Jahonning tabiiy resurslari va ulardan oqilona foydalanish masalalari - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	200.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Jahonning tabiiy resurslari va ulardan oqilona foydalanish masalalari

Купить

MAVZU: “JAHONNING TABIIY RESURSLARI VA ULARDAN OQILONA
FOYDALANISH MASALALARI”
REJA:
KIRISH
I BOB JAHON TABIIY RESURSLARI VA ULARNING
KLASSIFIKATSIYASI
1.1. Tabiiy resurslarning mohiyati va ularning turlari
1.2. Tabiiy resurslarning turlari (yer osti, yer usti, suv, havo, biologik, quyosh
energiyasi va boshqalar)
1.3. Tabiiy resurslarni to’gri boshqarish va atrof – muhit muhofazasi
II BOB TABIIY RESURSLARDAN OQILONA FOYDALANISH
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
2.1. Tabiiy resurslardan foydalanishdagi asosiy muammolar
2.2. Tabiiy resurslardan samarali foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish
2.3. Hududlarning iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda tabiiy resurslardan samarali
foydalanish usullari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Tabiiy resurslar – bu inson hayot faoliyati uchun zarur bo‘lgan, tabiat
tomonidan yaratilgan moddiy boyliklar bo‘lib, ular iqtisodiy rivojlanishning asosiy
omillaridan biridir. Yer osti boyliklari, suv, havo, o‘simlik va hayvonot dunyosi,
shuningdek, quyosh, shamol va boshqa energiya manbalari insoniyat uchun muhim
resurslar hisoblanadi. Bugungi kunda global miqyosda tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish masalasi dolzarb bo‘lib, bu muammo iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy
jihatdan katta ahamiyat kasb etmoqda.
XXI asrda dunyo aholisi sonining jadal o‘sishi, sanoatlashuv
jarayonlarining tezlashuvi va urbanizatsiya darajasining ortishi tabiiy resurslardan
foydalanish hajmini oshirib yubordi. Natijada, ko‘plab resurslar kamayib
bormoqda yoki to‘liq tugash xavfi ostida turibdi. Xususan, chuchuk suv zaxiralari,
o‘rmon maydonlari, mineral resurslar va energiya manbalari cheklangan bo‘lib,
ulardan noto‘g‘ri foydalanish ekologik inqirozlarni keltirib chiqarmoqda. Shu
sababli, tabiiy resurslardan oqilona va samarali foydalanish tamoyillarini ishlab
chiqish va ularni amaliyotga joriy etish bugungi kunning eng muhim vazifalaridan
biri bo‘lib qolmoqda.
Ushbu kurs ishida jahon tabiiy resurslari, ularning turlari, ulardan oqilona
foydalanish muammolari va ularni hal qilish yo‘llari atroflicha tahlil qilinadi.
Resurslardan noto‘g‘ri foydalanish natijasida yuzaga kelayotgan ekologik
muammolar, ularning global iqtisodiyot va jamiyatga ta’siri hamda barqaror
rivojlanish tamoyillari tadqiq etiladi.
Tadqiqotning dolzarbligi. Bugungi kunda tabiiy resurslardan foydalanish
masalasi global muammolardan biriga aylanib bormoqda. Aholi sonining ortishi va
sanoatning jadal rivojlanishi natijasida ko‘plab resurslar kamayib bormoqda yoki
ularning sifatiga zarar yetmoqda. Masalan, neft, tabiiy gaz, ko‘mir kabi energiya
manbalarining tez tugashi muammosi, chuchuk suv resurslarining cheklanganligi,
havo va tuproqning ifloslanishi, o‘rmonlarning kamayishi kabi holatlar ekologik
barqarorlikni ta’minlash zaruratini kuchaytirmoqda.
3

Shuningdek, zamonaviy texnologik taraqqiyot yangi energiya manbalaridan
foydalanish imkoniyatlarini yaratib, qayta tiklanuvchi resurslardan samarali
foydalanish bo‘yicha istiqbolli yo‘nalishlarni belgilab bermoqda. Shu sababli,
tabiiy resurslarning barqaror boshqaruvi va ekologik muammolarning oldini olish
bugungi kundagi dolzarb muammolardan biri bo‘lib, bu masalani ilmiy jihatdan
o‘rganish katta ahamiyatga ega.
Tadqiqotning obyekti. Ushbu kurs ishi jahon tabiiy resurslari va ulardan
foydalanish jarayonlarini o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotda tabiiy resurslarning
turli shakllari, ularning iqtisodiy rivojlanishdagi roli, muammolar va oqilona
boshqarish usullari tahlil qilinadi.
Tadqiqotning predmeti. Tadqiqot predmeti sifatida tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish, ularni boshqarishning zamonaviy usullari, ekologik muhofaza
choralarining ahamiyati va resurslarni tejashga qaratilgan ilg‘or texnologiyalar
o‘rganiladi.
Tadqiqotning maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi – jahon
tabiiy resurslarini har tomonlama tahlil qilish, ularning tasnifini ishlab chiqish,
ulardan foydalanishdagi muammolarni aniqlash va samarali boshqarish
strategiyalarini taklif etishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi
vazifalar belgilab olingan:
Jahon tabiiy resurslarining mohiyatini aniqlash va tasnifini ishlab chiqish.
Tabiiy resurslarning turlari va ularning ahamiyatini o‘rganish.
Yer osti va yer usti resurslari, suv, havo, biologik va energiya resurslarini
tahlil qilish.
Tabiiy resurslardan foydalanishdagi asosiy muammolarni aniqlash.
Resurslarning kamayib borishiga olib kelayotgan omillarni o‘rganish.
Ekologik ifloslanish va global ekologik inqirozlar haqida tahlil o‘tkazish.
Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ularni boshqarish strategiyalarini
ishlab chiqish.
4

Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish imkoniyatlarini
o‘rganish.
Atrof-muhitni muhofaza qilish chora-tadbirlarini tahlil qilish.
Hududlarning iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda tabiiy resurslardan
samarali foydalanish usullarini aniqlash.
Tabiiy resurslarning iqtisodiy ahamiyatini baholash. Ularning jamiyat
rivojlanishiga ta’sirini aniqlash.
Resurslarni tejash va atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha xalqaro
tajribani o‘rganish.
Jahon mamlakatlarining tabiiy resurslardan oqilona foydalanish bo‘yicha
ilg‘or tajribalarini tahlil qilish.
Resurslarni boshqarishda xalqaro kelishuvlar va tashkilotlarning rolini
o‘rganish.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Mazkur kurs ishi natijalari tabiiy
resurslardan foydalanish masalasiga ilmiy va amaliy yondashuvni shakllantirishga
xizmat qiladi. Tadqiqot asosida ishlab chiqilgan tavsiyalar atrof-muhitni muhofaza
qilish va resurslarni samarali boshqarish yo‘nalishlarida amaliy ahamiyatga ega
bo‘lib, ular ekologik barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy rivojlanish jarayonlariga
hissa qo‘shadi.
Tabiiy resurslar insoniyat hayotining asosiy negizlaridan biri bo‘lib,
ularning cheksiz emasligi va noto‘g‘ri boshqarilishi kelajak avlodlar uchun jiddiy
xavflarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish tamoyillarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish muhim
hisoblanadi. Ushbu kurs ishi doirasida jahon tabiiy resurslarining holati, ularni
samarali boshqarish usullari va atrof-muhitni muhofaza qilish choralari tahlil
qilinadi hamda mazkur masalalar bo‘yicha ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab
chiqiladi.
5

I BOB JAHON TABIIY RESURSLARI VA ULARNING
KLASSIFIKATSIYASI
1.1. Tabiiy resurslarning mohiyati va ularning turlari
Tabiat resurslari, tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy va ma naviyʼ
ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida xo jalikda foydalaniladigan hamda
ʻ
insoniyatning yashashi uchun zarur bo lgan, uni o rab turgan tabiiy muhitning
ʻ ʻ
barcha tabiat komponentlari, energiya manbalari. Tabiat resurslariga Quyosh
energiyasi, Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, foydali qazilmalar,
o simliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi kiradi. Tabiat resurslari tugaydigan
ʻ
(ko pgina foydali qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyosh nuri, Yerning
ʻ
ichki energiyasi) va tiklanadigan (biologik elementlar, ayrim foydali qazilmalar)
boyliklarga bo linadi. Tabiiy xom ashyolarni ko p darajada iste mol qiluvchi
ʻ ʻ ʼ
kuchlarning jadal rivojlanishiga bog liq ravishda tabiat resurslari bilan ta minlash
ʻ ʼ
muammolari yanada dolzarblashib bormoqda. Tuproq, atmosfera va gidrosferaning
ifloslanishiga qarshi kurashishda jahonning barcha mamlakatlari kelishib faoliyat
yuritishlari zarur bo lib, tabiat resurslari muhofazasi global xarakterga ega
ʻ
bo lmoqda. Tabiat resurslarini o zlashtirishning muhim bosqichlari — ularni
ʻ ʻ
aniqlash (razvedka qilish), o rganish, alohida turlari bo yicha kadastrlar (masalan,
ʻ ʻ
yer kadastri, suv kadastri) tuzishdan iborat. O zbekiston Respublikasida tabiat
ʻ
resurslari kadastrlarini tuzish va yuritish O zbekiston Respublikasining "Davlat
ʻ
kadastrlari to g risida" qonuni (2000-yil, 15 dekabr)ga muvofiq olib boriladi.
ʻ ʻ
Tabiat resurslarini baholashning ilmiy asoslangan 3 tipi mavjud:
texnologik, iqtisodiy, ijtimoiy. Tabiat resurslarini to g ri baholash ulardan
ʻ ʻ
foydalanishda eng yuqori samaralarga erishishning muhim sharti hisoblanadi.
Inson tafakkuri o sishi bilan bog liq holda tabiat resurslari turlari ham kengayib
ʻ ʻ
bormoqda, bunda eng zamonaviy texnik vositalardan foydalaniladi. Ilmiy-texnik
taraqqiyotni rivojlanib borishi bilan tugaydigan tabiat resurslari o rnini bosuvchi
ʻ
yangi sun iy materiallar ishlab chiqarilmoqda, Dunyo okeani boyliklari
ʼ
o zlashtirilmoqda. Ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning rivojlanishi yo lida tabiat
ʻ ʻ
6

