda   Qozog’istonda   yengil   sanoat   real   ko’rsatkichlarda   1,5
barobar   o’sdi.   2019-yilda   mamlakatimiz   yengil   sanoat   mahsulotlarini   ishlab
chiqarish   hajmi   2018-yilga   nisbatan   13,5   foizga   oshib,   112,7   milliard   tengeni
tashkil   qildi.   Tarmoqning   sanoatdagi   ulushi   0,4%   ni   tashkil   etdi.   Yengil   sanoat
mahsulotlari  ishlab  chiqarishda  asosiy  ulush  to qimachilik  (36,6%)   va  tikuvchilikʻ
(35,2%), charm mahsulotlari (16,2%) va poyabzal (8,2%)ga to g ri keladi. Hozirda	
ʻ ʻ
Qozog’istonda   xom   ashyoni   birlamchi   qayta   ishlash   ham,   tayyor   mahsulot   ishlab
chiqarish ham amalga oshirilmoqda. Bu uchta asosiy guruhni birlashtirish mumkin
bo’lgan murakkab maydon: to’qimachilik, kiyim-kechak, shuningdek teri, mo’yna
va poyabzal.  Yengil   sanoat  tarkibida eng  katta  ulushni  to qimachilik mahsulotlari	
ʻ
(36,6%) va tikuvchilik mahsulotlari (35,2%) egallaydi. 2009 yildan boshlab yengil
4
 https://nauchniyimpuls.ru/index.php/sf/article/download/10552/6981 sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishda barqaror o’sish tendentsiyasi kuzatilmoqda.
Masalan,   to’qimachilik   mahsulotlari   ishlab   chiqarish   2011-yildagi   18,1   milliard
tengedan 2019-yilda 60,2 milliard tengega, ya’ni 3,3 barobarga oshgan.
2020-yilning yanvar-iyun oylarida yengil sanoat mahsulotlarining jismoniy
hajmi   indeksi   2019-yilning   yanvar-iyuniga   nisbatan   108   foizni   tashkil   etdi   .
Sanoatda o’sish to’qimachilik sanoati (8,4 foiz), kiyim-kechak va charm buyumlar
(2,1   foiz)   va   poyabzal   (6,6   foiz)   ishlab   chiqarish   hajmining   o’sishi   hisobiga
kuzatilmoqda.   Asosan   yengil   sanoat   mahsulotlari   ishlab   chiqarish   Olmaota,
Turkiston   viloyatlari   va   shaharlarda   jamlangan   .   Chimkent   va   Olmaota.   Eng   past
ishlab chiqarish ko’rsatkichi G’arbiy Qozog’iston viloyatida – 886,9 million tenge.
2020-yilning   birinchi   yarmida   dunyoda   COVID  -19  tarqalishi   munosabati
bilan   karantin   choralari   joriy   etilishi   munosabati   bilan   Qozog iston   yengil   sanoatʻ
mahsulotlari   eksporti   2019   yilning   shu   davriga   nisbatan   50   foizdan   ko proqqa	
ʻ
kamaydi.   Biroq,   2018   yildan   boshlab   sanoatdagi   tizimli   muammolar   tufayli
mahsulot   eksportining   qisqarish   tendentsiyasi   sezilarli   bo’ldi.   Qozog’istonda
yengil   sanoat   mahsulotlarining   qariyb   10   foizi   eksport   qilinadi.   Qozog’istonning
30   ga   yaqin   yengil   sanoat   korxonalari   faol   eksportchi   hisoblanadi.   Shuningdek,
2020-yilning   birinchi   yarmida   Qozog’istonga   yengil   sanoat   mahsulotlari   importi
COVID   -19   pandemiyasi   tufayli   biroz   (-13,2   foiz)   kamaydi   .   Biroq,   2017   yildan
beri   import   hali   ham   2019   yilning   shu   davriga   nisbatan   sezilarli   o’sishni
ko’rsatmoqda   (   43%)   .   Iste’mol   bozoridagi   yengil   sanoat   mahsulotlarining   93
foizini import tovarlar tashkil etadi. Yengil sanoat eksporti tarkibida asosiy ulushni
to qimachilik   mahsulotlari   –   70   foizdan   ortig i,   ikkinchi   o rinda   charm   va   undan	
ʻ ʻ ʻ
tayyorlangan buyumlar – 12 foiz, kiyim -kechak buyumlari – 11 foizdan ortiqroq
joy   egallaydi   .   Qozog’iston   mahsulotlarining   asosiy   bozorlari   Xitoy   (39,4%),
