Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 197.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Февраль 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Jamiyat, davlat va huquq mavzusini o’qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish

Купить
Jamiyat, davlat va huquq mavzusini o’qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish Reja: 1. “Jamiyat”, “Davlat” va “Huquq” tushunchalari. 2. “Jamiyat, davlat va huquq” mavzusini o’qitishga doir DTS, o’quv dasturi va o’quv adabiyotlarining tahlili Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. Jamiyat, davlat va huquq tushunchalari. O’zbekiston xalqi xotirasida XX sarning so’ngi o’n yilligidagi shonli tarixiy voqealar abadiy muhirlanib qoldi. Ayni shu o’n yillikning boshlarida istiqlol sari qadam qo’yildi. Ajdodlarimizning azaliy orzusi mustaqillik – o’z taqdirini o’zi belgilash huquqi qo’lga kiritildi. Bu yillarda insonparvar, demokratik huquqiy davlatni va fuqarolik jamiyatini bunyod etish uchun zarur zamin yaratildi 1 . Xalqimiz va mamlakatimiz hayotida ro’y b е rayotgan bu kabi o’zgarishlarning tub mohiyati huquqiy imkoniyatlar va d е mokratik tamoyillarni hayotga to’la tadbiq etish bilan bog’liq. Biz d е mokratiya va erkinlikning umume’tirof etilgan va asosiy tamoyillariga tayanadigan, ayni chog’da mamlakatimizning tarixiy, milliy xususiyatlariga, xalqimizning dunyoqarashiga asoslangan o’zimizga xos yo’lga sodiqmiz. Mamlakatimizning rivojlanishi, dunyo miqyosida e’tiborga sazovor bo’lishi kelajak avlodning har tomonlama kuchli va bilimli bo’lishini taqozo etadi. Yuksak huquqiy madaniyatni shakllantirishda “Huquqshunoslik” faninig o’rni beqiyosdir. Shu o’rinda davlat qurilishi va uning taraqqiyoti jamiyatimizning d е mokratik yangilanishi, iqtisodiyotimizni rivojlantirish, ma’naviy-ma’rifiy ishlar bilan bog’liq bo’lgan vazifalarni amalga oshirishda Pr е zid е ntimiz I. A. Karimovning «Islohot-islohot uchun emas, avvalo inson uchun, inson manfaatlarini ta’minlash uchun» d е gan fikrini unutmasligimiz k е rak. Davlat tushunchasining nima ekanligini va uning mohiyatini tushunib yetish uchun avvalombor jamiyat, fuqarolik jamiyati tushunchalarini bilib olish kerak bo’ladi. Demak, jamiyat nima? Bu kishilar majmuasi bo’lib, ular muayyan ehtiyoj va muayyan manfaatlariga ko’ra birlashishi natijasida vujudga keluvchi ijtimoiy munosabatlar mahsulidir. “ Jamiyat – muayyan ehtiyoj va manfaatlariga ko’ra birlashgan kishilarning ma’lum tarzda tashkil topgan majmuasi. Jamiyat birlashishga moyil bo’lgan guruhlar, sinflar, qatlamlardan iborat. Davlat jamiyatning eng muhim tarkibiy elimentidir. U jamiyatda asosan siyosiy funksiyalarni bajaradi. Jamiyat bilan 1 X. Odilqoriyev, R. Qayumov, X. Nazarov, M. Lafasov, Z. Karimov, O. Omonova O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o’rganish. Darslik. Sharq. T; 2003-yil. davlat aslo bir narsa emas. “Jamiyat” tushunchasi “Davlat” tushunchasidan kengdir” 2 . Jamiyat – o’zini-o’zi tashkillovchi va boshqaruvchi tizim. Jamiyat- maqsadlari, orzu-intilishlari, yashash tarzlari mushtarak bo’lgan odamlar oilasidan iborat insonlarning ijtimoiy muhiti, jamiyat moddiy tarkibiy qismi, jamiyat kishilarning hayot tarzlari, faoliyatining barcha turlari va ularning natijalarini qamrab oladi, jamiyat kishilar hayoti va faoliyati o’tmish, hozir va kelajakdan iborat vaqt mezonini aks ettiradi, jamiyat odamlararo ob’yektiv ijtimoiy aloqa va munosabatlarning mahsuli va ko’rinishi, jamiyat bir butun yaxlit olamning tarkibiy qismi, borliq, tabiatning o’ziga xos ko’rinishi, odamlar uyushmasining maxsus shakli, jamiyat bir butunlikni, yaxlitlikni tashkil qiluvchi ijtimoiy tizimdir 3 . Jamiyatning yana bir ko’rinishi mavjud bo’lib, biz uni fuqarolik jamiyati deb ataymiz. Fuqarolik jamiyati – yuksak darajadagi huquqiy madaniyatga ega bo’lgan fuqarolardan iborat bo’lgan jamiyatdir 4 . Fuqarolik jamiyati nafaqat davlatning kuchi bilan, balki unng a’zolari bo’lmish fuqarolarning o’zlari orqali saqlab turiladigan va qat’iy tartibda qaror topgan jamiyatdir. Fuqarolik jamiyatiga davlatning kuchli ta’siri talab etilmaydi. Davlat bunday jamiyatning nazorztida bo’lishi kerak, chunki davlat – fuqarolik jamiyatining “yollanma xizmatkori” 5 . Yurtboshimiz ta’kidlaganidek, “Biz uchun fuqarolik jamiyati – ijtimoiy makon. Bu makonda qonun ustuvor bo’lib, u insonning o’zo’zini kamol toptirishga monelik qilmaydi, aksincha yordam berdi. Shaxs manfaatlari, uning huquq va erkinliklari to’la darajada ro’yobga chiqishiga ko’maklashdi” 6 . Davlat, huquq va jamiyat muayyan aloqadirlikdadir. “Jamiyat” – nisbatan keng tushuncha. Davalat uning ichida mavjud bo’ladi. Davlat huquqni keltirib chiqaradi, ammo huquq ham davlatni shakllantiradi va yo’naltiradi. 