resurslaridan samarali foydalanish va tabiatda ekologik muvozanatni ta minlabʼ
turuvchi yangi sifatli texnologiyalarni yaratish talab etilmoqda. Xomashyo va
energiya manbalaridan rejali tarzda foydalanish uni uzoq muddatga yetishini
ta minlaydi.
ʼ 1
Jamiyat hayotini yashash vositasi bo‘lgan turli tabiiy resurslarsiz tasavvur
qilib bo‘lmaydi. «Resurs» so‘zi - fransuz tilidan olingan bo‘lib, «yashash vositasi»
degan ma’noni bildiradi. Tabiiy resurs deb - tabiatda mavjud bo‘lgan, insonlar
tomonidan yaratilmaydigan, insonning hayoti, xo‘jalik faoliyati uchun zarur
bo‘lgan barcha tabiiy jismlar, sharoitlar va jarayonlarga aytiladi. Mamlakatning
tabiiy resurslarga boyligi uning iqtisodini rivojlantirishning muhim sharoitlaridan
biridir, aksincha zahiralarning kamligi yoki umuman yo‘qligi ishlab chiqarish
kuchlarini rivojlantirish imkoniyatini bermaydi. Lekin bu qonuniyatni har doim
ham to‘g‘ri deb bo‘lmaydi. Dunyoda shunday mamlakatlar borki, ular joylashgan
hududda mineral resurslar umuman yo‘q yoki bo‘lsa ham juda oz miqdorda,
shunga qaramasdan, rivojlangan mamlakatlar qatoriga kiradi. Masalan, Yaponiya,
Janubiy Koreya va boshqalar. Bu mamlakatlarda ishchilar, muhandislar va texnik
xodimlarning yuqori malakaga egaligi, fan-texnika tarraqqiyoti uchun yaratilgan
sharoitlar sanoatni rivojlatirishda eng muhim omillardan biri deb hisoblanadi.
Tabiiy resurslar tasnifi uchta belgi asosida qabul qilingan: paydo bo‘lish manbasi
asosida, ishlab chiqarish bo‘yicha va qayta tiklanish darajasi bo‘yicha. Paydo
bo‘lish bo‘yicha tabiiy resurslar biologik, mineral va enegretik resurslarga
bo‘linadi. Biologik resurslar - biosferaning muhitini tashkil qiluvchi hamma jonvor
komponentlari: produtsentlar, konsumentlar va redutsentlardir. Ular inson
tomonidan moddiy va ma`naviy qulayliklarni olish manbasidir.
Mineral xom ashyo rudali (undan metallar ajratib olinadi) va rudamasli
(metalmas komponentlar ajratib olinsa yoki qurilish material shaklida ishlatilsa)
bo‘lishi mumkin. Agarda mineral resurslar yoqilg‘i shaklida ishlatilsa (ko‘mir, neft
gaz, torf, yog‘och, atom energiyasi) ular yoqilg‘i-energetik resurslari turiga
kiradilar.
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Tabiat_resurslari
7

Energetik resurslar - quyosh, koinot, atom-energetik, termo va boshqa
energiya manbalarini majmuasidir. Ishlab chiqarishda ishlatilishi bo‘yicha tabiiy
resurslar quyidagilarga bo‘linadi:
- yer fondi - dunyo va mamlakat miqyosidagi hamma yerlar, vazifalari
bo‘yicha quyidagi toifalarga bo‘linadi: qishloq xo‘jaligidagi yerlar, yashash
punktlari, noqishloq xo‘jaligi yerlari (sanoat, transport, qazib olish sanoatida va
h.k). Dunyo yer fondi 13,4 mlrd.gani tashkil kiladi;
- o‘rmon fondi - alohida muhofaza qilinadigan hududlarni tashkil qilish
uchun o‘rmonlar o‘sadigan yoki o‘sishi mumkin bo‘lgan sayyoramizning yer
fondining bir qismi;
- suv resurslari - xo‘jalikda xilma xil maqsadlarda ishlatiladigan yer osti va
yer usti suvlari (alohida o‘rinni chuchuk suv zahiralari egallaydi);
- gidroenergetik resurslar - daryo, dengizning pasayish-ko‘tarilish faoliyati
natijasida hosil bolgan resurslar;
- fauna resurslari - inson ekologik muvozanatni buzmagan holda suv,
o‘rmon, cho‘llardagi tirik mavjudotlarni ishlatishi mumkin bo‘lgan resurslar;
- qazilma boyliklar (rudali va rudamasli, yoqilgi-energetik resurslari)-
xo‘jalikda ishlatilishi mumkin bo‘lgan yer qobig‘idagi minerallarning tabiiy
yig‘indisi.
Hozirgi paytda dunyo miqiyosida yiliga 150 mlrd tonna mineral xom-ashyo
qazib olinmoqda. Tabiiy nurash oqibatida dengiz va okeanlarga daryolar orqali
yiliga 15 mlrd tonna tog‘ jinslari oqib qo‘shilmoqda va 3-4 mlrd tonna tog‘ jinslari
atmosfera havosiga ko‘tarilmoqda. Inson o‘z ehtiyojlarini qondirish maqsadida
yiliga 1500- 2000 mlrd tonna tog‘ jinslarini bir joydan ikkinchi joyga ko‘chiradi.
Birlashgan millatlar tashkiloti (BMT) ning ma’lumotlariga qaraganda, yiliga
dunyoda 2,6 mlrd tonna neft, 3,6 mlrd tonna xrom ma’dani, 3-4 mlrd tonna
qo‘rg‘oshin ma’dani, 6 mlrd tonna temir ma’dani, 7,3 mlrd tonna mis ma’dani, 32
mlrd tonna ko‘mir, 1,2 mln tonna uran, simob, molibden, nikel, kumush, oltin va
38 platina ma’danlari, 120 mln. tonna fosfatlar va 159 mln tonna tuz qazib
olinmoqda. Agar qazilma boyliklardan hozirgi tezlik bilan foydalanilsa, oltin
8

zahiralari 35 yilda, rux - 36 yilda, kaliy – 40 yilda, uran - 47 yilda, mis - 66 yilda,
surma va simob zahiralari 70 yilda, neft, gaz va ko‘mir zahiralari esa 150 yilda
tugab qolishi mumkin. Shuning uchun ko‘pgina rivojlangan mamlakatlar
(Yaponiya, Angliya, Germaniya, Italiya, Gollandiya, Belgiya va boshqa
mamlakatlar) da xom ashyo va yer osti boyliklarining yetishmasligi tufayli
ikkilamchi chiqindilarni qayta ishlab, boshqa mamlakatlarning boyliklaridan
foydalanmoqdalar. Hozirgi paytda olimlar yangi-yangi konlarni kashf qilishga
majbur bo‘lmoqdalar. Yaponiya olimlarining ma’lumotlariga qaraganda, okean
tubidagi metallar konsentratsiyalari hisobiga dunyo sanoatini hozirgi iste’mol
darajasi mis bilan 2000 yil, marganets bilan 14000 yil, nikel bilan esa 70000 yil
ta’minlash mumkin. Hozirgi paytda ushbu boyliklardan dunyo sanoati ehtiyojlari
uchun 1% dan 20% gacha foydalanmoqdalar, xolos.
Bundan tashqari, yer osti boyliklari ko‘pchilik holatlarda 1-2 tur metallar
hisobiga qazib olinib, qolgan qismi esa atrofmuhitga chiqindi sifatida tashla
yuboriladi. Masalan, 100 tonna rudadan 14 kg vanadiy, 17 kg nikel, 30 kg xrom, 80
kg marganets, 0,5 tonna titan, 5 tonna rux, 8 tonna alyuminiy ajratib olish
mumkin. 2
1.2 Tabiiy resurslarning turlari (yer osti, yer usti, suv, havo,
biologik, quyosh energiyasi va boshqalar)
Tabiiy jismlar va energiya turlariga resurs (manba) lar deyiladi. Resurs
so’zi fransuzcha bo’lib “Yashash vositasi” degan ma’noni anglatadi. Tabiiy
resurslar insonlarning yashashi uchun zarur bo’lgan asosiy manbadir.
Tabiiy resurslarga: havo, suv, tuproq, turli xil rudalar, yoqilg’i va energiya
manbalari ko’mir, neftь, gaz, turli xil yog’ochlar hamda yovvoi o’simliklar va
hayvonlar kiradi. Bularning hammasi yer planetasida mavjud bo’lgan tabiiy
resurslardir. Bundan tashqari kosmik resurslar ham mavjud. Kosmik resurslarga
quyoshdan kelayotgan nur, meteoritlar va boshqalar kiradi.
Tabiiy resurslardan ratsional foydalanish va uni muhofaza qilishni to’g’ri
tushuntirish uchun ularni turlarga bo’lib o’rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
2
https://cyberleninka.ru/article/n/tabiiy-resurslardan-foydalanishni-ilmiy-asoslash
9

Tabiiy resurslar quyidagi turlarga bo’linadi:
1. Qazilma boyliklar;
2. Iqlim resurslari;
3. Suv va havo resurslari;
4. Tuproq resurslari;
5. O’simlik resurslari;
6. Fauna (biror joy mamlakat yoki geologik davrga oid bo’lgan hamma
hayvonlar) resurslari;
7. Atom resurslari;
8. Biosfera resurslari;
9. Kosmik resurslar;
Foydalanish darajasiga qarab tabiiy resurslar:
A) Tugaydigan
B) Tugamaydiganlarga bo’linadi.
Tugaydilan resurslar. Bular o’z navbatida qayta tiklanmaydigan va qayta
tiklanadigan resurslarga bo’linadi.
Qazilma boyliklar qayta tiklanmaydigan resurslar hisoblanadi. Ulardan
foydalanish natijasida miqdori va sifati kamaya boradi. Qayta tiklanmaydigan
tabiiy boyliklardan unumli foydalanish va uni qo’riqlash quyidagicha bo’lmog’i
lozim: miqdori va sifatini hisobga olish, kompleks ravishda to’g’ri, tejab, o’rnida
foydalanish, ularni qazib olish, tashish, qayta ishlash, ishlatishda nobudgarchilikka
yo’l ko’ymaslik, chiqindi kam chiqarish choralarini ko’rish, yangi konlar topish,
ayniqsa yerning chuqurroq qatlamlarini o’rganish zarur va nihoyat ularning o’rnini
bosuvchi yangi sun’iy manbalar topish va boshqalar. Qayta tiklanmaydigan tabiiy
resurslardan oqilona foydalanilsa, ular kishilik jamiyati ehtiyojlarini uzoq
muddatlargacha to’la ta’minlay oladi. Fan va texnika taraqqiyoti natijasida ba’zi
foydali qazilmalar tugaguncha ularning o’rnini bosa oladigan yangi resurslar
yaratish mumkin.
Qayta tiklanadigan resurslarga asosan, suv, tuproq, o’simliklar va hayvonot
dunyosi kiradi. Masalan: tuproq, unda o’simlik o’stirib foydalanilishi natijasida
10