Rossiya   (37,4%),   Qirg’iziston   (5,2%),   Italiya   (4,8%),   Litva   (4,4%),   O’zbekiston
(1,5%)   hisoblanadi.   Qozog istonda   yengil   sanoat   mahsulotlarining   eksportga	
ʻ
yo naltirilgan   asosiy   hududlari   shaharlardir.   Chimkent   va   Olmaota.   2019   -yilda	
ʻ
mazkur   ikki   shahardan   jami   73,7   million   dollarlik   mahsulot   eksport   qilingan
bo’lib, eng past ko’rsatkich Qizilo’rda viloyatiga to’g’ri keldi – 22,6 ming dollar . Qozog’istondagi   teri   zavodlari   xomashyo   taqchilligi   tufayli   yopilish
arafasida   ekanini   aytishdi.   Shu   munosabat   bilan,   mamlakatimizda   qayta   ishlash
korxonalarini   xomashyo   bilan   ta minlash   va   bo sh   turgan   ishlab   chiqarishʼ ʻ
quvvatlarini   yuklash   maqsadida   2019-yil   19-fevraldan   boshlab   6   oy   muddatga
(2019-yil   10-sentabrgacha)   Qozog istonda   qayta   ishlanmagan   qoramol   terisini
ʻ
eksport   qilishga   navbatdagi   taqiq   joriy   etildi.   (MIIR,   2019   yil   19-fevral   №   89).
Bundan   tashqari,   2019-yil   avgust   oyida   Qozog’istonda   qoramol   terisini
Qozog’iston   Respublikasi   hududidan   avtomobil   yo’li   bilan   olib   chiqishga   5
yilgacha   muddatga   yangi   taqiq   joriy   qilingan   edi.   Teri   eksportini   taqiqlash,
shuningdek, COVID-19 tarqalishi munosabati bilan karantin choralari joriy etilishi
munosabati   bilan   teri   eksporti   61,4   foizga,   import   esa   74,4   ming   dollardan   2,2
ming   dollarga   qisqardi.   Biroq   2020-yilning   7-iyulida   Qozog’istondan   qoramol
terisini   olib   chiqish   taqiqi   3   oy   muddatga   to’xtatildi   .   Qayd   etish   joizki,   shu
kungacha   Qozog’istondan   qoramol   terisini   olib   chiqish   taqiqlangani
ko’ngildagidek samara bermadi. Mahalliy ko’nchilik korxonalarining ish hajmi bir
xil   darajada   saqlanib   qoldi.   Qozog’iston   Respublikasi   Davlat   daromadlari
qo’mitasi   ma’lumotlariga   ko’ra   ,   hozirgi   vaqtda   erkin   savdo   shartnomasi
mamlakatlari uchun eksport qilinadigan qayta ishlanmagan qoramol terilari uchun
eksport   boji   20%   ni   tashkil   etadi   ,   lekin   bir   tonna   uchun   200   evrodan   kam
bo’lmagan   va   boshqa   mamlakatlarga   bir   tonna   uchun   300   evro   (   2019   yil   30
noyabrdan 2020 yil 29 noyabrgacha). 5
2.3 Yengil sanoatni mamlakat iqtisodiyotidagi tutgan o’rni va ahamiyati:
O’zbekiston Respublikasi misolida
Sanoat   mamlakatning   rivojlanganligini,   iqtisodiy   barqarorligini   hamda
siyosiy   jarayonlarni   belgilovchi   omillardan   biri   hisoblanidi.   Sanoat   barcha
sohalarning   umumlashtiradiga   kuch   hisoblanadi.   U   mamlakatning   ishlab
chiqarishda   alohida   soha   bo’lib,   aholini   mehnat   taqsimotining   rivoji   bilan   tarixiy
jihatdan   bog’liqdir.   Sanoat   muayyan   qonun   va   qoidalar   hamda   ilmiy   izlanishlar
asosida   doimiy   rivojlanib   boradi.   Rivojlanib   borgani   sari   unda   band   bo’lgan
5
 http://qaztrade.org.kz/rus/tendenczii-razvitiya-legkoj-promyshlen/ xodimlarning   soni   ko’payadi,   ularning   bilim   va   ilmi,   mahorati   ortadi,   kadrlar
salohiyati   yuqori   darajaga   ko’tariladi.   Sanoatda   engil   sanoat   muhim   ahamiyatga
egadir.
