Jahon yengil sanoatining rivojlanishi - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Jahon yengil sanoatining rivojlanishi

Купить

MAVZU: JAHON YENGIL SANOATINING RIVOJLANISHI
REJA:
KIRISH
I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING UMUMIY KO’RINISHI
1.1 Yengil sanoat tarmoqlariga tavsif
1.2 Yengil sanoat muammolari va joylashtirish omillari
1.3 Yengil sanoat tovarlarning baho strategiyasini amalga oshirish
II BOB JAHON YENGIL SANOATINING RIVOJLANISHIGA TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR VA ISTIQBOLLARI
2.1 Yengil sanoat texnologiyasida ishlab chiqarish
2.2 Yengil sanoatning rivojlanish istiqbollari
2.3 Yengil sanoatni mamlakat iqtisodiyotidagi tutgan o’rni va ahamiyati:
O’zbekiston Respublikasi misolida
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
ILOVALAR

KIRISH
Bugungi kunda jahonda iqtisodiy rivojlanishning muhim yo’nalishlaridan
biri sifatida yengil sanoat tarmoqlarining rivojlanishi va ularning global
iqtisodiyotdagi o’rni tobora ortib bormoqda. Yengil sanoat deganda, asosan kiyim-
kechak, poyabzal, mato, teri va boshqa kundalik hayotda keng qo’llaniladigan
mahsulotlarni ishlab chiqarishga ixtisoslashgan sanoat tarmoqlari tushuniladi.
Ushbu tarmoqlar insonlar hayotining sifatini oshirishda va ularning kundalik
ehtiyojlarini qondirishda muhim rol o’ynaydi.
Jahon yengil sanoati — bu global miqyosda o’sib borayotgan va turli xil
mamlakatlar iqtisodiyotida muhim rol o’ynaydigan soha hisoblanadi. Ushbu soha
nafaqat iqtisodiy o’sish va rivojlanishning asosiy omillaridan biri, balki aholi
bandligini ta’minlashda ham katta ahamiyatga ega. Yengil sanoat tarkibiga kiyim-
kechak, oyoq kiyim, matolar, teri mahsulotlari va boshqa ko’plab tovarlar ishlab
chiqarish kiradi. So’nggi yillarda texnologik rivojlanish va globalizatsiya
jarayonlari tufayli yengil sanoat sektori katta o’zgarishlarga uchradi va bu
o’zgarishlar uni yanada dinamik va raqobatbardosh qildi.
Yengil sanoatning rivojlanishi turli mamlakatlarda iqtisodiy barqarorlik va
ijtimoiy farovonlikni ta’minlashga katta hissa qo’shmoqda. Xususan,
rivojlanayotgan mamlakatlarda yengil sanoat tarmoqlari aholini ish bilan
ta’minlash va iqtisodiy o’sishni rag’batlantirishda muhim omil bo’lib xizmat qiladi.
Shu sababli, yengil sanoatning umumiy ko’rinishini, uning muammolari va
rivojlanish omillarini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.
Mazkur kurs ishida jahondagi yengil sanoat tarmoqlarining umumiy
ko’rinishi, ularning muammolari va joylashtirish omillari, shuningdek, bu
tarmoqlarda amalga oshirilayotgan baho strategiyalari tahlil qilinadi. Shuningdek,
yengil sanoat texnologiyasida ishlab chiqarish jarayonlari, tarmoqning rivojlanish
istiqbollari va mamlakat iqtisodiyotidagi tutgan o’rni batafsil ko’rib chiqiladi.
O’zbekiston Respublikasi misolida yengil sanoatning ahamiyati va uning milliy
iqtisodiyotga qo’shayotgan hissasi o’rganiladi.

Ushbu kurs ishining obyekti sifatida jahon yengil sanoati sektori
tanlangan. Bu sektorning rivojlanish tendensiyalari, ishlab chiqarish jarayonlari,
eksport-import ko’rsatkichlari va raqobatbardoshlik omillari tahlil qilinadi.
Ayniqsa, asosiy ishlab chiqaruvchi davlatlar va ularning bozorlardagi pozitsiyalari
o’rganiladi.
Kurs ishi predmeti. Yengil sanoatining turli yo’nalishlarida (masalan,
kiyim-kechak, matolar, teri mahsulotlari) bozor tamoyillari va ishlab chiqarish
jarayonlarini o’rganishdir. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar va
innovatsiyalarning ushbu sohadagi roli ham tahlil qilinadi.
Kurs ishi maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi jahon yengil
sanoatining rivojlanish tendensiyalari va jarayonlarini chuqur o’rganish, sohani
rivojlantirishga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash va ularning iqtisodiy ta’sirini
baholashdan iborat. Shu orqali, kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini prognoz qilish
va soha samaradorligini oshirish bo’yicha tavsiyalar ishlab chiqish ko’zda tutilgan.
Kurs ishi vazifalari.
 Nazariy asoslarni o’rganish: Yengil sanoatining nazariy jihatlari va uning
iqtisodiyotdagi rolini aniqlash.
 Statistik tahlil: Jahon yengil sanoatining asosiy ko’rsatkichlarini tahlil qilish.
 Bozor tahlili: Asosiy ishlab chiqaruvchi mamlakatlar va ularning yengil
sanoat bozoridagi o’rnini aniqlash.
 Innovatsion rivojlanish: Yengil sanoatda zamonaviy texnologiyalar va
innovatsiyalarning rolini o’rganish.
Yengil sanoatning rivojlanishi va uning jahon iqtisodiyotidagi ahamiyatini
to’liq anglash uchun bu tarmoqning turli jihatlarini, texnologik yangiliklarini va
global tendensiyalarni o’rganish zarur. Ushbu kurs ishi ana shu maqsadlarni
amalga oshirishga yo’naltirilgan bo’lib, yengil sanoatning bugungi kundagi holati
va kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini yoritishga xizmat qiladi.

I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING UMUMIY KO’RINISHI
1.1 Yengil sanoat tarmoqlariga tavsif
Yengil sanoat tarkibiga to’qimachilik,tikuvchilik,moyna,ko’n-
poyafzal,trikotaj tarmoqlari kiradi.Bu tarmoqlar mahsulotining katta qismi aholi
iste’moliga mo’ljallanadi,bir qismi esa og’ir sanoatga kiradi (texnika
gazlamasi,teri,charm).
Yengil sanoat qishloq xo’jaligi bilan uzviy bog’liq.Qishloq xo’jaligi yengil
sanoatga o’simlik (paxta,zig’ir,lub,jut,kanop) va hayvon (teri,moyna,jun,ipak,shox)
xom-ashyosi beradi.
Yengil sanoatning yetakchi tarmog’i-to’qimachilikdir. To’qimachilik
sanoatining barcha xil mahsulotlari,ipdan gazlama,jundan gazlama,shoyi va zig’ir
tola gazlama,sun’iy tola gazlama korxonalarida to’qiladi.Gazlama to’qib chiqarish
jarayoni bir qancha bosqichlardan iborat.
Xom-ashyoga paxta tozalash,zig’ir tolaga ishlov berish,jun yuvish
korxonalarida dastlabki ishlov beriladi.So’ngra toladan ip yigiriladi,ipdan xom
gazlama to’qiladi. Xom gazlama boyaladi,unga gul bosiladi (pardozlanadi).
Bu hamma bosqichlarni alohida-alohida joylashgan dastlabki ishlov
berish,yigirish,to’qish,pardozlash fabrikalarida amalga oshirish mumkin.Lekin
transport harajati,yuk ortib tushurish sarflari tayyor mahsulot tannarxiga qo’shiladi.
Shunday ekan, to’qimachilik ishlab chiqarishning bir korxonada-kombinatda
to’planishi foydaliroq bo’ladi.
Xom-ashyoga dastlabki ishlov beruvchi korxonalar xom-ashyo manbasiga
yaqin joylashtirilgani ma’qul.Shu sababli paxta tozalash va pillachilik fabrikalari
xom-ashyo yetishtiriladigan rayonlarda quriladi.
To’qimachilik sanoatida ko’proq xotin-qizlar mehnat qiladi.Shuning uchun
ayollar mehnat resurslaridan to’laroq foydalanish kerak bo’lganligi uchun
to’qimachilik sanoatini aholi ko’p to’plangan joylarda qurish maqsadga muvofiqdir
va og’ir sanoat rivojlangan joylarda ham.

Shunday qilib, to’qimachilik sanoati korxonalarini joylashtirishda
iste’molchilar, mehnat resurslari va xom-ashyo manbalari hisobga olinadi.
Jahonda tabiiy va sun’iy toladan 120 mlrd. m3dan ortiq (2006y) gazlama
ishlab chiqaradi.Agar mayda hunarmandchilik (mahalliy ip yigirish va mato
to’qish)ni hisobga olsak to’qimachilik hamma joyda bor.
Jahonda yiliga 100 mlrd.m2 dan ortiq gazlama to’qiladi (2018 y). Ya’ni
dunyo boyicha aholi jon boshiga yiliga 15-16 m2 gazlama to’qiladi.
Jahon to’qimachilik sanoatida 5ta asosiy region tarkib topgan. Bular:
1.Sharqiy Osiyo (Xitoy, Yaponiya, Koreya Respublikasi, Gonkong);
2.Janubiy Osiyo (Hindiston,Bangladesh, Pokiston);
3.MDH (Rossiya,O’zbekiston,Belorussiya);
4.Horijiy Yevropa (Italiya,Fransiya,Germaniya,Polsha);
5.AQSH.
1.1.1 – rasm. To’qimachilik mahsulotlari ishlab chiqarish sanoati [9]
Bularning har birida ip-gazlama va ximiyaviy tolalardan gazlama to’qish
ustun turadi.Boshqa tarmoqlar (jun gazlama, jut,shoyi gazlama) kamroq

ahamiyatga ega.Yuqoridagi regionlar orasidagi nisbat keyingi vaqtlarda sezilarli
darajada o’zgarib bormoqda.Asrimizning 50-yillaridan boshlab jahonda ip-gazlama
va kiyim-kechak ishlab chiqarishda G’arbning iqtisodiy rivojlangan davlatlarining
roli har doim kamayib bormoqda,ko’plab eski to’qimachilik rayonlari inqirozga
yuz tutmoqda.
Masalan: Ilgari to’qimchilikda jahonda 1-o’rinda turgan Buyuk Britaniya
1-o’nlik mamlakatlarining oxiriga tushib qoldi.U gazlama eksport qiluvchi eng
katta mamlakatdan import qiluvchi mamlakatga aylandi.
To’qimachilik sohasida rivojlanayotgan mamlakatlarning hissasi yanada
tezroq o’smoqda.Bu mamlakatlarda avvalo arzon ishchi kuchiga va xom-ashyoga
asoslangan to’qimachilik sanoati rivojlanmoqda.Bu mamlakatlarda ishlab
chiqarilayotgan gazlamalarning asosiy qismi G’arbiy mamlakatlariga eksport
qilinmoqda.AQSH,Yaponiya va G’arb mamlakatlarida ko’proq rivojlanayotgan
mamlakatlardan keltirilgan arzon kiyim-kechak va trikotaj mollari sotiladi.Jahonda
ip-gazlama ishlab chiqarishda yetakchi mamlakatlar:
1.Xitoy (yiliga 14 mlrd m2).
2.MDH
3.AQSH
4.Hindiston
5.Yaponiya
To'qimachilik sanoati (lotincha texere, to'qish uchun) dastlab tolalardan
gazlamalar to'qishda qo'llanilgan bo'lsa, hozir u to'qish, to'qish, kigizlash va
boshqalar kabi keng ko'lamli boshqa jarayonlarni o'z ichiga oladi. Shuningdek, u
tabiiy yoki sintetik tolalardan ip tayyorlash, shuningdek, matolarni pardozlash va
bo'yashni o'z ichiga oladi.
Tarixdan oldingi davrlarda hayvonlarning sochlari, o'simliklari va urug'lari
tolalarni tayyorlash uchun ishlatilgan. Ipak Xitoyda miloddan avvalgi 2600-
yillarda paydo bo'lgan va miloddan avvalgi 18-asr o'rtalarida birinchi sintetik
tolalar yaratilgan. Tsellyuloza yoki neft-kimyodan tayyorlangan sintetik tolalar,
yakka o'zi yoki boshqa sintetik va/yoki tabiiy tolalar bilan turli kombinatsiyalarda,