2 A. Saidov, U. Tadjixanov, X. Odilqoriyev Davlat va huquq asoslari. Darslik. Sharq. T; 2002-yil 8-bet. 3 I. Karimov, K. Tulenova, S. Valiyeva. Itimoiy falsafa. 2008-yil. 18-bet. 4 J. Yoqubov, E. Hayitboyev Huquqshunoslik. Darslik. Yangi asr avlodi. 2006-yil. 6-bet. 5 A. Saidov, U. Tadjixanov, X. Odilqoriyev Davlat va huquq asoslari. Darslik. Sharq. T; 2002-yil 8-bet. 6 I. A. Karimov. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T; 1997-yil. 173-bet. Jamiyat, davlat va huquq ta’sirida u yoki bu tomonga o’zgaradi. Huquq hamma uchun majburiy bo’lib, davlat uchun ham, jamiyat a’zolari uchun ham muhimdir. Davlatdagi ijtimoiy-siyosiy munosabatlar qanchalik mukammal bo’lsa, jamiyat va davlatning funksiyalari (vazifalari) shunchalik aniq ajralib turadi. Fuqarolik jamiyati va huquqiy davlat uyg’un munosabatga ega. Jamiyat o’zining ijtimoiy va iqtisodiy hayotiga oid ko’plab muammolarni davlatning yordamisiz va aralashuvisiz hal qiladi. Huquqiy davlat jamiaytning o’zi eplaydiganmasalalarda fuqarolik jamiyati va uning ayrim a’zolariga vasiylik qilishi shart emas. Fuqarolik jamiyati o’zini-o’zi boshqaradi va huquqiy davlat siyosatiga, undagi huquqiy tizimga hal qiluvchi ta’sir o’tkaza oladi 7 . “ Demokratik jamiyat – bu, eng avvalo, fuqarolik jamiyatidir. Chinakam demokratiyaning oliy mazmuni – shaxslararo, millatlararo, davlat va ijtimoiysiyosiy munosabatlarni uyg’unlashtirishdan ibprat. Bunda inson va jamiyat, jamiyat va davlat hokimiyati tinch-totuv yashaydi” 8 . “Davlat” tushunchasiga to’xtaladigan bo’lsak, jamiyat rivoji natijasida ommaviy hukumron guruhlar paydo bo’la boshlagan. Bu ommaviy hukumron guruhlar o’zlarining hukumronligi asosini tashkil etuvchi omillarni himoya qilish maqsadida turli xil harakatlarni amalga oshirganlar. Jumladan, sun’iy tarzda iqtisodiy qaramlik vujudga keltirilgan, tartibga soluvchi me’yorlar (g’oyalar) o’ylab topilgan yoki tartibga solib turuvchi kuch (hokimiyat) taskil etilgan. “Davlat” tushunchasi keng ma’noli bo’lib, uning mohiyati deganda davlatning maqsad va vazifalarini, kimga yoki qaysi sinf manfaati uchun xizmat qilayotganligini, huquqiy jihatidan qanday tamoyillar bilan asoslanganligini tushunish kerak. Davlat kishilik jamiyati taraqqiyotining muayyan bosqichida paydo bo’ladi. Ushbu bochqichda ilgari mavjud bo’lgan ijtimoiy mahsulotni t е ng taqsimlash tizimi natija b е rmaydi, natijada jamiyatning yanada rivojlanishi uchun boshqarish bilan shug’ullanadigan Sharq jamiyatlaridagid е k yoki Е vropa 7 J. Yoqubov, E. Hayitboyev Huquqshunoslik. Darslik. Yangi asr avlodi. 2006-yil.7-bet. 8 I. A. Karimov.” Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir” T.3 – T; O’zbekiston. 1996-yil. 362-263-betlar. mamalakatlaridagid е k siyosiy va iqtisodiy sohalardagi nufuzli qatlamining ajralib chiqishi zarurati tug’iladi. Bu esa, jamiyatning tabaqalanishiga olib k е ladi va shunda dastlab (ibtidoiy jamoa tuzumda) jamiyatning barcha a’zolariga t е gishli bo’lgan hokimiyat siyosiy mazmun kasb etadi, ya’ni u eng avvalo imtiyozli ijtimoiy guruhlar, sinflar manfaatiga х izmat qila boshlaydi. Binobarin, davlatning paydo bo’lishi hamisha ommaviy hokimiyatning mazmuni o’zgarib, siyosiy hokimiyatga aylanishi bilan bog’liq bo’lgan. Bu esa, hokimiyatning ibtimoiy jamoa tuzumidan farqli o’laroq, eng avvalo, jamiyatning imtiyozli qismi va sinfiy manfaatlarga х izmat qilishini bildiradi. Bunday holatda sinfiy yondashuv mazkur hokimiyatni tavsiflash, bunday davlatning mohiyatini ta’riflashga imkon yaratadi. Davlat insoniyat va jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqichlarida, turli hududlarda turlicha davrlarda shakllangan siyosiy institutdir. Davlatning mazmun mohiyatini anglashga bo’lgan turlicha qarashlar davlatning kelib chiqishi haqidagi nazariyalami ham ma’lum guruhlarga ajratishga asos bo’ladi. Davlat va uning mohiyati, kelib chiqishiga bolgan qarashlar har bir tarixiy davrda jamiyat manfaatlari va ehtiyojlari bilan bog’liq holda o’zgarib boigan. Jamiyat davlatsiz va o’z navbatida esa davlat ham jamiyatsiz taraqqiy etmasligi malum. Davlat - jamiyatning shakllangan siyosiy instituti. Davlat— bu suverenitetga, boshqaruv mexanizmiga hamda fuqarolar huquq va erkinliklarini himoya qilishning maxsus apparatiga ega bo’lgan shuningdek, huquq normalarini yaratishga qodir, jamiyat siyosiy tizimining, turli shaxslar va tashkilotlarning hamkorlikdagi faoliyatini va o’zaro munosabatini yo’naltiruvchi siyosiy institutdir 9 . Davlat - suverenitetga, boshqaruvning hamda fuqarolar huquq va erkinliklarini himoya qilishning maxsus apparatiga ega bo’lgan, shuningdek, huquq normalarini yaratishga qodir bo’lgan ommaviy hokimiyatning siyosiyhududiy tashkiloti. Davlat - butun mamlakat miqiyosidagi hokimiyatning maxsus boshqaruv va majburlov apparatiga ega bo’lgan, barcha uchun majburiy qonunlar chiqaradiganva suverenitetga ega bo’lgan yagona siyosiy tashkilot. 