Yengil   sanoat-xilma-xil   xom   ashyodan   keng   iste mol   mahsulotlari   vaʼ
buyumlariga   ixtisoslashgan   sanoat   tarmoqlari   majmuidir.   Yengil   sanoatda   paxta,
ipak,   zigir,   kanop,   jut   tolalari,   hayvonlar   terisi,   juni,   sun iy   tolalar,   sun iy   charm	
ʼ ʼ
xom   ashyo   sifatida   foydalaniladi.   Uning   asosiy   tarmoqlari   to qimachilik,	
ʻ
tikuvchilik,   ko nchilik,   mo ynado zlik,   poyab-zal   sanoatlari   hisoblanadi.   Yengil	
ʻ ʻ ʻ
sanoat   mahsulotlari   mebelsozlik,   aviatsiya,   avtomobilsozlik,   sog liqni   saqlash   va	
ʻ
boshqalar sohalarda ishlatiladi. 6
2.3.1 – rasm O‘zbekiston hududlarining to’qimachilik sanoati eksporti [11]
Yengil   sanoat   ishlab   chiqarishining   tarixiy   rivojlanishi   to’g’risida   so’z
yuritilganda   shuni   ta’kidlash   joizki,   hozirgi   O’zbekiston   hududida   «Uy
sanoati»ning rivoji bundan 12-15 ming yil muqaddam mezolit davrida boshlangan.
Bu   davrda   juda   oddiy   mehnat   qurollari   va   buyumlari   tayyorlangan   sanoatning
vujudga   kelishi   va   rivojlanishi   mehnat   taqsimotining   o’sishi,   ishlab   chiqarishni
differentsiyalash   va   intensivlashtirish   bilan   chambarchars   bog’liqligini   tarixan
bilamiz.
6
  https://uz.wikipedia.org/wiki/Yengil_sanoat IX-X   asrlarda   esa,   hunarmandchilikning   juda   ko’p   turlari   tarqalgan,   ya’ni
kulolchilik,   duradgorchilik,   toshtarashlik,   binokorlik,   o’ymakorlik,   kashtado’zlik,
ko’nchilik,   to’quvchilik   va   tikuvchilik,   temirchilik,   misgarlik   va   zargarlik,
rixtagarlik,   bo’yoqchilik,   tunukasozlik   va   boshqalar   keng   tarqalgan.   ip,   mato,
gilam bo’yicha Xiva, shoyi matolar tayyorlash bo’yicha Buxoro dunyoga mashhur
bo’lgan. 7
So’nggi yillarda Prezidentimiz tomonidan amalga oshirilayotgan islohatlari
natiyjasida mamlakatimiz nafaqat paxta xom ashyosi etishtiruvchi, balki uni qayta
ishlash   salohiyati   yuksalib   borayotgan   davlatlar   qatoridan   joy   oldi,   jaxon
bozoridagi eng faol ishtirokchilaridan birga aylanib bormoqda. Yengil sanoat jadal
va   barqaror   rivojlanishi   ta’minlanmoqda,   mahalliy   xom   ashyoni   chuqur   qayta
ishlash   orqali   birinchi   navbatda   tashqi   bozorlarda   raqobatbardoshligi   oshmoqda,
engil   sanoat   mahsulotlariga   yuqori   qo’shilgan   qiymatga   ega   mahsulotlari   ishlab
chiqarishni   diversifikatsiya   qilish   kengaymoqda,   ushbu   sohani   kompleks
rivojlantirish   bo’yicha   sohada   investisiya   va   eksport   hajmi   tobora   ortib   ishlab
chiqarilayotgan   tayyor   mahsulotlarning   sifati   va   assortimentini   kengayib
bormoqda.