tugab yo’q bo’lib ketmaydi. Tuproq shuning uchun ham tugamaydigan – qayta
tiklanadigan resurslar jumlasiga kiritiladiki, madaniy o’simliklar undagi mineral
ozuqa moddalar (azot, fosfor, kaliybirikmalarini va boshqalar) ni shimib oladi, ana
shu ozuqa moddalar tiklab borilmasa, tuproqning unumdorligi yildan-yilga
kamayib, dehqonchilik uchun butunlay yaroqsiz bo’lib qoladi. Tajribadan
ma’lumki, tuproq unumdorligini doimo tiklab borish mumkin. Bu tiklanish tabiiy
va sun’iy ravishda bo’lishi mumkin. Masalan: tuproq yo’qotgan mineral
ozuqalarini o’simlik qoldiqlarining chirishi natijasida, tog’lardan oqib keladigan
suvlar tarkibidagi turli birikmalar hamda kishilar tomonidan beriladigan tabiiy
mineral o’g’itlar hisobiga qayta tiklaydi. Agar tiklanadigan resurslardan plansiz
ravishda, vaxshiylarcha foydalanilsa ular tiklanmaydigan holga tushib qoladi.
Bunga yer sirtida atom bombasini portlashi, konlar tugagandan so’ng o’z holiga
tashlab ketishlar va boshqalar kiradi. Tuprog’ini suv yuvib yoki shamol uchirib
ketgan joyni qayta tiklash mumkin. Ammo buning uchun ko’p mablag’, uzoq vaqt
mehnat qilish kerak. Ekinlar ekiladigan joylarga ko’plab kimyoviy o’g’itlar solish
ham, uni yaroqsiz holga olib keladi, oqibatda hech narsa o’smaydigan bo’lib
qoladi.
Yer sharida o’rmonlar, o’simliklar dunyosi nihoyatda ko’p va rang-barang.
O’simlik dunyosi tabiatda alohida ahamiyat kasb etadi. Darahtlar, o’rmonlar
qirqilsa, uni qayta tiklash mumkin. SHu sababli darahtlarni shartli ravishda qayta
tiklanadi deyiladi. O’rmonlarni qayta tiklash uchun 20-30 yil vaqt kerak bo’ladi.
Qayta tiklanishi mumkin bo’lgan tabiiy (boyliklar) resurslar sekinlik bilan,
uzluksiz tiklanib boradi. Biroq ularning tiklanishi uchun ia’lum darajada tabiiy
sharoit bo’lishi lozim. Agar ana shu tabiiy sharoit buzilsa, tabiiy resurslarning o’z-
o’zidan tiklanishi sekinlashadi yoki batomom to’xtashi mumkin. Demak, inson
qayta tiklanadigan (boyliklar) resurslaridan foydalanishda uning tabiiy holatiga
alohida e’tibor berishi zarur. Tugamaydigan resurslar. Bularga asosan quyidagilar
kiradi:
1. Suv resurslari;
2. Iqlim resurslari;
11

3. Kosmik resurslari.
Suv resurslari. Suv yer yuzida hayot mavjudligining asosiy shartlaridan
biridir. Suv manbalari hajmi, hosil bo’lishi va joylashish o’rniga qarab mahalliy,
regional va global suv resurslariga bo’linadi.
Suvsiz inson hayotining tasavvur qilib bo’lmaydi. Suv o’simliklar,
hayvonlar va odamlar uchun hayot hamda asosiy ozuqa manbai hisoblanadi.
Suvning eng yaxshi tomoni shundaki, undan qaysi maqsadda va qaerda
foydalanilmasin, u yo’q bo’lib ketmaydi. Faqat bir holatdan boshqa holatga
o’tishi, bir jism tarkibidan boshqa jism tarkibiga o’tishi mumkin. SHu sababdan
ham suv tugamaydigan, qayta tiklanadigan tabiiy resurs hisoblanadi. Suv qayta
tiklanish uchun:
1. daryolar, yer osti suvlari, muzliklar zapasi asrlar davomida
o’zgarmasligi;
2. insonning xo’jalik faoliyati ta’sirida tabiiy suvlarning ifloslanish darajasi
ularning sifat jihatidan o’z-o’zini tiklash imkoniyatidan katta bo’lmasligi lozim.
Inson faoliyati ta’sirida Yer sharining ayrim joylarida suv miqdori ancha
o’zgarishi va ifloslanib yaroqsiz holga kelib qolishi mumkin. Amaliy jihatdan
olganda faqat okean suvlarigina tugamaydi. Ammo, okean suvlari ham neftь
hamda turli chiqindilar ta’sirida o’zining suvlari ham neftь hamda turli chiqindilar
ta’sirida o’zining tabiiy xususiyatini yo’qotadi. Bu hol esa hayvonlar va o’simliklar
hayotini xavf ostida qoldiradi. Chuchuk (toza) suv miqdori yer sharida nihoyatda
ko’p. Ammo Yer sharining ko’pgina joylarida uning miqdori kamaygan. Bu
joylarda ekin maydonlarini sug’orish, kommunal ehtiyojlar sanoat xom ashyolari,
ichish uchun toza suv yetishmaslik hollari sezilmoqda. Joylarda toza suvlarning
kamayishiga sabab faqat unga bo’lgan talabning oshganligi bo’lmasdan, suv
keladigan daryolarning, ko’llarning o’rmonlar kesilishi natijasida qurib qolishi va
inson faoliyati natijasida suvning ifloslanishi kabi hollar ham sababchidir. Toza suv
masalasi yildan-yilga eng muhim muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Ifloslangan
suv ichish uchun yaroqsiz bo’lib, u hatto tirik organizmlar uchun xavfli bo’lib
12

qoladi. SHu sababdan undan ratsional foydalanish, uning tozaligini saqlash va
muhofaza qilish hozirgi vaqtda eng muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Respublikamiz yillik yuza suv resurslari 99,5 km3 ga teng bo’lib uning
faqat 12,2 km3 qismi shu o’lka territoriyasida hosil bo’ladi.
Ma’lumki, suv resurslarini muhofaza qilish ikki yo’nalishda olib boriladi.
Birinchidan, uni miqdoriy jihatdan kamayishidan saqlash bo’lsa, ikkinchisi uning
ifloslanish va minerallash darajasi oshib ketishining oldini olishdir. Hozirgi vaqtda
o’lkamizda har ikki yo’nalish ham juda muhimdir.
Iqlim resurslari. Atmosferadagi havo, shamol energiyasi iqlim resurslariga
mansub. Atmosfera havosidan har qancha foydalanilgan taqdirda ham u tugamaydi
boshqa narsaga aylanib qolmaydi. Hajmi ham deyarli o’zgarmaydi. SHu sababdan
ham atmosfera havosi tugamaydigan tabiiy resurs hisoblanadi. Ammo havo
insoniyatning turli faoliyati natijasida tez ifloslanib havfli manba bo’lib qolishi
mumkin. Bu hol havoni muhofaza qilish lozimligini ko’rsatadi.
Kosmik resurslarga quyosh radiatsiyasi, Yer va Oyning o’zaro tortishi
natijasida dengiz hamda okeanlardagi suvning ko’tarilishi yoki pasayishi
jarayonida hosil bo’ladigan energiyalar, olam fazosidagi yer sirtiga keladigan turli
xil nurlar, meteorit oqimlar kiradi.
Tabiat o’ziga ta’sir etmaydigan tabiiy omillarga bardosh berib, ularning
ifloslanishidan o’z-o’zini himoya qilib turadi. 3
1.3. Tabiiy resurslarni to’gri boshqarish va atrof – muhit muhofazasi
Jamiyatning rivojlanib borishi bilan insonlarning atorf - muhitga bo’lgan
ta’siri o’sib boradi. Inson tabiat bilan, ya’ni o’simliklar, hayvonot dunyosi hamda
yer osti va yer usti boyliklari bilan o’zaro muloqatda bo’ladi. Ekologik muammolar
kengayib ularni hal etish dolzarb vazifa bo’lib qolgan. Hozirgi davrda bu
muammolarni hal qilishda insoniyat uchun asosan ekologik ong va ekologik
madaniyatning o’rni beqiyosdir. Davlat ekologik siyosatining asoslari O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasida o‘z aksini topgan. Unga ko‘ra, yer,
yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy
3
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/ekologiya/tabiiy-resurslar-va-ulardan-foydalanish
13

zaxiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat
muhofazasidadir. Ushbu konstitutsiyaviy norma davlat ekologik faoliyatining
quyidagi asosiy prinsiplarini ifodalaydi:
Birinchidan, respublika tabiiy resurslari umummilliy boylik hisoblanadi,
ya’ni yuridik ma’noda ular xalq mulkini tashkil etadi hamda ular nomidan davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlari qonunda belgilangan vakolatlari doirasida ish
yuritadi.
Ikkinchidan, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish zarur. Ekologiya
huquqida oqilona deganda, tabiiy resurslardan ekologik normativ va standartlarga
qat’iy rioya etgan holda foydalanish tushuniladi.
Uchinchidan, tabiat ob’yektlari va resurslari davlat tomonidan qo‘riqlanadi.
Bu davlat tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va muhofaza qilishni
ta’minlashini hamda jismoniy va yuridik shaxslarning ekologik huquq va
manfatlariga, shuningdek ekologik huquq-tartibotga rioya etilishini kafolatlashini
anglatadi.
Yuqorida ko’rganigizdek barcha qonun va qoidalar bizning
konstitutsiyamizda to’g’ri va tushunarli keltirib o’tilgan bo’lib, xozirgi kunda
bularning barchasi o’z aksini topmoqda. Yaratilgan qonunlarning barchasi
amaliyotda qo’llanilmoqda va davlat
Ekologiya qo‘mitasi tarkibidagi bioxilmaxillik va muhofaza etiladigan
tabiiy hududlarni muhofaza qilish va ulardan foydalanishni nazorat qilish
inspektsiyasi va chiqindilarning hosil bo‘lishi, to‘planishi, saqlanishi, tashilishi,
utilizatsiya qilinishi, qayta ishlanishi, ko‘milishini nazorat qilish inspektsiyasi
negizida ko’rib chiqilib zarur choralar ko’rib kelinmoqda. Biz atrof-muhitga va
inson salomatligiga jiddiy zarar yetkazadigan atrof-muhitga ta’sirini tavsiflash
bilan boshlashimiz kerak edi aslida. Xozirgi kunda global muammo deganda eng
avvolo butun dunyodagi ekologik ahvol haqida gapirishimiz mumkin. Yildan yilga
dolzarb muammoga aylanib borayotgan bu holat juda achinarli aslida, shuning
uchun uni oldini olish va bartaraf qilish eng oqilona ish deb o’ylaymiz. Hozirgi
kunda juda ko’plab ishlar amalga oshirilmoqda eng avvalo, sohaga oid yangi
14