tobora ko'proq qo'llanila boshlagan bo'lsa-da, ular jun, paxta, zig'ir kabi tabiiy
tolalardan tayyorlangan matolarni to'liq ushlab turolmadi. va ipak.
Ipak ip hosil qilish uchun bir-biriga bog'lanishi mumkin bo'lgan
filamentlarda hosil bo'lgan yagona tabiiy toladir. Boshqa tabiiy tolalarni avval
tekislash, tarash orqali parallel qilish va keyin yigirish orqali uzluksiz ipga tortish
kerak. The shpindel eng qadimgi yigiruv asbobidir; U birinchi marta Evropada
miloddan avvalgi 1400-yillarda aylanuvchi g'ildirak ixtirosi bilan
mexanizatsiyalangan. 17-asrning oxirlarida ixtiro qilingan aylanayotgan Jenni, bir
vaqtning o'zida bir nechta shpindellarni boshqarishi mumkin. Keyin Richard
Arkraytning ixtirosi tufayli aylanuvchi ramka 1769 yilda va Samuel Crompton
tomonidan taqdimoti xachir, Bu bir ishchiga bir vaqtning o'zida 1,000 shpindelni
boshqarish imkonini berdi, ip-kalava ishlab chiqarish yozgi sanoatdan tegirmonga
o'tdi.
Mato yasash ham xuddi shunday tarixga ega edi. Qadim zamonlardan beri
qo'l dastgohi asosiy to'quv mashinasi bo'lib kelgan. Mexanik takomillashtirish
qadim zamonlarda rivoji bilan boshlangan ovlash, muqobil burilish iplari
bog'langan; eramizning 13-asrida, oyoq yugurish, bir nechta to'plamlar to'plamini
boshqara oladigan, joriy etildi. ning qo'shilishi bilan ramkaga o'rnatilgan taxta,
to'quv yoki to'ldiruvchi iplarni o'z joyiga qo'yadigan "mexanizatsiyalashgan"
dastgoh Evropada va butun dunyo bo'ylab asl qo'l dastgohlari saqlanib qolgan
an'anaviy madaniyatlar bundan mustasno, ustun to'quv asbobiga aylandi.
Jon Kayning ixtirosi samolyot 1733 yilda to'quvchiga mokini to'quv
dastgohining kengligi bo'ylab avtomatik ravishda jo'natish imkonini beruvchi
to'quvni mexanizatsiyalashda birinchi qadam bo'ldi. Edmund Kartraytni ishlab
chiqdi bug 'bilan ishlaydigan dastgoh va 1788 yilda Jeyms Vatt bilan Angliyada
bug' bilan ishlaydigan birinchi to'qimachilik fabrikasini qurdi. Bu tegirmonlarni
suv bilan ishlaydigan mashinalarga qaramlikdan xalos qildi va ularni istalgan joyda
qurish imkonini berdi. Yana bir muhim rivojlanish edi perfokarta 1801 yilda
Frantsiyada Jozef Mari Jakkard tomonidan ishlab chiqilgan tizim; bu naqshlarni
avtomatlashtirilgan tarzda to'qish imkonini berdi. Yog'ochdan yasalgan oldingi

quvvatli dastgohlar asta-sekin po'lat va boshqa metallardan yasalgan dastgohlar
bilan almashtirildi. O'shandan beri texnologik o'zgarishlar ularni kattaroq, tezroq
va yuqori darajada avtomatlashtirilgan qilishga qaratilgan.
Tabiiy bo'yoqlar dastlab iplar va matolarga rang berish uchun ishlatilgan,
ammo 19-asrda ko'mir smolali bo'yoqlarning kashf etilishi va 20-asrda sintetik
tolalarning rivojlanishi bilan bo'yash jarayonlari yanada murakkablashdi. Blok
bosib chiqarish dastlab matolarni bo'yash uchun ishlatilgan (matolarni ipak ekranli
bosib chiqarish 1800-yillarning o'rtalarida ishlab chiqilgan), ammo tez orada u
rulonli bosma bilan almashtirildi. O'yilgan mis roliklar birinchi marta 1785 yilda
Angliyada qo'llanilgan, so'ngra tez yaxshilanishlar natijasida oltita rangda rolikli
chop etish imkonini berdi. Zamonaviy rolikli bosib chiqarish 180 daqiqada 16 yoki
undan ortiq rangda bosilgan 1 m dan ortiq mato ishlab chiqarishi mumkin.
Dastlabki paytlarda matolarni cho'tkalash yoki qirqish, matoni to'ldirish
yoki o'lchash yoki sirlangan effekt yaratish uchun kalendar rulonlaridan o'tkazish
orqali tugatilgan. Bugungi kunda matolar oldindan qisqartirilgan,
merserizatsiyalangan (paxta iplari va gazlamalar mustahkamligi va yorqinligini
yaxshilash uchun kaustik eritmalar bilan ishlov beriladi) va turli pardozlash
jarayonlari bilan ishlov beriladi, ular, masalan, burmalarga chidamliligini,
burmalarni ushlab turishni va suvga, olovga va chiriyotganga chidamliligini
oshiradi.
Maxsus muolajalar ishlab chiqariladi yuqori samarali tolalar, g'ayrioddiy
kuchliligi va juda yuqori haroratga chidamliligi tufayli shunday nomlangan.
Shunday qilib, neylonga o'xshash tola bo'lgan Aramid po'latdan kuchliroq va
Aramiddan tayyorlangan Kevlar tolasi issiqlik va kimyoviy moddalarga chidamli
o'q o'tkazmaydigan mato va kiyimlarni tayyorlash uchun ishlatiladi. Uglerod, bor,
kremniy, alyuminiy va boshqa materiallar bilan birlashtirilgan boshqa sintetik
tolalar samolyotlarda, kosmik kemalarda, kimyoviy chidamli filtrlar va
membranalarda, himoya sport jihozlarida ishlatiladigan engil, o'ta kuchli
strukturaviy materiallarni ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.

To'qimachilik ishlab chiqarish dastlab qo'l hunarmandchiligi bo'lib, u yozgi
yigiruvchilar va to'quvchilar va mohir hunarmandlarning kichik guruhlari
tomonidan shug'ullangan. Texnologik taraqqiyot bilan, birinchi navbatda, Buyuk
Britaniya va G'arbiy Evropa mamlakatlarida yirik va iqtisodiy ahamiyatga ega
bo'lgan to'qimachilik korxonalari paydo bo'ldi. Shimoliy Amerikadagi ilk
ko'chmanchilar Yangi Angliyaga mato tegirmonlarini olib kelishgan (Angliyada
tegirmon boshlig'i bo'lgan Semyuel Sleyter 1790 yilda Providens, Rod-Aylendda
yigiruv ramkasini xotiradan qurgan) va Eli Uitnining ixtirosi. paxta tozalash
mashinasi, terilgan paxtani katta tezlikda tozalay oladigan, paxta matolariga yangi
talab yaratdi.
Buni tijoratlashtirish tezlashdi Tikuv mashinasi. 18-asr boshlarida bir
qancha ixtirochilar mato tikadigan mashinalar ishlab chiqardilar. 1830 yilda
Frantsiyada Barthelemy Thimonnier tikuv mashinasi uchun patent oldi; 1841 yilda
uning 80 ta mashinasi frantsuz armiyasi uchun kiyim tikish bilan mashg'ul
bo'lganida, uning fabrikasi uning mashinalarini tirikchiligiga tahdid deb bilgan
tikuvchilar tomonidan vayron qilingan. Taxminan o'sha paytda Angliyada Uolter
Xant takomillashtirilgan mashinani o'ylab topdi, lekin u kambag'al tikuvchilarni
ishdan bo'shatishini his qilganligi sababli loyihadan voz kechdi. 1848 yilda Elias
Xou Huntnikiga o'xshash mashina uchun AQSh patentini oldi, ammo sud
kurashlarida qatnashdi va natijada u g'alaba qozondi va ko'plab ishlab
chiqaruvchilarni patentini buzganlikda aybladi. Zamonaviy tikuv mashinasining
ixtirosi Isaak Merritt Singerga tegishli bo'lib, u osilgan qo'lni, matoni ushlab turish
uchun bosuvchi oyoqni, matoni ignaga oziqlantirish uchun g'ildirakni va qo'l tirgak
o'rniga oyoq teshigini yaratdi va ikkalasini ham qoldirdi. matoni manevr qilish
uchun qo'llar bo'sh. Mashinani loyihalash va ishlab chiqarish bilan bir qatorda, u
reklama kampaniyasi, mashinalarni bo'lib-bo'lib sotish va xizmat ko'rsatish
shartnomasini taqdim etish kabi yangiliklarni o'z ichiga olgan birinchi yirik
maishiy texnika korxonasini yaratdi.
Shunday qilib, 18-asrdagi texnologik yutuqlar nafaqat zamonaviy
to'qimachilik sanoati uchun turtki bo'ldi, balki sanoat inqilobi deb nom olgan

fabrika tizimining yaratilishi va oila va jamiyat hayotidagi chuqur o'zgarishlar
bilan ham bog'liq. O'zgarishlar bugungi kunda ham davom etmoqda, chunki yirik
to'qimachilik korxonalari eski sanoatlashgan hududlardan arzonroq ishchi kuchi va
energiya manbalarini va'da qiladigan yangi hududlarga ko'chib o'tmoqda, raqobat
esa ishchi kuchiga bo'lgan ehtiyojni kamaytirish va sifatni yaxshilash uchun
kompyuter tomonidan boshqariladigan avtomatlashtirish kabi davomli texnologik
ishlanmalarga yordam beradi. Shu bilan birga, siyosatchilar o'z mamlakatlari
uchun raqobatdosh ustunliklarni ta'minlash va / yoki saqlab qolish uchun kvotalar,
tariflar va boshqa iqtisodiy to'siqlar haqida bahslashadilar. Shunday qilib,
to'qimachilik sanoati nafaqat dunyo aholisining o'sishi uchun zarur bo'lgan
mahsulotlarni ta'minlaydi; u xalqaro savdo va davlatlar iqtisodiyotiga ham katta
ta'sir ko'rsatadi.
Zamonaviy yengil sanoat sanoatdir, bu ommaviy iste’mol uchun tovarlar
ishlab chiqarishni ta’minlaydi. Inson faoliyatining ushbu sohasi mahsulot ishlab
chiqarishning to’liq tsiklini o’z ichiga oladi. U xomashyo qazib olishdan boshlanib,
foydalanishga tayyor mahsulotlarni sotish bilan tugaydi.
To'qimachilik korxonalari tomonidan yaratilgan asosiy ekologik
muammolar atmosferaga va oqava suvlarga chiqadigan zaharli moddalardir.
Potentsial zaharli moddalarga qo'shimcha ravishda, yoqimsiz hidlar ko'pincha
muammo hisoblanadi, ayniqsa binoni va matbaa korxonalari turar-joy binolari
yaqinida joylashgan. Ventilyatsiya chiqindilarida erituvchilar, formaldegid,
uglevodorodlar, vodorod sulfidi va metall birikmalarining bug'lari bo'lishi
mumkin. Ba'zida erituvchilar ushlanib, qayta foydalanish uchun distillangan
bo'lishi mumkin. Zarrachalar filtrlash orqali olib tashlanishi mumkin. Skrubing
metanol kabi suvda eriydigan uchuvchi birikmalar uchun samarali, ammo u
uglevodorodlar chiqindilarning ko'p qismini tashkil etadigan pigmentli nashrda
ishlamaydi. Yonuvchan moddalar yoqib yuborilishi mumkin, ammo bu nisbatan
qimmat. Biroq, yakuniy yechim - iloji boricha emissiyasiz bo'lgan materiallardan
foydalanish. Bu nafaqat bosmaxonada ishlatiladigan bo'yoqlar, bog'lovchilar va

o'zaro bog'lovchi moddalarga, balki matolarning formaldegid va qoldiq monomer
tarkibiga ham tegishli.
Oqava suvlarning fiksatsiya qilinmagan bo'yoqlar bilan ifloslanishi nafaqat
inson va hayvonlarning sog'lig'iga potentsial xavf tug'dirishi, balki uning rangi
o'zgarishi tufayli ham jiddiy ekologik muammodir. Oddiy bo'yashda bo'yoqning
90% dan ortig'ini fiksatsiya qilishga erishish mumkin, ammo reaktiv bo'yoqlar
bilan bosib chiqarishda atigi 60% yoki undan kam fiksatsiya darajasi keng
tarqalgan. Bu bosilgan matoni yuvish paytida reaktiv bo'yoqning uchdan bir
qismidan ko'prog'i chiqindi suvga kiradi. Qo'shimcha miqdorda bo'yoqlar oqava
suvga ekranlarni yuvish, bosma adyol va barabanlarni yuvishda kiritiladi.
Bir qator mamlakatlarda oqava suvlarning rangsizlanishi bo'yicha
cheklovlar o'rnatilgan, ammo qimmat oqava suvlarni tozalash tizimisiz ularga rioya
qilish juda qiyin. Eritma kamroq ifloslantiruvchi ta'sirga ega bo'yoqlardan
foydalanishda va bo'yoqlarni mahkamlash darajasini oshiradigan bo'yoqlar va
sintetik qalinlashtiruvchi moddalarni ishlab chiqishda topiladi va shu bilan
yuvilishi kerak bo'lgan ortiqcha miqdorini kamaytiradi. 1
Bu sanoat ta’minlash uchun faoliyat yuritadi talab darajasi aholi tomonidan
ommaviy ravishda iste’mol qilinadigan mahsulotlarni etkazib berish
ko’rsatkichlari. Tayyor mahsulotlar soni aholining ularga bo’lgan talabini to’liq
qondirishi kerak. Yengil sanoat tarkibiga kiruvchi barcha tarmoqlarni 3 guruhga
bo’lish mumkin. Ulardan birinchisiga xomashyo ishlab chiqarish korxonalari
kiradi. Ikkinchi guruhga blankalar va yarim tayyor mahsulotlar ishlab chiqaradigan
ishlab chiqarish korxonalari kiradi. Ular yengil sanoat korxonalarini ham,
sanoatning boshqa tarmoqlarini ham o’z mahsulotlarini yetkazib berish vazifasini
bajaradi.
Uchinchi guruhga ishlab chiqarish kiradi yakuniy mahsulotlar. Tovar
Rossiya yengil sanoati terini qayta ishlash, paxta qazib olish va yarim tayyor
mahsulotlar yigirish, to’qimachilik ishlarini o’z ichiga oladi. Yakuniy mahsulot
ishlab chiqarish tarmoqlari poyabzal, kiyim-kechak, gilam va boshqalar ishlab
1
https://www.iloencyclopaedia.org/uz/part-xiv-42166/textile-goods-industry

chiqarishga ixtisoslashgan. Ushbu guruh korxonalari eng barcha yengil sanoat.
Xususiyatlari egallash sherning ulushi iste’mol tovarlari ishlab chiqarishda. Ular
butun mamlakat iqtisodiyotiga sezilarli ta’sir ko’rsatadi.
Yengil sanoat bir qator xususiyatlarga ega. Uning xom ashyo qazib olishga
ixtisoslashgan birinchi guruh ishlab chiqarish quvvatlari uning kontsentratsiya
markazlariga yaqin joylashgan. Yakuniy mahsulotni ishlab chiqarish jarayonida
tsiklning alohida bosqichlari turli zavodlarda sodir bo’lishi mumkin. Bu erda to’liq
tsiklli korxonalarni topish juda kam. Tugatish jarayonlariga katta e’tibor beriladi.
Tashqi ko’rinish mahsulotlar muhim rol o’ynaydi. Shuning uchun xodimlarni
tanlashga tegishli talablar qo’yiladi (masalan, ta’mning mavjudligi).
Ushbu faoliyat sohasidagi korxonalar odatda kichik hajmga ega. Ular
doimo o’z assortimentini o’zgartirib, dinamik ishlaydi. Bu modaning doimiy
o’zgarishi, iste’molchilarning afzalliklari bilan bog’liq. Bu sohalarda asosan
ayollar band. Yakuniy foydalanuvchilar asosan shaxslar. Bu xususiyatlar ishlab
chiqarish sikllarini tashkil etish jarayonida hisobga olinadi. Investitsiyalar
istiqbollari mamlakatimiz sarmoya kiritish uchun katta imkoniyatlarga ega. Bu
foydalanilmayotgan ishlab chiqarish quvvatlarining ko’pligi bilan bog’liq.
Sarmoyalarning yuqori aylanmasi va tez qaytarilishi tufayli bunday ishlab
chiqarishga sarmoya kiritish investorlar uchun ham foydalidir. Bundan tashqari,
taqdim etilgan tarmoqlar katta kapital qo’yilmalarni talab qilmaydi. Yiliga
ikkitadan ortiq to’liq aylanma tsikllarni bajarish mumkin. Shuningdek, u
investitsiya qilishning afzalliklari haqida gapiradi.
Uskunani bir necha oy ichida o’rnatish mumkin. Shuning uchun bunday
korxonalar faoliyatning birinchi yilida daromad olishlari mumkin. Investorlar
o’zlarining vaqtinchalik bo’sh mablag’larini 30 dan ortiq turli sub-sektorlarga
investitsiya qilishlari mumkin. Ularning aksariyati juda yangi va juda istiqbolli.
Mamlakatimizda yengil sanoatning xomashyo bazasi yaxshi rivojlangan.
Bu korxonalarning jun, zig’ir, kimyoviy ip va tolalar, charm va mo’ynaga bo’lgan
ehtiyojini to’liq qondiradi. Xom ashyo qishloq xo’jaligi korxonalari tomonidan

ta’minlanadi, kimyo sanoati. Uning narxi maqbuldir. Bu bizga turli toifadagi
iste’molchilar uchun hamyonbop mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini beradi.
Investorlar uchun bir qator imkoniyatlar yaratadi. Ushbu yo’nalishda biznes
yuritish istiqbolli. Yengil sanoatning asosiy tarmoqlari 30 dan ortiq turli kichik
tarmoqlarni o’z ichiga oladi. Ular shartli ravishda 3 ta asosiy guruhga
birlashtirilgan. Birinchisi, to’qimachilik sanoati. Bu guruh paxta va zig’ir ishlab
chiqarishni o’z ichiga oladi. Jun, trikotaj va ipakchilik tarmoqlari korxonalari ham
shular jumlasidandir. Bu guruh korxonalari xom ashyoni birlamchi qayta ishlash,
materiallar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan har xil turlari(to’quv, to’quv
bo’lmagan).
Ishlab chiqarishning ikkinchi guruhiga tegishli. To qimachilik sanoatiningʻ
gazlama va boshqa materiallarini, charm, mo yna va boshqalarni qayta ishlashga
ʻ
ixtisoslashgan.Ushbu turkumga turg un assortimentga ega bo lgan korxonalar ham
ʻ ʻ
(ish kiyimi ishlab chiqarish) va ancha murakkab, dinamik tarmoqlar (dizayner
kiyimlarini tikish) kiradi. Bu juda heterojen guruh. Uning korxonalari juda xilma-
xil va turli xil joylashish tamoyillariga ega.
Uchinchi guruhga mo’yna, charm, poyabzal kichik tarmoqlari kiradi. Bu
sohadagi tarmoqlar bir-biri bilan yaqin hamkorlik qiladi. Turar joy xususiyatlari
Ularning aniq belgilangan hududiy ixtisosligi yo’q. Deyarli barcha hududlarda
ushbu guruhning ma’lum ishlab chiqarishlari mavjud. Biroq, to’qimachilik
sanoatida hali ham korxonalarning kontsentratsiyasining asosiy yo’nalishlarini
aniqlash mumkin. Shunday qilib, Tver, Ivanovo viloyatlari paxta matosidan juda
ko’p miqdordagi mahsulotlarni ishlab chiqaradi. Agar Markaziy iqtisodiy rayonni
hisobga olsak, bu tarmoqlarning shu yerda kontsentratsiyasi haqida xulosa
chiqarishimiz mumkin.
DA Ivanovo viloyati barcha paxta matolarining 55% dan ortig’i ishlab
chiqariladi. Bunday sanoatning sezilarli darajada kamroq qismi Moskvada (11%)
va Vladimir viloyatlari (7%). To’g’ridan-to’g’ri Moskvada ushbu mintaqadagi
barcha paxta matolarining 6% ishlab chiqariladi.

Asosiy engil sanoat tarmoqlari uchun joylashish omillari faoliyatning
boshqa sohalaridan deyarli farq qilmaydi. Ular ko’pincha xalq xo’jaligi
kompleksini to’ldiradi, shuningdek, mintaqalar ichidagi ehtiyojlarni qondiradi. 2
1.2. Yengil sanoat muammolari va joylashtirish omillari
Yengil sanoat uchun tabiiy xom ashyoning asosiy yetkazib beruvchisi
qishloq xo jaligi hisoblanadi. Zig’ir sanoati juda qiyin ahvolda. Yildan yilga tolaliʻ
zig’ir ekinlari kamaymoqda, hosildorligi pasaymoqda. Zig’ir o’sishi notekis
taqsimlanadi. Ayni paytda sotib olingan paxta o’rniga mahalliy zig’ir yetishtirishni
tiklash masalasi hal etilmoqda.
Jun. Tabiiy junni asosan qo ylar, juda oz qismini (1,5% dan kam) echkilar
ʻ
va boshqalar ishlab chiqaradi. Yetkazib berilayotgan junning sifati keskin
yomonlashgan, uning asosiy qismi xalqaro standartlarga javob bermaydi:
Jami 8% ichki bozor Qozog’istonda kiyim-kechak mahalliy mahsulotlar
bilan ta’minlangan (tegishli poyabzal sanoatida bu ko’rsatkich 1% ni tashkil
qiladi). Va shunga qaramay - bu asosan qurolli kuchlar va politsiya uchun kiyim-
kechak va poyabzal;
Joriy yilning dastlabki oylarida yengil sanoatda yana pasayish kuzatildi.
Qozog’iston iqtisodiyotining boshqa tarmoqlariga nisbatan engil sanoatda soliq
yuki eng yuqori bo’lib qolmoqda.
Yengil sanoat - har xil turdagi xom ashyolardan asosan xalq iste’moli
tovarlari ishlab chiqaradigan ixtisoslashgan tarmoqlar majmui. Yengil sanoat xom
ashyoni birlamchi qayta ishlashni ham, tayyor mahsulot ishlab chiqarishni ham
amalga oshiradi. Yengil sanoat korxonalari ishlab chiqarish, texnik va maxsus
maqsadlar uchun mo ljallangan mahsulotlar ishlab chiqaradi, ular mebel, aviatsiya,
ʻ
avtomobilsozlik, kimyo, elektrotexnika, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida,
qishloq xo jaligi, huquqni muhofaza qilish organlari, transport va sog liqni
ʻ ʻ
saqlashda qo llaniladi.
ʻ
Yengil sanoatning xususiyatlaridan biri bu mablag’larni tez qaytarishdir.
Sanoatning texnologik xususiyatlari mahsulotlar assortimentini minimal xarajatlar
2
https://arxiv.uz/uz/download/referatlar/geografiya/dunyo-yengil-sanoati

bilan tez o’zgartirish imkonini beradi, bu esa ishlab chiqarishning yuqori
harakatchanligini ta’minlaydi. Yengil sanoat 20 dan ortiq kichik tarmoqlarni o’z
ichiga olgan murakkab sanoat bo’lib, ularni uchta asosiy guruhga birlashtirish
mumkin:
1. To qimachilik, shu jumladan, zig ir, paxta, jun, shoyi, trikotaj,ʻ ʻ
shuningdek, zig ir, junni birlamchi qayta ishlash, to qilmagan materiallar ishlab
ʻ ʻ
chiqarish, to r-trikotaj sanoati, kigizchilik sanoati, to qimachilik galantereya ishlab
ʻ ʻ
chiqarishi; va boshqalar.
2. Tikuvchilik.
3. Teri, mo’yna, poyabzal.
Iqtisodiy inqiroz davom etishi natijasida eng ko p zarar ko rgan yengil
ʻ ʻ
sanoat. So’nggi 5 yilda sanoatda mahsulot ishlab chiqarish hajmi 80 foizdan ortiq
kamaydi. Xom ashyo, ayniqsa, Rossiyada yetishmaydigan paxta yetishmas edi.
Sanoatning o’zini-o’zi resurslar bilan ta’minlashi atigi 25% ni tashkil qiladi.
Chetdan zig’ir, jun, teri xomashyosi, kimyoviy tolalar olib kelishga majburmiz.
Sanoatning asosiy muammolari:
- Past daraja olingan ish haqi. 2006 yil yanvar oyida ish haqining o’rtacha
rus darajasi 4054 rublni tashkil etdi. (qayta ishlash tarmoqlarida o rtacha ish
ʻ
haqining 46%).
- eskirgan uskunalardan foydalanish. 2005 yildan beri sanoatda asbob-
uskunalarning yillik yangilanishi 3-4% dan oshmadi, iqtisodiy rivojlangan
mamlakatlarda: 14-16%.
- iste’mol bozorida noqonuniy olib kirilayotgan tovarlarning yuqori ulushi.
(62% dan ortiq).
– Korxonalarning aksariyati viloyatda to’plangan.
- ishlab chiqarishni rivojlantirish uchun korxonalarning o’z mablag’larining
etishmasligi.
Yengil sanoat korxonalarini joylashtirish omillari bir xil, ammo asosiylarini
ajratib ko’rsatish mumkin:

Xom-ashyo omili, ayniqsa, birlamchi qayta ishlash tarmoqlarida, ya’ni
ommaviy chiqindilar bilan bog’liq (zig’ir somonining hosildorligi xom ashyoning
1/5 qismini, jun - 1/2) yoki ishlab chiqarishning moddiy zichligi yuqori bo’lgan
tarmoqlarda muhim ahamiyatga ega. yuqori (zig’ir sanoati). Teri sanoatining
joylashishi butunlay go’sht sanoatiga bog’liq.
Aholi soni, ya’ni iste’molchi omili. Yengil sanoatning tayyor mahsulotlari
yarim tayyor mahsulotlarga qaraganda kamroq tashiladi. Masalan, paxta matosidan
ko’ra presslangan paxta xom ashyosini yetkazib berish foydaliroq.
Sanoatda korxonalarning joylashishiga iste’molchi omili katta ta’sir
ko’rsatadi. Sanoat mahsulotlari hamma joyda iste’mol qilinadi, ishlab
chiqarishning ommaviyligi sanoat korxonalarining aholiga yaqinlashishiga yordam
beradi. Bundan tashqari, tayyor mahsulotlarning ko’p turlarini (trikotaj, poyabzal)
tashish oson emas va ularni uzoq masofalarga tashish xom ashyoni tashishdan
ko’ra qimmatroqdir.
Mehnat resurslari omili, bu ularning muhim hajmi va malakasini
ta’minlaydi, chunki engil sanoatning barcha tarmoqlari ko’p mehnat talab qiladi.
Tarixan yengil sanoatda ayollar mehnatidan asosan foydalanilgan, shuning uchun
hududlarda ham ayol, ham erkak mehnatidan foydalanish imkoniyatlarini (ya’ni,
og’ir sanoat to’plangan hududlarda yengil sanoatni rivojlantirish, hududlarda
tegishli ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish) hisobga olish zarur. yengil sanoat
jamlangan joyda).
Bo’yash va pardozlash jarayonlari katta miqdorda suv talab qiladigan mato
va trikotaj mahsulotlarini ishlab chiqarishni joylashtirishda men suv omilini
hisobga olaman.
Rossiya yengil sanoatining xom ashyo bazasi ancha rivojlangan bo’lib, u
korxonalarning zig’ir tolasi, jun, kimyoviy tolalar va iplar, mo’yna va charm
xomashyosiga bo’lgan ehtiyojining katta qismini ta’minlaydi.

Aholini gazlama, kiyim-kechak, poyabzal va boshqa xalq iste’mol tovarlari
bilan ta’minlash. Yengil sanoat qishloq xo’jaligi bilan chambarchas bog’liq,
ayniqsa xom ashyoni birlamchi qayta ishlash bosqichida. Sanoat juda keng
geografiyaga ega, chunki u xom ashyo ishlab chiqarish va iste’molchiga,
shuningdek, mehnat resurslariga qaratilgan. U har bir iqtisodiy mintaqada
namoyon bo’ladi.
1.2.1 – rasm. Charm-poyabzal sanoati mahsulotlari [10]
Yengil sanoat tarmoqlarini joylashish xususiyatlariga ko’ra uch guruhga
bo’lish mumkin:
1. Xom ashyoga e’tibor qaratish bilan, masalan, zig’ir sanoati;
2. Iste’molchiga yo’naltirilgan, masalan, poyabzal va kiyim-kechak;
3. Ikkala omilga ham, masalan, paxta, ipak, trikotajga e’tibor qaratgan
holda.
Ishlab chiqarish hajmi va ishchilar soni bo’yicha asosiy sanoat
to’qimachilikdir.
Yengil sanoatning rivojlanish darajasi yetarli emas. Bu O rta Osiyoʻ
respublikalaridan (paxta yetishtiriladigan) xomashyo yetkazib berishning
qisqarganligi bilan bog liq; sanoat mahsulotlari Rossiyaga xorijdan kirib
ʻ
kelayotgan import tovarlari bilan raqobatlasha olmaydi o’tgan yillar; deyarli 40%.

Yengil sanoat murakkab sanoat bo’lib, u uchta asosiy guruhni o’z ichiga
oladi: to’qimachilik, tikuvchilik, charm. Yengil sanoat korxonalarini
joylashtirishning asosiy omillari: xom ashyo, aholi, iste’molchi, mehnat resurslari
omili. Yengil sanoatni joylashish xususiyatlariga ko’ra xomashyoga yo’naltirilgan,
iste’molchi va ikkalasiga ham ajratish mumkin.
Yengil sanoat majmuada oxirgi o’rinni egallamaydi. Bu tarmoq gazlama,
kiyim-kechak, poyabzal va boshqalar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan bo lib,ʻ
yengil sanoatda tayyor mahsulotlardan tashqari, boshqa korxonalar uchun yarim
tayyor mahsulotlar, blankalar va materiallar ishlab chiqariladi. Misol uchun, bu
shinalar, po’lat arqonlar uchun yadrolar bo’lishi mumkin.
Joylashtirish omillari
Sanoat vakili bo’lgan tarmoqlarning joylashuvi bo’yicha bir ovozdan fikr
yo’q. Biroq, bu jarayonga ta’sir qiluvchi omillarning uchta asosiy guruhi mavjud.
xomashyo, iste’molchilar yoki mehnat resurslari kontsentratsiyasini hisobga olgan
holda joylashtirilishi mumkin. Ilgari xalq xo’jaligining ushbu sohasi korxonalari
energetika korxonalarining joylashuviga juda bog’liq edi. Bugungi kunda ushbu
resurs mavjudligi tufayli bu omil ikkinchi darajali bo’lib qoldi. Iste’molchi omili
xom ashyo ishlab chiqaruvchi korxonalarga ta’sir qiladi. Ularning mahsulotlari
ba’zan uzoq masofalarga yomon tashiladi. Shuning uchun bunday korxonalar xom
ashyoni qayta ishlovchi zavodlar yaqinida to’plangan.
Shuningdek, birlamchi qayta ishlash korxonalari paxta yetishtirish
punktlari, chorvachilik fermalari va boshqalar yaqinida joylashgan bo’lib, bu
mahsulot tannarxini sezilarli darajada kamaytiradi va uning rentabelligini oshiradi.
Ish kuchi ham muhim omil korxonalarning joylashuvi. Bu ishchilarning
katta qismi ayollardir. Shuning uchun og’ir sanoat korxonalari joylashgan
hududlarda taqdim etilgan ixtisoslikdagi zavodlarni qurish maqsadga muvofiqdir.
Ularda asosan erkaklar ishlaydi. Bu viloyat mehnat resurslaridan imkon qadar
samarali foydalanish imkonini beradi. To’qimachilik ishlab chiqarish yengil
sanoatning eng yirik tarmoqlari. Aholi va boshqa sanoat tarmoqlari (poyabzal,
kiyim-kechak, oziq-ovqat sanoati, mashinasozlik va boshqalar) uchun gazlamalar

ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Bu yerda yetakchi kichik tarmoq paxtachilik
hisoblanadi. U import qilinadigan tabiiy xom ashyoga yo naltirilgan (Markaziyʻ
Osiyo mamlakatlari, Ozarbayjon, Misr, Suriya). Zig’ir sanoati ham to’qimachilik
sanoatining muhim tarkibiy qismidir. Uning tuzilishida kattaroq qiymat uy-
ro’zg’or buyumlariga qaraganda texnik matolar ishlab chiqarishga ega.
1.3 Yengil sanoat tovarlarning baho strategiyasini amalga oshirish
Marketingda bir necha baho strategiyalari mavjud. Yuqori baho yoki
“qaymog’ini olish” strategiyasi – avvalo tovar bahosini ishlab chiqarish narxidan
ancha yuqori o’rnatib, asta-sekin uni tushirib boradi. Bu usul bilan yangi tovarlar
sotiladi va bozorga kirgandan keyin segmentlar guruhini kengaytirish maqsadida
arzonlashtirib boriladi. Yuqori baho strategiyasi sotuvchiga tezda sarf-harajatlarni
qaytarib olishga yordam beradi. Firma bozorda yangi tovarlar taklif qilishda
monopol holatda bo’lsa, talab takliflar yuqori, baland narx haridorlar tomonidan
yuqori sifatli tovar belgisi deb qabul qilingan vaqtlarda bu strategiya o’zini
oqlaydi.
Keyinchalik bozorda o’xshash tovarlar – raqiblar paydo bo’lgandan keyin
firma o’z tovari narxini tushira boshlaydi va boshqa segmentlar uchun yangi tovar
modifikatsiyasini yarata boshlaydi.
Tovar boshlang’ich bahosi past o’rnatilib, talab rag’batlantiriladi, raqobatda
yutib chiqiladi, raqiblar tovarini bozordan siqib chiqariladi. Unda asosiy ulushini
egallaydi va keyin tovar narxini oshira boshlaydi. Ammo “haridorlar” bozorida bu
strategiyani qo’llash juda qiyin, faqat to’yinmagan “sotuvchilar” bozorida biror
natijaga erishish mumkin.
Agar tovar harakati qatnashchilari o’z tovari bahosini o’zgartirmaslikka
intilsa, ko’p vaqt standart narx saqlanib turadi.
“O’zgaruvchan narxlar bozorda talab ko’paysa yoki davlat miqyosida biror
iqtisodiy tadbir o’tkazilsa, shunga mos ravishda tovarlar va xizmatlarga yangi
baholar o’rnatishni bildiradi”.
Diskriminatsiya baholari ayrim sotuvchilarga ma’qul kelmagan haridorlar
uchun, ayniqsa davlatlar orasidagi munosabatlar, haqiqiy siyosiy muhit buzilgan

davrda o’rnatiladi. Bu narxlar o’ta yuqori, tovarni sotib oluvchiga bir necha
marotaba og’ir tushadigan qilib o’rnatiladi.
Yagona narx strategiyasi yoki hamma iste’molchilar uchun bir xil baho
o’rnatish strategiyasi tovarlarni namunalari bo’yicha kataloglar va aloqa bo’limlari
orqali sotishda ishlatiladi.
Qayishqoq baholar haridorlarning imkoniyatlariga qarab va savdolashish
qobiliyatlari asosida o’rnatiladi. Bu narxlar yakka tartibda shartnomalar tuzishda
ishlatiladi.
Tovar narxi va sifati orasidagi bog’liqlik – bu tamoyil bo’lib unga asosan
iste’molchilar yuqori bahoning manbai yaxshi sifat, aksincha pats narxli mahsulot
sifatsiz deb qarashini anglatadi. Demak, bozorda tovar narxining shakllanishiga
juda ko’p omillar ta’sir ko’rsatadi, ularning barchasini tovar narxini belgilashda
o’ziga xos holatlada hisobga olish tavsiya etiladi. Firma baho strategiyalarini bir
nechasini muvofiqlashtirib, bozorning aniq kon’yunkturasi va umumiy marketing
vazifalariga asoslangan ravishda qo’llaydi.
Mahsulotning yuk sifatida ishlab chiqarish jarayonidan iste’molchiga yetib
kelishigacha – tashish, saqlash va qo’shimcha ishlarni bajarish bilan bog’liq
bo’lgan jarayon tovar harakati deyiladi. Tovar harakatini rejalashtirishda
korxonalar tanlagan tovar sotish uslublariga asoslaniladi. Ular quyidagi uch
uslubdan biri bo’lishi mumkin:
- tovar ishlab chiqaruvchi vositachilarsiz to’g’ridan-to’g’ri o’zining
iste’molchisi bilan bog’lanish;
- tovarlarni mustaqil vositachilar orqali sotish;
- aralash usul, ishlab chiqaruvchi firma va vositachi savdo tashkiloti
sarmoyalari qatnashishi orqali.
Tovar harakatini shaklini tanlashda uning harajatlari quy bilan aniqlanadi:
Tx = T + O1 + O2 + Kx.
Bu yerda. Tx – tovar harakati harajatlari summasi;
T – transport harajatlari;
O1 – ombor harajatlarining doimiy qismi;

O2 – ombor harajatlarining o’zgaruvchan qismi;
Kx – qolgan harajatlar.
Tovar harakatlari harajatlari uning sotish bahosiga sezilarli ta’sir ko’rsatadi.
Ulgurji savdo umumlashgan vositachi hisoblanadi va ko’pchilik vazifalarni
bajaradi. Uning ahamiyati quyidagilar:
- chakana savdoga ishlab chiqarish firmalarining tor assortimentini
kengaytirib taklif etadi;
- katta xajmda tovar sotib olib, muomala harajatlarini kamaytiradi;
- yuqori malakali tovarshunos va marketologlar bilan tovarlar bozorini
chuqur o’rganadi;
- tovarlarni saqlaydi va kerakli tovar zahiralarini shakllantiradi;
- ishlab chiqaruvchilar va chakana savdo o’rtasida mustahkam aloqa
bog’laydi, ularga moliyaviy yordamlashadi va b.
Diler – mustaqil kichik vositachi – tadbirkor bo’lib, oldi-sotdi ishlarini
bajaradi va moddiy javobgarlikka ega.
Savdo madaniyati – keng tushuncha bo’lib, iste’molchi to’g’risida
chinakam, chuqur, har tomonlama g’amxo’rlik qilish uning asosi hisoblanadi.
Savdo madaniyati deyilganda haridorga xushmuomalada bo’lishni, xizmat
ko’rsatishni ilg’or usullarini joriy etishni, savdo maydonini bezash, did bilan
jixozlashni, do’konlarning aholi uchun qulay ish vaqtlari kabilarni tushunmoq
kerak.
Chakana savdo madaniyati do’konning texnologiya jarayoni tashkil
etilishidan boshlanadi.
Tovar sotish – har qanday do’konning asosiy vazifasidir. Shu sababli tovar
sotish aossiy texnologiya jarayoni hisoblanadi. Boshqa xizmatlarning hammasi
yordamchi jarayonlarga kiradi.
Asosiy texnologiya jarayoni, ya’ni tovar sotish quyidagi tarkibiy qismlarni
o’z ichiga oladi:
1) tovarni tavsiya qilish;
2) haridorlarga maslahat berish;

3) tovarni uning qo’liga topshirish;
4) hisob-kitob qilish.
Yordamchi texnologiya jarayonining quyidagi tarkibiy qismlari bor:
1) tovar qabul qilish;
2) tovarni tashib olish va saqlash uchun joylash;
3) tovarlarni sotishga tayyorlash.
Do’konning texnologiya jarayonini tashkil etishda quyidagi talablar
hisobga olinishi zarur:
1) tovarlarning iste’mol qiymati to’la saqlanishi;
2) tanlab olingan texnologiya variantining fan-texnika taraqqiyoti hozirgi
zamon darajasiga mos kelishi;
3) texnologiya jarayonini tashkil etish uchun qilingan sarflarning iqtisodiy
samaradorligi;
4) jonli mehnatni tejash, xodimlarning yuksak mehnat unumdorligini
ta’minlash va og’ir jismoniy mehnatni tugatish.
Tovar sotishning ilg’or texnologiyasini joriy etishni nazarda tutib,
do’konlar savdo maydonlarini quyidagi talablar asosida rejalashtirish lozim:
- savdo maydonini harakat qilishda, tovarlarni ko’rish va tanlab olish
chog’ida haridorlar uchun eng ko’p qulaylik yaratish;
- hisob-kitob qilishda navbat kutib qolishga yo’l qo’ymaslik lozim;
- xodimlarning mehnat qilishi uchun qulay sharoit yaratish va savdo
maydonidagi tovarlarni yordamchi xonalardagi tovarlar bilan to’ldirib turish;
- savdo maydonidan yanada samarali foydalanish;
- yuqori darajada ishlash qobiliyatiga erishish.
Haridorlar navbat kutib qolishiga yo’l qo’ymaslik uchun hisob-kitob
bo’g’ini quyidagi tartibda rejalashtiriladi:
1) kassalar savdo maydonidan chiqadigan joyga o’rnatiladi;
2) kassalar yonidagi yo’laklar haridorlarning bir tomonlama harakat
qilishini ta’minlaydi;

3) kassalar odatda kontrolyor – kassirlarning savdo maydoniga qarab
o’tirishini hamda savdo maydonini yaxshi kuzatishni ta’minlaydigan darajada
joylashtiriladi;
4) haridorlar oqimi kontrolyor – kassirning chap tomonidan o’tadi. Bunda
kassir o’ng qo’li bilan kasa apparatida chek bosadi, chap qo’li bilan esa tanlab
olingan tovarlarni tekshiradi va pul qabul qilib oladi.
5) hisob-kitob bo’g’ini maydoni taxminan savdo maydonining 8-12 fozini
egallaydi.
Chakana savdo jarayoni – aholining tovar harid qilishini ta’minlaydigan
usullar yig’indisidan iborat. Tovar sotish chakana savdodagi asosiy texnologiya
jarayoni hisoblanadi. hozirgi vaqtda chakana savdoda tovar sotishning quyidagi
usullari qo’llanilmoqda:
- tovarni peshtaxta orqali sotish;
- tovarni haridorlar o’ziga-o’zi xizmat qiladigan usulda sotish;
- tovarni ochiq, yoyib qo’yib sotish;
- tovar namunalarini ko’rsatib sotish;
- tovarni aholining buyurtmasiga muvofiq sotish. 3
3
https://fayllar.org/i-bob-jahon-sanoati-va-uning-tarmoqlari.html

II BOB JAHON YENGIL SANOATINING RIVOJLANISHIGA TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR VA ISTIQBOLLARI
2.1 Yengil sanoat texnologiyasida ishlab chiqarish
Sanoat moddiy ishlab chiqarishning yetakchi tarmog’i bo’lib, u butun
iqtisodiyotning rivojlanishi darajasini belgilab beradi. Sanoatda ishlab chiqarish
qurollari va vositalari hamda xalq iste’moli mollarining asosiy qismi bunyod
etiladi.
Yengil sanoat – g’arbiy Sibirning hududiy majmuasini to’ldiruvchi
sohalardan biri. Uning rivojlanish asosi o’z tolling xomashyosi hisoblanadi.
Umuman olganda, sanoatda nooziq-ovqat tovarlari yalpi mahsulotining 40 foizdan
ortig’i yengil sanoatga to’g’ri keladi. MDH mamlakatlarining iqtisodiy
hamkorlikdagi yengil sanoatining ahamiyati juda katta: tarixiy shakllangan mehnat
taqsimoti: paxta O’zbekistonda ishlab chiqarilmoqda, qorako’l Qozog’istonda,
to’qimachilik va boshqalar.Sarmoyadorlar uchun yengil sanoat potentsial jihatdan
jozibadordir, chunki u foydalanilmagan ishlab chiqarish quvvatlarining katta
zaxiralariga ega bo’lib, investitsiyalarning tez aylanishi va yuqori aylanmasi bilan
tavsiflanadi. Yiliga ikki-uch burilish minimal. Bundan tashqari, sanoatning kapital
sig’imi past, yangi uskunalarni o’rnatish va ishlab chiqarish muddatlari esa bir
necha oydir.
Yengil sanoat - bu murakkab sanoat bo’lib, unda uchta asosiy guruhga
bo’lingan 20 dan ziyod kichik tarmoqlar mavjud:
- to’qimachilik sanoati , shu jumladan zig’ir, paxta, jun, ipak, trikotaj
mahsulotlari. Bunga zig’ir, jun va boshqa xom ashyoni dastlabki qayta ishlash,
to’quv bo’lmagan materiallarni ishlab chiqarish, naqshli va trikotaj mato ishlab
chiqarish, to’qimachilik anjomlari va shu kabilar kiradi;
- kiyim sanoati ;
- teri, mo’yna va poyabzal sanoati .
Yengil sanoat mahsulotlari nafaqat istemol tovarlari sifatida ishlatiladi,
balki oziq-ovqat sanoati, mashinasozlik va boshqa sohalarda ham xom-ashyo va

yordamchi materiallar sifatida ishlatiladi. Eng katta ulush yengil sanoatning
to’qimachilik va to’qimachilik tarmoqlari tomonidan ishlab chiqariladi.
Yengil sanoatning asosiy tarmoqlarini joylashtirish. Yengil sanoati boshqa
tarmoqlar bilan taqqoslaganda kamroq aniq hududiy ixtisoslashuvi bilan
tavsiflanadi, chunki deyarli har bir hududda ma’lum turdagi ishlab chiqarish turlari
mavjud. Shunga qaramay, ayniqsa, to’qimachilik sanoatida maxsus tugun va
joylarni ajratish mumkin.
Biroq yengil sanoatning kichik sektori ko’proq mintaqalarning ichki
ehtiyojlarini qondiradigan iqtisodiy majmuani to’ldiradi. Yengil sanoat
korxonalarining joylashuvi omillari boshqa sohalardan farq qilmaydi:
Iste’molchi - tayyor mahsulot yarim tayyor mahsulotlarga qaraganda
kamroq ko’chiriladi. Masalan, paxta matolaridan ko’ra paxta bilan ta’minlangan
arzonroq; xom - xomashyolarni dastlabki qayta ishlash korxonalari joylashgan
joylarini aniqlash.
O’tmishda yoqilg’i-energetika resurslarini etkazib berish yengil sanoat
korxonalarini aniqlashda muhim rol o’ynadi, chunki to’qimachilik va poyafzal
ishlab chiqarish juda yuqori energiya talab qilmoqda. Hozirgi vaqtda elektr uzatish
liniyalari, neft va gaz quvurlari tarmoqlari rivojlanishi munosabati bilan ushbu
omil ikkinchi darajali ahamiyatga ega.
Yengil sanoatni rivojlantirish. Davlat statistika qo’mitasining
ma’lumotlariga ko’ra, 2002 yilga kelib, yengil sanoat mahsulotlarining umumiy
savdosi 430 milliard dollardan oshdi. bu umumiy aylanmaning taxminan 19% ni
tashkil etadi.
To’qimachilik sanoati bugungi kunda juda qiyin vaziyatda, bu yerda ishlab
chiqarishning pasayishi eng yuqori darajaga yetdi. Yengil sanoatning umumiy
hajmidagi ulushi sanoat ishlab chiqarish. To’qimachilik sanoati mahalliy xom
ashyoni etkazib berish hajmini ko’paytirish bilan o’z-o’zini ta’minlash darajasi
ancha yuqori bo’lishi mumkin bo’lsa-da, o’z xomashyosini faqat 25% bilan
ta’minlaydi.