“To’qimachilik   va   tikuv-trikotaj   sanoatini   rivojlantirishning   2017-2021-
yillarga mo’ljallangan chora-tadbirlar dasturi to’g’risida”gi qarori sohadagi mavjud
imkoniyatlarni   to’la   ochish,   salohiyatlardan   oqilona   va   unumli   foydalanish
maqsadida qabul qilingan edi. Unga muvofiq “Paxta-to’qimachilik klasteri” tashkil
etildi. 8
Yengil   sanoat   korxonalarida   yalpi   tushumning   umumiy   hajmida   tayyor
tikuv-trikotaj   mahsulotlarining   eksporti   60   foizdan   kam   bo’lmagan   eksport
ulushiga   ega   bo’lgan   korxonalar   2023   yil   1-yanvarga   qadar   mol-mulk   solig’ini
to’lashdan ozod etilishi belgilab qo’yilgan. 9
To’qimachilik   sanoati   sohasidagi   standartlashtirish   va   sertifikatlashtirish
tizimini   xalqaro   talab   va   standartlarga   uyg’unlashtirish,   shuningdek,   mahsulotlar
7
  https://itm.uz/files/presentation/2-mavzu.pdf
8
  O’zbekiston Respublikasi Prizidenti tomonidan 2016-yil 21-dekabrda PQ2687 sonli Qarori
9
  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 16 sentyabrdagi “Engil sanoatni yanada rivojlantirish va tayyor
mahsulotlar ishlab chiqarishni rag‘batlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PQ-4453 sonli Qarorida sinov laboratoriyalarini modernizatsiya qilish va akkreditatsiyadan o’tkazish orqali
takomillashtirish bo’yicha kompleks chora-tadbirlar ko’llash, to’qimachilik sanoati
korxonalarining   faoliyatiga   innovatsion   texnologiyalar,   shu   jumladan   dizaynerlik
ishlanmalari,   nou-xau,   sifat   menejmenti   tizimlari   va   zamonaviy   marketing
xizmatlari keng joriy etilishini ta’minlanishi belgilandi.
2023-yilda   sohani   rivojlantirish   uchun   300   million   dollar   imtiyozli
mablag’lar   ajratilib,   ularning   200   million   dollari   to’qimachlik   mahsulotlarini
eksport   qiluvchi   korxonalarning   aylanma   mablag’larini   to’ldirishga,   100   million
dollari esa gilamchilik va uy to’qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqish bo’yicha
loyihalarni amalga oshirishni moliyalashtirishga yo’naltiriladi. 10
2020   yilda   O’zbekiston   “GSP+”   tizimiga   qo’shilganligi   bu   yengil   sanoat
mahsulotlarini   Yevropa   bozoriga   sotishga   imkon   yaratdi.   davlatimiz   tomonidan
eksportga   yo’naltirilgan   mahsulotlarning   transport   xarajatlarining   70   foiz
miqdorida   subsidiya   berilishi   eksport   qilinayotgani   mahsulotlarni   turini
ko’paytirishga olib kelmoqda. Bu islohatlarni yaqqol misol tariqasida. 
O’zbekistonda 2023-yil to’qimachilik sohasida eksport salohiyati 5 milliard
dollarga   etkazilishi   "O’zto’qimachiliksanoati"   uyushmasi   tomonidan   ma’lum
qilindi.
Bundan   tashqari   bu   sohada   ayollarni   bandlik   ulishi   ham   tobora   ortib
bormoqda Mamlakatimizda to’qimachilik va tikuv-trikotaj yo’nalishida 7,5 mingga
yaqin   faoliyat   yuritmoqda.   Ushbu   korxonalarda   ishlovchi   360   mingdan   ziyod
ishchilarning 70 foizidan ortig’ini xotin-qizlar tashkil etmoqda. 258 ta engil sanoat
korxonasining   har   birida   100   nafardan   ortiq   xotin-qizlar   ishlamoqda.