qonun loyihalari yaratish, mavjudlarini takomillashtirish, nazorattahlil faoliyatini
bugungi talab darajasida kuchaytirish, uzluksiz ekologik ta’lim konsepsiyasini
ishlab chiqish, ekologik nazoratning jamoatchi inspektorlari tizimini rivojlantirish,
aholi ekologik madaniyatini yuksaltirishga qaratilgan tizimli ishlarni amalga
oshirish, atrof-muhitga zararli ta’sir ko‘rsatuvchi ob’yektlarni va suv tozalash
inshootlarini inventarizatsiyadan o‘tkazish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi qabul
qilinib, hayotga izchil tatbiq etilmoqda. Global ekologik o zgarishlarning salbiyʻ
oqibatlari shunchalik keng tarqalmoqdaki, mamlakatlarning iqtisodiy va siyosiy
hukmronlikka intilib, ulkan obro qozonish maqsadida mamlakat ishlab
ʻ
chiqarishiga alohida urg u berib kelayotganligi sababli juda katta ekologik
ʻ
inqirozni keltirib chiqarish arafasiga kelib qoldik. Balki kelib chiqayotgan barcha
muammolarning sababchisi o’zimizdir? Yoki bu muammolarga biz insonlarning
yashash tarzimiz sabab bo layotgandir? Degan ko’plab savollar bugungi kunda
ʻ
sizni qiynashi tabiiy aslida.
O tgan asrga nisbatan insoniyat yashash tarzi shunchalik darajada
ʻ
o zgardiki, insoniyat sivilizatsiyasida hali mutlaqo kuzatilmagan global isish,
ʻ
dengiz va yer ekotizimlarining misli ko rilmagan darajada kamayib borishiyu, yer
ʻ
yuzining turlib mintaqalarida qurg oqchilik, suv toshqinlari kabi bir qator salbiy
ʻ
holatlar ham yuz berayotganligi barchamizga birdek ayondir. Bir so z bilan
ʻ
aytganda insonning tabiatga aralashuvi aqlga sig maydigan darajaga yetishga
ʻ
ulgurdi. Hech o’ylab ko’rganmisiz 2030-yilga kelib suvga bo lgan talab va mavjud
ʻ
bo lgan suv ta minoti o rtasida 40 % tafovut bo ladi. Suv muammosini hal qilish
ʻ ʼ ʻ ʻ
uchun bizda bor-yo g i 15 yil bor xolos, deydi Jahon iqtisodiy forumining yosh
ʻ ʻ
global yetakchisi Mina Guli. Ta kidlash joizki, 750 mutaxassisdan tarkib topgan
ʼ
jamoa tomonidan o tkazilgan so rovda toza ichimlik suvining tugab borishi butun
ʻ ʻ
dunyo aholisi uchun chinakamiga global xavf deb baholandi. Aslida, ichimlik suvi
muammosi dunyo aholisini qiynab kelayotgan muammolarning eng oldi qatoridan
o rin olib ulgurgan. Foydalanish uchun suv yetarli bo lmagan, kunni toza ichimlik
ʻ ʻ
suvini izlash uchun sarflaydiganlarga ham oson emas albatta. Bu tuyg ularni suvni
ʻ
isrof qilayotganlar qayoqdan ham bilsinlar. Shuningdek ekologik-huquqiy
15

javobgarlik bu belgilab qo yilgan tabiatni muhofaza qilish va ekologik qonunʻ
talablari hamda me yorlarini buzganligi, tabiiy resurslardan ortiqcha foydalanish,
ʼ
muhofaza qilish qoida-talablarini buzish, atrof - tabiiy muhitni, tabiatni
ifloslantirish, tabiiy resurslardan noqonuniy va isrofgarchilik qilib foydalanish
oqibatida vujudga kelib, u sub’yektlarni yuridik javobgarlikka tortilishida
namoyon bo ladi. Albatta huquqbuzarliklar javobsiz qolmaydi. O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Ma muriy javobgarlik to g risidagi kodeksning VIII bobi “Ekologiya,
ʼ ʻ ʻ
atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi
huquqbuzarliklar uchun ma muriy javobgarlik” deb nomlangan bo lib, xususan
ʼ ʻ
ushbu kodeksning 79-moddasida quyidagicha javobgarlik masalasi nazarda
tutilgan: “Daraxtlar, butalarni, boshqa o rmon o simliklari va nihollarni
ʻ ʻ
g ayriqonuniy ravishda kesish, shikastlantirish yoki yo q qilish fuqarolarga bazaviy
ʻ ʻ
hisoblash miqdorining besh baravaridan o n baravarigacha, mansabdor shaxslarga
ʻ
esa - o n baravaridan o n besh baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab
ʻ ʻ
bo’ladi”. Insonlarni ishlab chiqarish faoliyati natijasida atrof - muhitni ifloslanishi
muammosi nafaqat mahalliy, davlat va balki planetar hamda global ahamiyatga ega
bo ldi. Shuning uchun atrof - muhitni muhofaza qilish muammosini hal qilinishi
ʼ
bir davlat xududi bilan chegaralanib qolmay, barcha davlatlar birgalikda ish olib
borishlarini taqozo etadi. Ushbu sohadagi eng keng halqaro hamkorlik Birlashgan
Millatlar Tashkiloti qoshida olib borilmoqda.
Atrof-tabiiy muhitni muhofaza qilishda xalqaro ekologik hamkorlik juda
muhim ahamiyat kasb etadi, bunda - yer yuzidagi barcha mamlakatlar tomonidan
tabiat muhofazasiga doir xalqaro kelishuv ya’ni shartnoma, konventsiyalar tuzish,
xalqaro ekologik me’yorlarni ishlab chiqish va ularga rioya etilishini hamkorlikda
nazorat qilish, umumsayyoraviy va hududiy ekologik muammolarni birgalikda hal
etish, ilmiy tadqiqotlar va turli xalqaro anjumanlar o’tkazish kabi keng ko’lamli
chora-tadbirlar kompleksini o’z ichiga oladi. Misol uchun atrof-tabiiy muhitni
muhofaza qilishda xalqaro doirada qo’yilgan qadamlardan birinchisi 1913 yilda
Shvetsariyada 18 ta davlat ishtirokida “Tabiatni muhofaza qilish” bo'yicha xalqaro
konferentsiya o’tkazish bo’ldi.
16

1923 yilda esa Parijda birinchi xalqaro tabiatni muhofaza qilish kongressi
bo’lib o’tdi. 1928-yilda Belgiyada “Tabiatni himoya qilish xalqaro byurosi”
ochildi. Ushbu xalqaro tadbirlar doirasida Atrof - muhitni muhofaza qilishga
e’tibor bir muncha kuchaydi. 1945 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashkil
etilishi munosabati bilan atrofmuhitni himoya qilish sohasidagi xalqaro hamkorlik
ushbu xalqaro tashkilot faoliyatining muhim tarkibiy qismi sifatida rivojlana
boshladi. BMT xalqaro ekologik hamkorlikni yanada taraqqiy ettirish yo’lida ko’p
ishlarni amalga oshirdi. Dastlab 1948 yilda BMT tashabbusi bilan “Tabiatni
himoya qilish xalqaro byurosi”, “Tabiatni muhofazalash xalqaro ittifoqi”ga
aylantirildi. Hozirgi kunga kelib ushbu ittifoq faoliyatida dunyoning 118
mamlakatidan 636 ta davlat va jamoat tashkilotlari ishtirok etmoqda. Ko’rib
turganingizdek eng katta va keng ko’lamli barcha ishlar BMT tashabbusi bilan
amalga oshirilib kelinmoqda. Agar axvol yaxshilanmasa yoki kerakli choralar
ko’rilmasa, tabiat aslo tiklab bo’lmaydigan xolatga kelib qoladi deb qurqamiz.
Shu o’rinda yuqoridagilarga isbot uchun misol keltirish joiz deb o’ylayman,
ancha yillardan beri o’zlashtirib kelinayotgan o’rmonlar, yildan yilga suv sathining
oshib borishi, hayvonot olamining inqiroz arafasida ekanligi. Bilasizmi bularni
aslida juda ko’p davom ettirish mumkin. Muammolarni sanagandan ko’ra ularga
yechim topish to’g’ri bo’ladi. Xozirgi texnologiyalar rivojlangan olamda ekologik
toza mahsulotlarga o’tish ancha vaqt oladi albatta, lekin imkoni bor. Harakat
qilmasdan turib natija olib bo’lmaganidek, kerakli choralarni ko’rmasdan turib,
tabiatni asrab qolishning zarracha imkoni yo’q. Doim so’z oxirida xulosa kutamiz.
Xozirgi kunda bo’layotgan bu ishlarga nisbatan barchamizda qarashlar, fikrlar
mavjud. Olib borilayotgan ishlar to’g’rimi ?
Belgilangan jazolar qanchalar to’g’ri? va hokazo. Biz shuni bilamizki
barcha yangilanish va islohotlar faqat xalq manfatlari uchun xizmat qilishi kerak.
Jumladan so’ngi yillarda atrof - muhitni saqlash borasida juda ko’plab ishlar
amalga oshirildi.
Ulardan biri butun Respublika miqyosida amalga oshirilgan “Yashil
makon” umummilliy loyihasi bo’ldi. Loyiha doirasida yiliga 200 mln tup daraxt va
17

buta ko’chatlarini ekish rejalashtirilgan. Ma lumotga ko‘ra, hozirgi kunda dunyoʼ
bo‘yicha 3 trln atrofida daraxt mavjud. Biroq har bir daqiqada ularning 27 ta futbol
maydoniga teng qismi kesilmoqda. Amaliy ishlar vaqti keldi aslida. Toza va
musaffo havoni, ichimlik suv, ekologiya, atrof - muhit ozodaligini saqlab qolish
har birimizning qo’limizda. O’z vazifalarini to’g’ri anglash va berilgan
imkoniyatlardan oqilona foydalanish bu har bir shaxsning davlat va jamiyat
oldidagi burchidir! 4
4
https://cyberleninka.ru/article/n/tabiiy-resurslarni-to-gri-boshqarish-va-atrof-muhit-muhofazasi
18

II BOB TABIIY RESURSLARDAN OQILONA FOYDALANISH
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
2.1. Tabiiy resurslardan foydalanishdagi asosiy muammolar
Inson tabiiy resurslardan foydalanishda ko plab iqtisodiy foyda olishniʻ
ko zda tutadi. Lekin, u ko pincha, tabiiy sharoitning o zgarishi kishilarning
ʻ ʻ ʻ
jismoniy, psixik holatiga ta sir etishini hisobga olmaydi. Inson tabiatning har bir
ʻ
bo lagi, har bir komponenti (suv, havo, tuproq, o simlik, hayvon va minerallar) bir-
ʻ ʻ
biri bilan shu qadar chambarchas bog langanki, uning biron qismiga noto g ri ta sir
ʻ ʻ ʻ ʻ
etish oqibatida ma lum vaqt o tishi bilan tabiatning boshqa komponentlarining
ʻ ʻ
holatini o zgartirib yuborishini bilmaydi. Masalan: inson faoliyati natijasida
ʻ
atmosferada karbonat angidrid miqdorining ortishi planeta haroratining ortishiga
sabab bo ladi. Bu hol esa muzliklarning erishiga, iqlimning o zgarishiga, suv sathi
ʻ ʻ
va miqdorining ortishiga, quruqliklarnin kamayishiga olib kelishi mumkin. Jamiyat
taraqqiyoti darajasini belgilovchi asosiy omil moddiy boyliklardir. Moddiy
boyliklar ishlab chiqarish esa o z navbatida tabiiy resurslardan foydalanish bilan
ʻ
bog liq. Bunda ishlab chiqarish kuchlari va fanning rivojlanish darajasi qanchalik
ʻ
yuqori bo lsa, inson qo lida tabiat kuchlaridan moddiy ne mat ishlab chiqarishda
ʻ ʻ ʻ
foydalanish imkoniyati shunchalik katta bo ladi.
ʻ
Turli davlatlarda ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishida quyidagilar
asosiy rol o ynagan:
ʻ
1) kishilarning onglilik darajasi;
2) fan;
3) texnika;
4) tabiiy ryesurslardan foydalanish va boshqalar.
Insonning iqtisodiy va madaniy talablarini qondirish borasida hozirgi
zamon texnikasining taraqqiyoti endilikda jamiyatning tabiatga ta sirini nihoyatda
ʻ
kuchaytirib yubordi. Fan va texnika taraqqiyoti natijasida inson faqat yyer
sirtinigina o zgartirib qolmasdan, uning chuqur qatlamlaridagi va okean tublari,
ʻ
baland tog bag irlarini o rganib, ulardagi resurslardan o z manfaatlari yo lida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
foydalanmoqda. Inson yyerning chuqurroq qatlamlaridan foydali qazilma
19

boyliklarni olish uchun bir qancha muhim muammolarni hal qilishi zarur.
Chunonchi:
1. takomillashgan mashinalrga ega bo lishi;ʻ
2. bunday mashinalar yaratish uchun ko p miqdorda yuqori sifatli va
ʻ
mustahkam toza myetallga ega bo lishi;
ʻ
3. bu mashinalar yordamida tabiatga ta sir etish chyegarasini biladigan, uni
ʻ
boshqara oladigan yuqori malakali, madaniyatli mutaxasislar bo lishi va boshqalar.
ʻ
Dengiz, okean tubidagi resurslardan foydalanishda esa bundan ham
murakkabroq muammolarni hal qilish zarur. Bunda insonga yuqori va past bosim
ostida va kam kislorodli muhitga ishlashga to g ri kyeladi. Olingan xom ashyolarni
ʻ ʻ
joylarga tashish va qayta ishlash uchun ancha ishchi kuchi kyerak bo ladi. Inson
ʻ
kosmosni o zlashtirdi. Bu holda esa inson tabiat qonunlarini yanada chuqurroq
ʻ
o rganib u bilan hisoblashishi zarur bo ladi. Shu sababdan progryessiv olimlar
ʻ ʻ
tabiat va inson o rtasidagi munosabatlarni sinchkovlik bilan o rganib
ʻ ʻ
kyelmoqdalar. Tabiat boyliklaridan unumli, planli ravishda tyejab-tyergab
foydalanish lozimligini isbotlamoqdalar. Aks holda inson tabiatdan hyech qanday
ehson kutmasligi isbotlanilmoqda. Tabiiy resurslardan foydalanish fan-texnika
yutuqlarini hisobga olgan holda reja asosida olib borilmog i zarur. Fan va texnika
ʻ
taraqqiyoti, tabiat boyliklaridan xalq manfaatlari yo lida, samarali foydalanishga,
ʻ
energiyaning yangi turlarini ochishga va yangi materiallar yaratishga, iqlim
sharoitlariga ta sir ko rsatish metodlarini ishlab chiqishga, kosmik fazoni zabt
ʻ ʻ
etishga imkon beradi.
Tabiiy resurslardan foydalanishda quyidagilarga qat iy amal qilish lozim:
ʻ
1) foydalanish lozim bo lgan mavjud tabiiy ryesurslarning miqdori va
ʻ
sifatini aniqlash;
2) ishlab chiqarishning xom ashyo bazasini ryeja asosida kyengaytirish;
3) tabiiy ryesurslardan oqilona foydalanish, ularni muhofaza qilish va
tiklashda fan va tyexnika yutuqlariga tayangan holda ish tutish;
4) tabiiy ryesurslardan foydalanishda tyexnikani takomillashtirishga va
aholining dunyoqarashini shakllantirishga alohida e tibor byerish.
ʻ
20

Mamlakatimizda moddiy-tyexnika bazasini vujudga kyeltirishda quyidagi
omillarning ahamiyati katta:
1) mamlakatning enyergyetika va yoqilg i balansini o rganish yo llariniʻ ʻ ʻ
axtarib topish;
2) ishlab chiqarish jarayonlarini komplyeks myexanizatsiyalashtirish, ularni
tobora to laroq avtomatlashtirish masalalarini ishlab chiqish:
ʻ
3) himiyani xalq xo jaligiga kyeng ko lamda tatbiq etish yo llarini ilmiy
ʻ ʻ ʻ
ravishda ishlab chiqish;
4) foydali qazilma boyliklarini qidirish va tabiat boyliklaridan komplyeks
foydalanishning mavjud myetodlarini takomillashtirish va yangi, eng samarali
myetodlarini topish;
5) tabiat boyliklarini o rnini bosuvchi yangi myetallar yaratish;
ʻ
6) tabiat boyliklaridan foydalanishni koordinatsiyalab, yopiq holda
avtomatlashtirish.
Tabiiy ryesurslarning tasnifi va ulardan oqilona foydalanish yo llari.
ʻ
Aslida "resurs" so zi fransuz tilidal olingan bo lib, "yashash vositasi"
ʻ ʻ
dyegan ma noni anglatadi. Resurs deganda, tabiiy jismlar va foydalanadigan
ʻ
energiya turlari tushuniladi.
Tabiiy resurslar insonning yashashi uchun zarar bo lgan shunday
ʻ
vositalaridirki, ular jamiyatga bevosita emas, balki ishlab chiqarish kuchlari va
ishlab chiqarish vositalari orqali ta sir etadi.
ʻ
Shuni alohida ta kidlash kerakki, "tabiiy resurslar" tushunchasini ko pgina
ʻ ʻ
olimlar turlicha ta riflashadi. Masalan, geograf olimlar, eng to liq ta rif berganlar:
ʻ ʻ ʻ
“Tabiiy resurslar – kishi bevosita tabiatdan oladigan va ularning yashashlari uchun
zarar bo lgan xilma-xil vositalardir”.
ʻ
Prof. Yu.G.Saushkin esa "elektr energiya olish, oziq-ovqat mahsulotlari
ishlab-chiqarish uchun foydalanishi mumkin bo lgan tabiiy komponentlarni va
ʻ
sanoat uchun xom ashyolarni" tabiiy resurslar deb ta riflaydi.
ʻ
Geograf olim A.A.Mins esa, "tabiiy resurslardan foydalanish shakllari va
yo nalishlariga qarab, ularni iqtisodiy jihatdan sinflarga bo lishni" birinchi o ringa
ʻ ʻ ʻ
21

qo yadi. Bu sinflarga bo lishda, ya ni tasniflashda, tabiiy resurslar moddiy ishlabʻ ʻ ʻ
chiqarishning asosiy sektorlarida va ishlab chiqarishdan tashqari sferada
foydalanishga qarab guruhlarga ajratiladi.
Shunday qilib, tabiiy resurslar kishilarning yashashi uchun zarur
manbalarga va mehnat vositalari manbalariga bo linadi.
ʻ
Mukammalroq sinflarga bo lganda, tabiiy resurslar 2 ta asosiy guruhlarga
ʻ
bo linadi:
ʻ
1-guruhi – moddiy ishlab chiqarish ryesurslari. Bu guruhga yoqilg i
ʻ
mahsulotlari, myetallar, suvlar, yog och-taxta, baliq, ovlanadigan hayvonlar kiradi.
ʻ
2-guruhi – ishlab chiqarishdan tashqari sfyera ryesurslari. Bu guruhga
ichimlik suvi, daraxtzorlar, iqlim ryesurslari va hokazolar kiradi.
Tabiiy resurslarga oziq-ovqatga ishlatiladigan yovvoyi o simliklar va
ʻ
hayvonlar, ichimlik suvi va boshqa maqsadlarda foydalanadigan suvlar, metallar
olinadigan maydonlar, qurilishga ishlatiladigan yog och-taxtalar, energiya va
ʻ
yoqilg i manbalari bo lgan ko mir, neft va tabiiy gazlar kiradi.
ʻ ʻ ʻ
Tabiiy resurslar 2 turga bo linadi:
ʻ
1. Tugaydigan tabiiy resurslar.
2. Tugamaydigan tabiiy resurslar.
Tugaydigai tabiiy resurslar o z navbatida 2 guruhga bo linadi:
ʻ ʻ
1. Tiklanadigan resurslar.
2. Tiklanmaydigan resurslar.
Tiklanmaydigan tabiiy resurslarga yyer osti boyliklari va foydali
qazilmalar, ya ni ma danli va ma dansiz qazilmalar kiradi. Ular foydalanayotgan
ʻ ʻ ʻ
darajadan million-million marta syekin tiklanadigan tabiiy ryesurslar
hisoblanadilar. Bunday ryesurslarni tiklab bo lmas ekan, minyeral ryesurslardan
ʻ
samarali foydalanish, ularni tyejab-tyergab ishlatish va ularni qazib olinayotganda
yyerlarga zarar yetkazilishiga yo l qo ymaslik zarur.
ʻ ʻ
Tiklanadigan tabiiy resurslarga tirik mavjudotlar, o simlik va hayvonlar,
ʻ
daraxtlar, shuningdek, tuproq kiradi. Tuproq yo q bo lib ketmaydi, balki asosiy
ʻ ʻ
xossasini – unumdorligini yo qotishi mumkin. Bunday resurslardan
ʻ
22

foydalanayotganda shuni esda tutish kerakki, muayyan tabiiy sharoitning buzilishi
ularning qayta tiklanishiga xalaqit berishi mumkin. Masalan, hozirgi vaqtda
butunlay qirib yuborilgan ko pgina o simlik va hayvonot turlari, shuningdek,ʻ ʻ
eroziya natijasida butunlay tarkibi buzilgan tuproqlar qaytadan tiklanmaydi.
Bundan tashqari, shuni ham yodda tutish kerakki, tiklanadigan tabiiy resurslarning
paydo bo lish jarayoni ma lum tezlikka ega bo lishi kerak. Masalan, otib
ʻ ʻ ʻ
tashlangan hayvonlarning qaytadan paydo bo lishi uchun bir yoki bir necha yil
ʻ
kerak. Ammo daraxtlari kesilib tashlangan o rmon kamida 60 yildan keyin qayta
ʻ
tiklanishi mumkin. Yer qobig ida tuproqni unumli va hosildor qatlamini hosil
ʻ
bo lish jarayoni nihoyatda sekinlik bilan kechadi. Yuz yilda 0,5 sm dan 2 sm gacha
ʻ
tuproq hosil bo ladi. Tarkibi o zgargan tuproqning yaxshilanishi uchun esa bir
ʻ ʻ
necha ming yil vaqt kerak. 20 sm qalinlikdagi unumdor tuproq hosil qilish uchun
tabiat 2000-yildan 7000-yilgacha vaqt sarflaydi. Shuning uchun tabiiy resurslarni
ishlatish tezliga ularning tiklanish tezligiga to g ri kelishi kerak.
ʻ ʻ
Tiklanadigan tabiiy resurslar uchun zaruriy sharoitlar yaratib berilsa, ular
inson ehtiyojlarini qondirishga abadiy xizmat qilishi mumin.
Tugamaydigan tabiiy resurslarga suv, iqlim va kosmik resurslar kiradi.
Suv barcha tirik organizmlar uchun hayot manbai bo lib, u tabiatda uchta
ʻ
fizik holatda: qattiq (muz), suyuq va bug simon holatlarda uchraydi. Yer sharida
ʻ
suvning umumiy miqdori bitmas tuganmas bo lib, hech qachon o zgarmasa kerak.
ʻ ʻ
Biroq insonning faoliyati natijasida suvning zahirasi va miqdori Yer sharining
ayrim mintaqalarida turli davralarda turlicha bo lishi mumkin.
ʻ
Dunyodagi suvlarning 94% i okeanlardadir. Bevosita foydalanishga yaroqli
bo lgan ichimlik suvining zahiralari 1% ni ham tashkil etmaydi. Biroq bitmas-
ʻ
tuganmas hisoblangan dengiz suvlari ham o ta ifloslanish xavfi ostida turibdi.
ʻ
Chuchuk suv sifat jihatidan tugaydigan resurs hisoblanadi, chunki insonga har
qanday suv emas, balki iste mol qilish uchun yaroqli toza suv kerak. Yer sharining
ʻ
ko pgina mintaqalarida suvdan samarasiz foydalanish, daryolarning sayozlanib
ʻ
qolishi va boshqa sabablar oqibatida ichimlik suv miqdori keskin kamaymoqda.
23

Holbuki, sug orish, sanoat va kommunal xo jalik uchun chuchuk suvga bo lganʻ ʻ ʻ
ehtiyoj yildan-yilga ortib bormoqda.
Xuddi shunga o xshagan, miqdor jihatidan olganda atmosfera havosi
ʻ
tugamaydigan tabiiy resurslarga kiradi, ammo sifat jihatidan olganda u tugaydigan
resurslarga kiradi.
Quyosh radiatsiyasi (yorug lik, issiqlik), atmosfera havosi, shamol, suv va
ʻ
to lqinlar energiyasi iqlim va kosmik resurslarga kiradi. Yog ingarchiliklar esa suv
ʻ ʻ
resurslariga ham, iqlimiy resurslarga ham kiradi.
Sayyoramizga kelayotgan Quyosh nurlarining yarmidan ko prog i
ʻ ʻ
energiyaning boshqa turlariga aylanadi. Ularning muayyan qismi tuproq, suv va
atmosfera havosini isitishga sarf bo ladi va sekin-asta fazoga tarqaladi. Ularning
ʻ
muayyan qismi o simliklar tomonidan o zlashtiriladi. Quyoshning nurli energiya
ʻ ʻ
zahiralari milliard-milliard yillarga yetishi mumkin. Shuning uchun Quyosh
energiyasi bitmas – tuganmasdir.
Atmosfera havosi tirik organizmlar uchun hayot manbaidir. Havo bitmas-
tuganmas, lekin uning tarkibi o zgarishi mumkin. Havo tarkibida karbonat angidrid
ʻ
(SO2), radioaktiv moddalar, turli gazlarning mexanik aralashmalari, kul, chang va
boshqa moddalar mavjud. Bunday iflosliklarni sanoat korxonalari va xususan,
transnort vositalari chiqaradi. Bu esa inson sog lig iga katta salbiy ta sir ko rsatadi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Tugamaydigan resurslardan samarali foydalanish uchun ularni toza saqlash va eng
avvalo, suvni tejab-tergab sarflash kerak. Suv resurslari yetishmaydigan
mintaqalarda, ayniqsa Markaziy Osiyo mintaqasida, suvni ehtiyot qilish kerak. 5
2.2. Tabiiy resurslardan samarali foydalanish va atrof-muhitni muhofaza
qilish
Hozirgi vaqtda iqtisodiyot borasida aytilayotgan so‘zlarning asosiy qismini
“yashil iqtisodiyot” atamasi tashkil qilmoqda, chunki ko‘plab rivojlangan va
rivojlanayotgan davlatlar barqaror iqtisodiy jarayonni ta’minlash uchun allaqachon
“yashil iqtisodiyot”ga urg‘u qaratishni boshladi. “Yashil iqtisodiyot” o‘z nomi
5
https://cyberleninka.ru/article/n/tabiiy-ryesurslardan-foydalanishda-kutiladigan-muammolar-va-ularning-
yechimlari/viewer
24

bilan tiklanadigan resurslardan oqilona foydalangan holda tabiiy resurslar sarfini
kamaytirish, atrof-muhit muhofazasini ta’minlash bilan bog‘liq.
Tabiat resurslar, tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy va ma naviyʼ
ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida xo jalikda foydalaniladigan hamda
ʻ
insoniyatning yashashi uchun zarur bo lgan, uni o rab turgan tabiiy muhitning
ʻ ʻ
barcha tabiat komponentlari, energiya manbalari. Tabiat resurslariga Quyosh
energiyasi, Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, foydali qazilmalar,
o simliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi kiradi. Tabiat resurslari tugaydigan
ʻ
(ko pgina foydali qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyosh nuri, Yerning
ʻ
ichki energiyasi) va tiklanadigan (biologik elementlar, ayrim foydali qazilmalar)
boyliklarga bo linadi. Neftni qayta ishlash sanoati ishlab chiqarishda qayta
ʻ
tiklanmaydigan xomashyolardan foydalaniladi, bu esa yer atmosferasining
qo’shimcha isishi, issiqxona effelefiuing rivojlanishi, ozon qatlamining pasayishiga
olib keladi, bu esa yer biosferasini qo’shimcha qarizlardan himoya qiladi.
Evropa Ittifoqi qonunchiligi 2010- va 2050-yillar oralig'ida bajarilishi
kerak bo'lgan 130 dan ortiq alohida atrof-muhit maqsadlari va vazifalarini belgilab
qo'ydi. Yevropa 2020-yilgi asosiy maqsad 2020-yilga borib energiya iste'molini
"odatdagidek" prognozlarga nisbatan 20 foizga qisqartirishdir. Yevropa Ittifoqining
atrof-muhit siyosati 2020 yilgacha bo'lgan davr uchun Atrof-muhitni muhofaza
qilish bo'yicha harakatlarning ettinchi dasturida uchta asosiy belgi belgilangan.
maqsadlar:
Yevropa Ittifoqining tabiiy kapitalini himoya qilish, saqlash va yaxshilash;
resurslardan tejamkor, yashil va raqobatbardosh past uglerodli Yevropa

iqtisodiyotini rivojlantirishga yordam berish;
Yevropa Ittifoqi fuqarolarini atrof-muhit bilan bog'liq bosim va sog'liq va

farovonlik uchun xavflardan himoya qilish.
Raqobatbardosh ehtiyojlar va cho'zilgan byudjetlarga duch kelgan
mamlakatlarda samarasizlikni bartaraf etish global barqarorlik maqsadlariga
erishishning iqtisodiy jihatdan samarali va iqtisodiy jozibador usullaridan biri
bo'lib qolmoqda. Yer, suv va boshqa tabiiy resurslarni yaxshiroq taqsimlash va
25

boshqarish qishloq xo'jaligi, yaylovlar va o'rmon xo'jaligining yillik daromadini
butun dunyo bo'ylab taxminan 329 milliard AQSh dollariga oshirishga va
o'rmonlarni sof yo'qotmasdan 2050 yilgacha dunyoni oziqlantirish uchun etarli
miqdorda oziq-ovqat ishlab chiqarishga olib kelishi mumkin. va tabiiy yashash
joylari.
"Ushbu kashshof ish tabiatning jamiyatga beradigan qiymatini muhim
qarorlar qabul qilishda birlashtirishga yordam beradi", dedi Stiv Polaskiy,
Minnesota universiteti va The Natural Capital loyihasining Ekologiya/ekologik
iqtisodiyot professori. "Ushbu hisobot uchun ishlab chiqilgan innovatsion vositalar
qaror qabul qiluvchilarga siyosat, moliya va boshqaruv qarorlari uchun amaliy
ma'lumotlarni taqdim etish uchun global ekologik va iqtisodiy ma'lumotlardan
foydalanadi."
Bu borada, mamlakatimizda ham bir qancha chora-tadbirlar, loyihalar
amalga oshirilmoqda. Xususan, davlatimiz rahbarining Oliy Majlis va O‘zbekiston
xalqiga Murojaatnomasini tom ma’noda mamlakatimiz taraqqiyoti uchun turtki
beruvchi tarixiy voqelik deyish mumkin. Chunki, davlatimiz rahbari o‘zining
murojaatida davlat va jamiyat qurilishi tizimini takomillashtirish, qonun
ustuvorligini ta’minlash, ijro va sud hokimiyati oldida turgan ustuvor vazifalar
hamda ularning ijrosini ta’minlash bo‘yicha aniq mexanizmlarni ta’kidlash bilan
bir qatorda ekologiya va atrof muhitni muhofaza qilish sohasiga ham to‘xtalib
o‘tdi.
Yurtboshimiz tomonidan atrof muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish hamda aholi salomatligini saqlash sohasida kelgusida amalga
oshirilishi lozim bo lgan ustuvor vazifalar belgilab berildi. Xususan, ekologiya,ʻ
ayniqsa suv masalalari global muammoga aylanib borayotgani haqida so z yuritilar
ʻ
ekan, biz nafaqat bugungi, balki kelajak avlodlarni ham o ylashimiz shartligi qayd
ʻ
etildi. Suv resurslaridan oqilona foydalanish borasida Amudaryo o zanida yangi
ʻ
kanal qurilishi bo yicha qo shni Afg onistonning muvaqqat hukumati hamda jahon
ʻ ʻ ʻ
hamjamiyati bilan birga, xalqaro me yorlar asosida va mintaqaning barcha
ʼ
26

davlatlari manfaatlarini inobatga olish yuzasidan amaliy muloqotlar olib borish
lozimligi ta kidlandi. ʼ
Ekologik muammolarni bartaraf etishda mahallaning rolini kuchaytirish
lozimligi, tabiatni asrab-avaylash, suv, havo va atrof-muhitni toza tutish kelasi
yilda har bir mahalla aholisining madaniyati va amaliy harakatiga aylanishi
kerakligini ta kidladi. “Yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirish, uni keng targ‘ib qilish
ʼ
va atrof-muhitni muhofaza qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya,
atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o'zgarishi vazirligi o‘z faoliyatini olib
bormoqda. Ushbu vazirlikning asosiy vazifalari va faoliyati quyidagilardan iborat:
– Tabiatni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ularni
qayta tiklash, chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni amalga oshirish va iqlim o‘zgarishi
sohasida yagona davlat siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish;
– Tabiatni muhofaza qilish, jumladan, atmosfera havosi, er, yer osti
boyliklari, suv, o‘rmonlar, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar, hayvonot va
o‘simlik dunyosini muhofaza qilish, chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni amalga
oshirishda davlat ekologik nazoratini yuritish;
– O‘rmonlarni muhofaza qilish, himoya qilish, ko‘paytirish, qayta tiklash,
ularning mahsuldorligini oshirish va ulardan oqilona foydalanilishini ta’minlash;
– Gidrometeorologiya xizmatini tashkil etish, iqlim o‘zgarishi va atrof
tabiiy muhit ifloslanishi monitoringini yuritish;
– Tabiatni muhofaza qilish borasida fuqarolik jamiyati institutlari hamda
jamoatchilik bilan hamkorlikni rivojlantirish, ekologik tarbiya, targ‘ibot, ta’lim va
ilmiy tadqiqotlarni qo‘llabquvvatlash ishlarini tizimli tashkil etish;
– “Yashil” o‘sish tamoyillarini joriy etish, atrof-muhitga zararli
tashlanmalarni qisqartirish hamda inson faoliyatining tabiatga salbiy ta’sirini
kamaytirish;
– Tabiatni muhofaza qilishga raqamli texnologiyalarni joriy etish,
monitoring yuritishda inson omilini qisqartirish va avtomatlashtirish tizimini
yo‘lga qo‘yish;
27

– Ekoturizm, ov va safari turizm sohasini yanada rivojlantirish, o‘rmon
xo‘jaliklari va milliy tabiat bog‘larining (qo‘riqxonaga aylantirilgan zonalar
bundan mustasno) imkoniyatlaridan samarali foydalanish hamda tegishli
infratuzilma obyektlarini yaratish, xorijiy va ichki sayyohlarga munosib shart-
sharoit yaratish va ularga xizmat ko‘rsatilishini ta’minlash;
– Tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish
sohasidagi qonunchilik talablari buzilishining oldini olish, uni aniqlash va unga
chek qo‘yish uchun ta’sirchan choralarni qo‘llash;
– Atrof-muhit holatini kuzatib borish, atrof-muhitning ifloslanishiga, tabiiy
resurslardan
nooqilona foydalanilishiga olib kelishi, fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘iga
tahdid solishi mumkin bo‘lgan vaziyatlarni aniqlash;
– Amalga oshirilayotgan xo‘jalik faoliyati va boshqa faoliyatning tabiatni
muhofaza qilish standartlari, normalari, qoidalari va boshqa normativ-huquqiy
hujjatlar talablariga muvofiqligini nazorat qilish va qonuniy choralar ko‘rish;
– Yuridik va jismoniy shaxslarning tabiatni muhofaza qilish hamda tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish sohasidagi huquqlari va qonuniy manfaatlariga
rioya etilishini, ular tomonidan majburiyatlar bajarilishini ta’minlash;
– O‘rmonlardan oqilona foydalanish ustidan nazoratni o‘rnatish, tabiatni
muhofaza qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga solish, o‘rmonlarning yer
ustida va aviatsiya yordamida qo‘riqlanishini tashkil etishni nazorat qilish;
– Turizm sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish, unda ishtirok
etuvchi davlat organlarining ushbu yo‘nalishdagi faoliyatini muvofiqlashtirish
hamda mazkur sohada qonunchilikka rioya etilishi ustidan nazoratni amalga
oshirish;
– Turizm sohasiga oid kompleks dasturlarni ishlab chiqish, turizm
xizmatlari bozorida raqobatni rivojlantirish hamda turizm sohasida faoliyat
yuritadigan nodavlat notijorat tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining boshqa
institutlarini qo‘llab-quvvatlash;
28

– Mamlakatning turizm salohiyati ko‘lamini kengaytirish, turizmni
iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biri sifatida rivojlantirish, turizm turlarini
ko‘paytirish, yangi turizm yo‘nalishlarini ishlab chiqish hamda turizm imijini
mustahkamlashdir.
Tabiatni muhofaza qilish tabiat va uning boyliklaridan oqilona
foydalanishga, tabiatni inson manfaatlarini ko zlab ongli ravishda o zgartirishga,ʻ ʻ
tabiat boyliklari va umuman tabiatni, uning go zalligi, musaffoligini saqlab
ʻ
qolishga va yanada boyitishga qaratilgan barcha tadbirlar majmuasi. Tabiatni
muhofaza qilish tadbirlari majmuasiga davlatlar, xalqaro tashkilotlar, jamoat,
ilmiy-texnik, ishlab chiqarish, iqtisodiy va ma muriy tashkilotlar, har bir odam
ʼ
tomonidan amalga oshiriladigan tadbirlar kiradi. 6

2.3. Hududlarning iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda tabiiy resurslardan
samarali foydalanish usullari
О‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
islohotlarning samarasi kо‘p jihatdan hududlarni rivojlantish va mavjud homashyo
resurslaridan samarali foydalanish darajasiga bog‘liq. Hozirgi kunda sanoat ishlab
chiqarish faoliyati kengayishda va dunyo aholi soni ortib borishda davom etar
ekan, tabiiy resurslarga bo‘lgan talab kuchayib, ular mavjud zahiralardan samarali
foydalanish muammosini keltirib chiqaradi. Atmosferaning ifloslanishi natijasida
iqlimning o‘zgarishi, minglab gektar o‘rmonlarning kesilishi oqibatida bioxilma-
xillikning yo‘qolishi, cheklangan resurslar sharoitida qazilma boyliklaridan ko‘p
miqdorda foydalanish e’tibor talab qiladigan dolzarb masalalardir. Hududlarni
iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash, atrof-muhitni muhofaza qilishning zamonaviy
usullari ushbu muammolarni resurslardan barqaror foydalanishga yordam
beradigan innovatsion yechimlar va amaliyotlar orqali hal qilishga yordam beradi.
Ushbu tadqiqot mintaqa iqtisodiyotini rivojlantirishda tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish uchun butun dunyo bo‘ylab qo‘llaniladigan yangi strategiya va
texnologiyalarni ko‘rib chiqadi.
6
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/download/41392/26349/44021
29

Ko‘p yillar iqtisodiy geografiya sohasida ilmiy tadqiqot ishi olib borgan
Yu.G.Saushkinning fikriga ko‘ra "elektr energiya olish, oziq-ovqat mahsulotlari
ishlab-chiqarish uchun foydalanishi mumkin bo‘lgan tabiiy komponentlarni va
sanoat uchun xomashyolarni" tabiiy resurslar deb ta’riflaydi va asosiy e’tiborni
iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishda xomashyo sifatida ishlatilayotgan tabiiy
resurlar zahirasi va undan samarali foydalanishga qaratgan.
L.D. Badriyevaning e’tirof etishicha, “hududiy resurs salohiyatidan
samarali foydalanish deganda hududning resurslarni jalb etish darajasi va mazkur
resurslarni qo‘llash natijasida amalga oshiriladigan texnologik jarayonlarning
samaradorligi” tushuniladi.
Ushbu tadqiqot ishida iqtisodiy rivojlanishning zamonaviy usullarini
muvaffaqiyatli amalga oshirgan turli mintaqalardagi amaliy tadqiqotlarni tahlil
qilib, sifatli tadqiqot metodologiyasidan foydalanildi. Ma‘lumotlar hududiy
statistika hisobotlaridan akademik jurnallardan, va ushbu soha bo‘yicha
mutaxassislar bilan suhbatlardan to‘plandi. Bugungi kunda tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish uchun bir qancha zamonaviy usullar mavjud.
Tasvirda ifodalangan usullar hududlar iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda
tabiiy resurslardan samarali foydalanishga qaratilgan zamonaviy yondashuvlardir.
Har bir inson bu jarayonda o‘z hissasini qo‘shishi mumkin:
-qayta tiklanadigan energiya manbalari bo‘lgan quyosh, shamol va
gidroenergoyadan foydalanish natijasida tabiiy resurslarni tejab, neft, gaz yoki
ko‘mir kabi tugaydigan resurslarga bo‘lgan talabni kamaytirish;
-plastmassalar, qog‘ozlar va metallarni qayta ishlash orqali chiqindilarni
kamaytirish va tabiiy resurslarni tejash;
-atrof-muhitga bo‘layotgan zararli ta’sirlar holatini doimiy nazorat qilib,
ekologik muammolarni erta bosqichida hal qilish;
-qishloq xo‘jaligida hosildorlikni oshirish uchun sun‘iy o‘g‘itlar o‘rniga
tabiiy o‘g‘itlarni qo‘llash, dronlar, aqlli sensorlar va sun'iy intellektdan
foydalanish;
30

-tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga oid ilmlarni o‘rganib, atrof-
muhitga bo‘lgan munosabatni o‘zgartirish;
-yomg‘ir suvlarini yig‘ish va qayta ishlash, tomchilab sug‘orish
texnologiyalaridan foydalanib, suv resurslarini tejash;
-zavod va fabrikalardan chiqayotgan zaharli gazlarni kamaytiradigan yangi
texnologiyalarni, masalan, filtrlash va tozalash tizimlarini joriy etish;
-sun’iy yo‘ldosh monitoring tizimlari, raqamli kartografiya va IoT (Internet
of Things) orqali ayni vaqtida tabiiy resurslardan foydalanish miqdori, sifati va
iste’molini tahlil qilish va boshqarish;
-arxitekturasida va qurilish jarayonida energiyani tejaydigan, izolyatsiya
texnologiyalari orqali energiya sarfini kamaytiradigan yashil binolarni barpo etish;
-gidrogen dvigatellar, elektromobil vositalari, yurish yoki velosipedga
asoslangan harakatlanuvchi transport tizimlaridan foydalanib, atrof-muhitga zarar
keltirmaslik va yoqilg‘i resurslarini tejash;
-ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy omillarni o‘zida birlashtirgan, hududlarni
iqtisodiy rivojlanishiga ta’sir etuvchi, tabiiy resurslardan samarali foydalanishni
nazorat qilish va ularni qayta tiklashga qaratilgan strategiyalarni amalga oshirishga
ko‘maklashish.
Mintaqa hududlarining iqtisodiy rivojlanish darajasiga tabiiy resurslar
salohiyati, inson omili, moliyaviy, ekologik va institutsional o‘zgarishlar ta’sir
o‘tkazadi. Raqobatbardoshlik darajasiga hududning geografik joylashuvi, iqlim
sharoitlari, yer-suv, mineral xomashyo va mehnat resurslarini o‘zida jamlovchi
tabiiy resurslar salohiyati asosiy rol o‘ynaydi.
2018-2023-yillar davomida Qashqadaryo viloyatida manbalardan
olinayotgan suv miqdorining iqtisodiy tarmoqlari bo‘yicha taqsimlanishi
ko‘rishimiz mumkin. Taqsimlanayotgan suv miqdorining katta qismi sug‘orish
ishlari uchun sarflangan bo‘lib, 2023-yilda 92,5%ni tashkil etgan. Energetika
sohasiga yo‘naltirilgan suv miqdori 2018-yilda 19,3% bo‘lgan bo‘lsa, 2023-yilga
kelib 9,8% ya’ni 9,5%ga kamayganligini guvohi bo‘lamiz. Muqobil energiya
31

manbalaridan foydalanish evaziga suv resurslarini tejashimiz va samarali
foydalanishimiz mumkin ekan.
Tez o‘zgaruvchan dunyoda hududlarni barqaror iqtisodiy rivojlanishini
ta’minlashda tabiiy resurslardan samarali foydalanishning zamonaviy usullari juda
muhim hisoblanadi. Bu boradagi harakatlar samaradorligini oshirish uchun
quyidagi tavsiyalar taklif etiladi:
Mintaqada tabiiy resurslardan samarali foydalanish borasidagi huquqiy
asosni shakllantirish, qonunchilikni mustahkamlash va qat’iy bajarilishini nazorat
qilish;
Tabiiy resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish, resurstejamkor
texnologiyalarni joriy qilish. Olib borilayotgan tadqiqot va ishlanmalarga sarmoya
kiritib, barqaror texnologiyalar va amaliyotdagi innovatsiyalarni qo‘llab-
quvvatlash;
Qish mavsumida kuzatiladigan energetika inqirozi kabi muammolarning
yechimi sifatida mamlakat hududlarida muqobil energiya manbalarini oshirish,
mavjud energiya quvvatlarini modernizasiyalash zarur;
Suv resurslarini tejash uchun zamonaviy sug‘orish texnologiyalari, qayta
ishlangan suv yoki yomg‘ir suvini yig‘ish tizimlari orqali tabiiy suv resurslaridan
yana foydalanish imkoniyatini yaratish;
Qishloq xo‘jaligida foydalanilayotgan texnologiyalarini
modernizatsiyalash, ishlab chiqarish quvvatlarini zamonaviylashtirish;
Shaxsiy va jamoat transport tizimi sohasini atmosfera havosiga kam zarar
keltiradigan va energiya iste’moli tejamkorligiga erishilgan yashil yoqilg‘i
resurslariga o‘tkazish;
Jamiyatimizning yashil iqtisodiy barqarorlikka erishishini ta‘minlash
maqsadida ekologik ta’lim berish samarasi to‘g‘risida targ‘ibotlarni kuchaytirish
orqali ekologik madaniyatni shakllantirish lozim. 7
7
https://cyberleninka.ru/article/n/hududlarning-iqtisodiy-rivojlanishini-ta-minlashda-tabiiy-resurslardan-samarali-
foydalanish-usullari
32

XULOSA
Tabiiy resurslar – insoniyatning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishida muhim
o‘rin tutadigan omillardan biri bo‘lib, ularni oqilona boshqarish bugungi kunda
global ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu kurs ishida jahon tabiiy resurslarining
turlari, ularning klassifikatsiyasi hamda oqilona foydalanish tamoyillari keng
yoritildi. Tadqiqot davomida tabiiy resurslarning turli toifalari – yer osti boyliklari,
yer usti resurslari, suv, havo, biologik va qayta tiklanuvchi energiya manbalari har
birining o‘ziga xos xususiyatlari va ahamiyati o‘rganildi.
Bugungi kunda tabiiy resurslardan foydalanish global muammolarni
keltirib chiqarmoqda. Xususan, yer osti resurslarining cheklanganligi va ularning
tez tugab borishi, ekologik muammolar, yerlarning degradatsiyasi, suv tanqisligi,
havoning ifloslanishi va biologik xilma-xillikning kamayishi asosiy muammolar
sirasiga kiradi. Shu sababli, tabiatdan oqilona foydalanish va barqaror rivojlanishni
ta’minlash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda tabiiy resurslardan foydalanish global ekologik
muammolarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Masalan, yer osti
boyliklarining cheklanganligi va ularning tez tugab borishi, sanoat va qishloq
xo‘jaligi faoliyati natijasida yerlarning degradatsiyasi, suv tanqisligi,
atmosferaning ifloslanishi, o‘rmonlarning kesilishi va biologik xilma-xillikning
kamayishi jiddiy ekologik va iqtisodiy oqibatlarga olib kelmoqda.
Ayniqsa, industrial rivojlangan davlatlarda tabiiy resurslarni haddan
tashqari ekspluatatsiya qilish natijasida ekologik muvozanat buzilmoqda. Shu bilan
birga, rivojlanayotgan mamlakatlarda resurslarni noto‘g‘ri boshqarish va samarali
texnologiyalarni joriy etmaslik ularning iqtisodiy o‘sishini cheklab qo‘ymoqda.
33

Tabiiy resurslar jamiyatning har tomonlama rivojlanishi uchun strategik
ahamiyatga ega bo‘lib, ularni samarali va oqilona boshqarish hozirgi va kelajak
avlodlarning barqaror hayot kechirishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Resurslardan
foydalanish jarayonida atrof-muhit muhofazasiga e’tibor berish, qayta tiklanadigan
energiya manbalaridan foydalanish va ekologik barqarorlikni ta’minlash bugungi
kunning eng muhim vazifalaridan biridir.
Shuning uchun, tabiiy resurslarni boshqarishda ilmiy asoslangan
strategiyalarni ishlab chiqish, ekologik barqaror rivojlanish tamoyillarini qo‘llash
va jamiyatda ekologik madaniyatni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bunday yondashuv nafaqat bugungi kun ehtiyojlarini qondiradi, balki kelajak
avlodlar uchun ham tabiiy resurslarni saqlab qolishga xizmat qiladi.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 17-iyundagi PF-5742-son
“Qishloq xo‘jaligida yer va suv resurslaridan samarali foydalanish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” farmoni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-sentabrdagi
720-son “Tabiiy resurslardan samarali va oqilona foydalanishni ta’minlashning
hamda davlat budjeti daromadlarini oshirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari
to‘g‘risida” gi qarori.
3. To’xtayev A.S. "Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish". Toshkent
O’qtuvchi 1994 y. b 27-28
4. Buriyev S.S Mahkamov D.A Sherimbetov V.X "Ekologiya va atrof muhit
muhofazasi" Toshkent 2019y. Noshir nashriyoti.
5. К.Ф Абдуллаев, Н.Ж Бобомуродова, К.К Кобилжонов. Высокая
духовность основа экологической культуры.Научное пространство:
актуальные вопросы, достижения и инновации, 5-8.
6. Н.Ж Бобомуродова Экологическая культура как общечеловеческая
ценность ББК 74, 188.
7. Ergashev A . Ergashev T . " Ekologiya , biosfera va tabiatni muhofaza qilish "
Toshkent " Yangi asr avlod " 2005 y . b 58
8. https://cyberleninka.ru/article/n/hududlarning-iqtisodiy-rivojlanishini-ta-
minlashda-tabiiy-resurslardan-samarali-foydalanish-usullari
9. https://cyberleninka.ru/article/n/tabiiy-ryesurslardan-foydalanishda-
kutiladigan-muammolar-va-ularning-yechimlari
35

ILOVALAR
1 – ILOVA
Tabiiy resurslardan oqilona foydalanishning zamonaviy usullari
Manba: internet saytidan olindi [8]
2 – ILOVA
36

Tabiiy resurslarning tasnifi (sinflarga bo linishi)ʻ
Manba: internet saytidan olindi [9]
37

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB JAHON TABIIY RESURSLARI VA ULARNING
KLASSIFIKATSIYASI
1.1. Tabiiy resurslarning mohiyati va ularning turlari…………………………….. 6
1.2. Tabiiy resurslarning turlari (yer osti, yer usti, suv, havo, biologik, quyosh
energiyasi va boshqalar)……………………………………………………………
9
1.3. Tabiiy resurslarni to’gri boshqarish va atrof – muhit muhofazasi……………
13
II BOB TABIIY RESURSLARDAN OQILONA FOYDALANISH
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
2.1. Tabiiy resurslardan foydalanishdagi asosiy muammolar……………………..
19
2.2. Tabiiy resurslardan samarali foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish…
24
2.3. Hududlarning iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda tabiiy resurslardan samarali
foydalanish usullari……………………………………………………………….
29
XULOSA………………………………………………………………………....
33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 35
ILOVALAR……………………………………………………………………... 36
38

Купить