Qisman import qilingan teri xomashyosi, kimyoviy tola, zig’ir va
jundirto’qimachilik (matoning) asosiy mahsulotlari aholi ehtiyojlarini qondirish
uchun, shuningdek, mashinasozlik va boshqa tikuvchilik, poyabzal xomashyo va
yordamchi materiallari, oziq-ovqat sanoati, deb ishlatiladi. yengil sanoatda tabiiy
xomashyo keng sintetik va sun’iy tolalar ishlatiladi Bundan tashqari, sun’iy teri,
Kimyo sanoati tomonidan yetkazib berilgan.
Yengil va to’qimachilik sanoati tarkibida yetakchi rol o’ynaydi paxta
sanoati yiliga 5 mlrd. m2 dan ortiq to’qimalarni (aholi jon boshiga 28 m2 dan
ortiq) ta’minlaydi.Paxta xomashyosi Markaziy Osiyo mamlakatlari - O’zbekiston,
Turkmaniston, Tojikiston, Qirg’iziston; va faqat kichik bir qismidir. Qozog’iston,
Ozarbayjon, Misr, Suriya, Sudan, so’nggi yillarda xorijda paxta yetkazib berish har
imkoniyat yordamida xom MDH mamlakatlari materiallarini, valyutani topish gaz
ta’minotida uzilishlar bor.
Paxta sanoatining asosiy salohiyati Markaziy Iqtisodiy hududda joylashgan
bo’lib, u yerda barcha paxta matolarining 83 foizi ishlab chiqarilmoqda. Markaziy
iqtisodiy viloyati qismi sifatida paxta mato ishlab chiqarish bo’yicha birinchi
o’rinni (ishlab chiqarish sohasida 90% dan ortiq) To’qimachilik sanoati turlarining
tarkibida maishiy matolarning ulushi yengil sanoatning boshqa kichik tarmoqlariga
qaraganda ancha past. Rivojlangan mamlakatlarda zig’ir konteyner matolari ishlab
chiqarishda foydalanilmaydi, ishlab chiqarish ehtiyojlari jute mato va kimyoviy
tolalar matolari bilan ta’minlanadi. Biroq, Rossiya hali zig’ir suv kiyim-kechak,
shuning uchun boshpana uskunalar, chodir, yong’inga Shlangi va Tuval libos
qilingan.
Ipakchilik sanoati. Xomashyo balansi ipak sanoati tabiiy tolalarni nisbati
ahamiyatsiz. Bugungi kunda ipak mato asosan sun’iy va sintetik tolalardan iborat.
Tarixiy jihatdan, ipak matolarning asosiy ishlab chiqarilishi Markaziy Iqtisodiy
hududga jamlangan. Dastlab faqat ipak qurtlari va Markaziy Osiyo,
Moldova va Ukrainadan keladigan tabiiy xom ashyolardan foydalanildi.

Ipak ishlab chiqarishda boshqa iqtisodiy hududlar ham muhim ahamiyatga
ega. Ayni paytda, Markaziy iqtisodiy viloyati (tufayli kimyo sanoati uchun) xom
ashyo hududiy va tayyor mahsulotlar sodir bo’ladi.
To’qimachilik sanoati Xom ashyo sifatida tabiiy va kimyoviy tolalar
ishlatiladi. Trikotaj sanoati matolar, zig’ir va trikotaj, paypoq, qo’lqop va boshqa
mahsulotlar trikotaj ishlab chiqaradi. Bu sub-sektorda kompaniyalar to’qimachilik
sanoati sohalarida bo’lgani kabi, bir aralash tashkil bilan tavsiflanadi.
So’nggi yillarda, ichki libos sanoat muvaffaqiyatli bor, xorijiy ishlab
chiqaruvchilar yetakchi xorijiy kompaniyalar tomonidan modellar va materiallar
kiyim ishlab chiqarish uchun buyurtmalar bajarish bilan hamkorlik qiladi. G’arb
bozorlariga texnologiyasi yuqori darajada (sifatsiz dizayn) va geografik yaqinlik
yuqori darajada jalb teri va poyabzal sanoati poyabzal va charm buyumlarini ishlab
chiqarish bo’yicha yirik korxonalar joylashgan. Hozirgi kunda markaziy va
Shimoliy-G’arbiy iqtisodiy hududlar etakchilik qilmoqda.Xom ashyoning katta
qismi Rossiyadan eksport qilinadi.
Import tayyor mahsulotlar narxini oshiradi poyabzal va boshqa mahsulotlar
ishlab chiqarish uchun yarim tayyor mahsulotlar. Bu narx ta’sir qiladi va mos
chorvachilik borayotgan iqtisodiy xom terini ishlab chiqarish xarajatlarini oshiradi.
Poyabzal sanoati ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi va yuqori ishchi kuchi
va materiallarning intensivligi bilan nisbatan yuqori darajada konsentratsiyali va
ixtisoslashuvi farqlanadi. Ushbu kichik tarmoqning muhim vazifasi - o’z xom-
ashyo bazasini mustahkamlashdir. Ayni paytda poyabzal ishlab chiqarish uchun
iste’mol qilingan xom ashyoning 30% dan ortig’i xorijdan olib kelinadi. Shu bilan
birga, poyafzalga bo’lgan talabning pasayishi kutilmaydi, chunki bugungi kunda
yiliga aholi jon boshiga atigi 1,7 juft ichki poyafzal ishlab chiqariladi.
Mamlakatimiz yengil sanoatidagi vaziyat bir qator jahon ishlab
chiqaruvchilarning bo’sh turgan korxonalarining salohiyatidan foydalanishga
bo’lgan urinishlarini biroz pasaytiradi.
Yengil sanoatni rivojlantirish moliyaviy bo’lmagan choralar bilan
rag’batlantiriladi. Bunga ko’rgazmalarni o’tkazish, savdo-iqtisodiy missiyalarni

tashkil etish, mavjud mintaqalararo aloqalarni, mintaqaning axborot va yuqori
malakali mehnat resurslarini qo’llashni o’z ichiga oladi. 4
2.2 Yengil sanoatning rivojlanish istiqbollari
Yengil sanoat tarmog’i aholi, xususan, xotin-qizlar bandligini ta’minlashi
bilan alohida ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega. Sanoatning ahamiyati shundan
iboratki, iste’mol hajmi bo’yicha yengil sanoat oziq-ovqat sanoatidan keyin
ikkinchi o’rinda turadi. Dunyoda engil sanoat mahsulotlarining asosiy ishlab
chiqaruvchilari Xitoy va Hindiston kabi davlatlardir . Dunyo paxta ishlab
chiqarishining 40% , ip ishlab chiqarishning 64% , gazlama ishlab chiqarishning
41% va kiyim-kechak ishlab chiqarishning 50% Xitoy hissasiga to’g’ri keladi .
Hindistondagi engil ishlab chiqarish mamlakatdagi ikkinchi yirik ish beruvchi
bo’lib, 45 million kishini ish bilan ta’minlaydi. Yengil sanoatning jahon yalpi ichki
mahsulotidagi ulushi qariyb 3 foizni tashkil etsa, yirik ishlab chiqaruvchi
mamlakatlarda bu ko’rsatkich 10 foizdan oshadi. Qozog’istonda sanoatning
iqtisodiyotga ta’siri amalda ahamiyatsiz - yalpi ichki mahsulot tarkibida
iqtisodiyotning boshqa tarmoqlariga nisbatan 0,2% va umumiy bandlikning 0,3% ,
shuningdek, uning ishlab chiqarish sanoatidagi ulushi - 1,2 dan oshmaydi.
So’nggi 10 yilda Qozog’istonda yengil sanoat real ko’rsatkichlarda 1,5
barobar o’sdi. 2019-yilda mamlakatimiz yengil sanoat mahsulotlarini ishlab
chiqarish hajmi 2018-yilga nisbatan 13,5 foizga oshib, 112,7 milliard tengeni
tashkil qildi. Tarmoqning sanoatdagi ulushi 0,4% ni tashkil etdi. Yengil sanoat
mahsulotlari ishlab chiqarishda asosiy ulush to qimachilik (36,6%) va tikuvchilikʻ
(35,2%), charm mahsulotlari (16,2%) va poyabzal (8,2%)ga to g ri keladi. Hozirda
ʻ ʻ
Qozog’istonda xom ashyoni birlamchi qayta ishlash ham, tayyor mahsulot ishlab
chiqarish ham amalga oshirilmoqda. Bu uchta asosiy guruhni birlashtirish mumkin
bo’lgan murakkab maydon: to’qimachilik, kiyim-kechak, shuningdek teri, mo’yna
va poyabzal. Yengil sanoat tarkibida eng katta ulushni to qimachilik mahsulotlari
ʻ
(36,6%) va tikuvchilik mahsulotlari (35,2%) egallaydi. 2009 yildan boshlab yengil
4
https://nauchniyimpuls.ru/index.php/sf/article/download/10552/6981

sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishda barqaror o’sish tendentsiyasi kuzatilmoqda.
Masalan, to’qimachilik mahsulotlari ishlab chiqarish 2011-yildagi 18,1 milliard
tengedan 2019-yilda 60,2 milliard tengega, ya’ni 3,3 barobarga oshgan.
2020-yilning yanvar-iyun oylarida yengil sanoat mahsulotlarining jismoniy
hajmi indeksi 2019-yilning yanvar-iyuniga nisbatan 108 foizni tashkil etdi .
Sanoatda o’sish to’qimachilik sanoati (8,4 foiz), kiyim-kechak va charm buyumlar
(2,1 foiz) va poyabzal (6,6 foiz) ishlab chiqarish hajmining o’sishi hisobiga
kuzatilmoqda. Asosan yengil sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish Olmaota,
Turkiston viloyatlari va shaharlarda jamlangan . Chimkent va Olmaota. Eng past
ishlab chiqarish ko’rsatkichi G’arbiy Qozog’iston viloyatida – 886,9 million tenge.
2020-yilning birinchi yarmida dunyoda COVID -19 tarqalishi munosabati
bilan karantin choralari joriy etilishi munosabati bilan Qozog iston yengil sanoatʻ
mahsulotlari eksporti 2019 yilning shu davriga nisbatan 50 foizdan ko proqqa
ʻ
kamaydi. Biroq, 2018 yildan boshlab sanoatdagi tizimli muammolar tufayli
mahsulot eksportining qisqarish tendentsiyasi sezilarli bo’ldi. Qozog’istonda
yengil sanoat mahsulotlarining qariyb 10 foizi eksport qilinadi. Qozog’istonning
30 ga yaqin yengil sanoat korxonalari faol eksportchi hisoblanadi. Shuningdek,
2020-yilning birinchi yarmida Qozog’istonga yengil sanoat mahsulotlari importi
COVID -19 pandemiyasi tufayli biroz (-13,2 foiz) kamaydi . Biroq, 2017 yildan
beri import hali ham 2019 yilning shu davriga nisbatan sezilarli o’sishni
ko’rsatmoqda ( 43%) . Iste’mol bozoridagi yengil sanoat mahsulotlarining 93
foizini import tovarlar tashkil etadi. Yengil sanoat eksporti tarkibida asosiy ulushni
to qimachilik mahsulotlari – 70 foizdan ortig i, ikkinchi o rinda charm va undan
ʻ ʻ ʻ
tayyorlangan buyumlar – 12 foiz, kiyim -kechak buyumlari – 11 foizdan ortiqroq
joy egallaydi . Qozog’iston mahsulotlarining asosiy bozorlari Xitoy (39,4%),
Rossiya (37,4%), Qirg’iziston (5,2%), Italiya (4,8%), Litva (4,4%), O’zbekiston
(1,5%) hisoblanadi. Qozog istonda yengil sanoat mahsulotlarining eksportga
ʻ
yo naltirilgan asosiy hududlari shaharlardir. Chimkent va Olmaota. 2019 -yilda
ʻ
mazkur ikki shahardan jami 73,7 million dollarlik mahsulot eksport qilingan
bo’lib, eng past ko’rsatkich Qizilo’rda viloyatiga to’g’ri keldi – 22,6 ming dollar .

Qozog’istondagi teri zavodlari xomashyo taqchilligi tufayli yopilish
arafasida ekanini aytishdi. Shu munosabat bilan, mamlakatimizda qayta ishlash
korxonalarini xomashyo bilan ta minlash va bo sh turgan ishlab chiqarishʼ ʻ
quvvatlarini yuklash maqsadida 2019-yil 19-fevraldan boshlab 6 oy muddatga
(2019-yil 10-sentabrgacha) Qozog istonda qayta ishlanmagan qoramol terisini
ʻ
eksport qilishga navbatdagi taqiq joriy etildi. (MIIR, 2019 yil 19-fevral № 89).
Bundan tashqari, 2019-yil avgust oyida Qozog’istonda qoramol terisini
Qozog’iston Respublikasi hududidan avtomobil yo’li bilan olib chiqishga 5
yilgacha muddatga yangi taqiq joriy qilingan edi. Teri eksportini taqiqlash,
shuningdek, COVID-19 tarqalishi munosabati bilan karantin choralari joriy etilishi
munosabati bilan teri eksporti 61,4 foizga, import esa 74,4 ming dollardan 2,2
ming dollarga qisqardi. Biroq 2020-yilning 7-iyulida Qozog’istondan qoramol
terisini olib chiqish taqiqi 3 oy muddatga to’xtatildi . Qayd etish joizki, shu
kungacha Qozog’istondan qoramol terisini olib chiqish taqiqlangani
ko’ngildagidek samara bermadi. Mahalliy ko’nchilik korxonalarining ish hajmi bir
xil darajada saqlanib qoldi. Qozog’iston Respublikasi Davlat daromadlari
qo’mitasi ma’lumotlariga ko’ra , hozirgi vaqtda erkin savdo shartnomasi
mamlakatlari uchun eksport qilinadigan qayta ishlanmagan qoramol terilari uchun
eksport boji 20% ni tashkil etadi , lekin bir tonna uchun 200 evrodan kam
bo’lmagan va boshqa mamlakatlarga bir tonna uchun 300 evro ( 2019 yil 30
noyabrdan 2020 yil 29 noyabrgacha). 5
2.3 Yengil sanoatni mamlakat iqtisodiyotidagi tutgan o’rni va ahamiyati:
O’zbekiston Respublikasi misolida
Sanoat mamlakatning rivojlanganligini, iqtisodiy barqarorligini hamda
siyosiy jarayonlarni belgilovchi omillardan biri hisoblanidi. Sanoat barcha
sohalarning umumlashtiradiga kuch hisoblanadi. U mamlakatning ishlab
chiqarishda alohida soha bo’lib, aholini mehnat taqsimotining rivoji bilan tarixiy
jihatdan bog’liqdir. Sanoat muayyan qonun va qoidalar hamda ilmiy izlanishlar
asosida doimiy rivojlanib boradi. Rivojlanib borgani sari unda band bo’lgan
5
http://qaztrade.org.kz/rus/tendenczii-razvitiya-legkoj-promyshlen/

xodimlarning soni ko’payadi, ularning bilim va ilmi, mahorati ortadi, kadrlar
salohiyati yuqori darajaga ko’tariladi. Sanoatda engil sanoat muhim ahamiyatga
egadir.
Yengil sanoat-xilma-xil xom ashyodan keng iste mol mahsulotlari vaʼ
buyumlariga ixtisoslashgan sanoat tarmoqlari majmuidir. Yengil sanoatda paxta,
ipak, zigir, kanop, jut tolalari, hayvonlar terisi, juni, sun iy tolalar, sun iy charm
ʼ ʼ
xom ashyo sifatida foydalaniladi. Uning asosiy tarmoqlari to qimachilik,
ʻ
tikuvchilik, ko nchilik, mo ynado zlik, poyab-zal sanoatlari hisoblanadi. Yengil
ʻ ʻ ʻ
sanoat mahsulotlari mebelsozlik, aviatsiya, avtomobilsozlik, sog liqni saqlash va
ʻ
boshqalar sohalarda ishlatiladi. 6
2.3.1 – rasm O‘zbekiston hududlarining to’qimachilik sanoati eksporti [11]
Yengil sanoat ishlab chiqarishining tarixiy rivojlanishi to’g’risida so’z
yuritilganda shuni ta’kidlash joizki, hozirgi O’zbekiston hududida «Uy
sanoati»ning rivoji bundan 12-15 ming yil muqaddam mezolit davrida boshlangan.
Bu davrda juda oddiy mehnat qurollari va buyumlari tayyorlangan sanoatning
vujudga kelishi va rivojlanishi mehnat taqsimotining o’sishi, ishlab chiqarishni
differentsiyalash va intensivlashtirish bilan chambarchars bog’liqligini tarixan
bilamiz.
6
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yengil_sanoat

IX-X asrlarda esa, hunarmandchilikning juda ko’p turlari tarqalgan, ya’ni
kulolchilik, duradgorchilik, toshtarashlik, binokorlik, o’ymakorlik, kashtado’zlik,
ko’nchilik, to’quvchilik va tikuvchilik, temirchilik, misgarlik va zargarlik,
rixtagarlik, bo’yoqchilik, tunukasozlik va boshqalar keng tarqalgan. ip, mato,
gilam bo’yicha Xiva, shoyi matolar tayyorlash bo’yicha Buxoro dunyoga mashhur
bo’lgan. 7
So’nggi yillarda Prezidentimiz tomonidan amalga oshirilayotgan islohatlari
natiyjasida mamlakatimiz nafaqat paxta xom ashyosi etishtiruvchi, balki uni qayta
ishlash salohiyati yuksalib borayotgan davlatlar qatoridan joy oldi, jaxon
bozoridagi eng faol ishtirokchilaridan birga aylanib bormoqda. Yengil sanoat jadal
va barqaror rivojlanishi ta’minlanmoqda, mahalliy xom ashyoni chuqur qayta
ishlash orqali birinchi navbatda tashqi bozorlarda raqobatbardoshligi oshmoqda,
engil sanoat mahsulotlariga yuqori qo’shilgan qiymatga ega mahsulotlari ishlab
chiqarishni diversifikatsiya qilish kengaymoqda, ushbu sohani kompleks
rivojlantirish bo’yicha sohada investisiya va eksport hajmi tobora ortib ishlab
chiqarilayotgan tayyor mahsulotlarning sifati va assortimentini kengayib
bormoqda.
“To’qimachilik va tikuv-trikotaj sanoatini rivojlantirishning 2017-2021-
yillarga mo’ljallangan chora-tadbirlar dasturi to’g’risida”gi qarori sohadagi mavjud
imkoniyatlarni to’la ochish, salohiyatlardan oqilona va unumli foydalanish
maqsadida qabul qilingan edi. Unga muvofiq “Paxta-to’qimachilik klasteri” tashkil
etildi. 8
Yengil sanoat korxonalarida yalpi tushumning umumiy hajmida tayyor
tikuv-trikotaj mahsulotlarining eksporti 60 foizdan kam bo’lmagan eksport
ulushiga ega bo’lgan korxonalar 2023 yil 1-yanvarga qadar mol-mulk solig’ini
to’lashdan ozod etilishi belgilab qo’yilgan. 9
To’qimachilik sanoati sohasidagi standartlashtirish va sertifikatlashtirish
tizimini xalqaro talab va standartlarga uyg’unlashtirish, shuningdek, mahsulotlar
7
https://itm.uz/files/presentation/2-mavzu.pdf
8
O’zbekiston Respublikasi Prizidenti tomonidan 2016-yil 21-dekabrda PQ2687 sonli Qarori
9
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 16 sentyabrdagi “Engil sanoatni yanada rivojlantirish va tayyor
mahsulotlar ishlab chiqarishni rag‘batlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PQ-4453 sonli Qarorida

sinov laboratoriyalarini modernizatsiya qilish va akkreditatsiyadan o’tkazish orqali
takomillashtirish bo’yicha kompleks chora-tadbirlar ko’llash, to’qimachilik sanoati
korxonalarining faoliyatiga innovatsion texnologiyalar, shu jumladan dizaynerlik
ishlanmalari, nou-xau, sifat menejmenti tizimlari va zamonaviy marketing
xizmatlari keng joriy etilishini ta’minlanishi belgilandi.
2023-yilda sohani rivojlantirish uchun 300 million dollar imtiyozli
mablag’lar ajratilib, ularning 200 million dollari to’qimachlik mahsulotlarini
eksport qiluvchi korxonalarning aylanma mablag’larini to’ldirishga, 100 million
dollari esa gilamchilik va uy to’qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqish bo’yicha
loyihalarni amalga oshirishni moliyalashtirishga yo’naltiriladi. 10
2020 yilda O’zbekiston “GSP+” tizimiga qo’shilganligi bu yengil sanoat
mahsulotlarini Yevropa bozoriga sotishga imkon yaratdi. davlatimiz tomonidan
eksportga yo’naltirilgan mahsulotlarning transport xarajatlarining 70 foiz
miqdorida subsidiya berilishi eksport qilinayotgani mahsulotlarni turini
ko’paytirishga olib kelmoqda. Bu islohatlarni yaqqol misol tariqasida.
O’zbekistonda 2023-yil to’qimachilik sohasida eksport salohiyati 5 milliard
dollarga etkazilishi "O’zto’qimachiliksanoati" uyushmasi tomonidan ma’lum
qilindi.
Bundan tashqari bu sohada ayollarni bandlik ulishi ham tobora ortib
bormoqda Mamlakatimizda to’qimachilik va tikuv-trikotaj yo’nalishida 7,5 mingga
yaqin faoliyat yuritmoqda. Ushbu korxonalarda ishlovchi 360 mingdan ziyod
ishchilarning 70 foizidan ortig’ini xotin-qizlar tashkil etmoqda. 258 ta engil sanoat
korxonasining har birida 100 nafardan ortiq xotin-qizlar ishlamoqda.
«O’zcharmsanoat» uyushmasiga 525 ta korxona a’zo bo’lib, bu yo’nalishda ham
50- 100 nafargacha ayollar faoliyat yuritayotgan korxonalar soni ko’pchilikni
tashkil etadi. 11
2023-yilning yanvar-iyun oylari oralig’ida asosiy kapitalga kiritilgan
investitsiyalar hajmida sanoat tarmog’ining ulushi ortdi. Iqtisodiyotga kiritilgan
10
https://sputniknews.uz/20230306/toqimachilik-eksport-salohiyati-32685606.htm
11
Yengil sanoat va charm sanoati korxonalarida xotin-qizlarning mehnat huquqlarini himoya qilishning holati
yuzasidan O’zbekiston Respublikasi vazirlar mahkamasiga parlament so’rovi
https://uz.wikipedia.org/wiki/Yengil_sanoat