«O’zcharmsanoat»   uyushmasiga   525   ta   korxona   a’zo   bo’lib,   bu   yo’nalishda   ham
50-   100   nafargacha   ayollar   faoliyat   yuritayotgan   korxonalar   soni   ko’pchilikni
tashkil etadi. 11
2023-yilning   yanvar-iyun   oylari   oralig’ida   asosiy   kapitalga   kiritilgan
investitsiyalar   hajmida   sanoat   tarmog’ining   ulushi   ortdi.   Iqtisodiyotga   kiritilgan
10
  https://sputniknews.uz/20230306/toqimachilik-eksport-salohiyati-32685606.htm
11
  Yengil sanoat va charm sanoati korxonalarida xotin-qizlarning mehnat huquqlarini himoya qilishning holati 
yuzasidan O’zbekiston Respublikasi vazirlar mahkamasiga parlament so’rovi 
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yengil_sanoat investitsiyalarning   umumiy   hajmida   eng   ko’p   ulush   (30,2   foiz)   ishlab   chiqarish
sanoatining hissasiga to’g’ri keldi. Xususan, investitsiyalarning 8,0 foizi  tog’-kon
sanoati, 7,5 foizi tabiiy gaz va bug’ etkazib berish, havo namligini bir xilda saqlash
kabi sohalarga to’g’ri keldi. 12
Hozirgi   kunda   yengil   sanoat   tarmog’ini   tovar   va   xizmatlar   bozorining
ajralmas   bir   qismi   sifatida   qarash   mumkin.   Bu   bilan   yengil   sanoat,
iste’molchilarning o’z mahsulotlariga bo’lgan talabini qondiradi. Talabni qondirish
esa iqtisodiyotning harakatlantiruvchi hamda iqtisodiy faoliyatni rag’batlantiruvchi
kuchi   hisoblanadi.   Mavjud   imkoniyatlardan   to’liq   ishga   solgan   holda   mahalliy
sanoat tarmoqlari eksport salohiyatini yanada rivojlantirish maqsadida.
“2022-2026   yillarga   mo’ljallangan   yangi   O’zbekistonning   taraqqiyot
Strategiyasi” qabul qilindi unga ko’ra;
Ø   milliy   iqtisodiyotni   isloh   qilish   borasida   tashqi   savdo,   soliq   va   moliya
siyosatini   liberallashtirish,   tadbirkorlikni   qo’llab-quvvatlash   va   xususiy   mulk
daxlsizligini kafolatlash,
Ø   qishloq   xo’jaligi   mahsulotlarini   chuqur   qayta   ishlashni   tashkil   etish
hamda   hududlarni   jadal   rivojlantirishni   ta’minlash   bo’yicha   ta’sirchan   choralarni
ko’rish,
Ø   milliy   iqtisodiyotni   jadal   rivojlantirish   va   yuqori   o’sish   sur’atlarini
ta’minlash;
Ø   milliy   iqtisodiyot   barqarorligini   ta’minlash   va   yalpi   ichki   mahsulotda
sanoat   ulushini   oshirishga   qaratilgan   sanoat   siyosatini   davom   ettirib,   sanoat
mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmini 1,4 baravarga oshirish.
Ø   sanoatning   etakchi   tarmoqlari   va   iqtisodiyotni   yanada   liberallashtirish
hamda transformatsiya jarayonlarini yakunlash.
Ø  to’qimachilik  sanoati   mahsulotlari   ishlab   chiqarish   hajmini   2   baravarga
ko’paytirish.
Ø charm-poyabzal  sohasini  rivojlantirish orqali  ishlab chiqarish hajmini  3
baravarga ko’paytirish.
12
  8https://aniq.uz/yangiliklar/2023-yilning-birinchi-yarmida-O’zbekistonda-sanoat-mahsulotlarini-
ishlabchiqarishning-umumiy-hajmi-5-6-foizga-oshdi    Ø   sanoat   tarmoqlarida   mehnat   unumdorligini   oshirish   dasturlarini   keng
joriy qilish.
Ø   sanoat   tarmoqlarida   yo’qotishlarni   kamaytirish   va   resurslarni   ishlatish
samaradorligini oshirish.
Ø   iqtisodiyotning   real   sektorida   hamda   moliya   va   bank   sohalarida   ishlab
chiqarish   va   operatsion   jarayonlarni   raqamlashtirish   darajasini   2026   yil   yakuniga
qadar 70 foizgacha oshirish.