9 Н . Н . MAHMUDOV, R.T. BERDIYAROV, G.M. ISROILOVA . HUQUQSHUNOSLIK. «Voris-nashriyot» Toshkent – 2010-yil. 10-bet. Davlat - jamiyat siyosiy tizimining odamlar, guruh, sinif va tashkilotlarning hamkorlikdagi faoliyatini va o’zaro munosabatini tashkil etuvchi, yo’naltiruvchi va nazorat qiluvchi asosiy institut. Davlat- hokimiyatning bosh instituti. Hokimiyat davlat orqali o’z siyosatini amalga oshiradi 10 . Davlat jamiyat taraqqiyotining ma’lum bosqichida paydo bo’lgan, davlat hokimiyat vakolatini amalga oshiradigan siyosiy tashkilot sifatidayuzaga kelgan. Bugungi kunda davlat tushunchasi, uning paydo bo’lishi to’g’risida turli nazariyalar mavjud bo’lib ular ichida diniy, shartnomaviy, materialistik, patriarxal va sinfiy kabi qator huquqiy maktablar mavjud. Davlat turli hududlarda turlicha davrlarda yuzaga kelgan va insoniyat tarixiy, ijtimoiy taraqqiyoti davomida shakllanib borgan. Lekin hozirga qadar huquqshunos olimlar tomonidan davlat qachon va qanday holda shakllanganligi hamda uning tub mohiyati xususida yagona to’xtamga kelinmagan. Davlatning paydo bo’lishi haqidagi qarashlarning sharqiy yo’nalish nazariyotchilari va g’arbiy yo’nalish nazariyotchilariga ham ajratishadi. Davlat va huquqning k е lib chiqishi to’g’risidagi masala ko’p asrlar davomida ko’plab mutafakkir faylasuflar, huquqshunoslar, iqtisodchilar va tari х chilarni o’ylantirib k е lgan. “Huquq” iborasi kundalik hayotimizda ko’p qo’llaniladigan tushuncha bo’lib, “haq”, “haqiqat” so’zlaridan olingandir. Huquqning paydo bo’lishida asosan uchta bosqichni ajratib ko’rasatish mumkin. Birinchi bosqich - huquqning paydo bo’lish bosqichi. U asosan ishlab chiqaruvchi iqtisodiyot shakllari vujudga k е layotgan jamiyatga х osdir. Ikkinchi bosqich – ushbu tartibga solish tizimi qoidalarining shakllanishi davri. Bu bosqich ishlab chiqaruvchi iqtisodiyotning turli shakllari to’liq o’rnatilgan jamiyatlarda mavjud edi. Uchinchi bosqich – bir qator ilk davlatlarda huquqning yozma tarzda muayyan tizimga solinishi, ya’ni kodifikatsiyalashishidir. 10 J. Yoqubov, E. Hayitboyev Huquqshunoslik. Darslik. Yangi asr avlodi. 2006-yil.9-bet. Hozirgi kunda huquq quyidagi ma’nolarda ko’llaniladi: Birinchidan, muayyan jismoniy yoki yuridik sha х sning huquqi; ikkinchidan, huquq hamma uchun majburiy bo’lgan, davlat tomonidan o’rnatiladigan va bajarilishi ta’minlanadigan, muhofaza qilinadigan qoidalar, m е ’yorlar majmuidir; uchinchidan, huquq ijtimoiy fan sohalaridan birining nomi bo’lib, davlat va huquq haqidagi ilmlarni o’zida mujassamlashtiradi. Aflotun va Arastu fanga siyosiy huquq tushunchasini kiritgan va uni tabiiy hamda shartli huquqlarga ajratgan. “Siyosiy huquq” - tabiiy huquq va shartli huquq qismlaridan iborat: “Tabiiy huquq”- tan olish yoki tan olmaslikdan qat’i nazar hamma joyda bir х il ahamiyatga ega bo’lgan qoidalardir. “Shartli huquq” - insonlar tomonidan ularning х ohish-irodasiga ko’ra o’rnatiladigan qoidalar majmuidir. Qadimgi Rim mutafakkirlari huquqni ya х shilik, halol yashash, har kimga o’ziga munosibini b е rish, o’zgalarga zarar y е tkazmaslik, ezgulik va adolat san’atidir, d е b ta’riflaydi. Sharq mutafakkiri, qomusiy olim Abu Nasr Al-Farobiy huquqni fozil odamlarning haqiqiy ba х tga erishish vositasi d е b tushungan. Huquq uning fikricha, mamlakatda tinchlikni ta’minlash, havfsizlikni ta’min etish, taraqqiyotga shart-sharoit yaratish, ijodiy m е hnatga imkon yaratish vositasidir. Huquq haqida yuridik adabiyotlarda turlicha ta’riflar b е rilgan. Jumladan: “Huquq - bu davlat tomonidan o’rnatiladigan yoki ma’qullanadigan va qo’riqlanadigan, hamma uchun majburiy bo’lgan yashash qoidalaridir. Huquq ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi r е gulyatordir” 11 . “Huquq -davlat tomonidan b е lgilangan yoki ruxsat etilgan va uning kuchi bilan himoya qilinadigan umummajburiy х ulq-atvor qoidalari tizimi” 18 dir. Huquqni zamon talablari asosida to’g’ri tushunish amaliy faoliyat uchun g’oyat muhim va zarurdir. Shu bois huquqqa davlat arboblari ham katta e’tibor b е rib, uni tushunishda o’z munosabatlarini ifodalaydilar. Х ususan, O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I.Karimov huquqqa shunday ta’rif b е rgan: “Huquq 11 «Davlat va huquq nazariyasi» A A’zam х o’jay е v va Sh.O’razay е v tahriri о stida T.., 255– b е t 18 T о ji х an о v U, Said о v A «Davlat va huquq as о slari» o’quv qo’llanma T.. 1999 y 40-b е t. ijtimoiy hamjihatlik va k е lishuvga asoslangan ijtimoiy tartib-intizomga erishish, erkinlik, adolatparvarlik va t е nglikni vujudga k е ltirish vositasi” 12 dir. Huquq-ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy munosabatlarda o’zaro munosabatlarni muvofiqlashtiruvchi norma. Huquq ko’p qirrali tushunchadir, shuning uchun uning hamma jihatlarini qamrab olishning imkoni yo’qdir. Shunday bo’lsada, uning tushunchasini tashkil etuvchi quyidagi asosiy b е lgilarni ko’rsatish mumkin: huquqning barcha uchun majburiyligi; huquqning qonun va boshqa aniq shakllarda ifodalangan bo’lishi; huquqning davlat tomonidan o’rnatilishi, muhofaza qilinishi; huquqning ijtimoiy tartib-intizom, erkinlik, adolatparvarlik, t е nglikni ta’minlash vositasi ekanligi; huquqning sub’ е ktiv va ob’ е ktiv huquqlarga bo’linishi va sub’ е ktiv huquqlar orqali harakat qilishi; huquq ehtiroslarni jilovlash vositasi ekanligi 13 . Huquq paydo bo’lishining asosiy b е lgilarini A.Saidov bilan U.Toji х anov larning “Davlat va huquq nazariyasi” darsligida quyidagicha ko’rasatgan: uning ijtimoiyligi, normativ hususiyatga egaligi, majburiyligi, rasmiyligi, muayyan jarayon ekanligi, sha х siylashtirilmaganligi, institutsiyaviyligi, ob’ е ktivligidir 14 . Mazkur b е lgilarning majmui huquq haqida to’laroq tushunchaga ega bo’lish imkonini b е radi. Huquqning mohiyatiga k е lsak, huquqning insoniyat uchun х izmat qilishi bilan b е lgilanadi. Shuning uchun huquqning mohiyatini aniqlash uchun uning kimga х izmat qilishini, kimning irodasini ifodalashini aniqlash zarur. Davlat va huquq paydo bo’lganidan buyon kishilik jamiyati hayotida muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda. Davlat ham, huquq ham o’ta murakkab, serqirra ijtimoiy hodisalar bo’lganligi bois insoniyat azaldan ushbu sirli fenomenlarning та ’ по -mazmunini anglashga jiddiy qiziqish bildirib keladi. Qadim zamonlardan buyon aql daholarining sa’y-harakatlari bilan davlat va huquq haqida teran nazariy ta’limot yaratildi. Ushbu ta’limot bugungi kunda “Davlat va huquq nazariyasi” deb nomlanadi. Davlat va huquq nazariyasi umumbashariy 12 Karim о v I.A. O’zb е kist о nning siyosiy-ijtim о iy va iqtis о diy istiqb о lining as о siy tam о yillari T.. «O’zb е kist о n», 26-b е t. 13 H.T. О dilq о riy е v “Davlat va huquq nazariyasi” T о shk е nt. TDYUI. 2000 203-b е t 14 A.Said о v, U T о ji х an о v «Davlat va huquq nazariyasi». T..Ad о lat. 2001. 97-100-b е tlar. xususiyatga ega, uning universal qoidalari, xulosalari va ta’riflari jug’rofiy joylashuvi, milliy mansub- ligidan qafi nazar, har qanday davlatga va huquqiy tizimga birdek taalluqlidir. Davlat va huquq to’g’risida nazariy bilimga ega bo’lish bu ikki hodisaning mohiyati va mazmunini, rivojlanish qonuniyatlarini, ularga ta’sir etuvchi omillarni to’g’ri talqin qila bilish yuqori malakali yurist mutaxassislarni tayyorlashda muhim ahamiyatga ega. Chunki, fuqarolik, ma’muriy, jinoiy, moliya, mehnat huquqi kabi huquq sohalarining maqsadi, mazmunini bilish uchun davlat va huquq nazariyasi fani fundamental asos bo’lib, davlat va huquqning tushunchasi, rivojlanishi va ularning faoliyat qilish tamoyillariga oid nazariy bilimlarni hosil qiladi. Jamiyatni yangilash sharoitidayuridik fanning asosiy vazifasi- milliy huquqiy ta’limotni, ijtimoiy munosabatlarning qonuniyatlarini va huquqiy qoidalarini o’iganishda, talqin qilishda, ularga ilmiy baho berishda yangi jamiyatning xususiyatlarini hisobga olgan holda yondashish va amaliyot uchun har tomonlama mukammal, asoslangan nazariy xulosa, taklif va tavsiyalar ishlab chiqish hisoblanadi. Bu esa huquq sohalari bo’yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini amalga oshirish va tashkil qilish jarayonida amaliyot bilan uzviylikni ta’minlash borasida tub o’zgarishlar yasashni, yangi shakl va usullarni o’zlashtirishni talabqiladi 15 . Huquq - ijtimoiy munosabatlarni normativ tartibga soluvchi tizim bo’lib, uning asosiy qismi qonunchilikda o’z ifodasini topadi, rasmiy manbalarda normativlik va rasmiy xarakterga ega bo’lib, qonuniylik va adolatparvarlik qoidalariga asoslanadi. Huquq - tenglik, adolat va erkinlik g’oyaiariga asoslanib, ko’p jihatdan qonunchilikda va boshqa huquqiy manbalarda o’z ifodasini topuvchi hamda ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi hamma uchun majburiy huquqiy normalar yig’indisidir. Hozirgi zamon huquqshunoslari huquq tushunchasini o’z asarlarida turlicha talqin etmoqda, qarashlarning xilma-xilligi asosida esa fikrlar tobora takomillashib ‘bormoqda. 15 Ro’zinazarov Sh.N. Yuridik fanlarining rivojlanishi va zamonaviy muamrnolari Mas'ul muharrir: H.R.Rahmonqulov.- T.: 2006.-7 b. Huquq tushunchasi, uning mazmun-mohiyati xususida, paydo bo’lishi va o’ziga xos xususiyatlari to’g’risida olimlar tomonidan qator fikrlar bildirilib, ularning ta’riflari turli davrlarda turlicha talqin qilingan. Qadimdan insoniyat huquq masalalari bilan jiddiy shug’ullanib keladi, lekin tadqiqotchi olimlarning har biri unga o’z qarashlarini singdirib borgan. Vaqt o’tishi bilan huquq haqidagi tushunchalar o’zgarib borgan, uning mohiyatini tushuntirishga ham turlicha qoidalar asosida yondashib kelingan. Huquq xususida bugungi kunda yuridik adabiyotlarda turlicha ta’rif berilgan bo’lsada, ularning har birida o’ziga xos ma’no-mazmun mavjud. Huquqshunos Laurens Fridmanning aytishicha, huquq tushunchasi shishadek nozik, sovun ko’pigidan hosil bo’ladigan pufaklarday omonat, vaqtdek tutqich bermas ko’pdan-ko’p ma’nolarga ega. Huquq bu davlat tomonidan o’rnatilgan yoki ma’qullangan va qo’riqlanadigan, hamma uchun majburiy bo’lgan yashash qoidalaridir. Huquq ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi regulyatondir 16 . Shuningdek, huquq davlat tomonidan belgilangan yoki ruxsat etilgan va uning kuchi bilan himoya qilinadigan umummajburiy xulq-atvor qoidalari tizimidir 24 , - deya ta’riflashadi. Boshqacha aytganda, huquq davlat tomonidan o’rnatiladigan, barcha shaxslar uchun bajarilishi va rioya etilishi majburiy bo’lgan, davlatning vakolatli organlari tomonidan qo’riqlanadigan va bajarilishi ta’minlanadigan umummajburiy qoidalar majmuidir. Huquq tushunchasi va mohiyatini yoritishda turlicha qarashlar mavjud bo’lib, huquqqa istisnosiz faqat yuridik normalar tizimi deb qarovchi normativ yondashuv, huquqni uning tomonidan boshqariladigan ijtimoiy munosabatlar bilan bir xil, tenglash- tiruvchi sosiologik yondashuv va huquqni ozodlik va adolat mezonlari bilan bog’lovchi falsafiy yondashuvlar shakllandi. Huquq tushunchasini ikki xil ma’noda ya’ni me’yorlar, qoi- dalar yig’indisi sifatida ham, ma’lum bir sub’ektlarga jismoniy va yuridik shaxslarga tegishli huquq sifatida ham qarash mumkin. 16 Qarang: Davlat va huquq nazariyasi. A.A'zamxo'jayev va Sh. O’razavyev tahriri ostida - T.: 1992,-255 b 24 Tojixonov U ; Saidov A. Davlat va huquq asoslari. o’quv qo’llanma. -T.: 1999,- 40 b. Huquq bevosita davlat bilan bogliq bo’lib, davlatsiz huquq bo’la olmaydi, chunki huquqni aynan davlat o’rnatadi, rasmiylashtiradi, bajarilishini ta’minlaydi va bevosita rioya etilishini nazorat qiladi. Xuddi shuningdek, davlat ham huquqqa ehtiyoj sezadi, huquq qoidalari orqali hokimiyatni tutib turadi, vakolatlarini qonun chiqarish yo’li bilan asoslaydi hamda davlatdagi ijtimoiy munosabatlarai tartibga solishga xizmat qiladi. Huquq tushunchasi, uning ma’ni-mazmum xususida Aflotun va Arastu, I. Kant, Abu Nasr Farobiy, Ibn Sino kabi olimlar o’z asarlarida tavsif berib o’tganlar. I. Kant huquq to’g’risida fikr bildirib, adolatni amalga oshimvchi, qonun sohibining erki irodasini ifodalovchi hamda tabiiy isbot talab qilib bo’lmaydigan qoidalar majmui sifatidata’rifberadi. Farobiyo’zining “Fozil odamtar shahri” asarida huquqni fozil kishilami haqiqiy baxtga erishish vositasi, davlatda tinchlikni ta’minlash, taraqqiyotga sharoit yaratish hamda insonni asrash, ehtiroslarni jilovlab turuvchi va tartibga soluvchi qurol sifatida ta’kidlaydi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov huquqqa ijtimoiy hamjihatlik va kelishuvga asoslangan ijtimoiy tartib-intizomga erishish, erkinlik, adolatparvarlik va tenglikni vujudga keltirish vositasi sifatida yondashiladi, deya ta’rif beradi 17 . Huquq bilan axloq o’rtasida ancha farqlar bo’lib, ularga quyidagilar kiradi: Huquq va axloq o’rnatilishi, shakllanishi va manbalariga, ularni ta’minlash usullariga, o’z qoidalarining ifodalanish shakliga, kishilar ongiga ta’sir etish xarakteri va usullariga, insonning xiilqiga nisbatan qo’yiladigan talabtarga, ta’sir doirasiga, tegishli qoidalari buzilganda qoidabuzarga nisbatan belgilanadigan javobgarlikning xarakteri va qollanish tartibiga, ta’sir chora- larining xususiyatiga va boshqa jihatlariga ko’ra farqlanadi. Umuman, huquq bu davlat tomonidan o’rnatiladigan, jamiyat- dagi ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishga xizmat qiluvchi, ma’lum hujjatlarda o’z ifodasini topgan, davlat organlari tomonidan yaratilgan va qo’riqlanadigan barcha uchun umummajburiy bo’lgan normativ hujjatlar yig’indisidir. Shuningdek, huquq o’ziga xos bir qator xususiyatlarga ega bolib, bu belgilar ma’lum huquq haqidagi tushunchalarni to’laroq, batafsil yoritish va to’ldirishga imkon beradi. 17 Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir.3-t,-T.: «O’zbekiston»,1996.-20 b V. K. Babayev huquqdagi adolat va ozodlik bosh tamoyillarini bayon etib, bu tamoyillar huquqning boshqa, ya ’ ni huquqni shakllantirish va uni amalga oshirishdagi demokratizm, qonuniylik, milliy tenglik, insonparvarlik, fuqarolarning qonun oldidagi tengligi, davlat va shaxs o’rtasidagi o’zaro mas’uliyat tamoyillarida o’z rivojini topadi, deb hisoblaydi. Huquq mohiyatini to’g’ri tushunish faqat huquqshunoslik fanining samarali rivojlanishiga xizmat qilibgina qolmay, balki amaliyotchi huquqshunoslar uchun ham, huquqni qollanish va muhofaza etish bo’yicha faoliyatlarida nihoyatda zamrdir. Huquqning nima ekanligini yaxshi bilmay turib, uning to’g’ri qollanilishi, qonuniylik, huquqiy mas’uliyat haqida gapirish mumkin emas. Huquq umumijtimoiy mohiyatga ega bo’lib, barcha kishilarning manfaatlariga xizmat qiladi, tashkiliy birlikni, intizomni, barqarorlikni va ijtimoiy adolatning qarortoptirishni ta’minlaydi. 1-ilova Huquq - davlat tomonidan o’rnatilgan yoki maqullangan va uning kuchi bilan himoya qilinadigan umummajburiy xulq-atvor qoidalarining tizimi. “Huquq” iborasi ikki ma’noda qo’llaniladi. Ob’yektiv huquq – umummajburiy xulq-atvor qoidalarining yig’indisi. Bu normalar u yoki bu insonning, sub’yektning irodasi hamda xohish-istagidan qat’i nazar mavjud bo’ladi. Sub’yektiv huquq- muayyan jismoniy yoki yuridik shaxsga tegishli bo’lgan huquq. Masalan, fuqaro Aliyevning ma’lum narsaga, aytaylik, avtomabilga nisbatan mulk huquqi. Sub’yektiv huquq yuridik jihatdan shaxs erkinligini ta’minlaydi, unga mustaqillik beradi va tashabbus ko’rsatishiga imkon yaratadi. Sub’yektiv huquq ob’yektiv huquqqa asoslanadi, ob’yektiv huquq bo’lmasa, sub’yektiv huquq ham bo’lmaydi. Sub’yektiv huquq insondan (yoki tashkilotdan), mansabdor shaxsdan ajralmagan holda mavjud bo’ladi. Huquq davlat bilan chambarchas bog’langan. Davlatsiz huquq mavjud bo’lishi mumkin emas, chunki aynan davlat huquqni shakllantiradi va huquqiy normalarning amalga oshirilishini kafolatlaydi, huquqni muhofaza qiladi. O’z navbatida, davlat ham huquqsiz mavjud bo’lishi mumkin emas. Aks holda, u ijtimoiy munosabatlarni tartibga solib turuvchi vositadan mahrum bo’ladi. Huquqning asosiy belgilari quyidagilar: * davlat yo’li bilan o’rnatilishi; * barcha uchun majburiyligi; * huquq normalarining qonunlar va boshqa muayyan manbalarda ifodalanishi; * sub’yektiv huquqlar orqali harakat qilish; * davlat tomonidan ta’minlanganligi 18 . 1.2. “Jamiyat, davlat va huquq” mavzusini o’qitishga doir DTS, o’quv dasturi va o’quv adabiyotlarining tahlili. 18 J. Yoqubov, E. Hayitboyev Huquqshunoslik. Darslik. Yangi asr avlodi. 2006-yil. 26-bet. Mustaqillik yillarida mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko ‘lamli islohotlar huquqshunoslik fanlarining rivojlanishini ilmiy-nazariy, amaliy va o’quv uslubiy tadqiq qilib o’rganish, o’quvchilar ongiga huquqiy bilimlami singdirish barobarida huquqiy ong va madaniyatni takomillashtirishni zaruriyat qilib qo’ymoqda. Ayniqsa, jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modemizatsiya va isloh etish sharoitida huquqshunoslik fanlarining rivojianishi va zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o’quvchilarga yetkazib berish muhim ahamiyat kasb etadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov e’tirof etganidek, "... davlat ta’lim standartlarini, o’quv dasturlari va o’quv adabiyotlarini takomillashtirish, oliy va o’rta maxsus ta’lim tizimida ta’lim yo’nalishlari va mutaxassislarini bugungi kun talablari nuqtai nazalridan qayta ko’rib chiqish zarur" 19 . “Biz farzandlarimizning nafaqat jismoniy va ma’naviy sog’lom o’sishi, balki ularning eng zamonaviy intellektual bilimlarga ega bo’lgan, uyg’un rivojlangan insonlar bo’lib, asr talablariga to’liq javob beradigan barkomol avlod bo ‘lib voyaga etishi uchun zarur barcha imkoniyat va sharoitlarni yaratishni o’z oldimizga maqsad qilib qo’yganmiz ” 20 . Mamlakatimizda kuchli fuqarolik jamiyati va huquqiy demokratik davlatni shakllantirish jarayonida, davlat va huquq masalalarini o’rganish, mehnat munosabatlariga oid tushunchalarga ega bo ‘lish, oilaviy munosabatlarning huquqiy tartibga solinishi va qonun hujjatlari talablaridan xabardor bo’lish, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatining huquqiy asoslarini bilish muhim vazifalardan hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning "Jahon moliyaviy iqtisodiy inqimzi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari" asarida ilgari surilgan g’oyalarda yuridik fanlarni o’rganish borasida ham muhim vazifalarni belgilaydi. Mazkur kurs ishi o’rta maxsus ta’lim tizimida o’tiladigan 19 Karimov I.A. O’zbekiston Koastitutsiyasi-biz uchun demokratik taraqqiyot yo’lida va fuqarolik jamiyatini barpo etishda mustahkam poydevordir.// Xalq so'zi.-2009 yil. 6-dekabr. 20 Karimov I.A. Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir/ -T.: O’zbekiston, 2010. 74-75 b. “Huquqshunoslik” fanining namunaviy o’quv dasturiga asoslangan holda ishlab chiqilgan. Kurs ishini yozish jarayonida O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, amaldagi qonun hujjatlaridan, “Ta’lim to’g’risida”gi qonun, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” hamda mamlakatimizda nashr qilingan adabiyotlardan, yetuk mutaxassis va huquqshunos olimlarning ilmiy asarlaridan foydalanildi. Bugungi kunda yurtboshimiz I.Karimov ta’kidlaganlaridek: “Yosh avlodimizning qalbi va ongini asrash, ularni milliy va umumbashariy qadriyatlar ruhida tarbiyalash, farzandlarimizning dunyoda ro’y b е rayotgan siyosiy jarayonlarning ma’no-mazmuni va asl sabablarini chuqur anglashi, o’z atrofida sodir bo’layotgan voq е alar haqida haqqoniy ma’lumotlarga, eng muhimi, o’z mustaqil fikriga ega, sodda qilib aytganda, oqni qoradan ajratishga qodir bo’lishiga erishish ta’lim-tarbiya va manaviy-ma’rifiy ishlarimizning asosiy sharti va m е zoni bo’lishi darkor” 21 kabi vazifalari ilgari surilmoqda. Bu vazifalarni bajarish yo’llaridan biri bozor munosabatlarining iqtisodiy va huquqiy asoslarini sodda, tushunarli tilda ommaga е tkazuvchi qo’llanmalar, darsliklar, ilmiy ommaviy asarlar yaratish va yuqori malakali muta х assis kadrlar tayyorlash, ularni bozor iqtisodining huquqiy bilimlari bilan y е tarli qurollantirish, bo’lg’usi muta х assis kadrlarda zamonaviy tafakkurni rivojlantirish lozimligidir. Yurtimizda ta’limga kata e’tibor berilib kelinmoqda. Bu esa yangi-yangi dasturlar, darsliklar, o’quv qo’llanmalar yaratishni talab qiladi. Bunga O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 5-yanvardagi “Uzluksiz ta’lim tizimi uchun davlat ta’lim standartlarini ishlab chiqish va joriy etish to’g’risida”gi 5-sonli, 1998-yil 13-maydagi “O’zbekiston Respublikasida o’rta maxsus, kasb- hunar ta’limini tashkil etish to’g’risida”gi 204-sonli qarori, 2000-yil 16- oktabrdagi “O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limining davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash to’g’risida”gi 400-sonli qarori hamda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1997-yil 29-avgustdagi qarori bilan tasdiqlangan “Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish milliy dasturi” va boshqa bir qator huquqiy hujjatlar misol bo’la oladi. 21 I.Karim о v “Eng as о siy m е z о n-hayot haqiqitini aks ettirish” T., “O’zb е kist о n”, 2009, 8-9 b е tlar Yuz berayotgan o’zgarishlar oldimizga yoshlarning huquqiy davlat tizimi va mohiyatini chuqurroq anglashi, qonun asoslarini o’rganishini, qonunlarga hurmat bilan munosabatda bo’lishni, qonun talablarini so’zsiz bajarishini hamda o’z huquq va burchlarini bilishlarini talab etmoqda. Yuksak huquqiy madaniyatni shakllantirishda Respublikamiz o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarida o’qitolayotgan “Huquqshunoslik” fanining o’rni va ahamiayti cheksizdir. № Darsning mavzusi Dars soati Dars turi Reting nazor at turi Ko’rgazmali qurollar va texnik vositalar Foydalanilgan adabiyotlar va qo’llanmalar Uy vazifasi Izox I BOB. J A M I Y A T, D A V L A T V A H U Q U Q. (6 soat) 1 Jamiyat, davlat va huquq. 2 Nazar iy Plakatlar “Fuqarolik jamiyati” I.A.Karimov. O ’ zbekiston kelajagi buyuk davlat . T ., “ O ’ zbekiston ” 1992 О . Karimo va, Huquqsh unoslik T., 2003.8- 17 b Tan ishi sh 2 Jamiyat, davlat va huquq. 2 Arala sh J.N Plakatlar “Fuqarolik jamiyati” O . A . Karimova , H . N . To ’ ychiyev a. Davlat va huquq asoslari. T., “O’qituvchi”, 1996. 17-19 bet Ko nsp ekt 3 Jamiyat, davlat va huquq. 2 Semi nar J.N Test O. A. Karimova, Z. M. G’afforov. Davlat va huquq asoslari. T., 8-20 bet Tah lil “O’qituvchi”, 1995. 2- ilova “Huquqshunoslik” fanidan mаvzular bo’yicha ishchi o’quv reja № Mavzular Nazariy (Ma’ruza) Semina r Jami Mustaqil ish 1 Jamiyat, davlat va huquq. 3 3 6 4 3-ilova № 6. Huquq- shunoslik * huquqiy ta’limga oid asosiy tushuncha, qonuniyat va g’oyalarni bilish; * davlat tuzilishi, boshqaruv shakli, boshqaruvni amalga oshirishning demokratik va antidemokratik usullarini, ularning o’ziga xos xususiyatlarini tushuntira olish; * davlat organlarining tuzilish asoslarini tavsiflab berish; * axloq va huquqning o’zaro bog’liqligi va tafovutlarini bilish; * huquq me ’ yorlarini bilish hamda hayotda o ’ zlarining xatti - harakatlarini ana shu me ’ yorlarga monand boshqara olish malakasiga ega bo’lish; * huquq tizimlarini, uning sohalarga bo’linishini, bu sohalarning huquqiy munosabatlarini tartibga solishdagi ahamiyatini tushuntira olish; * huquqni qo’llashni tashkiliy va huquqiy muhofaza qiluvchi funsiyalarini hamda o’z huquqlaridan foydalanish ko’nikmasiga ega bo’lish; * huquqiy davlatning belgilarini, uni shakllantirish yo’llari va muammolarini, O’zbekistonda insonparvar, demokratik, huquqiy demokratik, huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurish asoslarini tushuntira olish; * Prezident asrlarini bilish, ularda ilgari surilgan g’oyalar asosida mushohada yuritaolish; * o’zbek milliy davlatchiligi va uning taraqqiyoti haqida tasavvurga ega bo’lish; * O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi, uning tuzilishi va mazmunini tavsiflay olish; * inson va fuqarolarning Konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklari tizimlarini va ulardan foydalanish kafolatlarini bilish; № 6. Huquq- shunoslik * Konstitutsiya va qonunlarga rioya qilish, ularni hurmat qilish, malakalariga ega bo’lish; * O’zbekiston Respublikasining milliy davlat milliy davlat va ma’muriy-hududiy tuzilishini va ularning huquqiy asoslarini bilish; * O’zbekiston Respublikasining davlat hokimiyat tizimi: qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud hokimiyatiga bo’linishini, ularning tuzilishi va vazifalarini tushuntira olish; * O’zbekiston Respublikasi Prezidenti – davlat va ijro etuvchi hukumat boshlig’i (O’zbekiston Respublikasining 2007-yil 11aprelda qabul qilingan Qonuni bilan O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi 89-moddasiga kiritilgan tuzatishga muvofiq Prezident faqat Davlat boshlig’i ) sifatida fuqarolarning huquq va erkinliklariga, Respublika Konstitutsiyasi va boshqa qonunlarga rioya etilishiga kafil bo’lishni, Respublika suvereniteti, xavfzizligi va hududiy yaxlitligini muhofaza qilish, milliy davlat tuzilishi masalalariga oid qarorlarni ro’yobga chiqarish borasida zarur chora-tadbirlar belgilanishini, xalqaro munosabatlarda Respublika nomidan ish ko’rishni bilish; * iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy, ma’rifiy sohalarga oid qonunlarning mazmunini bilish va ulardan hayotda foydalana olish; * ta’lim sohasi va yoshlarga oid davlat siyosatining asosiy tamoyillari, yoshlarning ma’naviy, ma’rifiy, jismoniy kamoloti uchun barcha huquqiy asoslar mavjudligini bilish, o’z kelajagini buyuk davlat bunyodkori sifatida his etib, mamalakat taraqqiyotiga munosib hissa qo’shishga astoydil intila olish; * javobgarlik turlarini qo’llash usullarini bilish; * mehnat nima, mehnatning shaxsiy tarbiyalashdagi o’rni, mehnat huquq manbalarining, mehnat shartnomalarining tuzish tartibini, ularni ishga qabul qilish yo’llarini, ularni mehnatini muhofaza qilinishi asoslarini, mehnat intizomi tushunchasini bilib, kelgusida ishga kirish jarayonida olgan bilimlarini hayotga tadbiq eta olish; * oila va nikoh, nikohdan o’tish shart-sharoitlari, ota-ona va farzandlarning mulki, shaxsiy huquq va burchlari, nikoh shartnomalari, farzandlikka olish, vaiyat va homiylik tushunchalariga ega bo’lish; * oilada har bir shaxsning o’rni, ota-ona muqaddas inson ekanliklarini, ularni hurmat qilish, g’amxo’r bo’lish, oilada hamma bir-birlariga qarindoash ekanligini anglash; * nikoh yoshiga yetmasdan nikohiy munosabatda bo’lishning salbiy oqibatini bilish; * nikohga kirish mas’uliyatini chuqur his eta bilish; * ajralishning oldini ola bilish; № 6. Huquq- shunoslik * tabiat qanday qonunlar asosida muhofaza qilinishligini, tabiat ob’yektlariga nimalar kirishini bilish; * yerdan, suvdan, atmosfera havosidan foydalanish, ekologiya tushunchasi, alohida muhofaza qilish qonunlarini qonunlarini buzganliklari uchun javobgarlik turlarini bilish; * jinoyat tushunchasi, ayb qilish nimadan iborat ekanligi, jinoyatni keltirib chiqaruvchi omillarni, jinoyatda ishtirokchilikni, ularning turlarini, voyaga yetmaganlar jinoyatini, ularni javobgarligini, jinoyatning oldini olish yo’llarini bilish; * jazo, jazo turlari, jazodan ozod qilish, jazoni yengillashtirish, og’irlashtirish sabablarini, ayb va uning shakllarini, qasddan jinoyat qilish sabalarini, har xil turdagi jinoyatlar va ular qo’llaniladigan jazo choralarini bilish. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 1. Saidov, U. Tadjixanov, X. Odilqoriyev Davlat va huquq asoslari. 2. Darslik. Sharq. T; 2002-yil 3. X.T. Odilqoriyev, I. T. Tutleyev, N. P. Azizov, A. A. Tadjiyev, X. X. Odilqoriyev Davlat va huquq nazariyasi. Darslik. Sharq T; 2009-yil 4. A.Saidоv, U Tоjiхanоv «Davlat va huquq nazariyasi». T..Adоlat. 5. 2001. 6. X. Odilqoriyev, R. Qayumov, X. Nazarov, M. Lafasov, Z. Karimov, 7. O. Omonova O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini o’rganish. Darslik. Sharq. T; 2003-yil. 8. X.T. О dilq о riy е v “Davlat va huquq nazariyasi” T о shk е nt. TDYUI. 9. 2000 -yil 10. J. Yoqubov, E. Hayitboyev. Huquqshunoslik. Darslik. 11. Yangi asr avlodi. T; 2006-yil 12. Н . Н . MAHMUDOV, R.T. BERDIYAROV, G.M. ISROILOVA. HUQUQSHUNOSLIK. «Voris-nashriyot» Toshkent – 2010-yil. 13. Tojixonov U ; Saidov A. Davlat va huquq asoslari. o’quv qo’llanma. -T.: 1999

Jamiyat, davlat va huquq mavzusini o’qitishda   pedagogik texnologiyalardan foydalanish

Купить