investitsiyalarning umumiy hajmida eng ko’p ulush (30,2 foiz) ishlab chiqarish
sanoatining hissasiga to’g’ri keldi. Xususan, investitsiyalarning 8,0 foizi tog’-kon
sanoati, 7,5 foizi tabiiy gaz va bug’ etkazib berish, havo namligini bir xilda saqlash
kabi sohalarga to’g’ri keldi. 12
Hozirgi kunda yengil sanoat tarmog’ini tovar va xizmatlar bozorining
ajralmas bir qismi sifatida qarash mumkin. Bu bilan yengil sanoat,
iste’molchilarning o’z mahsulotlariga bo’lgan talabini qondiradi. Talabni qondirish
esa iqtisodiyotning harakatlantiruvchi hamda iqtisodiy faoliyatni rag’batlantiruvchi
kuchi hisoblanadi. Mavjud imkoniyatlardan to’liq ishga solgan holda mahalliy
sanoat tarmoqlari eksport salohiyatini yanada rivojlantirish maqsadida.
“2022-2026 yillarga mo’ljallangan yangi O’zbekistonning taraqqiyot
Strategiyasi” qabul qilindi unga ko’ra;
Ø milliy iqtisodiyotni isloh qilish borasida tashqi savdo, soliq va moliya
siyosatini liberallashtirish, tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash va xususiy mulk
daxlsizligini kafolatlash,
Ø qishloq xo’jaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlashni tashkil etish
hamda hududlarni jadal rivojlantirishni ta’minlash bo’yicha ta’sirchan choralarni
ko’rish,
Ø milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o’sish sur’atlarini
ta’minlash;
Ø milliy iqtisodiyot barqarorligini ta’minlash va yalpi ichki mahsulotda
sanoat ulushini oshirishga qaratilgan sanoat siyosatini davom ettirib, sanoat
mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmini 1,4 baravarga oshirish.
Ø sanoatning etakchi tarmoqlari va iqtisodiyotni yanada liberallashtirish
hamda transformatsiya jarayonlarini yakunlash.
Ø to’qimachilik sanoati mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini 2 baravarga
ko’paytirish.
Ø charm-poyabzal sohasini rivojlantirish orqali ishlab chiqarish hajmini 3
baravarga ko’paytirish.
12
8https://aniq.uz/yangiliklar/2023-yilning-birinchi-yarmida-O’zbekistonda-sanoat-mahsulotlarini-
ishlabchiqarishning-umumiy-hajmi-5-6-foizga-oshdi

Ø sanoat tarmoqlarida mehnat unumdorligini oshirish dasturlarini keng
joriy qilish.
Ø sanoat tarmoqlarida yo’qotishlarni kamaytirish va resurslarni ishlatish
samaradorligini oshirish.
Ø iqtisodiyotning real sektorida hamda moliya va bank sohalarida ishlab
chiqarish va operatsion jarayonlarni raqamlashtirish darajasini 2026 yil yakuniga
qadar 70 foizgacha oshirish.
Ø eksportchi korxonalar faoliyatini qo’llab-quvvatlash tizimini faol davom
ettirish orqali respublika eksport salohiyatini oshirish kabi bir qator vazifalar
belgilandi. 13

Mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish va raqobatbardoshligini oshirishda
yengil sanoatni yanada davlat tomonidan qo’llab quvvatlash zarur;
Shu o’rnida shuni takidlash lozimki davlatimiz tomonidan yengil sanoatni
rivojlantirish borasida bir qancha amaliy ishlar amalga oshirilishi bilan bir qatorda
tayyor mahsulotlar ishlab chiqarish uchun xom ashyo tovarlariga bo’lgan talabni
arzonlashtirish ya’ni johon bozirlaridan xom-ashyo eksportini kengaytirish, ishlab
chikarilayotgan tayyorlar maxsulotlarning rakobatbardoshlik darajasini oshirish,
eksportga yo’naltirilgan tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi xo’jalik yurituvchi
subektlarni qo’llab quvvatlash, ishlab chikarish texnalogiyalari va obektlarini
maderinizatsiya qilish, yengil sanoatda tayyor mahsulot ishlab chiqarish
texnikatehnologiyalarini mahalliylashtirish, tayyor mahsulot sotish uchun tashqi
bszorni o’rganish va bu borad marketing tadqikotlarini joriy qilish, engil
sanoatning ichki va tashki bozorda yuqori talabga ega bo’lgan maxsulotlari va
zamonaviy texnologiyalariga asoslangan holda rivojlanishining uzok muddatli
kontseptsiyasini ishlab chiqish, chet el investitsiyalarini kengaytirgan xolda tayyor
mahsulot ishlab chiqarishga jalb qilish, xorijiy investorga qonuniy jihatdan
kafolatni berish, mahsulotlarni ishlab chiqishda imtiyozli kreditlar bilan
ta’minlash, yer uchastkalari, mineral xom-ashyolari, yoqilg’i-energetika resurslari
va suv resurslaridan foydalanish uchun imtiyozli sharoitlarni yaratiш, sanoatda
13
“2022 -2026 yillarga mo’ljallangan yangi O’zbekistonning taraqqiyot Strategiyasi”

ishlaydigan kadrlarni tayorlash, imtiyozli tashqi savdo shart-sharoitlari bilan
ta’minlash hamda davlat dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish. 14
XULOSA
14
https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/8626

Yengil sanoat bugungi kunda global iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri bo'lib,
mamlakatlar rivojlanishida katta rol o'ynaydi. Ushbu sanoat tarmog'i oziq-ovqat, kiyim-kechak, va boshqa
iste'mol tovarlari ishlab chiqarishni o'z ichiga oladi. Quyidagi xulosalar mazkur sohaning rivojlanishiga
ta'sir etuvchi omillar, istiqbollari va uning mamlakat iqtisodiyotidagi o'rnini ko'rsatadi.
Yengil sanoatning asosiy tarmoqlari oziq-ovqat sanoati, tekstil va kiyim-kechak ishlab
chiqarish, charm va poyabzal sanoati, va boshqa iste'mol tovarlarini o'z ichiga oladi. Bu tarmoqlar aholi
ehtiyojlarini qondirishda muhim rol o'ynaydi.
Yengil sanoatning rivojlanishida bir qator muammolar mavjud, jumladan, xom ashyo
yetishmovchiligi, texnologik yangilanish ehtiyoji, va ekologik masalalar. Joylashtirish omillari esa
infratuzilma, xom ashyo bazasi, va iste'molchilar bozoriga yaqinlikni o'z ichiga oladi.
Yengil sanoatda baho strategiyasini to'g'ri amalga oshirish mahsulotlarning raqobatbardoshligini
ta'minlashda muhimdir. Buning uchun ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish, samaradorlikni oshirish,
va innovatsion texnologiyalardan foydalanish zarur.
Yangi texnologiyalarni joriy etish yengil sanoatda mahsulot sifatini oshirish va ishlab chiqarish
jarayonlarini samarali tashkil etishga imkon beradi. Avtomatlashtirish va raqamli texnologiyalar ishlab
chiqarish jarayonlarini yanada optimallashtiradi.
Kelajakda yengil sanoatning rivojlanishi ekologik toza texnologiyalarni joriy etish, yangi
materiallar va dizaynlar yaratish, va raqamli marketing va sotuvlar orqali o'sishga intiladi. Innovatsiyalar
bu sohaning rivojlanishini tezlashtiradi va xalqaro bozorga chiqishga yordam beradi.
O'zbekiston Respublikasida yengil sanoat iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu soha mamlakatda ish o'rinlari yaratish, eksport salohiyatini oshirish, va milliy
iqtisodiyotning barqarorligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega. O'zbekistonning tekstil sanoati ayniqsa
rivojlangan bo'lib, xalqaro bozorda raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqaradi.
Umuman olganda, yengil sanoatning rivojlanishi mamlakatlar iqtisodiy barqarorligi va aholi
turmush darajasini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish, ekologik
masalalarga e'tibor qaratish, va samarali boshqaruv tizimlarini yaratish orqali ushbu sohani yanada
rivojlantirish mumkin. O'zbekiston misolida esa, yengil sanoatning istiqbollari milliy iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishida katta rol o'ynaydi.
Xulosa qilib aytganda, jahon yengil sanoati kelajakda yanada rivojlanishi uchun innovatsiyalar,
ekologik mas'uliyat va global hamkorlikning kengayishi zarur. Ushbu sohada davlatlar va kompaniyalar
o'rtasida hamkorlikni mustahkamlash orqali iqtisodiy o'sishni ta'minlash va ekologik muammolarni hal
qilish mumkin bo'ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.

1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining "O’zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida"gi PF-4947-son Farmoni.
2017 yil 7 fevral http://lex.uz/pages/getpage .
2. Mirziyoyev. Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz.-T.: O’zbekiston, 2017. - 252b.
4. Ortiqov A. «Sanoat iqtisodiyoti». Darslik. - Т .: TDIU, 2009-yil.
5. Soliev A. Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish. Ma’ruzalar matni. -T., 2001.
6. Soliev A. "Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning dolzarb masalalari".
7. Soliyev A.S., Ahmedov E., Maxamadaliyev R.Y. va b. Mintaqaviy iqtisodiyot.
O’quv qo’llanma.- Т .: Universitet, 2003.
8. Soliyev A. Iqtisodiy geografiya: nazariya, metodlar va amaliyot. - Т .: Kamalak,
2013.
9. https://www.toshstat.uz/uz/matbuot-markazi/news/8870-xcdfrto-qimachilik-
mahsulotlari-ishlab-chiqarish-sanoati
10. https://oz.sputniknews.uz/20240523/uzbekistan-charm-poyabzal-sanoat-klaster-
44006154.html
11. https://obrazovaka.ru/geografiya/legkaya-promyshlennost.html
12. https://aniq.uz/uz/yangiliklar/tuqimachilik-sanoati-eksportni-oshirish-uchun-
nimalarga-etibor-qaratish-lozim
ILOVALAR

1 – ILOVA
Jahon yengil sanoati xaritasi
Manba: xarita internet saytidan olindi[ 11]
MUNDARIJA:

KIRISH…………………………………………………………………………... 3
I BOB JAHON OZIQ-OVQAT SANOATINING UMUMIY KO’RINISHI
1.1 Yengil sanoat tarmoqlariga tavsif……………………………………………... 5
1.2 Yengil sanoat muammolari va joylashtirish omillari………………………….
14
1.3 Yengil sanoat tovarlarning baho strategiyasini amalga oshirish…………..…..
20
II BOB JAHON YENGIL SANOATINING RIVOJLANISHIGA TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR VA ISTIQBOLLARI
2.1 Yengil sanoat texnologiyasida ishlab chiqarish……………………………….
25
2.2 Yengil sanoatning rivojlanish istiqbollari…………………………………… 29
2.3 Yengil sanoatni mamlakat iqtisodiyotidagi tutgan o’rni va ahamiyati:
O’zbekiston Respublikasi misolida………………………………….……………
31
XULOSA……………………………………………………………..…………..
38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI…………………………. 39
ILOVALAR……………………………………………………………………... 40

Купить