Ø eksportchi korxonalar faoliyatini qo’llab-quvvatlash tizimini faol davom
ettirish   orqali   respublika   eksport   salohiyatini   oshirish   kabi   bir   qator   vazifalar
belgilandi. 13
 
Mamlakat   iqtisodiyotini   rivojlantirish   va   raqobatbardoshligini   oshirishda
yengil sanoatni yanada davlat tomonidan qo’llab quvvatlash zarur;
Shu o’rnida shuni  takidlash lozimki davlatimiz tomonidan yengil sanoatni
rivojlantirish borasida bir qancha amaliy ishlar amalga oshirilishi bilan bir qatorda
tayyor   mahsulotlar   ishlab   chiqarish   uchun   xom   ashyo   tovarlariga   bo’lgan   talabni
arzonlashtirish ya’ni johon bozirlaridan xom-ashyo eksportini kengaytirish, ishlab
chikarilayotgan   tayyorlar   maxsulotlarning   rakobatbardoshlik   darajasini   oshirish,
eksportga   yo’naltirilgan   tayyor   mahsulot   ishlab   chiqaruvchi   xo’jalik   yurituvchi
subektlarni   qo’llab   quvvatlash,   ishlab   chikarish   texnalogiyalari   va   obektlarini
maderinizatsiya   qilish,   yengil   sanoatda   tayyor   mahsulot   ishlab   chiqarish
texnikatehnologiyalarini   mahalliylashtirish,   tayyor   mahsulot   sotish   uchun   tashqi
bszorni   o’rganish   va   bu   borad   marketing   tadqikotlarini   joriy   qilish,   engil
sanoatning   ichki   va   tashki   bozorda   yuqori   talabga   ega   bo’lgan   maxsulotlari   va
zamonaviy   texnologiyalariga   asoslangan   holda   rivojlanishining   uzok   muddatli
kontseptsiyasini ishlab chiqish, chet el investitsiyalarini kengaytirgan xolda tayyor
mahsulot   ishlab   chiqarishga   jalb   qilish,   xorijiy   investorga   qonuniy   jihatdan
kafolatni   berish,   mahsulotlarni   ishlab   chiqishda   imtiyozli   kreditlar   bilan
ta’minlash,  yer   uchastkalari,  mineral   xom-ashyolari, yoqilg’i-energetika  resurslari
va   suv   resurslaridan   foydalanish   uchun   imtiyozli   sharoitlarni   yaratiш,   sanoatda
13
  “2022 -2026 yillarga mo’ljallangan yangi O’zbekistonning taraqqiyot Strategiyasi” ishlaydigan   kadrlarni   tayorlash,   imtiyozli   tashqi   savdo   shart-sharoitlari   bilan
ta’minlash hamda davlat dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish. 14
XULOSA
14
 https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/8626 Yengil   sanoat   bugungi   kunda   global   iqtisodiyotning   muhim   tarmoqlaridan   biri   bo'lib,
mamlakatlar rivojlanishida katta rol o'ynaydi. Ushbu sanoat tarmog'i oziq-ovqat, kiyim-kechak, va boshqa
iste'mol tovarlari ishlab  chiqarishni o'z ichiga  oladi.  Quyidagi  xulosalar mazkur  sohaning  rivojlanishiga
ta'sir etuvchi omillar, istiqbollari va uning mamlakat iqtisodiyotidagi o'rnini ko'rsatadi.
Yengil   sanoatning   asosiy   tarmoqlari   oziq-ovqat   sanoati,   tekstil   va   kiyim-kechak   ishlab
chiqarish, charm va poyabzal sanoati, va boshqa iste'mol tovarlarini o'z ichiga oladi. Bu tarmoqlar aholi
ehtiyojlarini qondirishda muhim rol o'ynaydi.
Yengil   sanoatning   rivojlanishida   bir   qator   muammolar   mavjud,   jumladan,   xom   ashyo
yetishmovchiligi,   texnologik   yangilanish   ehtiyoji,   va   ekologik   masalalar.   Joylashtirish   omillari   esa
infratuzilma, xom ashyo bazasi, va iste'molchilar bozoriga yaqinlikni o'z ichiga oladi.
Yengil sanoatda baho strategiyasini to'g'ri amalga oshirish mahsulotlarning raqobatbardoshligini
ta'minlashda muhimdir. Buning uchun ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, samaradorlikni oshirish,
va innovatsion texnologiyalardan foydalanish zarur.
Yangi texnologiyalarni joriy etish yengil sanoatda mahsulot sifatini oshirish va ishlab chiqarish
jarayonlarini   samarali   tashkil   etishga   imkon   beradi.  Avtomatlashtirish   va   raqamli   texnologiyalar   ishlab
chiqarish jarayonlarini yanada optimallashtiradi.
Kelajakda   yengil   sanoatning   rivojlanishi   ekologik   toza   texnologiyalarni   joriy   etish,   yangi
materiallar va dizaynlar yaratish, va raqamli marketing va sotuvlar orqali o'sishga intiladi. Innovatsiyalar
bu sohaning rivojlanishini tezlashtiradi va xalqaro bozorga chiqishga yordam beradi.
O'zbekiston   Respublikasida   yengil   sanoat   iqtisodiyotning   muhim   tarmoqlaridan   biri
hisoblanadi.   Ushbu   soha   mamlakatda   ish   o'rinlari   yaratish,   eksport   salohiyatini   oshirish,   va   milliy
iqtisodiyotning barqarorligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega. O'zbekistonning tekstil sanoati ayniqsa
rivojlangan bo'lib, xalqaro bozorda raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqaradi.
Umuman   olganda,   yengil   sanoatning   rivojlanishi   mamlakatlar   iqtisodiy   barqarorligi   va   aholi
turmush darajasini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish, ekologik
masalalarga   e'tibor   qaratish,   va   samarali   boshqaruv   tizimlarini   yaratish   orqali   ushbu   sohani   yanada
rivojlantirish   mumkin.   O'zbekiston   misolida   esa,   yengil   sanoatning   istiqbollari   milliy   iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishida katta rol o'ynaydi.
Xulosa qilib aytganda, jahon yengil sanoati kelajakda yanada rivojlanishi uchun innovatsiyalar,
ekologik mas'uliyat va global hamkorlikning kengayishi zarur. Ushbu sohada davlatlar va kompaniyalar
o'rtasida   hamkorlikni   mustahkamlash   orqali   iqtisodiy   o'sishni   ta'minlash   va   ekologik   muammolarni   hal
qilish mumkin bo'ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1.   O’zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   "O’zbekiston   Respublikasini   yanada
rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida"gi PF-4947-son Farmoni.
2017 yil 7 fevral  http://lex.uz/pages/getpage .
2. Mirziyoyev. Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz.-T.: O’zbekiston, 2017. - 252b. 
4. Ortiqov A. «Sanoat iqtisodiyoti». Darslik. -  Т .: TDIU, 2009-yil. 
5. Soliev A. Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish. Ma’ruzalar matni. -T., 2001. 
6. Soliev A. "Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning dolzarb masalalari". 
7.  Soliyev  A.S., Ahmedov  E.,  Maxamadaliyev   R.Y.  va  b.  Mintaqaviy  iqtisodiyot.
O’quv qo’llanma.- Т .: Universitet, 2003. 
8. Soliyev A. Iqtisodiy geografiya: nazariya, metodlar va amaliyot. -   Т .: Kamalak,
2013. 
9. https://www.toshstat.uz/uz/matbuot-markazi/news/8870-xcdfrto-qimachilik-
mahsulotlari-ishlab-chiqarish-sanoati
10. https://oz.sputniknews.uz/20240523/uzbekistan-charm-poyabzal-sanoat-klaster-
44006154.html  
11.  https://obrazovaka.ru/geografiya/legkaya-promyshlennost.html  
12.   https://aniq.uz/uz/yangiliklar/tuqimachilik-sanoati-eksportni-oshirish-uchun-
nimalarga-etibor-qaratish-lozim  
ILOVALAR 1 – ILOVA
Jahon yengil sanoati xaritasi
Manba: xarita internet saytidan olindi[ 11]
MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………... 3
I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING UMUMIY KO’RINISHI
1.1 Yengil sanoat tarmoqlariga tavsif……………………………………………... 5
1.2   Yengil   sanoat   muammolari   va   joylashtirish   omillari………………………….
14
1.3  Yengil   sanoat   tovarlarning   baho   strategiyasini   amalga   oshirish…………..…..
20
II   BOB   JAHON   YENGIL   SANOATINING   RIVOJLANISHIGA   TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR VA ISTIQBOLLARI
2.1   Yengil   sanoat   texnologiyasida   ishlab   chiqarish……………………………….
25
2.2  Yengil sanoatning rivojlanish istiqbollari…………………………………… 29
2.3   Yengil   sanoatni   mamlakat   iqtisodiyotidagi   tutgan   o’rni   va   ahamiyati:
O’zbekiston   Respublikasi   misolida………………………………….……………
31
XULOSA……………………………………………………………..…………..
38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………………………. 39
ILOVALAR……………………………………………………………………...  40
Купить
  • Похожие документы

  • Turkiya Respublikasiga iqtisodiy-geografik ta’rif
  • Urbanizatsiya jarayoni va unga ta’sir etuvchi omillar
  • Xalqaro ishchi kuchi migratsiyasining mohiyati va sabablari
  • Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslari
  • Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy geografik munosabatlari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha