Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 109.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Jamiyat modernizatsiyasi nаzаriyalаri va ularni o‘rgаnishning nаzаriy-mеtоdоlоgik аsоslаri

Купить
Jamiyat modernizatsiyasi n а z а riyal а ri va ularni o’rg а nishning n а z а riy- m е t о d о l о gik а s о sl а ri MUNDАRIJА KIRISH ................................................................. ..................... ....................2 I BОB JAMIYAT MODERNIZATSIYA SI NАZАRIYALАRI VA ULARNI O’RGАNISHNING NА ZАRIY-MЕTОDОLОGIK А SОSLАRI…………………………………………………………. 1.1. Modernizatsiya tushunchаsining mаzmun-mоhiyati .........................6 1.2. Modernizatsiya nаzаriyasining tаriхiy shаkllаnish bоsqichlаri.......................................................................................14 II BОB MODERNIZATSIYA NАZАRIYALАRINING - IJTIMОIY TАRАQQIYOTDАGI KO’RINISHLАRI .................................. 2.1. Modernizatsiya pаrаdigmаsining zаmоnаviy hоlаti........................25 2.2. Siyosiy modernizatsiya vа uning kоnsеpsiyalаri............................. .32 III BОB YANGI O’ZBЕKISTОNNING MODERNIZATSIYA SOHASIDAGI HARAKATLAR STRATEGIYASI АMАL QILISHI 3.1. Yangi O’zbеkistоndа jamiyat sohalarini modernizatsiyalashdagi strategiyalar ..................................................................................... 46 3.2. O’zbеk jаmiyati modernizatsiyasidа mа’nаviy-mаfkurаviy оmillаrning o’rni.............................................................................55 ХULОSА........................................................................................ ...... ...............66 FОYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR RO’YХАTI……………... ..............69 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Jamiyat hayotining asta-sekin tadrijiy taraqqiy etib borishi ma’naviy hayotdagi o’zgarish, yangilanish, modernizatsiya jarayonlari bilan bevosita bog’liq bo’lib, globallashuv jarayoni ijtimoiy taraqqiyotning tezlashuviga, iqtisodiy, ijtimoiy – siyosiy, ma’naviy – mafkuraviy hayot sohalarida turli madaniyatlar o’zaro ta’sirining kuchayishiga olib kelmoqda. Hozirgi zamon sivilizasiyasining muhim o’ziga xos xususiyati, bu jahon ijtimoiy hayotida insonparvarlik, demokratlashtirish va globallashuv singari yangi tamoyillarning yuzaga kelishi hamda ijtimoiy hayotning barcha sohalarida namoyon bo’lishida ko’zga tashlanadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlagandek, “Xalqlar tarixida o’ziga xos tub yangilanish davrlari borki, bunday zamonlarda muayyan millat dahosi, uning o’z salohiyatini namoyon etishga intilishi, yaratuvchanlik faoliyati eng yuksak cho’qqilarga ko’tariladi. Nisbatan qisqa davrda erishilgan ulug’ marralar jahon ahlini lol qoldiradi. Ayni bir xalq salohiyatining ulkan natijasi bo’lgan olamshumul yutuqlar esa, insoniyat tarixining yorqin sahifalariga aylanadi, dunyo siviliztsiyasi taraqqiyotiga katta kuch va shiddat beradi” 1 . Davlatimizda ochiq siyosiy tizim, erkin iqtisodiyot asoslari yaratilishi, umuman jamiyat hayotining barcha jabhalarida chuqur yangilanish jarayonlari barqaror amalga oshirilishi, ya’ni ijtimoiy fanlarda modernizatsiyani o’rganish o’z o’rniga ega bo’lmoqda. Ayni vaqtda, jamiyatni zamonaviylashtirishda qo’lga kiritilgan yutuqlar muammolarning to’laligicha hal etilganligini bildirmaydi ham, albatta. Shu bois, bugungi kunda o’zbek milliy davlatchilik asoslarini mustahkamlash va raqobatbardosh mamlakatni shakllantirish borasida muhim ilmiy-nazariy masalalar mavjudligini e’tibordan chetda qoldirib bo’lmaydi. Shunday masalalardan biri – bu modernizatsiya jarayonining jamiyat ma’naviy 1 Mirziyoyev. Sh. M. “ Yangi O’zbekiston strategiyasi”. Toshkent. “ o’zbekiston”. 2021 2 hayotiga ta’sirini o’rganish, ularning ijtimoiy-tarixiy amaliyotga qanchalik mutanosibligini tadqiq etishdan iboratdir. Shu jihatdan, bugungi kunda, ijtimoiy-gumanitar, xususan, falsafiy fanlar oldidagi dolzarb vazifalardan biri – bu mamlakatimizda tub o’zgarishlar davrida modernizatsiyaning jamiyat ma’naviy hayotiga, qolaversa boshqa sohalarga ta’sirini kengroq tahlil etishdir. Boshqacha aytganda, taraqqiyotdan insoniy maqsadlarni ko’zlayotgan har qanday jamiyat uchun an’anaviylikdan zamonaviylikka o’tish obyektivdir. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. An’anaviy jamiyat zamonaviylashuvini tahlil etuvchi asosiy jamiyat modernizatsiyasini kompleks tarzdagi tahlilidan iborat. Mazkur maqsad bir-biri bilan uzviy bog’liq bo’lgan quyidagi vazifalarni qo’yilishi va samarali hal etilishini taqozo qiladi: - “modernizatsiya” tushunchasining mazmun-mohiyati va uning namoyon bo’lish shakllarini yoritish; - globallashuv va modernizatsiyaning o’zaro aloqadorl ik jihatlarini ko’rsatib o’tish; - jamiyat modernizatsiyasining asosiy omillarini, unda umumiy va xususiy, milliy va universal prinsiplar, an’anaviy va umuminsoniy qadriyatlar dialektikasini tadqiq etish; - ma’naviy munosabatlarning globallashuvi: xarakteri, ko’lami va yo’nalishlarini ko’rsatish; - modernizatsiya jarayonlarining jamiyat ma’naviy hayotiga ta’sirini yoritish; - jamiyat rivojlanishiga doir yangicha g’oya va qarashlarni ilmiy asoslanganligini yoritish; - O’zbekistonda modernizatsiya jarayonlarida ma’naviy omilning rolini aniqlash va ahamiyatini ko’rs at ish; - tadqiq etilgan mavzu bo’yicha umumiy nazariy xulosalar chiqarish va amaliy taklif-tavsiyalar ishlab chiqish. 3 Mavzuning o’rganganlik darajasi. Аyni vaqtda, modernizatsiya jarayonining mazmun-mohiyatini baholashda ham yagona ilmiy yondashuvlar ham mavjud emas. Masalan, modernizatsiya va uning nazariyasiga asosan bir-biriga mutlaqo qarama-qarshi ilmiy pozitsiya mavjud: ba zi tadqiqotchilar modernizatsiyaʼ ob ektiv qonuniyatlarga asoslangan tarixiy jarayon ekanligini isbotlashga ʼ harakat qilishsa, boshqalari esa, modernizatsiya nazariyalarining g ayriilmiyligi, ʼ uning mafkuraviy qurollardan biri ekanligini asoslashga intilishadi. Bugungi kunda o zbek milliy davlatchilik asoslarini mustahkamlash va ʼ raqobatbardosh mamlakatni shakllantirish borasida muhim ilmiy-nazariy masalalar mavjudligini e tibordan chetda qoldirib bo lmaydi. Shunday ʼ ʼ masalardan biri – bu modernizatsiya nazariyalarini konstuktiv-tanqidiy o rganish, ularning ijtimoiy-tarixiy amaliyotga qanchalik mutanosibligi va ʼ adekvatligi masalalarini tadqiq etishdan iboratdir. Bugungi kunga kelib amalga oshiralayotgan keskin o’zgarishlar natijasida O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi yangi bosqichga ya’ni “ Uchinchi Renessans”ga ko’tarildi. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi loyihasi negizida bir qancha yangi dasturlar, yangi konsepsiyalar, yangi qonun hujjatlari qabul qilinishi nazarda tutilmoqda. Bu bilan mamlakatimizning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik rivojlanishining keyingi bosqichida amalga oshiriladigan islohotlar keng qamrab olinmoqda. Shunday ekan, Taraqqiyot strategiyasining tasdiqlanishi va muvaffaqiyatli amalga oshirilishi O‘zbekistonda demokratik huquqiy davlat barpo etish hamda erkin fuqarolik jamiyatini rivojlantirish orqali inson qadrini ulug‘lashga qaratilgan ulkan maqsad va vazifalarimizga erishish imkonini beradi 2 . Mavzuning obekti: Modernizasiya jarayoni insoniyatning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy va madaniy jihatdan barqaror rivojlanishining omili sifatida ijtimoiy-falsafiy tahlil qilish. 2 Mirziyoyev. Sh.M Yangi O’zbekiston strategiyasi. Toshkent. O’zbekiston.2021 4 Mavzuning predmeti: Jamiyat modernizatsiyasi jarayonini o‘rganish va barqaror rivojlanishga oid manbalar hamda globallashuv hodisasini gumanistik va tolerantlik ruhida shakllantirish jarayonlarini ilmiy asoslash. Mavzuning metodlari: Obektivlik, tizimlilik, analiz va sintez, tarixiylik, mantiqiylik, qiyosiy tahlil, kuzatish, umumiylashtirish, ilmiy bilish va hokazolar. Bitiruv malakaviy ishning strukturasi. Ushbu ilmiy ishning strukturasi quyidagicha: Kirish, 3 ta bob, 6 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, jami 72 sahifani tashkil etadi. 5 I BOB JAMIYAT MODERNIZATSIYASI NАZАRIYALАRI VA ULARNI O’RGАNISHNING NАZАRIY-MЕTОDОLОGIK АSОSLАRI 1.1. Modernizatsiya tushunchаsining mаzmun-mоhiyati Jadal sur’atlarda zamonaviylashib, integrasiyalashib borayotgan dunyoda modernizatsiyalashni rad etish g’oyat qiyin masalaga aylandi va aksincha, uni zaruriyatga aylantirdi. Dunyoda internet tarmog’i o’ta rivojlangani oqibatida globallashuv muhiti, shiddatli mintaqalararo bog’lanish davlat va jamiyat boshqaruvi modernizatsiyasida yangi davrni boshlab berdi. Aslida globallashuv modernizatsiya jarayonlarini tezlashtirdi. Globallashuv bilan yonma-yon, paralel va bir vaqtning o’zida modernizatsiya jarayoni ham kelmoqda, unga ko’plab mamlakatlar va mintaqalar tortilgan bo’lib, ular shu yo’l orqali o’zlaridagi mavjud ijtimoiy- iqtisodiy va texnikaviy qoloqlikdan chiqishga urinmoqdalar. Shuning barobarida modernlashuv jarayonidagi ko’plab subyektlar «joriy» xarakterdagi masala va muammolar bilan shu qaror bandlarini, ularning globallashuv haqida o’ylashga vaqtlari ham topilmaydi. Ammo real holatda esa u yoki bu tomodan olib qaralganda ham bu ikki mega an’analar-globallashuv va modernlashuv shu qadar, o’sib ketishganki, ular umumiy jarayon sifatida xarakterlanishadi. Ularni yangi davr izlanishlari deb atash ham mumkin. O’sib borayotgan globallashuv modernlashuv jarayonining klassik modeliga shu qadar ko’p izohlar olib kirmoqdaki, ko’plab mutaxassislar buni transformasiya yoki qurilma deb ham atamoqdalar. Xuddi shu ma’noda globallashuvni o’z-o’zini yangilashni, “zamonaviylashtirishni” muhim resursi deb qarashi mumkin va kerak. Bu ikki fenomen bir-biri bilan nafaqat kuchaytirilgan o’zaro bog’liklik bilan bog’langan, balki umumiy, ya’ni butun dunyo hamjamiyatini insoniyat yaratgan sivilizasiyani saqlab qolish g’oyasi bilan birlashtiradi, ularning istiqbol rejalari kelgusida “birinchi rakamli” umuminsoniy, umumsayyoraviy muammolarga aylanadi. 6 Modernizasiya – o’ta murakkab jarayon. Modernizasiya jarayonida o’zgarishlar inson va jamiyat faoliyatining barcha sohalarida ro’y beradi. O’zgarishlar natijasida yangi tushunchalar, tamoyillar, yondashuvlar shakllanadi. Pirovard natijada mamlakatimizning rivojlanishi yanada yuksak pog’onalarga ko’tarilishi uchun keng imkoniyatlar yaratiladi. Shuning uchun hozirgi kunda «mamlakatimizni modernizatsiya qilish» 3 eng muhim ustuvor vazifadir. Lug’aviy ma’noda modernizatsiya ( fran. moderisatio, modere – eng yangi) zamonaviy talablarga muvofiq o’zgarish hamda takomillashtirishlarni bildiradi. Gap nafaqat sanoat-texnika progressida, balki insonning dunyoqarashi, uning metodologik yondoshuvi, tafakkur uslublari o’zgarishidadir. Bularning o’zgarishi esa inson tomonidan qo’llanilayotgan tushunchalar, konsepsiyalarning o’zgarishiga olib keladi. Modernizasiya jarayoni XVIII asrda boshlangan. Inson faoliyatiga ilmiy hamda muhandislik bilimlarning kirib kelishi va ulardan keng miqyosda foydalanish mahsulidir. Modernizasiya paradigmasi XX asrning o’rtalarida shakllandi. Uning asosiy vazifasi insoniyat faoliyatining barcha sohalarida an’analikdan zamonaviylikka o’tishidir. Modernizasiya paradigmasi rivojlanishini bir nechta pog’onaga ajratish mumkin. Shuni ta’kidlash mumkinki, nazariy-metodologik yondashuvlar rivojlanishi real jarayonlar bilan uzviy bog’liqlikda shakllangan va ularning ta’sirida nazariyalarga o’zgartirishlar kiritilgan. Modernizasiya bozor qonuniyatlariga asoslangan iqtisodiyotni va fuqarolik jamiyatini shakllantirishga qaratilgan jarayon sifatida ifodalangan. Modernizasiya nazariyasining shakllanishida U.Rostouning “Iqtisodiy o’sish bosqichlari” asari va T.Persons, E.Shilza kabi olimlarning izlanishlari nazariy asos bo’lib xizmat qilgan. Modernizasiya nazariyasi jahon ijtimoiy taraqqiyoti bilan birga doimiy evolyusion rivojlanishdagi ta’limot hisoblanadi 4 . 3 Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва янгилашни изчил давом эттириш – давр талаби // «Халқ сўзи», 2009 йил 14 февраль 4 Фалсафа энциклопедик луғат. Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти. 2010.197-198 бетлар. 7 Odatda “modernizatsiya” atamasi an’anaviy, agrar tipdagi jamiyatning zamonaviy, industrial tipdagi jamiyatga o’tishni anglatadi. Tarixan modernizatsiyani, Sh.Eyzenshtadt yozganidek, “G’arbiy Yevropa, Shimoliy Amerikada o’n yettinchi asrdan o’n to’qqizinchi va yigirmanchi asrlarda hamda keyinchalik boshqa davrida shakllangan va rivojlangan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy tizimlar” sifatida belgilash mumkin 5 . Iqtisodiy sohada modernizatsiya chuqur iqtisodiy o’zgarishlar, mehnat taqsimotining o’sishi, texnologiyalarning takomillashuvi, erkin raqobat, tijorat uchun qulay imkoniyatlarning yaratilishidir. Modernizasiya ijtimoiy sohada aholi savodxonligining o’sishi, yangilanishlarning barchasi aholi farovonligining o’sishiga xizmat qiladi. Masalan, madaniyat sohasida modernizatsiya madaniyatning asosiy elementlari bo’lgan din, falsafa, fanda differensasiya, ta’limning keng tarqalishi, murakkab va intellektual maxsus kasb institutlarining shakllanishi, ommaviy kommunikasiyaning rivojlanishi, rivojlanish, samaradorlik, muvafaqqiyat, o’z imkoniyat va hissiyotlarini tabiiy namoyon etishga asoslangan yangi madaniy qadriyat paradigmasi va individualizmning rivojlanishi; yangi kengayib borayotgan ijtimoiy makonga moslashib boruvchi yangi individual odat, xususiyat va qiziqishlar sohasining kengayishi; fan va texnikaga ishonchning ortishi, moslashuvchanlik va karyera qilishning o’sishi; inson qadr - qimmatiga munosabatning o’zgarishidir. Siyosiy modernizatsiya siyosiy partiyalar, parlament, saylov huquqi, yashirin ovoz berish demokratik tamoyillarning qaror topishi hisoblanadi. Maxsus ilmiy adabiyotlarda modernizatsiya ikki tipga ajratiladi. Ulardan birinchisi – o’ziga xos, muayyan ichki sabablar tufayli yuz beradigan modernizatsiya bo’lib u asosan rasional ijtimoiy strukturalarga o’tish asta- sekinlik, ijtimoiy jarayonlarning uzoq rivojlanishi, ijtimoiy hayotning u yoki bu sohalaridagi shart-sharoitlarining yetilishi bilan tavsiflanadi . Hozirgi davrda esa, ko’pchilik g’arb olimlari ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy rivojlanishni tushunishda universalizmdan voz kechib Osiyo, Afrika va Lotin 5 Красильшиков В.А. Модернизация и Россия на пороге ХХ I века. // Вопрос ы философии. 1993.№7.С.40. 8 Amerikasi mamlakatlarining ijtimoiy-madaniy jihatdan o’ziga xosliklarini e’tirof etishadi. Katta e’tibor konkret ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlarning butun tafsilotlarini o’rganish turli jamiyatlarning madaniy o’ziga xosliklari, tarixiy va milliy shart-sharoitlarini hisobga olishga qaratilmoqda. 6 Modernizasiya nazariyasining yangi bosqichdagi rivojlanishida ustuvor maqsad sifatida g’arb demokratiyasi modelidan tashqarida bo’lgan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy strukturalar namoyon bo’lmoqda. Shu bilan bir vaqtda endilikda olimlar an’anaviy institutlar va qadriyatlarni modernizatsiyaga mutlaqo zid hodisalar sifatida yondashmayatilar. Modernizasiya jarayonlarining hozirgi bosqichdagi tadqiqi siyosiy o’zgarishlar olib borilishidagi ijtimoiy- iqtisodiy qiyinchiliklar, siyosiy rivojlanish inqirozlarining obyektiv belgilanganligi, ularning yechimi yo’llari va shakllariga asosiy e’tibor berilishi bilan xarakterlanadi. Ularda muayyan milliy siyosiy madaniyat qadriyatlari va siyosiy normalarning tranformasion jamityalarda jiddiy o’zgirishlarsiz keng amaliyotda chuqur ildiz olib ketishi qiyin bo’lgan yangicha siyosiy rivojlanishning zamonaviy tendensiyalari va elementlari hamda modernizasion institutlar o’rtasida muqarrar yuz beradigan to’qnashuvlari haqida so’z yuritiladi 7 . Turli mamlakatlar va tuzumlarning modernizatsiyaga urinishlarini, va shuningdek, yuqori darajadagi rivojlanishga intilayotgan jamiyatlardagi o’zgarishlar xarakteriga jiddiy ta’sir ko’rsatayotgan hozirgi kundagi va dastlabki shart-sharoitlarini tadqiq-tahlil etgan ko’pchilik olimlar ma’lum bir qoidalarga rioya qilgan holda o’zgarishlarning muayyan ketma-ketligi ta’minlanishi zarurligini ilgari surishmoqda. Masalan, U.Mur, A.Ekshteyn va boshqalarning hisoblashlaricha, modernizatsiya, avvalo, ijtimoiy strukturalar va odamlar mentalitetini o’zgartiradigan industrlashtirishdan boshlanishi lozim 8 . 6 Купряшин Г.Л. Политическая модернизация. – М.: Общество «Знание», 1991.С -9. 7 Российская модернизация: проблем ы и перспективы (Материалы круглого стола) // Вопросы философии. 1993. №7. С. 28. 8 Братерский М.В. Теория модернизации: обзор американских концепций. // США: экономика, политика, идеология. 1990.№9. С. 26-29. 9 Modernizasiya paradigmasi ilmiy bilimning insoniyat hayotiga jadal sur’atda kirib kelishi bilan bog’liq. Har qanday davrda hokimiyatning asosiy manbalaridan biri «bilim» bo’lib kelgan. Bizning davrimizda esa bilimning mavqei birinchi darajali bo’ldi. Bilim, ta’lim insoniyatni birlashtiruvchi omil bo’lib, har qanday modernizatsiya yondashuvining zarur komponentidir. Modernizasiya jarayoni birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlaganidek, «innovasion texnologiyalarni joriy etish va jahon bozorida talab mavjud bo’lgan yangi turdagi tovarlar ishlab chiqarish...» ni amalga oshirishda integrasion jarayonlar bilan bog’liqdir. Innovasiya – bu bozor talabidan kelib chiqqan holda jarayonlar va mahsulotlarning sifatli o’sish samaradorligini ta’minlash uchun joriy etilgan yangilikdir. Inson intellektual faoliyati, uning fantaziyasi, ijodiy jarayoni, kashfiyotlari, ixtirolari va rasionalizatorligining yakuniy natijasi hisoblanadi. Yangi iste’molchilik xususiyatlari yoki ishlab chiqarish tizimlarining samaradorligini sifatli oshirish orqali bozorga mahsulot (tovarlar va xizmatlar)ni yetkazib berish – innovasiyaga misol bo’la oladi. Innovasiya – foydalanish uchun kiritilgan yangi yoki sezilarli darajada yaxshilangan mahsulot (tovar, xizmat) yoki jarayon, sotuvlarning yangicha uslubi yoki ish amaliyotidagi, ish o’rinlarini tashkil etishdagi va tashqi aloqalarni o’rnatishdagi yangi tashkiliy uslub hisoblanadi. “ I nnovasiy a ( ing . innovationas — kiritilgan yangilik , ixtiro ) — 1) texnika va texnologiya avlodlarini almashtirishni ta’minlash uchun iqtisodiyotga sarflangan mablag’lar ; 2) ilmiy - texnika yutuklari va ilg’or tajribalarga asoslangan texnika , texnologiya , boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar , shuningdek , ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qo’llanilishi ” 9 . Innovation tushunchasi birinchi bo’lib XIX-asrning ilmiy tadqiqotlarida paydo bo’ldi. “Innovasiya” tushunchasi o’zining yangi hayotini “innovasion kombinasiyalar”ni tahlil qilish, iqtisodiy tizimlarning rivojlanishidagi o’zgarishlar natijasida XX-asrning boshida avstriyalik va amerikalik 9 O’zbekiston Milliy entsiklopediyasi. 4-jild. Toshkent. 2002, 169-bet. 10 iqtisodchi Y. Shumpeter ning ilmiy ishlarida boshlagan. Shumpeter 1900- yillarda iqtisodda ushbu terminni ilmiy qo’llashga kiritgan dastlabki olimlardan edi. Innovasiyaga har qanday turdagi yangilik sifatida emas, balki mavjud tizimning samaradorligini jiddiy ravishda oshiradigan omil sifatida qarashimiz lozim. Shu bois Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan Innovatsion rivojlanish vazirligini tashkil etish haqida 5264-sonli prezident farmoni chiq di. Innovatsion rivojlanish vazirligi — ilg or xorijiy tajriba, jahon faniningʻ zamonaviy yutuqlari, innovatsion g oyalar, ishlanmalar va texnologiyalar ʻ asosida iqtisodiyotning barcha tarmoqlari va ijtimoiy sohani jadal innovatsion rivojlantirishni ta minlash maqsadida tashkil qilindi. ʼ Iqtsodiy taraqqiyotning hozirgi bosqichida yangi bilimlarni egallash, ularni amaliyotda qo‘llash, ilg‘or texnologiyalardan keng foydalanish, yangi salohiyatli ish kuchini yaratish, innovatsion g‘oya va loyihalarni ishlab chiqish, va uni hayotgan tadbiq etishni taqozo etadi. Mamlakatimizda integrasiyalashuv jarayoni tobora chuqurlashib borayotganini nafaqat Yevropa mamlakatlari, balki Osiyo qit’asi bozorlari bilan ham aloqalar kengayib borayotganini ta’kidlash mumkin. Demak, modernizatsiya jarayonlari bugungi kunda jamiyatda zamonaviy siyosiy (demokratiya, fuqarolik jamiyati, huquqiy davlatni barpo etish), iqtisodiy (bozor, xususiy mulk, rivojlanganlik darajasiga ko’ra ba’zi davlatlarda axborotlashagaan iqtisodiyot), ijtimoiy (individualizm), madaniiy tizimlarni vujudga keltirishdan iborat kompleks jarayondir. U jamiyat taraqqiyotining jamiyatning murakkab tizim sifatida o’zini-o’zi tashkil etish qobiliyatidir. Modernizasiya jarayonlarining tahlilida uning transformasiya tushunchasiga nisbati muhim ahamiyat kasb etadi. Ilmiy adabiyotlarada transformasiya jarayoni “ tizimning o’zini saqlash, qayta ishlab chiqarish jarayoni sifatida e’tirof etiladi. Bu tizimning beqaror, tizim boshqa metatizimga o’tadi yoki ichki strukturasini o’zgartiradi ”. Transformasiya jarayoni ijtimoiy tizimning immanent umumiy sifatiy xususiyati bo’lib, uning natijasida tizim bir strukturaviy tuzilmadan nisbatan rivojlanganrog’iga almashadi. Transformasiya jarayoni ko’p vektorlik va o’zgarishlarning amalga oshish sur’atlarining 11 jadalligi, hamda bu o’zgarishlarda subyektiv omillar ta’sirining yuqoriligi bilan ajraladi. Transformasiya jarayonlarini bir tizim ikkinchisiga almashayotgandagi holat sifatida ham ta’riflaydilar. Aytishimiz mumkinki, bu davr jamiyatning salbiy xarakterga ega bo’lgan, taraqqiyotni to’htatadigan o’tmishidan voz kechib, yangi maqsad va g’oyalar sari intilishidir. Shu bois ijtimoiy transformasiya jarayonlari davrida ijtimoiy to’qnashuvlarning kuchayishi va keskinlashuvi kuzatilishi mumkin. Ijtimoiy transformasiyaning mazmuni shundan iboratki, jamiyada sifatiy o’zgarishlar sodir bo’ladi. Ijtimoiy transformasiya ijtimoiy tizimning ma’lum darajadagi boshqa ijtimoiy sifatdagi ijtimoiy tizimga o’tishi hisoblanadi. Kibernetik yondoshuvga ko’ra, ijtimoiy transformasiya tizimdagi tuzilma, tuzilishi, strkturasi, ijtimoiy ongidagi o’zgarishdir. Unda tizim elementlari odamlar, mashinalar va boshqalar o’zgarmasdan qolishi, ular iorasidagi munosabatlar tizimi, usul va strukturasi o’zgaradi. Zamonaviy transformasiya jarayonlarining asosi ilmiy texnologiyalar tashkil etadi. Zamonaviy modernizatsiya jarayonlarida bilim muammosiga, uning jamiyatdagi maqomiga turlicha yondoshuvlarning vujudga kelishiga sabab bo’ldi. Buni postmodernizm yo’nalishining epistemologik muammolarga keng o’rin berilishida ham ko’rish mumkin. Ularda bilim predmeti, uning tipologiyasi, obyekt va subyektidagi o’zgarishlar, bilimning tijoratlashuv jarayonlari e’tirof etiladi. Adabiyotlarda axborotlashagan jamiyat, bilim jamiyati, postindustrial jamiyat, globallashib borayotgan jamiyat sifatida ta’riflanayotgan zamonaviy jamiyat texnologiyalar asosida modernizatsiyalashib bormoqda. Zamonaviy globallashuv va axborotlashuv jarayonlari insoniyat tarixidagi modernizatsiya sifatida namoyon bo’ladi. Bu jarayonlar insoniyat tarixining butunlay yangi sifatiy o’zgarishlar, transformasiyalar davrini boshlab berdi deyish mumkin. Mazkur o’zgarishlarning ijobiy natijasi har bir mamlakat, har bir davlat, jahon mifqyosida ilm-fanning rivojlanish darajasi bilan belgilanmoqda. Natijada fan rolining jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyati, uning 12 roli o’zgardi. Bugungi kunda fan sifat jihatidan yangi funksiyalarni bajaradi ularning asoiylari sifatida ekomuvozanatni saqlash, tabiat va jamiyatni boshqarish funksiyalarini ko’rsatish mumkin. Tadqiqot faoliyatining maqsadida ham o’zgarishlar sodir bo’ldi. Ilmiy tadqiqotlar bugungi kunda faqat ilmiy maqsadlarni ko’zlamasdan, boshqaruv, axborot, loyihalashtirish, texnik-ishlab chiqarishni ham nazarda tutadi; yangi bilimlarni ishlab chiqaruvchi ilmiy tadqiqot birlashmalari yangi bilimlarni yaratibgina qolmay, moddiy-ishlab chiqarish funksiyalarini ham bajaradilar. Bir so’z bilan aytganda zamonaviy globallashuv davrida bilim asosiy ishlab chiqarish vositasi hisoblanadi. Bular eng avvalo fanning mohiyati, strukturasi, funksiyalaridagi – transformasiya jarayonlari, ya’ni chuqur, yangi sifatiy o’zgarishlar bilan xarakterlanadi. Bularni eng avvalo fanning tobora global, internasional mazmun kasb etib, globallashib borayotganida ko’ramiz. Bu jarayon ikki yo’nalishda rivojlanayotganligi ta’kidlanmoqda. Bulardan birinchisi, fanning notijorat globallashuv yo’nalishi bo’lib, unda olimlar va turli o’quv yurtlari birgalikda ilmiy tadqiqot olib boradilar, o’zaro bilim almashish sodir bo’ladi. Rivojlangan davlatlar hisoblanayotgan Amerika va G’arbiy Yevropa jamiyatlarining rivojlanish mezonlarida modernizatsiya jarayonlari va fandagi transformasiya jarayonlari o’zaro bog’liqlikda borayotganligining guvohi bo’lamiz. Bu davlatlardagi modernizatsiyaning mexanizmini innovasiyalar tashkil etadi. Ulardagi rivojlanish maromi juda tez, rivojlanish yo’li mustaqil, o’ziga xosdir. Shu sababli keyingi paytda olimlar jamiyatni yangilanishida bilim va axborotlarning hal qiluvchi ahamiyatini ilmiy – metodologik tahlil etishga ka’tta e’tibor qaratmoqdalar. 13 1.2. Modernizatsiya nаzаriyasining tаriхiy shаkllаnish bоsqichlаri Modernizasiya nazariyasi tahlil qilinar ekan, bugungi kunda, dastavval, u nazariy tadqiqotlarda o’tish davri jamiyatlaridagi murakkab jarayonlarni analiz qilishga asoslangan, o’ziga xos mantiqqa ega bo’lgan mustaqil ilmiy yo’nalish ekanligini ta’kidlash lozim. Global o’zgarishlar jarayoni ilm-fan yutuqlari va ilg’or texnologiyalar, xalqaro savdo, mamlakatlar o’rtasidagi iqtisodiy va madaniy hamkorlik, kommunikasiyalarning doimiy takomillashishi, ta’limning o’sishi, urbanizasiya bilan chuqur aloqadorlikda rivojlanmoqda. Modernizasiyani tarixiy bosqichlarga bo’lish uning jahon miqyosi va tarixiy davrlarda turlicha kechishi, ijtimoiy rivojlanish mustaqilligini tan olish, davlatlar rivojida uzoq davrlar mavjudligi masalalari bilan bog’liq. Modernizasiya nazariyasi XX asrning 50-60 yillarida shakllana boshladi. «O’sha davrda “modernizatsiya” iborasi bir vaqtning o’zida ham ijtimoiy yangilanishlar bosqichini (holatini), ham zamonaviy jamiyatlarga o’tish jarayonini anglatar edi. U o’zida normativlikni, “modern”ga o’tishning yuklanganligini, yetarli darajada rivojlangan jamiyatlar e’tiborga olishi kerak bo’lgan hozirgi zamon jamiyati mezonlarini mujassamlashtirgandi» 10 . Modernizasiya nazariyasining asoschilari XIX asr va XX asrning boshidagi olimlar, jumladan Yevropa sivilizasiyasini an’anaviy jamiyatdan hozirgi zamon jamiyatiga xulq-atvorni rasionalizasiya qilish asosida rivojlantirish g’oyasini ilgari surgan M.Veber, «mexanik birdamlik» jamiyatlaridan «birdamligi cheklangan» jamiyatlarga mehnatni taqsimlash asosida o’tish konsepsiyasini taklif etgan F.Tyonnis va E.Dyurkgeymning 10 Соловьев А. И. Политология: политическая теория, политические технологии. 2000. С. 297. 14 nazariy merosiga tayandilar. Strukturaviy-funksional tahlilning asosiy qoidalari, shu ta’limot tarafdorlarining ijtimoiy rivojlanish haqidagi tasavvurlari ham modernizatsiya nazariyotchilari tayangan nazariy negiz vazifasini bajardi. Ko’pgina olimlarning fikricha, modernizatsiya sivilizasiyaviy ijtimoiy- madaniy xususiyatga ega, boshqacha aytganda, u ijtimoiy munosabatlarning barcha sohalarini qamrab oladi. Modernizasiyaning maqsadi va ma’nosi faqat iqtisodiy o’sishdan emas, balki texnologik madaniyat, boshqaruv madaniyati, siyosiy va tamadduniy madaniyatlarni o’z ichiga oluvchi ijtimoiy madaniyat taraqqiyotining ma’lum darajasiga erishishdan iborat 11 . Modernizasiya nazariyasi o’z taraqqiyotida shartli ravishda uch rivojlanish bosqichidan o’tdi: XX asrning 50-60-yillari, 60-70-yillari va 80-90- yillar 12 . 50-60-yillarda modernizatsiya nazariyasi universalizm prinsipiga asoslangan edi. Barcha mamlakatlar va xalqlarning rivojlanishiga universal hodisa, ya’ni bir yo’nalishda sodir bo’ladigan, bir xil bosqichlar va qonuniyatga ega bo’lgan hodisa deb qaralardi. Milliy xususiyatlarning mavjudligi e’tirof etilsada, ammo ular ikkinchi darajali ahamiyatga ega deb hisoblanardi. Umuman olganda, modernizatsiya an’anaviy jamiyatdan hozirgi zamon jamiyatiga qarab rivojlanish jarayoni sifatida tasavvur qilinardi. Texnologik belgilanganlik universalizmning uslubiy asosini tashkil etardi. U kishilik jamiyati taraqqiyotini yalpi farovonlik va ijtimoiy barqarorlikka olib boradigan texnologiya va iqtisod rivojlanishidan olib chiqardi. Zotan, bunday taraqqiyot turli mamlakatlarning ijtimoiy-madaniy va siyosiy o’ziga xosliklariga putur yetkazadi, har bir jamiyatga o’z talablarini qo’yadi, degan qarashlar mavjud edi. 13 Fan-texnika taraqqiyoti natijasida jamiyat an’anaviy qadriyatlar va ijtimoiy tuzilmalardan zamonaviy, oqilona qadriyatlar va tuzilmalarga o’tish yo’li bilan «zamonaviylashadi». 11 Старостин Б. С. Модернизация и национальная культура. М., 1995.С. 17. 12 Купряшин Г.Л.Политическая модернизация. М., 1991. С.1 6 . 13 Модернизация: зарубежн ы й опыт и Россия. М., 1997 15 Modernizasiya nazariyasining vakillari AQShni eng rivojlangan, «zamonaviy» mamlakat deb hisoblashardi. Ammo, qoloq mamlakatlar ilg’or davlatlarning «zamonaviylik» darajasiga erishish imkoniyatga ega ekanligi ham e’tirof etilardi. Modernizasiya nazariyasi esa, mazkur vazifani hal qilish yo’llari va usullarini tushuntirardi. Buning uchun «qoloq», an’anaviy jamiyatlar «ideal»ga qay darajada mos kelishi hamda ayrim milliy xususiyatlar aniqlanar, muammolarni hal qilish yo’llari belgilanardi. Sh.Eyzenshtadt modernizatsiyaga shunday ta’rif beradi: «Tari xan modernizatsiya XVII asrdan XIX asrgacha G’arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikada rivojlangan va so’ng boshqa Yevropa mamlakatlariga, XIX va XXasrlarda esa -Janubiy Amerika, Osiyo va Afrika qit’alariga tarqalgan ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy tizimlar tipi yo’nalishidagi o’zgarishlar jarayonidadan iborat 14 . Yuqoridagilarga ko’ra, modernizatsiya nazariyasi konkret amaliy ahamiyat kasb etdi: uning asosiy qoidalaridan G’arb mamlakatlari, ayniqsa, AQSh o’zining tashqi siyosati maqsadlarida muvaffaqiyatli foydalangan va hozirda ham bir qadar foydalanib kelmoqda, ya’ni bu o’rinda modernizatsiya nazariyasi muayyan mafkuraviy funksiyalarga egaligini namoyon etadi. Modernizasiya nazariyasining birinchi bosqichida modernizatsiya deganda asosan quyidagilar tushunilar edi: — rivojlanayotgan mamlakatlarni G’arb jamiyati andozasi asosida demokratlashtirish, milliy davlatlarni tashkil etish yoki kuchaytirish, liberal iqtisodiy tamoyillarni qaror toptirish, hokimiyat vakillik organlarini tashkil etish, hokimiyatni taqsimlash, saylov institutini joriy etish; — qadriyatlar tizimini o’zgartirish, individual qadriyatlarni va hokimiyatni qonuniylashtirish usullarini rivojlantirish, zamonaviy usullar an’anaviy usullarni siqib chiqarishi kerak, deb hisoblash. 14 Эйзенштадт Ш. Революция и преобразование обшеств: сравнительное изучение цивилизаций. М., 1999. С. 133. 16 Modernizasiya nazariyasining vakillari rivojlanayotgan mamlakatlarda zamonaviylashuv jarayonlarining qulay va noqulay omillarini farqlanganlar. Qulay omillar jumlasida «uchinchi dunyo» mamlakatlarining muvaffaqiyatli ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, shuningdek G’arbiy Yevropaning rivojlangan mamlakatlari va AQSh bilan faol hamkorlik kiritilgan. Noqulay omillar qatorida esa, an’anaviy jamiyat xususiyatlarining saqlanib qolishi, hukmron tabaqalar mamlakatni yangilash uchun o’z manfaatlaridan voz kechishni istamasligi, savodsizlik, aholining ko’pchilik qismida ilg’or siyosiy ongning yo’qligi, an’anaviy ijtimoiy tabaqalar va an’anaviy ishlab chiqarish sohasining mavjudligini qayd etilgan. Mazkur nazariya tarafdorlarining fikricha, modernizatsiya jarayonida noqulay omillar asta-sekin bartaraf etilishi kerak edi. XX asrning 60-yillarda sodir bo’lgan ijtimoiy-siyosiy hodisalar, ayniqsa, kapitalizmga xos siklik iqtisodiy inqirozlarning chuqurlashuvi va ko’lamining kengayishi modernizatsiya nazariyasi mukammal emasligini va uni maromiga yetkazish kerakligini taqozo etdi. Bu hodisalar bir qator tanqidiy oqimlarni vujudga keltirdiki, ularning doirasida shartli ravishda ikki yo’nalishni ajratish mumkin: 1) asosan rivojlanayotgan mamlakatlarning vakillari, shuningdek G’arbiy Yevropada XX asrning 60-yillarda faoliyat ko’rsatgan “so’l” harakat vakillari amalga oshirgan radikal tanqid. Ularning fikricha, modernizatsiya nazariyasi koloniyalashtirishni oqlar edi. Mazkur yo’nalish vakillari g’arb ekspansiyasiga, g’arbiy andozada modernizatsiyalashtirishga qarshi chiqdilar. 2) G’arb mamlakatlari va ayrim rivojlanayotgan mamlakatlarning «so’l» radikallari «qoloqlik nazariyasi» doirasida rivojlantirgan modernizatsiyani tanqid qiluvchi yo’nalish. Ular modernizatsiya nazariyasini taraqqiyot manzarasini soddalashtirgani, jamiyatlar, madaniyatlarning o’ziga xos jihatlarini yetarli darajada e’tiborga olmagani, yangi munosabatlar, institutlar va shu kabilarni shakllantirishga monelik qilayotgan omillar mexanizmini tushuntirmagani uchun tanqid qildilar. Modernizasiya nazariyasi taraqqiyotining birinchi bosqichi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishning har xil omillariga, 17 shu jumladan siyosiy madaniyat omiliga asoslangan nisbatan puxta talqinlarning paydo bo’lishi bilan ta’riflanadi. O’sha davrdagi modernizatsiya nazariyasining ko’pgina vakillari «barqaror» siyosiy rivojlanish ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning shartidir, degan qarashni ilgari surdi. Umuman olganda, modernizatsiya nazariyalariga bag’ishlangan adabiyotlarda barqarorlik omili nima, degan savolga «konservativ» va «liberal» yo’nalish vakillari o’zlaricha javob beradilar. «Konservativ» yo’nalish vakillari (S.Xantington, J.Nelson, X.Lins va b.) aholi safarbarligi, siyosiy hayotga jalb etilganligi bilan institusionalizasiya, aholining manfaatlarini himoya qilish va ro’yobga chiqarish uchun zarur tuzilmalar va mexanizmlarning mavjudligi o’rtasidagi ziddiyat modernizatsiyaning asosiy muammosidir, deb hisoblagan. “Liberal” yo’nalish tarafdorlari (R.Dal, G.Almond, L.Pay va boshqalar) ijtimoiy safarbarlikni jadallashtirish va aholini siyosiy jamiyatga birlashtirish yo’li bilan ochiq ijtimoiy va siyosiy tizimni barpo etishni modernizatsiyaning asosiy mazmuni deb tushunganlar. Modernizasiya nazariyalarini rivojlantirishning ikkinchi bosqichida mazkur hodisani yanada murakkab tushunishga, jamiyat taraqqiyotida an’anaviylik va zamonaviylikni uzil-kesil qarama-qarshi qo’yishdan voz kechishga asoslangan qarashlar vujudga keldi. Modernizasiya nazariyasining ko’pgina mualliflari modernizatsiya an’anaviylikni tubdan tugatishni emas, aksincha, ushbu jarayonning xususiyatini belgilaydigan, shuningdek uni barqarorlashtiruvchi omil bo’lib xizmat qiladigan an’anadan foydalangan holda rivojlanishni nazarda tutadi, degan xulosaga keldilar. Modernizasiya nazariyasining uchinchi bosqichida an’anaviylik va zamonaviylikni bir-biriga qat’iy qarama-qarshi qo’yishning noto’g’riligi haqida g’oyalar tobora keng tarqala boshladi. Ko’pgina mualliflar, texnologik taraqqiyot, «g’arbiy» institutlar va normalarni amalga joriy etish singari omillarning muhimligini inkor etmagan holda, mazkur omillarning 18 ikkilamchiligini va u yoki bu jamiyatda hukm suruvchi ijtimoiy munosabatlar va ijtimoiy-madaniy qadriyatlarga bog’liqligini qayd etdilar. Hozirgi kunda Sharqiy Yevropa, Xitoy, MDH va Markaziy Osiyoda sodir bo’layotgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar olimlar va siyosatshunoslarning diqqat markazida turibdi. Modernizasiya nazariyasida zamonaviylashayotgan yangi jamiyat tarixiy shakllanish jarayonlari turli variant va loyihalarda har tomonlama ishlab chiqilgan bo’lib ular muqobil xarakterga ega ekanligi ta’kidlanadi. Jamiyatni modernizatsiyalashdagi juda ko’p sonli urinishlar bobida to’plangan jahon tajribasi iqtisodiyotni, siyosatni, ijtimoiy munosabatlar, madaniy sohani tashkillashtirishda qandaydir umumiy standartlar va tuzatishlar ishlab chiqilishiga imkon berdi. Siyosat sohasida – bu inson huquqlariga rioya qilish, hokimiyatning plyuralistik tizimi, siyosiy kommunikasiyalarning o’sishi, boshqaruvga oid qarorlarning konsensusli asoslarda ishlab chiqilishi va amalga oshirilishidir. Iqtisodiy sohada modernizatsiya mezonlarigaishlab chiqarish suratlarining doimiy oshib borishi, ta’limga xarajatlarning oshishi, iqtisodiy munosabatlar rasionallashuvida fan rolining kuchayishi, tovar-pul regulyatorlari kiritiladi. XX asrining oxirlaridayoq, modernizatsiya nazariyasi doirasida insoniyat tarixi faqat g’arb modellari asosida ro’y bermasligi haqida bir qancha yangi tadqiqotlar paydo bo’ldi. Hozirgi vaqtda kelajak taraqqiyotining ko’p variantligi g’oyasiga qo’shilgan holda, zamonaviy modernizatsiya nazariyasida davlatlar oldida namoyon bo’ladigan, o’zgarishlar jarayoni muqobil innovasion loyihalar tarzida olib qaraladi. Ana shundan kelib chiqib, yuqoridagi nazariyotchilar fikricha, modernizatsiyaning universal talablari va me’yorlarini tan olish – barcha rivojlanayotgan davlatlarga qandaydir majburiy dasturni mushohadaviy qabul qildirish uchun asos bo’lolmaydi. Modernizasiyaning universal mezonlari faqatgina maqsadlar majmui bo’lib ular negizida rivojlanayotgan mamlakatlar ijtimoiy hayotning turli sohalarida zamon talablariga javob beradigan ko’p sonli 19 strukturalarni yaratishi mumkin. Ammo, modernizatsiya loyihasining o’zi: vositalar, sur’atlar, o’zgarishlarni amalga oshirish xarakteri – ko’p jihatdan rivojlanish sharoitlari, jamiyatning milliy xususiyatlariga, urf-odatlar va tarixiy an’analarga bog’liq. Ana shular asosida ta’kidlash mumkinki, modernizatsiyaning asosiy ziddiyati – bu uning “universal maqsadlar va talablar va an’anaviy rivojlanayotgan davlatning milliy qadriyatlari va an’analari” o’rtasidagi ixtilofdir. Va bu tabiiy, zero u yoki bu yangilik milliy madaniyat uchun yot element sifatida kirib kelsa, unda madaniyat, aniqrog’i madaniy stereotiplar yangiliklarni inkor qiladi, hatto unga qattiq qarshilik ko’rsatadi. Demak, bunday holatlarda, jamiyatda novasiyalarni joriy qilishda madaniyatga nisbatan kuch ishlatilishi ham talab etiladi. Shuning bilan birga an’anaviy milliy madaniyat imkoniyatlariga tegishli bo’lgan modernizatsiyaning universal normalari va qadriyatlari tashuvchi bo’lgan mamlakatlar namunalarini o’zlashtirish singari muammo paydo bo’ladi. Mazkur holatlarda, har bir alohida olingan jamiyatdagi o’zgarishlar taqdiri modernizatsiya mazmun-mohiyatini saqlagan, milliy tarixiy madaniyatning o’ziga xosligini barbod etmagan holda uning qadriyatlarini talqin qilish mahoratiga asoslangan farazlarni e’tiborsiz qoldirib bo’lmaydi. O’zgarishlarni amalga oshirishdagi salbiy urinishlar bilan bir qatorda, modernizatsiya tarixida vesternizasiyani inkor qilgan, ammo o’tish davridagi o’zgarishlar maqsadlarini iqtisodda, siyosatda, ijtimoiy munosabatlarni milliy- tarixiy an’analar, madaniy asoslar, shuningdek, boshqa ichki omillarni “universal” standartlarda mujassamlashtirgan tranformasion jamiyatlarning boy tajribalari yaxshi ma’lum. Xuddi shunday tajriba yuz yil oldin xitoy va yapon islohotchilari tomonidan ta’riflangan “tiong” (xitoy bilimlari fundamental tamoyillar uchun, g’arbga xos bilimlar esa, amaliy jihatdan foydalanishga yo’naltirilganligi) va “vaken”, “yosey” (yapon ruhi, g’arb texnikasi) singari 20 iboralarda o’z ifodasini topdi 15 . Shuningdek, Saudiya Arabistoni shahzodasi 1994 yilda Bandar bin Sulton ham, “g’arbdan keltirilgan narsalar o’zining puxtaligi va yuqori darajadagi qulayligi bilan juda yaxshi. Ammo, qandaydir chetdan import qilingan ijtimoiy va siyosiy institutlar halokatli bo’lishi mumkin – bu haqda Eron shohidan so’rang... Islom biz uchun faqatgina din emas, balki hayot tarzidir. Biz, Saudiya Arabistoni xalqi, modernizatsiyani xohlaymiz, minba’d vesternizasiyani emas” 16 . Shunday taxlitda xulosa qilish mumkinki, Yaponiya, Singapur, Tayvan, Saudiya Arabistoni, va ma’lum darajada Eron g’arb jamiyatiga aylanmasdan zamonaviy jamiyatga (iqtisodiy jihatdan) aylangan.Kommunistik Xitoy ham, shak-shubhasiz, jadal sur’atlarda modernizatsiyalashmoqda, lekin bu vesternizasiyasini anglatmaydi, albatta. Modernizasiyalashgan mamlakatlar aralash jamiyatlar (o’zida an’anaviy va zamonaviy tuzulmalarni biriktirgan) bo’lgani bois, ham ichki, ham tashqi ixtiloflar manbalari elementlariga egadirlar. Xullas, modernizatsiya – bu faqat taraqqiyot bo’lmay, shu bilan birga, turli ijtimoiy qarama-qarshiliklar, xavflar va qopqonlardan ham iborat o’ta murakkab jarayon. Modernizasiya jarayonlariga asosiy xavflardan biri transformasion jamiyatda zamonaviy sektorning chegarlanganligi; modernizatsiya sosial bazasining zaifligi; aholi qatlamlarining an’anaviylik va zamonaviylik tarafdorlariga o’zaro ajralib ketishi; islohotchi siyosiy elitaning ommadan uzilib qolishi va boshqalardir. Modernizasiya uchun juda katta qopqon “qisqa muddatli liberallashuvdan keyingi diktatura o’rnatilishi, totalitarizm” 17 hisoblanadi. Aynan shuning uchun modernizatsiya tarixi vaqti-vaqti bilan bo’lib turadigan muvaffaqiyatsizliklar, turg’unlik, va hatto, orqaga ketishlardan ham iborat jarayonligini ko’rsatadi. Xususan, bunday hollar XX asrning boshlarida Rossiya, 30-40 yillarda Yaponiya va 70-80 yillarda Eronda va b oshqa mamlakatlarda kuzatildi . 15 Хантингтон С.П.Запад уникален, но не универсален. // Мировая экономика и международн ые отношения. 1997. №8. С.85. 16 Хантингтон С.П. Запад уникален, но не универсален. // Мировая экономика и международн ые отношения. 1997. №8. С.88. 17 Гордон Л.А., Плискевич Н.М. Развилки и ловушки переходного времени. // Полис. 1994. №4. С.78-79. 21 Demak, xulosa sifatida qayd etish joizki, modernizatsiya nazariyasi o’tish davrining eng samarali konsepsiyasi hisoblanadi. Ushbu konsepsiya o’zining dolzarbligini yo’qotmagan holda, hozirda ham katta qiziqish uyg’otadi. Modernizasiya nazariyasining konseptual va amaliy ahamiyatga ega bilimlaridan foydalanish biz uchun bir qator xatolarga yo’l qo’ymaslik va islohotlarni amalga oshirish vaqtini qisqartirishga imkon beradi. Ta’kidlanganidek, modernizatsiya nazariyasi XX asrning 80-yillardan qayta tiklana boshladi, 1989 yildan esa, unda asosiy e’tibor postkommunistik jamiyatlarning Yevropa (ya’ni zamonaviy g’arb dunyosiga) ga “qo’shilishi” yoki “qaytishi”ga urinishlariga qaratildi. Ma’lum bo’ldiki, mazkur nazariya yangi tarixiy jarayonlarni tushunish uchun foydali bo’lib, shu bois hozirgi vaqtda modernizatsiya nazariyasini inkor qilish, xuddi uni 60-yillardagi ijtimoiy o’zgarishlarni o’rganishda asosiy o’ringa qo’yishdek halokatli xato bo’lar edi. Sovet Ittifoqi va Sharqiy Yevropada rasmiy mafkura va o’ta siyosiylashtirilgan, markazlashtirilgan va rejali iqtisodiyot bir necha o’n yilliklar davomida modernizatsiya jarayonini “yuqoridan” yo’naltirilib turilgandi. Natijada nimaiki erishilgan bo’lsa, “haqiqiy zamonaviylik”dan anchayin uzoq bo’lib chiqdi. Bu, ko’proq, nomuvofiq, o’zaro uyg’un bo’lmagan, uchta komponent: 1) ijtimoiy hayotning ayrim sohalarining zamonaviy belgilari; 2) boshqa sohalardagi an’anaviylik; va 3) zamonaviy g’arb voqyeligini imitasiyasiga qaratilagan kiyim-kechaklar birikuvidan iborat ichki qarama-qarshiliklarni ifodalovchi “soxta zamonaviylik” edi 18 . Ularning birinchisi o’zida majburan qabul qildirilgan og’ir sanoatni yaratishga qaratilagan industralashtirish; qishloq xo’jaligidan industrial sektorga ustutvor e’tibor; keng proletarlashuv; xaotik, tartibsiz urbanizasiya; aholi hayotining byurokratik apparat, polisiya va armiya tomonidan qattiq nazorati; kuchli avtokratik davlatni ifodalaydi. Bunday holatlarda atrof-muhitning ifloslanishi va buzilishi, resurslarning tarqalib ketishi, aholi anomiyasi va 18 Хантингтон С.П. Запад уникален, но не универсален. // Мировая экономика и международн ые отношения. 1997. №8. С.62. 22 apatiya kabi muammolar yaqqol namoyon bo’ladi. Ayni vaqtda yo’l qo’yilgan xatolar, ya’ni xususiy mulkchilik; ishlab chiqarishni rasional asoslarda tashkil etish; bozor; qonun ustuvorligi, iste’molchilar uchun tovarlar va xizmatlarni tanlash erkinliklari; telekommunikasiyalar, avialiniyalar, yo’l tarmoqlari, bank infrastrukturalari; kuchli tadbirkorlar elitasi va o’rta sinf; chuqur ildiz otgan mehnat etikasi va individualizm; plyuralistik demokratiya singari “mavhum tizimlar” hamon mavjud emas. Eng qizig’i an’anaviy jamiyatlarning ba’zilari zamonaviy jamiyatlarning eng dahshatli tomonlarini o’zlashtirishdi. Ehtimol shuning uchun ham, transformasiyaviy jamiyatlar o’zgarishlar jarayonida oldinga ketish o’rniga faqat orqaga ketishmoqda. Juda ajabtovur, aytish joiz bo’lsa, shizoid meros hozirgacha o’z o’riga ega bo’lib va ehtimol, bir yoki hatto bir necha avlodlar hayotida saqlanib qoladi. Bir necha o’n yilliklar davomida sosialistik tuzum iskanjasida qolib kelgan Sharqiy Yevropa mamlakatlarida yasama zamonaviylik bilan bir qatorda an’anaviy jamiyatlarga xos arxaik belgilar ham mavjud. Ichki avtokratik rejimlar va tashqi imperiyacha hukmronlik azal-azaldan mavjud bo’lib kelgan ixtiloflarni kuch bilan bostirib, “soxta” birxillik va konsensusga, mohiyatan esa – “fuqarolik jamiyati” so’nishiga olib keldi. Etnik, mintaqaviy, diniy o’ziga xoslik butunlay g’oyib bo’ldi. Sovet imperiyasining qulashi va ichki liberallashuv boshlanishi bilan oxirigacha yo’q qilinmagan oldingi munosabatlar qayta tiklandi. Nafaqat blok, balki har bir mamlakatda ajralishlar boshlandi, qaytadan eski milliy, etnik, mintaqaviy mojarolar avj oldi. Kapitalizm, bozor va demokratiyaning barlashturuvchi ta’siri amalga oshmadi, Sovet Ittifoqi va Sharqiy Yevropa jamiyatlarining zamonaviylik uzoq sun’iy to’siqlari barbod bo’lishi bilan majruh ko’rinishlari o’zini to’laligicha namoyon etdi. Bildirilgan fikrlar nima uchun zamonaviylikning yangi konsepsiyasi va modernizatsiya nazariyasini jiddiy tarzda ishlab chiqish lozimligini tushuntiradi. Hozirdanoq shunday harakatlar boshlangan. Xususan, quyidagi qoidalar qaytadan ko’rib chiqilmoqda: 23 1. Endilikda modernizatsiya o’qimishli elita tomonidan qabul qilingan qarorlar va ularni an’anaviy qadriyatlar va hayot ukladlariga yopishib olgan qarshilik ko’rsatayotgan aholiga (“uchinchi dunyo”dagi ko’pchilik mamlakatlarda bo’lgani singari) qabul qildirilishi tarzida talqin etilmayapti. Hozirda gap fuqarolarning ommaviy kommunikasiya vositalari yoki shaxsiy aloqalar ta’sirida o’z hayotlarini g’arb andazalariga mos holda o’zgartiishga ommaviy intilishlari haqida ketmoqda. 2. Taraqqiyotdan orqada qolgan qoloq jamiyatlar o’zlariga qurol sifatida olishlari kerak bo’lgan zamonaviylikning yagona, universal modeli (klassik nazariyada ko’pincha AQSh modeli) o’rniga “hozirgi zamonning harakatlanuvchi episentrlari” va “namuna bo’ladigan jamiyatlar” g’oyalari ilgari surilmoqda. 3. Agar oldinlari modernizatsiya samaradorligi, ko’p hollarda, faqat iqtisodiy o’sish bilan bog’lansa, endilikda esa, qadriyatlar, munosabatlar, madaniy kodlar, qisqasi, “tutqich bermaydigan va ushlab bo’lmaydigan” omillarning muhim roli ham qayd etilmoqda. “Zamonaviy shaxs” kabi klassik tushunchalar modernizatsiya jarayonining kutilgan samarasi belgisi sifatida qaralmay, ko’proq iqtisodiy o’sishning muhim sharti qabilida qaralmoqda. Shunday qilib, hozirgi kunda modernizatsiya klassik modernizatsiya sifatida emas, balki «moderniti», ya’ni milliy ijtimoiy-madaniy xususiyatlar, an’analar va partikulyarizmga asoslangan modernizatsiya sifatida tushuniladi. Biz g’arb tajribasi yoki boshqa tajriba qay darajada jozibali bo’lmasin, o’z xususiyatlarimizni unutmasligimiz, milliy o’ziga xoslik va mentalitetni e’tiborga olishimiz kerak. Zotan, milliy xususiyatlar e’tiborga olinmagan har qanday modernizatsiya qilish jarayonlari muvaffaqiyatsizlikka uchrashi mumkin. 24 II BOB MODERNIZATSIYA NАZАRIYALАRINING - IJTIMОIY TАRАQQIYOTDАGI KO’RINISHLАRI 2.1. Modernizatsiya pаrаdigmаsining zаmоnаviy hоlаti Umuman olganda, zamonaviy modernizatsiya jarayonlarining muvafaqqiyatini ta’lim tizimini modernizatsiya qilmasdan amalga oshirib bo’lmaydi. Zero, i jtimoiy subyektlarning faol faoliyatining zamirida bilim yotadi. Ta’lim shaxs, davlat va jamiyatning iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va madaniy ehtiyojlarini qondiruvchi ustivor ijtimoiy taraqqiyot sohasi deb e’tirof qilgan. Bugungi kunda ta’lim ijtimoiy institut sifatida sivilizasiyaviy (iqtisodiy, gumanitar, madaniy) funksiyalarni bajaradi va insoniyat to’plagan ilmiy bilimlarni, malaka, ko’nikmalarni o’zlashtirish va ijodiy shaxsni tarbiyalashi lozim. “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va zamonaviy jamiyat qurish yo’lidagi murakkab va keng ko’lamli vazifalarni hal etishga qodir bo’lgan yangi avlod kadrlarini tayyorlash bundan buyon ham faoliyatimizning eng muhim yo’nalishi bo’lib qoladi ” 19 . Ta’limdagi modernizatsiya jarayonlari serqirra jarayon bo’lib, u taraqqiyotning bir bosqichidan ikkinchisiga o’tayotgan mamlakatimiz ijtimoiy o’zgarishlarning tarkibiy qismi, mustabid tuzum mafkuraviy asoratlaridan xalos bo’lish jarayoni hamdir. Shu sababli XXI asrda jahon hamjamiyati ta’lim roli va ahamiyatini qayta ko’rib chiqa boshladi. Dastlab ta’limni isloh qilish ilmiy 19 Каримов И.А. Ватанмиз ва халқимизга садоқат билан хизмат қилиш- олий саодатдир. – Т.: “Ўзбекистон”, 2007. 38-бет. 25 texnik inqilobning “ ijtimoiy natijalari”dan biri sifatida kurila boshlandi. Ammo keyinchalik ta’lim iqtisodiy va ilmiy texnik taraqqiyotning hal qiluvchi omili va muhim sharti jamiyat ijtimoiy tuzilmalarini shakllantirishning, unda ijtimoiy maqomlarni taqsimlash mexanizmi sifatida tan olindi. Respublikamizda ham ta’limni modernizatsiya qilish maqsadida “Ta’lim to’g’risidagi Qonun”, “Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi” qabul qilindi va ular asosida ta’lim tizimida tub islohotlar olib borilmoqda. Respublikamiz birinchi Prezidenti Islom Karimov “ O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va tarraqqiyot kafolatlari” asarida inson salohiyatini eng faol, eng bunyodkor, mamlakatimizdagi islohot va tub o’zgarishlarning muvafaqqiyatini ta’minlovchi muhim omil sifatida e’tirof etgan edi. Birinchi davlat rahbarimiz ta’kidlaganlaridek, ta’lim-tarbiya tizimidagi islohotlarni “muvafaqiyatli ravishda amalga oshira olsak, tez orada hayotimizda ijobiy ma’nodagi “portlash effekti”ga, ya’ni yangi ta’lim modelining kuchli samarasiga erishamiz...” 20 . Bu sohadagi islohotlarning isboti sifatida dastlab 2012 yil 16-17 fevral kunlari Toshkent shahrida bo’lib o’tgan “Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash – mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiyalashning muhim sharti” mavzusidagi xalqaro konferensiyada rivojlangan davlatlardan kelgan soha mutaxassislarining ta’lim tizimimizda amalga oshirilgan modernizatsiya bo’yicha nufuzli nashrlarda bildirgan ijobiy fikrlarini keltirishimiz mumkin. Ta’lim sohasida olib borilayotgan yangilanishlarni Fransiyadagi dunyoning eng yaxshi beshta biznes maktabi qatoriga kiradigan “Inssad" xalqaro biznes maktabining "Innovasiyalarning global indeksi" ma’ruzasida bayon etilgan ma’lumotlarni o’rganish orqali bilishimiz mumkin. Ma’ruza Jahon intellektual mulk tashkiloti bilan hamkorlikda tayyorlangan. Ushbu ma’ruzada dunyoning 141 mamlakatidagi innovasion rivojlanish kompleks tarzda tahlil qilingan. Tahlilning asosiy tarkibiy qismlaridan biri inson kapitalini 20 Каримов И.А. “Юксак билимли ва интеллектуал ривожланган авлодни тарбиялаш – мамлакатни барқарор тараққий эттириш ва модернизациялашнинг муҳим шарти” мавзусидаги халқаро конференция иштирокчиларига табрик сўзи. Халқ сўзи. 2012 йил 16 февраль. 26 rivojlantirish darajasi bo’lib, mazkur ko’rsatkich bo’yicha O’zbekiston 35- o’rinni egallagan. Ta’lim tizimini rivojlantirish darajasi bo’yicha esa O’zbekiston ikkinchi o’rinni band etgan edi 21 . Tarix rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning tarixiy tajribasi jamiyat modernizatsiyasining har xil modellari mavjudligini ko’rsatadi. Ularning ayrimlarini industrial mamlakatlarga, ayrimlarini - postindustrial mamlakatlarga, ayrimlarini esa davlatlarning ikkala tipiga ham qo’llash mumkin. Ammo, S.Xantington Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarida so’nggi o’n yilliklarda sodir bo’lgan jarayonlarni muvaffaqiyatli tushuntiribgina qolmay, siyosiy tarixni anglab yetishga ko’maklashadigan siyosiy modernizatsiyaning nazariy sxemasini ham taklif qildi. Siyosiy elitani islohotlar boshlashga da’vat etuvchi ichki va tashqi omillar majmui modernizatsiyani boshlashga rag’batlantiradi. Yangilanish jarayonlari iqtisodiy va ijtimoiy institutlarni qamrab olishi mumkin, ammo an’anaviy siyosiy tizimga daxl etmasligi kerak. Binobarin, ijtimoiy-iqtisodiy modernizatsiyani “yuqori”dan, eski siyosiy institutlar doirasida va an’anaviy elita rahbarligida amalga oshirish mumkin. Ammo, boshlangan an’anaviy jamiyatdan hozirgi zamon jamiyatiga o’tish jarayoni muvaffaqiyatli tugashi uchun bir qator shartlarni bajarish, avvalambor, jamiyatning turli sohalaridagi o’zgarishlar o’rtasida muvozanatni ta’minlash zarur. Bundan tashqari, texnikaviy-iqtisodiy modernizatsiyanigina emas, an’anaviy institutlarni o’zgargan sharoitlarga moslashtirish va yangi institutlar tashkil etish jarayonini o’z ichiga olgan modernizatsiyani ham amalga oshirishga hukmron elitaning tayyorligi juda muhimdir. Yangi siyosiy va iqtisodiy g’oyalarni aynan ziyolilar birinchilardan bo’lib o’zlashtiradi va ularning jamiyatda tarqalishiga qo’maklashadi. Buning natijasida ilgari ijtimoiy hayotdan chetda turgan va siyosatga hech qanday qiziqish bildirmagan odamlar, ijtimoiy guruhlar o’z qarashlarini o’zgartiradi. 21 Каримов И.А. Инсон манфаати, ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш, ҳаётимизнинг янада эркин ва обод бўлишига эришиш – бизнинг бош мақсадимиздир . Халқ сўзи. 2012 йил 9 декабр. 27 Ular siyosat o’z manfaatlariga bevosita ta’alluqli ekanligini, ularning shaxsiy taqdiri siyosiy hokimiyat qabul qilayotgan qarorlarga bog’liqekanligini anglay boshlaydi. Siyosiy hayotda ishtirok etish, davlat qarorlarini qabul qilishga ta’sir ko’rsatishning vosita va usullarini qidirishga ongli intilish paydo bo’ladi. An’anaviy siyosiy institutlar siyosiy faolligi ortib borayotgan aholining siyosatda ishtirok etish imkoniyatlarini ta’minlay olmagani tufayli, jamiyatda ularga nisbatan norozilik kuchayadi. Bu esa, inqirozli vaziyatlarga olib keladi. Agar siyosiy modernizatsiyaga va ijtimoiy guruhlarning siyosatda ishtirok etishi ta’minlanmasa, inqirozli vaziyat inqilobiy inqirozga olib kelishi mumkin. Bunday vaziyatda inqilob yuqorida zikr etilgan tafovutni kuch ishlatish yo’li bilan bartaraf etishning eng radikal usulidir. U eski siyosiy tizimni buzib jamiyatning siyosiy hayotida xalq ommasining ishtirok etishini ta’minlashga qodir bo’lgan yangi siyosiy institutlar, qonunlar, huquq normalari va siyosiy normalarni vujudga keltiradi. Shu bilan bir vaqtda, o’z oddida turgan vazifalarni bajarishga mos elita shakllantiriladi. G’arbiy Yevropada muxolif ijtimoiy tabaqalar, taraqqiyot tarafdorlari va modernizatsiyaga qarshi kuchlar bitta madaniyatga mansub bo’lsa, mustamlakachilik va mustabidchilik davrida O’zbekistonda modernizatorlar xalqdan, uning hayotiy manfaatlaridan yiroq edi. Markaz o’zgacha fikrlaydigan odamlar, modernistlarning paydo bo’lishini ma’qullamasdi. Shuning uchun ham Stalin qatag’onlari o’z jamiyatini, eskirgan siyosiy tizimni yangilashga intilgan o’zbek xalqining minglab asl farzandlarining yostig’ini quritdi. Barqaror ijtimoiy munosabatlarning buzilishi, yot madaniyatning zo’rlab singdirilishi aholining ko’pchilik qismida «markaz»ga, o’z madaniyatini zo’rlab joriy etgan, mahalliy madaniyatni esa tan olmagan, kamsitgan barcha shaxslarga nisbatan nafrat va qahr-g’azab tuyg’ularini kuchaytirdi 22 . Mustaqillik natijasida o’zbek xalqining yillar mobaynida intilib, ardoqlab kelgan orzu-umidlarini to’laqonli ro’yobga chiqarishiga imkoniyatlar tug’ildi. Jamiyatimiz hayotining barcha sohalarida - iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy, ijtimoiy 22 Зиёев А. Ўзбек давлатчилиги тарихи. Т.: «Шарқ», 2002. 28 hayotda tub ijtimoiy-iqtisodiy yangilanishlar, keng qamrovli demokratik- gumanistik o’zgarishlar sodir bo’lmoqda. O’zbekistonda modernizatsiyaning umumiy konsepsiyasini ishlab chiqishda fan-texnika inqilobining aynan modernizatsiya va postmodernizatsiya jarayonida vujudga keltiriladigan bir qator umumiy shart-sharoitlarini e’tiborga olish kerak. Bular: iqtisod tuzilishining o’zgarishi, xo’jalikni zamonaviy, fan-texnika yutuqlariga asoslangan sohalarga, shuningdek bevosita odamlarning ehtiyojlarini qondirish uchun ishlaydigan ijtimoiy ishlab chiqarish sohalariga qayta yo’naltirish, raqobatbardosh, moslashuvchan va likvidli xo’jalik yuritish mexanizmini vujudga keltirish, modernizatsiya subyektini rivojlantirishga yordam beradigan shaxsiy va ijtimoiy iste’mol modelini tuzish, butun jamiyatni va davlat siyosatini madaniyat tomonga burish, ta’lim tizimini jadal rivojlantirish, odamlarni yangi kasblarga yo’naltirish, jamiyatda ta’lim olishga, yangi kasblarni o’zlashtirishga chanqoqlik muhitini yaratish, shaxsiy va jamoaviy tashabbusni rivojlantirish, o’zini o’zi uyushtirish va intizomni sakdashga layoqatli yangi xizmatchi tipini shakllantirish, hech bo’lmasa modernizatsiya subyekti bo’lishga qodir faol odamlarning fikrlash tarzini o’zgartirish, buning uchun demokratiyani, shu jumladan iqgisodiy demokratiyani izchil rivojlantirish. O’zbekistonda modernizatsiya va postmodernizatsiyani amalga oshirish uchun muayyan vaqt talab etilishi tabiiy. U kamida ikki-uch avlodning mehnatini nazarda tutadi. Barqaror rivojlanish vazifasini hal qilish uchun yuksak texnologiyalar sohasida erishilgan yutukdarni mustahkamlash, yaqin kelajakda O’zbekistonning jahon bozoriga chiqishini va sanoatning qolgan qismini rekonstruksiya qilishni ta’minlaydigan hamda iste’mol bozorini kengaytirish uchun zarur valyuta tushumlarining asosiy manbai bo’lib xizmat qila oladigan ishlab chiqarishni joriy etish zarur. Buning ilk namunasini o’zbek avtomobilsozligi misolida ko’rishimiz mumkin 23 . O’zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotini modernizatsiya qilishda davlat muhim o’rin tutmoqda. Bu xususiy tadbirkorlik O’zbekistonda 23 Тўхлиев Нурислом. Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2012. Б-17. 29 endigina oyoqqa turayotganligi, respublika iqtisodini tubdan yangilashda davlat bosh islohotchi sifatida mas’uliyatni o’z zimmasiga olishi lozimligi bilan izohlanadi. Davlat shaxsiy va jamoaviy tashabbusni qo’llab-quvvatlab, siyosiy barqarorlik va mustahkam tartibni har tomonlama kafolatlamoqda, zotan, siyosiy barqarorlik va tartib ta’minlanmasa, hech qanday modernizatsiyani amalga oshirish mumkin emas. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yildan boshlab, ayniqsa jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi boshlanganidan keyin sohaviy boshqarish tartibidan funksional rahbarlik tizimiga o’tishi bilan hukumatning iqtisodiyotga metodik uyg’unlashtiruvchi ta’sirining samaradorligi keskin ortdi 24 . Iqtisodiyotning turli yo’nalishlari bo’yicha kompleks dasturlar ishlab chiqilib, tasdiqlandi hamda hayotga joriy etib kelinmoqa. Modernizasiya e’tiborga olingan holda amalga oshirilgan ayrim yangi sanoatlashgan mamlakatlar (Janubiy Koreya, Tayvan, Braziliya va boshqalar)ning tajribasi O’zbekiston uchun foydali bo’lishi mumkin. Mazkur mamlakatlarda muxolifat hukmron (modernizatorlik) blok tarkibiga kirgan, modernizatsiya liderlari esa modernizatsiya siyosatini amalga oshirishda jamoatchilik va o’z opponentlari vakillarining ishtirokini har tomonlama qo’llab-quvvatlagan. Bu bilan ijtimoiy-siyosiy barqarorlik ta’minlangan va shu bilan birga, hukumat muxolifat faoliyatini to’liqroq nazorat qilish imkoniyatiga ega bo’lgan. O’zbekistonda keng xalq ommasi ongini mafkuraviy jihatdan yangilash, ijtimoiy ongda o’ziga xos inqilob yasash zarur, busiz jamiyatdagi har qanday o’zgarishlar to’liq idrok etilmaydi yoki nomuvofiq shakllar kasb etadi. Jamiyat hayotida mafkura, ma’naviyat o’tmishda qanday o’rin tutganini e’tiborga oladigan bo’lsak, ijtimoiy ongning to’liq mafkurasizlashishini kutish ham xomxayoldan boshqa narsa ham emas. Ko’pgina rivojlangan industrial mamlakatlar (masalan, Yaponiya) ning tajribasi ularning hukmron doiralari ijtimoiy-iqtisodiy yangilanishlarni amalga oshirishda mafkuraning ahamiyatini 24 Ўзбекистон Республикаси ҳукуматининг қарорлар тўплами. Т., 1997. №5. 30 e’tiborga olgani va jamiyatni mafkurasizlashtirishni aslo yoqlamaganini ko’rsatadi. Bu ma’noda milliy g’oya va mafkura butun O’zbekiston xalkini yagona bayroq ostida birlashtiradigan muhim omildir. Davlatimiz asoschisi Islom Karimov ta’kidlaganlaridek, “o’z kelajagi haqida qayg’uradigan millat hech bir davrda milliy g’oya va milliy mafkurasiz yashamagan va yashay olmaydi. Mafkura bo’lmasa, har qaysi davlat va jamiyat, qolaversa, har qaysi inson o’z yo’lini yo’qotishi muqarrar. Milliy mafkura xalqning maqsad- muddaolarini ifodalaydi, tarix sinovlaridan o’tishda uning ruhini ko’tarib, suyanch va tayanch bo’ladi, shu millat, shu jamiyat duch keladigan ko’plab hayotiy muammolarga javob izlaydi” 25 . Shuning uchun ham, modernizatsiya jahon ijtimoiy tafakkurining yutuqlari, ham milliy madaniyat an’analari asosiga qurilishi, xalqning o’z kuchi va imkoniyatlariga bo’lgan ishonchiga tayanishi kerak. Modernizasiya odamlar ongida tadbirkorlikni va oqilona xo’jalik yuritishni rivojlantirish uchun muhim burilish yasashi lozim. Ammo,ajdodlarimizning ma’naviy merosidan foydalanmasdan bunday burilish yasash mumkin emas. 25 Karimov. I. A. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. T . , 2000. 5-b. 31 2.2. Siyosiy modernizatsiya vа uning kоnsеpsiyalаri Siyosiy modernizatsiya , birinchidan, hududlarni kengaytirish va ma’muriy-siyosiy chegaralarni tartibga solish, milliy yoki federativ davlatlarni tashkil etish, markaziy (qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi) hokimiyatni kuchaytirish va shu bilan bir vaqtda hokimiyatning taqsimlanishini; ikkinchidan, jamiyatda barqarorlikni va ichki totuvlikni saqlagan holda iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy sohalarda strukturaviy o’zgarishlarni amalga oshirishga davlatning qodirligini nazarda tutgan; uchinchidan, siyosiy jarayonga keng aholi ommasini jalb etish (hech bo’lmasa saylovlar orqali) siyosiy modernizatsiyaning muhim jihati hisoblangan; to’rtinchidan, siyosiy modernizatsiya siyosiy demokratiya yoki hech bo’lmasa populistik boshqaruvni o’rnatishni, hokimiyatni qonuniylashtirish usullarini o’zgartirishni nazarda tutgan. Shu bilan bir vaqtda, modernizatsiya nazariyalarining mualliflari Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarida rivojlangan fuqarolik jamiyati mavjud emasligi, shuning uchun ham ularda siyosiy modernizatsiyani amalga oshirish ancha qiyinligini qayd etib o’tganlar 26 . siyosat – jamiyat hayotining xilma-xil sohalarida ro‘y beradigan oddiy va murakkab vazifalarni hal qilishga, aniq maqsadlarga erishishga qaratilgan faoliyat va vosita. Boshqacha aytganda, siyosat – bu ijtimoiy guruhlar va insonning ziddiyatli jamoa manfaatlarini anglash, butun jamiyat uchun majburiy bo‘lgan qarorlarni ishlab chiqish hamda ularni davlat hokimiyati yordamida amalga oshirish faoliyatidir. «Siyosat» to‘g‘risidagi konsepsiyalar. Siyosat tushunchasini 26 Жукова В.И., Краснова Б.И.Под об щ ей ред.,Обшая и прикладная политология .- М., 1997. С. 345. 32 mukammal o‘rganish uchun uning yuqorida qayd etilgan umumiy ta’riflarigina yetarli emas. Bo‘lajak huquqshunos sifatida tinglovchilar siyosat, huquq va iqtisodiyot o‘rtasidagi aloqadorlikni chuqur anglashlari lozim. Buning uchun siyosatning ijtimoiy hayotda tutgan o‘rni va vazifalarini ham ko‘rib chiqish juda muhim. Shu bois siyosat to‘g‘risidagi totalitar, anarxistik, liberal va keynschilik qarashlari e’tiborga molik. Siyosatning totalitar konsepsiyalari siyosatning jamiyatga ta’siri masalasida barcha cheklashlarni rad etadi, jamiyatning keng qamrovli total siyosiylashuvidan, iqtisodiyot, madaniyat, fan va boshqa sohalarni boshqarishdan kelib chiqadi. Jamiyat hayotini bunday andozaga ko‘ra boshqarish fuqarolik jamiyatini, shaxsiy hayotning mustaqilligini, erkinligini amalda yo‘qqa chiqaradi. Siyosatning anarxistik konsepsiyalari totalitar konsepsiyalarning aksi bo‘lib, ular siyosatni, har qanday uyushgan hokimiyatni zo‘ravonlik, shaxs huquqlarining poymol etilishi bilan bir narsadir, deb biladi va uni o‘z-o‘zini boshqarish assotsiatsiyasidan ajralib chiqishini ta’minlaydigan, erkin suveren kishilarning pastdan yuqorigacha ko‘ngilli birlashmalari bilan almashtirishga intiladi. XIX asrda keng tarqalgan anarxizm o‘z g‘oyalarini amalga oshirishni isbot qilolmasdan keyingi yillarda o‘z ta’sirini yo‘qotdi. Siyosatning liberalistik konsepsiyalari ijtimoiy tizimni davlatga va davlat tomonidan nazorat qilinmaydigan xususiy iqtisodiy, madaniy, 27 oilaviy, diniy va boshqalarga, shu jumladan, siyosiy hayot – fuqarolik jamiyatiga bo‘ladi. Ularda siyosatning jamiyatni qamrab olish doirasi 27 Политология: Укув кулланма/ С. Отамуродов, И. Ергашев, Ш. Акрамов, А. Кодиров.- Т.,1997.-Б.42-43 33 cheklanadi. U fuqarolik jamiyati ishlarini qamrab olmaydi. XVIII–XIX asrlarda G‘arbda hukmronlik qilgan liberal qarashlar XX asrning 30-yillarida D.M. Keyns tomonidan qayta ko‘rib chiqildi va uning qarashlari keynschilik deb nom oldi. Bu konsepsiya kapitalizmga o‘z-o‘zini tartibga soluvchi jamiyat sifatida baho beruvchi mumtoz liberal qarashlardan voz kechishni va butun ijtimoiy tizim farovonligi uchun mas’uliyatni hukumatning zimmasiga yuklash g‘oyasini ilgari suradi. Bu, o‘z navbatida, davlatning iqtisodiyot, ijtimoiy ta’minot sohasi, ish bilan bandlik, mehnat va ijtimoiy munosabatlarga aralashishini taqozo etadi. Keyinchalik qarashlari hozirgi kunda rivojlangan demokratik davlatlar siyosatining nazariy negizi bo‘lib xizmat qiladi. Xo‘sh, siyosat ijtimoiy hayotda qanday o‘rin tutadi? Uning maqsadi va vazifalari nimalardan iborat? Siyosat jamiyatning asosiy sohalaridan biri bo‘lib, jamiyatning boshqa sohalari kabi xalqqa va ijtimoiy taraqqiyotga xizmat qiladi. U jamiyatning birligi va yaxlitligi, xavfsizligi va barqarorligi, tinch- totuvligi va osoyishtaligini ta’minlovchi sohadir. Siyosat jamiyatni boshqarish, tartibga solish va mustahkamlash uchun uning barcha sohalariga: ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy sohalarga chuqur kirib boradi va ta’sir o‘tkazadi. Jamiyatning siyosat kirib bormaydigan va ta’sir o‘tkazmaydigan bironta ham sohasi yo‘q. Siyosatning iqtisodiy va ma’naviy sohalardan farq qiladigan xususiyatlaridan biri ana shundadir. Siyosat iqtisodiyotdagi muammolarni hal etuvchi, uni tartibga soluvchi sohadir. U iqtisodiyotdagi muammolarning, adolatsizliklar, haqsizliklar, qonunbuzarliklarning qanchalik to‘la va chuqur hal etilishiga erishsa, uning ta’sirchanligi, samaradorligi, xalqchilligi shunchalik yuqori bo‘ladi. Ijtimoiy, iqtisodiy sohalarni tartibga solish va mustahkamlashga qaratilgan tadbirlarning o‘zigina kutilgan 34 natijalarni bermaydi. Shuning uchun ham siyosat ma’naviy-ma’rifiy sohani izchillik bilan qayta qurishga va rivojlantirishga, oldingi davrdan meros bo‘lib qolgan zararli urf-odatlar, noto‘g‘ri tasavvurlar, mutelik, qaramlik, beg‘amlik, boqimandalik va boshqa illatlarni bartaraf etish, ilg‘or, yangicha qarashlarni shakllantirishga doir tadbirlarni ishlab chiqadi va amalga oshiradi. Ammo siyosat jamiyatdagi har qanday iqtisodiy, ma’naviy- ma’rifiy masalalarni hal etmaydi va hal eta olmaydi. Bunday deb o‘ylash siyosatning asl mohiyatini tushunmaslikdan, uni mutlaqlashtirishdan boshqa narsa emas. Siyosatning ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy-ma’rifiy sohalarga ta’siri katta, ammo cheksiz emas. U jamiyatning boshqa sohalariga har doim ham aralashavermaydi. Faqat totalitar tuzumdagina siyosat har qanday paytda va har qanday joyda ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy- ma’rifiy va boshqa sohalar faoliyatiga aralashadi. Siyosat demokratik jamiyatda boshqa sohalar faoliyatiga ular doirasida g‘ayriqonuniy, mas’uliyatsiz xatti-harakatlar sodir etilganda, ijtimoiy adolat buzilganda aralashishi mumkin. Qonunlarning bajarilmasligi, ijtimoiy adolat va ijtimoiy tartibning buzilishi, yovuzlik, zo‘ravonlik – siyosatning boshqa sohalar faoliyatiga aralashishi uchun obyektiv asos bo‘ladi. Siyosat o‘zining barcha vositalariga tayanib adolatsizlikni, haqsizlikni, qonunbuzarlikni bartaraf etadi, ijtimoiy adolat va tartibni, uyg‘unlik va muvozanatni, tinch-totuvlik va osoyishtalikni o‘rnatadi. Shu tariqa siyosat jamiyatning tayanchi, xalqning posboni, himoyachisi sifatida, butun ijtimoiy hayotni tartibga soluvchi kuch sifatida maydonga chiqadi. Siyosat tufayli jinoyatchilik ildizlari ijtimoiy hayotda qirqiladi, adolat va tartib xavfsizlik va barqarorlik o‘rnatiladi. Siyosatning bosh maqsadi – jamiyatning barcha sohalarini taraqqiy 35 ettirish va mustahkam bir butunligini, xavfsizligini, barqarorligini, tinchtotuvligini, osoyishtaligini ta’minlashdan iborat. Bu ulkan maqsadni ro‘yobga chiqarish uchun qator nazariy va amaliy vazifalarni bajaradi. Siyosatning dastlabki va birinchi darajali vazifasi ijtimoiy muammolarni bartaraf etish va jamiyatning xavfsizligi, barqarorligini ta’minlash va mustahkamlash yo‘llarini ko‘rsatib beradigan, ilmiy asoslangan, oqilona dasturlarni, qonunlarni, qarorlarni ishlab chiqishdir. Ammo, buyuk mutafakkir Gegel ta’kidlaganidek, masalaning mohiyati o‘z maqsadi bilan emas, balki o‘zining amalga oshirilishi bilan nihoyasiga yetadi. Shuning uchun siyosatning amaliy vazifasi qabul qilingan dasturlar, qonunlar, qarorlarni hayotda izchillik, qat’iyatlilik bilan amalga oshirish, butun jamiyatni turli- tuman illatlardan, xastaliklardan tozalashdir. Bugungi kunda O’zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh. Mirziyoyev tomonidan mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasini amalga oshirish jarayonlarni yanada yuksak pog’onaga ko’tarish, mazkur maqsadlarga erishishning siyosiy mexanizmlari va yondashuvlari bo’yicha prinsipial jihatdan yansi siyosiy g’oyalar ilgarisurilmoqda va izchillik bilan amalga oshirilmoqda. Xususan, Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev tomonidan 2017 yil 7 fevraldagi farmoni bilan qabul qilingan 2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasi” buning yorqin misoli bo’ldi. Harakatlar strategiyasida yurtimizda olib borilayotgan islohotlar samarasini yanada oshirish, davlat va jamiyatni har tomonlama jadal rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish, mamlakatimizni modernizatsiya qilish hamda jamiyat hayotning 36 barcha sohalarini erkinlashtirish bo’yicha beshta ustuvor yo’nalish tasdiqlandi 28 . Unga muvofiq, “ Davlat va jamiyat qurilishini takomillashtirish”, “ Qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizmini yanada isloh qilish”, “ Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va liberallashtirish”, “ Ijtimoiy sohani rivojlantirish”, “ Xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bag’rikenglikni ta’minlash, chuqur o’ylangan va amaliy ruhdagi tashqi siyosat yuritish” kabi muhim yo’nalishlarda aniq vazifalar belgilab olindi. Bugungi kunda mamlakatimizda Harakatlar strategiyasining ustuvor yo’nalishlari bo’yicha qabul qilinayotgan me’yoriy-huquqiy hujjatlardan aholining keng qatlamlari xabardorligini oshirib hamda amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning ochiqligi va shaffofligini ta’minlash uchun jamoatchilik muhokamalarni tashkil etish amaliyoti yo’lga qo’yildi. 2017-yildan buyon yurtimizda belgilab olingan islohotlar satrategiyasini izchillik bilan davom ettirgan holda, yangi sifat darajasiga ko’tarish jarayoni kechmoqda. Ya’ni mamlakatimizni taraqqiy ettirish, demokratlashtirish jarayonlarini chuqurlashtirish yurtimiz aholisi uchun farovon hayot asoslarini mustahkamlash uchun muhim bo’lgan navbatdagi strategic zaminlar vujudga keltirmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev Oliy Majlisga ilk tarixiy Murojaatnomasida ta’kidlaganidek: “ xalqimiz ertaga emas, uzoq kelajakda emas, aynan bugun o’z hayotida ijobiy o’zgarishlarni ko’rishni istaydi 29 ”. Darhaqiqat yurtimizda har bir inson hayotdan rozi bo’lib yashashiga erishish-hozirda davlat siyosatining bosh maqsadiga aylandi. Aynan mamlakatimiz ko’p millatli xalqining bunyodkorlik 28 “ O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida” gi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni/ rasmiy nashr. Tashkent: Adolat, 2017, 112 29 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis Murojaatnomasi. Toshkent: O’zbekiston,10 37 salohiyatiga tayanib, yuksak marralarga sari odimlab bormoqda. Bu borada Prezident Sh. M. Mirziyoyev tomonidan ilgari surilayotgan konseptual g’oyalar yurtimizda islohotning asosiy tamoyillariga aylanmoqda. Jumladan, “ Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” degan tamoyiliga asosan mamlakatimizni modernizatsiya qilish, demokratik islohotarni chuqurlashtirish, parlament va siyosiy partiyalarning rolini, davlat boshqaruvi tizimining sifati va samarasini yanada oshirish, fuqarolik jamiyati institutlari hamda ommaviy axborot vositalari rolini kuchaytirish orqali davlat va jamiyat boshqaruvini takomillashtirishga qaratilgan keng ko’lmli ishlar amalga oshirilmoqda. “ Xalq davlat idoralariga emas, balki davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak” degan tamoyil asosida joylarda davlat va nodavlat tashkilotlari tomonidan xalq bilan ochiq va samarali muloqot olib boorish tizimi yo’lga qo’yilmoqda, buning natijasida fuqarolarning ko’plab murojaat va muammolari qonuniy hal etilmoda 30 . Buning natijasida davlat tuzilmalari faoliyatining metodologiyasi va ish uslubi tubdan o’zgartirilmoqda. Odamlar davlatga o’z muammolarining yechimini topishda eng ishonchli institute deb qaray boshladi. Aholining turli tabaqa vakillarda davlatga bo’lgan ishonch tobora o’sib bormoqda. Boshqaruv tizimida insoniy yondashuv ustuvor talabga aylanmoqda. Xalq bilan muloqot tizimli ish boshladi, uyma-uy, xonadonma-xonadon yurib odamlarning muammolarini yechish, hamkorlik va real ko’mak taklif etish amaliyoti yo’lga qo’yildi 31 . Shu nuqtayi nazardan, mamlakatimizda inson manfaatlarini ro’yobga chiqarish masalalari har yili ishlab chiqilayotgan maqsadli 30 “ Xalq so’zi” gazetasining 2017 yil 28 iyundagi soni 31 Bekmurodov, M, Qurbonboyev. Q, Tangriyev, L ( 2017). Harakatlar strategiyasi asosida taraqqiyot va yangilanish sari. T. G’ofur G’ulom. 20-21 38 dasturlarda muhim o’rin tutmoqda. So’nggi yillarda harakatlar strategiyasida ko’zda tutilgan maqsad va vazifalarni davlat dasturlari dasturlari doirasida bosqichma-bosqich ro’yobga chiqarish uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlari safarbar etilmoqda. Mamlakatimizda odamlarni rozi qilish, ularning turmush darajasi v sifatini yanada oshirishni ta’minlash kabi ijtimoiy masalalar yechimi kun tartibiga chiqmoda. Mamlakatimizda taraqqiyot sur’atlari hamda iqtisodiy salohiyatining oshib borishi o’z-o’zidan ijtimoiy soha rivojiga bevosita ta’sir ko’rsatmoqda. Harakatlar strategiyasi doirasida davlat hokimiyati tizimida Oliy Majlisning rolini oshirish, qonun ijodkorligi faoliyatining sifatini tubdan yaxshilash, siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish nazarda tutilmoqda. Jumladan, davlatimiz rahbari taklifi hamda Oliy Majlis palatalari Kengashlarining qo’shma qaroriga muvofiq, har oyda 10-12 kun davomida deputat va senatorlar o’zlari saylangan hududlarda davlat hokimiyati orgnlari faoliyatini o’rganib, tegishli rahbarlarning hisobotini xalq deputatlari Kengashlari sessiyasida muhokama qilish mexanizmi joriy etildi. Ma’lumki, xalq bilan samarali muloqotning ta’minlashning mutlaqo zamonaviy mexanizmlarini joriy etish maqsadida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 28-dekabrdagi “ Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirishga doir chora-tadbirlar to’g’risida” gi Farmoni mamlakatimizda davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligini ta’minlash borasida muhim qadam bo’ldi 32 . Mazkur farmon to’ridan-to’g’ri muloqotimiz orqali huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlarini ta’minlashning zamonaviy demokratik shakllarini joriy etishga xizmat qilmoqda. Farmonga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti devoni ishlar 32 Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari bilan ishlash tizimini tubdan takomillashtirishga doir chora- tadbirlar to’g’risida” gi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Xalq so’zi, 2016 yil 29 dekabr 39 boshqarmasining Fuqarolar qabulxonasi negizida respublikamizning barcha hududlarida Prezident Xalq qabulxonalari tashkil etildi, shuningdek, internet sahifaida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining virtual qabulxonasi faoliyat boshladi. Ochig’ini aytganda, odamlarning dardini eshitish, ular bilan ochiq muloqotda bo’lish, og’rig’ini yengil qilish albatta davlat va jamiyatga ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi. “bizning siyosiy maqsadimiz “ Xalq qabulxonalari” ga qilingan hech bir murojaat e’tiborsiz qolmaydigan tizimini yaratishdan iborat” deb, ta’kidlaydi davlatimiz rahbari 33 . Ta’kidlash joizki, birinchi ustuvor yo’nalishda jamoatchilik nazoratini amalga oshirishining zamonaviy shakllarini joriy qilish, ijtimoiy sheriklikni sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tarish, fuqarolik jamiyati institutlari salohiyatini yuksaltirish, jamiyat hayotida mahallaning ijtimoiy-siyosiy faolligini, nodavlat notijorat tashkilotlari hamda ommaviy axborot vositalarining rolini kuchaytirish, jurnalistlarning kasbiy faoliyatini himoya qilish borasida galdagi muhim vazifalar o’ ifodasini topmoqda. “ Davlat hokimiyati organlari faoliyatining ochiqligi to’g’risida” gi, “ Ijtimoiy sheriklik to’g’risida” gi qonunlar davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining muhim masalalarini muhokama qilishga qilishga fuqarolik jamiyati institutlarini keng jalb etishni, davlat boshqaruvi organlari tomondan ijtimoiy foydali vazifalarni amalga oshirish uchun Oliy Majlis huzuridagi Jamoat fondidan tashqari nodavlat notijorat tashkilotlariga ham bevosita ijtimoiy buyurtma berilishini tartibga soluvchi yangi normalar bilan takomillshtirilmoqda. Bundan tashqari, huquqni muhofaza qiluvchi va davlat boshqaruvi organlari huzurida jamoatchilik kengashlari faoliyati yo’lga qo’yilmoqda. 33 Mirziyoyev, Sh. M. qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash- yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent. O’zbekiston. 2017. 17-b 40 Harakatlar strategiyasining birinchi ustuvor yo’nalishi bo’yicha bir qator mutlaqo yangi qonunlar, shu jumladan: - Davlat organlarining o’z vkolatlari doirasida fuqarolarning talabiga ko’ra yuridik faktlar bilan bog’liq faoliyatini tartibga soluvchi “ Ma’muriy tartib-taomillar to’g’risida” gi qonun (08.01.2018); - Davlat organlari, ularning rahbarlari tomonidan aholining murojaatlari bilan ishlash tartibi ustidan samarali va ta’sirchan jamoatchilik nazoratini o’rnatishga imkon beruvchi “ jamoatchilik nazorati to’g’risida” gi qonun(12.04.2018); - Davlat va xususiy sheriklik shakllarini kengaytirishga qaratilgan “ davlat va xususiy sheriklik to’g’risida” gi qonun (10.05.2019) qabul qilindi. Prezident Sh. M. Mirziyoyeyv ta’kidlaganidek, “ zamonaviy, oqilona boshqaruv tizimini joriy etish – oldimizga qo’yganm vazifalarni bajarishning asosiy shartidir”. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 8- sentyabrdagi farmoni bilan O’zbekiston Respublikasida ma’muriy islohotlar Konsepsiyasi tasdiqlandi 34 . Bunda davlat boshqaruvi organlarining faoliyati samaradorligini oshirish, davlat boshqaruvini nomarkazlashtirish, takrorlanuvchi funksiyalarni bajaradigan komissiyalarni bekor qilish orqali davlat boshqaruvi va xizmatini tubdan isloh etilmoqda. Bu borada davlatimiz rahbari tomonidan quyidagi vazifalar belgilab berilmoqda: - Parlamentning muhim qarorlar qabul qilish va qonunlar ijrosini nazorat etish faoliyatini kuchaytirish; 34 “2017-yil shiddatli islohotlar yili”. Toshkent. Adolat, 2018, 14 41 - Ijro hokimiyati tizimini optimallashtirish, ma’mauriy islohotlarni davom ettirish va davlat boshqaruvida zamonaviy menejment usullarini keng qo’llash; - Davlat xizmatiga malakali mutaxasisliklarni jalb etishga qaratilgan yagona kadrlar siyosatini shakllantirish; - Mahalliy hokimiyat organlarining vakolat va mas’uliyatini qayta ko’rib chiqish, ularning mustaqilligini yanada oshirish; - Xalq bilan uzluksiz muloqot va inson manfaatlari uchun xizmat qilish, barcha darajadagi rahbarlar uchun hayotiy tamoyilga aylanishi 35 . Shu o’rinda ta’kidlash joizki, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarning eng oliy mezoni xalqning roziligi, uning talab va manfaatlarini ro’yobga chiqarish, deb e’tirof etilmoqda. So’nggi yillarda Harakatlar strategiyasining beshinchi ustuvor yo’nalishi doirasida Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan ochiq, amaliy, o’zaro manfaatli munosabatlarni rivojlantirishga qaratilgan faol tashqi siyosat olib borilmoqda. O’zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh. Mirziyoyev tomonidan ilk rasmiy tashriflar ham aynan mintaqa mamlakatlariga amalga oshirildi. Tashriflar davomida O’zbekiston minaqada to’planib qolgan barcha og’riqli masalalar bo’yicha o’zaro konstruktiv muloqotlarga tayyor ekanligini namoyon qildi. Qozog’iston Qirg’iziston, Tojikiston, Turkmaniston bilan strategic sheriklik munosabatlari yangi huquqiy asoslar bilan mustahkamlandi. Natijada, qisqa davr mobaynida qo’shni mamlakatlar bilan munosabatlarda tamomila yangi siyosiy muhit qaror topishga, siyosiy ishonch darajasini yanada oshirishga erishildi. Ikki tomonlama savdo- iqtisodiy aloqalar rivojlanishi uchun yangi asoslar yaratildi. 35 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojatnomasi. Xalq so’zi. 2018 yil 29 dekabr. N.271-2729( 7229-7230) 42 Prezidentimiz rahnamoligida qo’shni mamlakatlar bilan davlat chegaralarini delimitatsiya va demarkatsiya qilish, suv-energetika muammolarini bartaraf etish bo’yicha muzokaralar jarayoni ancha jonlandi. Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev mintaqaning dolzarb masalalarini birgalikda hal etish bo’yicha sa’y- harakatlarni mutlaqo yangi darajaga ko’tarish maqsadida 2017 yil sentabr oyida bo’lib o’tgan BMT Bosh Assambleyasining 71-sessiyasidagi, 2017 yilning noyabr oyida samarqandda BMT boshchiligida o’tkazilgan “ Markaziy Osiyo: yagona tarix va umumiy kelajak, barqaror rivojlanish va taraqqiyot yo’lidagi hamkorlik” mavzusidagi xalqaro konferensiyadagi nutqlarida Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining muntazam norasmiy, alohida kun tartibi belgilanmaydigan maslahat uchrashuvini o’tkazish formatini taklif etgan edi 36 . Ushbu tashabbusini mintaqa davlatlari qo’llab-quvvatladi. Birinchi Maslahat uchrashuvi 2018 yil 15 martda Qozog’istonda, ikkinchisi 2019 yil 29 noyabrda Toshkentda bo’lib o’tdi. Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining maslahat uchrashuvining muntazam ravishda o’tkazilishi natijasida mintaqalar davlatlari o’rtasidagi o’zaro do’stona siyosiy muloqot maydoni tashkil etildi, bu esa savdo-iqtisodiy, madaniy-gumanitar aloqalar yanada chuqurlashtirib boorish uchun zarur bo’ladigan platforma yuzaga keldi. Mamlakatimiz o’zining zamonaviy taraqqiyoti davirida Markaziy Osiyo mintaqasining barqarorlik, izchil taraqqiyot va yaxshi qo’shnichilik hududiga aylanishdan bevosita manfaatdordir. O’zbekistonning taraqqiyoti mintaqaning umumiy taraqqiyoti bilan chambarchas bog’liqdir. Davlatimiz rahbari Sh. Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “ Tinch-osoyishta, iqtisodiy jihatdan taraqqiy etgan 36 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Birlshgan Millatlar Tashkiloti Bosh assambleyasining 72-sessiyasidagi nutqi. 20.09.2017 43 Markaziy Osiyo – biz intiladigan eng muhim maqsad va asosiy vazifadir”. Davlatimiz rahbari tashabbusining amaliy ijrosi sifatida 2018 yil 22 iyunida BMT Bosh Assambleyasi tomonidan “ Markaziy osiyo mintaqasida tinchlik, barqarorlik va izchil taraqqiyotni ta’minlash bo’yicha mintaqaviy va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash” rezolyutsiyasi qabul qilingani mintaqada yaxshi qo’shnichilik muhitini, o’zaro do’stlikni yanada mustahkamlashga mustahkam zamin yaratgani bilan tarixiy ahamiyat kasb etdi. Rezolyusida Markaziy Osiyo davlatlarining mintaqada tichlik, barqarorlik va izchil taraqqiyotni ta’minlash, shuningdek, mintaqaviy va xalqaro hamkorlikni mustahkamlashdagi muhim roli e’tirof etiladi 37 . Zero, Markaziy Osiyoning “ Yuragida” joylashgan, mintaqaning barcha davlatlari bilan umumiy chegaraga ega bo’lgan yagona davlat sifatida O’zbekistoning taraqqiyoti ko’p jihatdan mintaqaning umumiy taraqqiyoyi bilan chambarchas bog’liq. Shu nuqtayi nazardan O’zbekiston tomonidan olib borilayotgan faol sa’y- harakatlar mintaqada tinchlik va barqaror taraqqiyotni ta’minlashda muhim ahamyat kasb etadi. Ikki tomonlama munosabatlarning yaqin qo’shnichilik va qardoshlik ruhini kuchaytirish, faol savdo-iqtisodiy aloqalar, transport va gumanitar sohalardagi loyihalarni izchil amalga oshirish orqali strategic sheriklikni yanada mustahkamlsh O’zbekistoning insonparvarlik mohiyatiga ega, yangi yondashuvlarga asoslangan tashqi siyosatda ustuvor tendensiyaga aylanmoqda. 2017-2021 yillarda O’ zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasi mamlakatimizning iqtisodiy quratini, xalqaro hamjamiyatidagi o’rnini mustahkamlash, xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish borasidagi izchil islohotlarni keying 37 BMT Bosh Assambleyasining “ Markaziy Osiyo mintaqasida tinchlik, barqarorlik va izchil taraqqiyotni ta’minlash bo’yicha mintaqaviy va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash” rezolyusiyasi qabul qilinishi munosabati bilan O’zbekiston Respublikasi tashqi ishlar vazirligi bayonati. 2018 yil 23 iyun 44 besh yilda yangi bosqichga ko’tarishga qaratilgan muhim dasturiy hujjatdir. Ushbu strategiya jamiyatimiz taraqqiyoti bilan bog’liq yangi marralarni egallash, ijtimoiy-siyosiy hayotning ko’plab sohalarini erkinlashtirish va modernizatsiya qilish bilan vazifalarini namoyon qilmoqda. Shu bilan bir qatorda, ushbu o’zgarishlar Markaziy Osiyoda yaqin qo’shnichilik munosabatlari muhiti shakllanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatmoqda. Shu o’rinda quyidagi xulosalarga kelish mumkin: 1. 2017 yildan O’zbekistonda sifat yangi siyosiy taraqqiyot jarayonlari amalga oshmoqda. Bugungi kunda Harakatlar strategiyasi asosida mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar intensive tus olmoqda, faol demokratik yangilanishlarda yuqori darajali shaffoflik kuzatilmoqda. Bu esa mamlakatimizda davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligini ta’minlash xalq bilan to’g’ridan-to’g’ri muloqot qilish, uning huquq va erkinliklarini hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish va ularni ro’yobga chiqarish kabi eng dolzarb muammolarini hal etish, dunyo hamjamiyati bilan ochiq, amaliy hamkorlikka intilayotgan yangi O’zbekiston imijini shakllantirishga qaratilgan, demokratik mohiyatga ega bo’lgan zamonaviy siyosiy tizim shakllanayotganidan dalolat beradi. 2. Harakatlar strategiyasida belgilangan konseptual g’oyalar, maqsad va vazifalarning izchil ravishda amalga oshirilishi natijasida mamlakatimiz taraqqiyoti, barqarorligi va xavfsizligini ta’minlashning beqiyos katta shart-sharoitlari va imkoniyatlari yaratib beriladi. 3. Bu jarayonlar istiqbolda yuksak deokratik talablariga javob beradigan davlat, inson manfaatlari, huquq va erkinliklari eng oliy qadriyat bo’lgan, qonun ustuvorligini amalda 45 ta’minlanadigan jamiyat barpo etishga xizmat qilishi shubhasizdir. III BOB YANGI O’ZBЕKISTОNNING MODERNIZATSIYA SOHASIDAGI HARAKATLAR STRATEGIYASI АMАL QILI SHI 3.1 Yangi O’zbеkistоndа jamiyat sohalarini modernizatsiyalashdagi strategiyalar Hozirgi kunda bizning xalqimiz hayotida ham yangi tong otmoqda. Bu- yangi taraqqiyot, yuksalish tongidir. El-yurtimiz dunyodagi eng rivojlangan davlatlarga xos hayot darajasiga erishish, yangi jamiyat qurishdek ulug’vor maqsadlar bilan yashamoqda. Mamlakatimizning zamonaviy va jozibador qiyofasini yaratish, Yangi O’zbekistonni barpo etish vatandoshlarimizning asosiy maqsad-muddaosiga aylandi. Bu borada bir fikrni alohida ta’kidlash joizki, keying yillarda hayotimizning barcha sohalarida keng qamrovli islohot va tub o’zgarishlar amalga oshirilmoqda va muhim ijobiy natijalarga erishilmoqda 38 . Vatanimizning taraqqiyot ufqida bo’y ko’rsatayotgan yangi tong, yangi kun barchamizni belimizni mahkam bog’lab, tarixning o’zi yaratayotgan bu buyuk imkoniyatni qadrlab, yanada dadil olg’a borishga undamoqda. O’zining uch ming yildan ziyod qadimiy va boy tarixi davomida doimo marrani baland olib, turli qiyinchilik va sinovlarni mardona yengib yashashga o’rgangan , katta hayot va kurash tajribasiga, siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy hamda ma’naviy-ma’rifiy salohiyatga ega bo’lgan xalq sifatida bugun oldimizda 38 Mirziyoyev.Sh“ Yangi O’zbekiton taraqqiyot strategiyasi” . “ O’zbekiston”. T.-2022 46 qanday ulug’ maqsadlar turganini biz albatta yaxshi anglaymiz. Ularga yetish oson emasligi, bu borada fidokorona mehnat, ilm va yana bir bor ilmga, o’z ota- bobolarimiz hamda jahon tajribasiga tayanish, serqirra faoliyatimizni tizimli va puxta tashkil etib, samaradorlikka erishish- faqat ana shunday yo’l islohotlarimizning pirovard natijasini belgilab berishini ham aniq tasavvur etamiz. O’zbekiston taraqqiyotining hozirgi yangi bosqichi ana shu jihatlarining barchasini chuqur idrok etib, bu boradagi yondashuv va sa’y-harakatlarni tubdan o’zgartirishni talab qilmoqda. Xalqimiz hayotining barcha sohalari qatori fuqarolarimizning ongi va dunyoqarashida jiddiy o’zgarishlar bo’lishini taqozo etmoqda. Biz milliy taraqqiyotimizni yangi bosqichga ko’tarish bo’yicha keng ko’lamli islohotlarni boshlagan dastlabki davr- 2017-yil 19-sentyabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida mamlakatimiz va xalqimiz hayotini tubdan yangilash, jamiyatimizning yangi, demokratik qiyofasini yaratishga qaratilgan islohotlar demakdir. Bugungi kunga kelib esa, "Uchinchi Renessans poydevorini yaratish g'oyasi qanday maqsad-muddaolarni ifoda etadi?" degan savol ham ko'pchilikni qiziqtirmoqda. Mamlakatimizda kechayotgan keng ko'lamli yangilanish jarayonlari bilan uzviy bog'liq bo'lgan bunday dolzarb masalalar va ularning yechimiga doir vazifalarni to'g'ri anglash nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Yangi, demokratik jamiyatni barpo etish, kelajak poydevorini qurish, hech shubhasiz, har birimizdan qat'iyatli va omilkor bo'lish ni, yangicha fikr yuritish, yangicha ishlashni talab etmoqda. Qadimgi yunon faylasufi Suqrotning "O'zgalarni o'zgartirmoqchi bo'lgan inson, avvalo, o'zini o'zgartirishi lozim. Buning uchun esa, aniq maqsad, tolmas iroda va doimiy izlanish kerak", degan hikmatli iborasi bu borada hammamiz uchun asosiy mezon bo'lishi zarur. Buyuk ajdodlarimizga xos azm-u shijoat, xalqimizning metin irodasi, tobora ulg'ayib kelayotgan barkamol avlodimizga tayanib, jamiyatimiz hayotini tubdan 47 yangilash yo'lini izchil davom ettirish eng dolzarb vazifamizdir. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi jarayonida mamlakatimizning barcha hududlarida saylovchilar bilan bo lgan uchrashuvlarda mening saylovoldiʻ dasturim bilan birga uning asosiy ma'no-mazmuniga uyg'un bo lgan ushbu kitob ʻ haqida ham yurtdoshlarimiz tomonidan ko'plab foydali fikr va takliflar bildirildi. Bir so'z bilan aytganda, saylovoldi uchrashuvlari orqali Yangi O'zbekiston taraqqiyot strategiyasi xalqimiz o'rtasida keng muhokamadan o'tkazildi. Eng muhimi, jamiyatimizda mana shunday strategiyaga ehtiyoj borligi yana bir bor o'z isbotini topdi. Ana shu omillarning barchasini hisobga olib, mazkur kitobni yangi fikr va g'oyalar bilan to'ldirib, qayta nashr etish zarurati tug'ildi. 39 Mamlakatimiz rivojlanishning yangi davrida amalga oshiriladigan islohotlarning ustuvor yo'nalishlari quyidagilardan iborat: birinchi - erkin fuqarolik jamiyatini rivojlantirish va inson qad- rini yuksaltirish orqali xalqparvar davlat barpo etish; ikkinchi - mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyil- larini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish; uchinchi - milliy iqtisodiyotni, uning o'sish sur'atlarini zamon talablari darajasida rivojlantirish; to'rtinchi adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish; beshinchi - ma'naviy taraqqiyotni ta'minlash, ushbu sohani tub- dan isloh etish va yangi bosqichga olib chiqish; oltinchi bugungi kunda insoniyat, xalqimiz duch kelayotgan umumbashariy muammolarga o'z milliy manfaatlarimizdan kelib chiqqan holda yechim topish; yettinchi mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq va pragmatik, faol tashqi siyosat olib borish. 39 Mirziyoyev Sh “ Yangi O’zbekiton taraqqiyot strategiyasi” . “ O’zbekiston”. T.-2022 48 Hammamiz ko'rib-bilib turibmiz bugun zamon juda tez, mislsiz sur'atlar bilan o zgarib bormoqda. Shuning uchun biz islohotlarimiz shiddatini zinhorʻ susaytirmasdan, faqat olg'a borishimiz, har bir soat, har bir kundan unumli foydalanishimiz zarur. Buyuk ajdodimiz Bahouddin Naqshband hazratlari ta'kidlaganlaridek, "Kim vaqtini zoye ketkazsa, vaqt uning dushmaniga aylanadi”. Mana shu purma'no so'zlarni hech qachon unutmasligimiz darkor. Yangi O‘zbekistonda mutlaqo yangi milliy huquqiy tizim shakllanmoqda. Ya’ni, “Inson, uning huquqlari, erkinliklari, ayniqsa, qadri – eng muhim qadriyat ” degan tamoyil e’tirof etilmoqda. Eng asosiysi: Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida yillar davomida amal qilib kelgan “ davlat – jamiyat – inson ” tamoyili “inson – jamiyat – davlat ” tamoyiliga o‘zgartirilmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoev taqdim etgan Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi loyihasida belgilab berilgan ustuvor yo‘nalishlar va eng muhim vazifalarning atroflicha tahlili shundan dalolat beradi. Avvalambor, loyihasi muhokama qilinayotgan asosiy tarixiy hujjatning nomi – “Yangi O‘zbekiston tarraqiyot strategiyasi” deyiladi. Prezidentimiz inauguratsiya nutqida qayd etganidek, o‘tgan saylov davomida davlatimiz rahbarining “Yangi O‘zbekiston strategiyasi” nomli yangi kitobi birinchi navbatda Tadbirkorlar harakati – O‘zbekiston Liberal-demokratik partiyasi elektorati o‘rtasida o‘ziga xos umumxalq muhokamasidan o‘tkazildi. Yangi O‘zbekiston strategiyasida 2017 yil fevralida Prezidentimizning Farmoni bilan tasdiqlanib, 5 yil davomida hayotga izchil tatbiq etilgan Harakatlar strategiyasi doirasida erishilgan yutuqlar, xususan, asosiy natijalarga oid dalil va raqamlar ham keltirilgan. 49 Avvalambor, “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”, degan nomning mazmun-mohiyatiga muxtasar to‘xtalamiz. Zero, bu nomning kelib chiqishi, fikrimizcha, bir qator muhim omillarga borib taqaladi 40 . Birinchi omil: ushbu nom Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi – Harakatlar strategiyasining mantiqiy davomi ekanini anglatadi. Agar Harakatlar strategiyasida 5 ta ustuvor yo‘nalish belgilab olingan bo‘lsa, Taraqqiyot strategiyasida ham ushbu ustuvor yo‘nalishlar davomiyligi saqlab qolingan. Shu bilan bir qatorda, taraqqiyot o‘zgarishlarining yangi tarixiy bosqichda davom ettirilishi ko‘zda tutilgan holda, Taraqqiyot strategiyasiga 2 ta yangi ustuvor yo‘nalish qo‘shilyapti. Bulardan biri – ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchisi – O‘zbekistonning dunyoda yuz berayotgan global muammolarga munosabati negizida belgilangan yangi ustuvor yo‘nalishdir. Shunday qilib, Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasida quyidagi yettita ustuvor yo‘nalish nazarda tutilgan: birinchi ustuvor yo‘nalish – inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish; ikkinchi ustuvor yo‘nalish – mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning eng asosiy va zarur shartiga aylantirish; uchinchi ustuvor yo‘nalish – milliy iqtisodiyotni rivojlantirish, uning o‘sish sur’atlarini zamon talablari darajasida ta’minlash; to‘rtinchi ustuvor yo‘nalish – adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish; beshinchi ustuvor yo‘nalish – ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash, ushbu sohani tubdan isloh etish va yangi bosqichga olib chiqish; 40 Saidov.A. “ Inson qadrini ulug’lagan xalqchil bosh dastur”, “ Jamiyat” gazetasi 2022-yil 28-yanvar 19-son 50 oltinchi ustuvor yo‘nalish – umumbashariy muammolarga milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda yechim topish; ye ttinchi ustuvor yo‘nalish – mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq va pragmatik, faol tashqi siyosat olib borish. Ikkinchi omil: Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida “Harakatlar strategiyasidan – Taraqqiyot strategiyasi sari” tamoyili ilgari surilayotgani bejiz emas. Chunki, avvalo, Harakatlar strategiyasidagi har bir yo‘nalishni taraqqiyotning yangi bosqichida mantiqiy va izchil asosda rivojlantirish hamda yangi ustuvor yo‘nalishlarda muhim natijalarga erishish ko‘zda tutilmoqda 41 . Taraqqiyot strategiyasida asosiy e’tibor, bir tomondan, fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga doir qonunlar, kodekslar, konsepsiya va dasturlar qabul qilinishiga qaratilgan. Ikkinchi tomondan, unda qonun ustuvorligini taminlash, konstitutsiyaviy islohotni hayotga izchil tatbiq etish, milliy iqtisodiyotni rivojlantirish, kuchli ijtimoiy siyosatni amalga oshirish, manaviyatni rivojlantirish, shuningdek, global muammolarga O‘zbekistonning munosabati, xavfsizlik va tashqi siyosat borasidagi muhim vazifalar qamrab olingan. Eng asosiysi, Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasidagi 7 ustuvor yo‘nalishning bosh g‘oyasi – inson qadrini ta’minlashdir. Chunki, Prezidentimizning saylovoldi dasturidagi asosiy g‘oya ham “Inson qadri uchun” tamoyili edi. Uchinchi omil: inson qadrini joyiga qo‘yishni qonuniy va tashkiliy-huquqiy yo‘llar bilan hayotimizning barcha sohalarida milliy, mintaqaviy va xalqaro hamkorlik darajalarida qanday qilib amalga oshirish kerak? Taraqqiyot strategiyasida bu dolzarb savolga juda ko‘plab aniq maqsadlarga qaratilgan amaliy javoblar bor. 41 Saidov. A. Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi- inson qadrini ulug’lagan xalqchil bosh dastur. “ Jamiyat” gazetasi 2022 yil 25 yanvar 19-son 51 To‘rtinchi omil: Yangi O‘zbekiston tarraqqiyot strategiyasining nafaqat nomlanishi, ayni chog‘da unda belgilangan ustuvor yo‘nalishlar va muhim vazifalar ham milliy yoki mintaqaviy miqyosdagina emas, balki global darajada ulkan ahamiyatga molik xalqaro hujjatlar bilan uyg‘un va hamohangdir. irlashgan Millatlar Tashkiloti 2015-2030 yillarda Barqaror taraqqiyot maqsadlarini e’lon qilgan. Bu xalqaro hujjat o‘zbek tilida “Barqaror taraqqiyot maqsadlari” yoki “Barqaror rivojlanish maqsadlari”, degan nomlar bilan sizu bizga yaxshi tanish. Dastlab Harakatlar strategiyasida, endilikda esa Taraqqiyot strategiyasida ham O‘zbekiston bajarishni o‘z zimmasiga olgan BMT Barqaror taraqqiyot maqsadlarini mamlakatimiz hayotiga tatbiq etishning aniq taktika va strategiyalari belgilab berilmoqda. Boshqacha aytganda, O‘zbekiston tashqi xalqaro munosabatlarning teng huquqli a’zosi sifatida o‘zining BMT Barqaror taraqqiyot maqsadlari bilan hamohang holda rivojlanishi, bu boradagi o‘ziga xos o‘rni va ahamiyati, yanada muhimi, ibratli tajribasini butun dunyoga ko‘rsata oldi. O‘z navbatida, Yangi O‘zbekiston tarraqqiyot strategiyasi ushbu muhim taraqqiypravar jarayon uzluksiz davom etayotganidan dalolat beradi. Jamoatchilik muhokamalari yakunlari bo‘yicha kelib tushgan taklif va tavsiyalar asosida maromiga yetkazilganidan so‘ng davlatimiz rahbari tomonidan imzolanishi kutilayotgan “Yangi O‘zbekistonning 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” gi farmon asosida: birinchidan, Yangi O‘zbekistonning 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi; ikkinchidan, Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasini 2022 yilda amalga oshirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi”; 52 uchinchidan, Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasini amalga oshirish bo‘yicha milliy komissiya tarkibi tasdiqlanadi. Xususan, Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi loyihasining 11- maqsadida “Xalq bilan muloqotning samarali mexanizmlarini takomillashtirish” muhim vazifa etib belgilanmoqda. Xalq bilan ochiq muloqotning mexanizmlarini yanada takomillashtirish, muhim qarorlarni jamoatchilik fikrini inobatga olgan holda qabul qilish amaliyotini kengaytirish, davlat organlariga kelib tushgan murojaatlarni ko‘rib chiqish jarayonini raqamlashtirish, murojaatlarni tezkor va sifatli ko‘rib chiqilishini ta’minlash ko‘zda tutilmoqda. Eng asosiysi, Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasini 2022 yilda amalga oshirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi” loyihasida “Davlat xalqqa xizmat ko‘rsatishi shart” g‘oyasini tatbiq etishni nazarda tutuvchi “Xalqchil davlat” milliy dasturini ishlab chiqish vazifasi zimmamizga yuklangani bejiz emas . Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi loyihasining 12-maqsadi “Ta’sirchan jamoatchilik nazoratini amalga oshirishning tashkiliy-huquqiy asoslarini takomillashtirish” deb nomlangani bejiz emas. Zero, bu o‘rinda o mmaviy axborot vositalarining roli va jurnalistlarning kasbiy faoliyati himoyasini yanada kuchaytirish, odamlarni qiynayotgan muammolar hamda islohotlarning ijrosi ahvolini o‘rganishda ijod ahli mehnatidan samarali foydalanish ko‘zda tutilmoqda. Bularning barchasi, o‘z navbatida, yurtimizda ta’sirchan jamotchilik nazoratini o‘rnatishga xizmat qiladi. Ma’lumki, Harakatlar strategiyasi doirasida yurtimizda ommaviy axborot vositalarining jamoatchilik nazoratini amalga oshirish borasidagi o‘rni va ahamiyati qonunchilik negizida tubdan kuchaytirilgandi. Taraqqiyot 53 strategiyasida ana shu tashkiliy-huquqiy asoslarni takomillashtirish ko‘zda tutilgani yangi davr talabidir. Shu nuqtai nazardan, Taraqqiyot strategiyasi loyihasining 83- maqsadi “Fuqarolarning axborot olish va tarqatish erkinligi borasidagi huquqlarini yanada mustahkamlash” deb atalgani hamda unda bir qator muhim vazifalar ko‘zda tutilgani ham katta hamiyatga ega. Avvalambor, bu o‘rinda axborot sohasini tartibga solishga qaratilgan mavjud qonunlar O‘zbekiston Respublikasi Axborot kodeksi shaklida unifikatsiya qilinishi haqida so‘z bormoqda. Shuningdek, fuqarolarning axborot kommunikatsiya vositalaridan foydalanish madaniyati oshiriladi. Turli yosh toifasi uchun mo‘ljallangan o‘quv kurslari hamda onlayn dasturlar ommalashtiriladi. Xalq ta’limi va professional ta’lim tizimining tegishli darsliklariga media savodxonlik bo‘yicha mavzular joriy qilinadi. Muxtasar aytganda, Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi loyihasi negizida bir qancha yangi dasturlar, yangi konsepsiyalar, yangi qonun hujjatlari qabul qilinishi nazarda tutilmoqda. Bu bilan mamlakatimizning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik rivojlanishining keyingi bosqichida amalga oshiriladigan islohotlar keng qamrab olinmoqda. Shunday ekan, Taraqqiyot strategiyasining tasdiqlanishi va muvaffaqiyatli amalga oshirilishi O‘zbekistonda demokratik huquqiy davlat barpo etish hamda erkin fuqarolik jamiyatini rivojlantirish orqali inson qadrini ulug‘lashga qaratilgan ulkan maqsad va vazifalarimizga erishish imkonini beradi. 54 3.2 O’zbеk jаmiyati modernizatsiyasidа mа’nаviy-mаfkurаviy оmillаrning o’rni Ma’naviyat va mafkura bir-birlari bilan mustahkam bog’langandir. Ma’naviyat insonning ruhiyati, o’zini o’zi anglashi, yuksaklikka intilishidagi salohiyati bo’lsa, “ Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” konsepsiyasida ko’rsatilishicha “ Mafkura- muayyan ijtimoiy guruh, qatlam, millat, davlat, xalq va jamiyatning ehtiyojlari, maqsad-muddaolari, manfaatlari, orzu- intilishlari hamda ularni amalga oshirish tamoyillarini o’zida mujassam etadigan g’oyalar tizimidir” 42 . Mafkuraning ma’naviyatda tutgan o’rni shundaki, u inson, jamiyat, yoxud millat yoki guruhlarning intilishlari, ruhiyatlari va kayfiyatlarini o’zida mujassamlashtiradi. Ma’naviyat singari mafkuraning davlat va jamiyat taraqqiyotidagi roli nihoyatda kattadir. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganidek, “ Mafkura faqat bugun emas, balki hamma zamonlarda ham eng dolzarb siyosiy- ijtimoiy masala, har qanday jamiyatni sog’lom, ezgu maqsadlar sari birlashtirib, uning o’z muddaolariga erishishi uchun ma’naviy- 42 Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. – T: O’zbekiston, 2000.-B.9 55 ruhiy kuch-quvvat beradigan poydevor bo’lib kelgan” 43 . Mafkura jamiyat taraqqiyotida quyidagi vazifalarni bajaradi: birinchidan, davlat rivojlanishining iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy-ma’rifiy sohalaridagi vazifalarni bajaradi: Birinchidan , davlat rivojlanishining iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy- ma’rifiy sohalaridagi vazifalarni o’zida mujassamlashtiradi; Ikkinchidan, bir davlat, bir mamlakat miqyosida barcha fuqarolarni, turli millat, elat, sinflar va ijtimoiy guruhlarni bir g’oya va maqsad sari birlashtirishga xizmat qiladi; uchinchidan, davlat olib boradigan ichki va tashqi siyosat g’oyalarini o’zida mujassamlashtirib, uni fuqarolarga targ’ib etadi; to’rtinchidan, davlat doirasida yashayotgan fuqarolarni yaratuvchilik, bunyodkorlik, ijodkorlik faoliyatini faollashtiradi va ularni jamiyat maqsadlariga yo’naltiradi; beshinchidan, xalqning orzu-umidlarini o’zida ifoda ettiradi, jamiyatda mavjud bo’lgan muammolarni hal qilish uchun butun jamiyat va fuqarolarni harakatga keltiradi; oltinchidan, mafkura jamiyatda ma’lum siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy- ma’rifiy qarashlarni shakllantiradi. Mafkuraning jamiyat, millat, shaxs va fuqaro hayotidagi ana shunday muhim ahamiyatini hisobga olib, istiqlolimizni qo’lga kiritgan ilk kunlardan boshlab, biz milliy go’yamizning eng asosiy tushuncha va tamoyillarini belgilab olish va ishlab chiqarishga harakat qildik. Shu maqsadda, ijtimoiy fanlar sohasidagi yetakchi olimlar, siyosatshunos va iqtisodchilar, ijodkor ziyolilar, keng jamoatchiligimiz e’tiborini ana shu muhim masalaga qaratdik. Xalqimizning asriy orzusi, ko’zlangan yuksak maqsadlarimizga yetishning asosiy omili avvalambor mustaqillikni asrab-avaylash, uni yanada mustahkamlash bilan bog’liq ekanidan kelib chiqqan holda, milliy g’oyamizning ma’no-mazmunimi ham ana shunday mezonlar negizida belgilashini vazifa qilib qo’ydik 44 . 43 Karimov. I. A. Milliy istiqlol mafkurasi- xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. – T.: O’zbekiston, 2000.-B.5 44 Karimov. I. A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch.- T.: “ Ma’naviyat”, 2008. –B.71-72 56 O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov milliy g’oya, milliy mafkuraning O’zbekistonda demokratik jamiyat qurishdagi tutgan o’rni va ahamiyatini bayon qilib berganligini alohida ta’kidlashimiz joiz: “ Mafkura har qanday jamiyat hayotida zarur. Mafkura bo’lmasa odam, jamiyat, davlat o’z yo’lini yo’qotishi muqarrar. Ikkinchidan, qayerdaki mafkuraviy bo’shliq vujudga kelsa, o’sha yerda begona mafkura hukumronlik qilishi tayin” 45 . Buni har bir inson, O’zbekiston fuqarosi chuqur anglashi, mag’zi- mag’ziga yetib olishi kerak. Negaki, jmiytning, jamiyat a’zolarining mustahkam va ravshan mafkuarsi, g’oyasi, maqsadi bo’lmasa, inqirozga yuz tutadi. Insoniyat tarixida davlatlar va jamiyatlar paydo bo’libdiki, ularga egizak holda mafkuraviy qarashlar ham shakllangan. Boisi- mfkurasi davlat yoki jamiyat bamisoli hech bir maqsad rejasiz, tavakkal qilib yo’lga chiqqan odamga o’xshaydi. Yo’lga chiqdingmi- manzil, maqsad aniq bo’lmog’i kerak. Har bir xalq o’z oldiga qo’ygamn ulug’vor maqsadlarga erishishda milliy g’oyaning ahamiyati nechog’li muhim ahamiyatga ega ekanligi haqida Islom Karimov “ Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch” kitobida quyidagilarni yozgan: “Insoniyatning ko’p asrlik tarixi shundan dalolat beradiki, bu dunyoda o’zining milliy davlatini qurishga qaror qilgan har qaysi xalq yuksak vazifalarini amalga oshirish, shu yo’lda odamlarni birlashtirish va safarbar qilish, ularning qalbida ishonch uyg’otish, eski ijtimoiy tuzumdan mutlaqo yangi tuzumga o’tishda o’ziga qo’shimcha kuch-quvvat va madad topishda umumiy, yagona maqsad va orzu-intilish ifodasi bo’lgan milliy g’oyani tayanch va suyanch deb biladi” 46 . Shuning uchun ham Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab milliy g’oya va mafkura muammosiga alohida e’tibor qaratib kelmoqdalar. Islom Karimov muntazam ravishda mafkura dunyosida bo’shliqqa yo’l qo’yib bo’lmasligiga, shunday holat yuz bergan taqdirda bo’sh qolgan mafkura maydonida bizga begona, orzu- intilishining mutlaqo yot g’oyalar o’rin egallashga urinishi shubhasiz ekanligiga 45 Karimov. I. A. Jamiyatimiz mafkurasi xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin. –T.: O’zbekiston, 1998. –B.4 46 Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch.-T.: “Ma’naviyat”, 2008. –B.71 57 hammamizning diqqatimizni diqqatimizni takror-takror qaratib kelayotganliklari bejiz emas” 47 . Mustaqillik bizni porloq rivojlanish imkoniyatlariga ega qildi. Xalqimiz katta orzu-maqsadlarga va intilishlar bilan yashayapti. Huquqiy davlat, adolatli fuqarolik jamiyati oldimizda turgan nurafshon manzilidir. Ammo bu manzillar o’z-o’zidan mashaqqatsiz, izlanishlarsiz, yaratuvchilik, ijodkorlik ishlarisiz egallanmaydi. Yangi jamiyat yuksak darajada rivojlangan ongni, ma’naviy kamolotni yanada baland bosqichga ko’tarilishini taqozo etadi. Ilg’or demokratik qoida va tushunchalar bilan boyigan milliy istiqlol mafkuramiz ana shu yangi ma’naviyatning hal qiluvchi mezonlardan biridir. Zero “ O’zbekiston Jamiyatining Milliy istiqlol mafkurasi, o’z mohiyatiga ko’ra, xalqimizning asosiy maqsad-muddaolarini ifodalaydigan, uning o’tmish va kelajagini bir- biri bilan bog’laydigan, asriy orzu-istaklarini amalga oshirishga xizmat qiladigan g’oyalar tizimidir” 48 . Shuning uchun ham Milliy istiqlol mafkurasini chuqur egallay olsakkkina, u dunyoqarashimizning ajralmas qismiga aylansagina, qalbimizdan mustahkam o’rin olsagina Vatanimiz va xalqimiz taraqqiyotining oldid turgan ulkian vazifalarini amalga oshirish mumkin bo’ladi. Ma’naviyat mafkurasiz rivojlana olmaydi. Chunki, inson ruhiyatini shakllantirish, milliy qadriyatlarni tiklashn va jamiyat maqsadlarini amalga oshirishda mafkura harakatga keltiruvchi kuch sifatida katta ahamiyat kasb etaveradi. Markaziy Osiyodagi Uyg’onish davri jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy hayotida eng katta yutuqlarga erishdi. Bu davrda siyosiy va huquqiy fanlar, yangi adabiyot va san’at, tibbiyot, falsafa, yangi estetik ong yaratildi. 49 So’nggi yillarda ro’y berayotgan global dunyodagi rang- barang o’zgarishlar insoniyat hayotida yangicha qarashlarni vujudga keltirmoqda. Ilm- 47 Karimov I. A. Milliy istiqlol mafkurasi- xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir.-T.: “ O’zbekiston”, 2000.-B.7. 48 Tulyanov.J, Qodirov B, G’ofurov Z. Ma’naviy yuksalish sari. –T.: “ Mehnat”, 2000. –B.103. 49 Tolibjonovich M. T( 2021) EASTERN RENAISSANCE AND ITS CULTURAL HERITAGE: THE VIEW OF FOREIGN RESEARCHERS. Researchech Jet Journal of Analysis and Inventions, 2(05) 211-215 58 fan rivoji va innovatsion texnalogiyalar sabab sayyoramiz misli ko’rilmagan o’zgarishlarga yuz tutmoqda. O’zgarishlar dastavval inson tafakkurida, so’ngra esa real voqelikda aks etishini inobatga olsak, kishi o’z aql-zakovati, imon- e’tiqodi va ijodiy mehnati bilan bevosita real jarayonlarga daxldor hisoblanadi. Inson tabiatiga xos yaratuvchanlik va bunyodkorlik asrlar silsilasida shakllanib, bugungi kunda o’zining yuqori pallasiga chiqib borayotganligini namoyon qilmoqda. Bu esa o’z navbatida inson qadrini ulug’laydigan, uning manfaatlariga xizmat qiladigan odamlarning haq-huquqlari va erkinliklarini kafolatlaydigan kuchli fuqarolik jamiyatini barpo qilishni taqozo etmoqda. Dunyoning rivojlangan mamlakatlari kabi O’zbekiston ham rivojlanishning innovatsion tashabbuskori sifatida maydonga chiqmoqda. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev Oliy Majlis Qonunchilik palatasiga va O’zbekiston xalqiga 2020-yil 24-yanvarda yo’llagan murojaatnomasida quyidagi g’oyani ilgari surgandi : “ Demokratik islohotlar yo’li- biz uchun yakka-yu yagona va eng to’g’ri yo’ldir. Bu borada biz, har kuni izlanishdamiz, xorijdagi ilg’or tajribalarni chuqur o’rganib, hayotimizni, ish uslubimizni yangilashga harakat qilmoqdamiz. Biz yangi O’zbekistonni xalqimiz bilan birgalikda barpo etamiz, degan ulug’vor maqsadni o’z oldimizga qo’yganmiz. Bu borada “ Jamiyat- islohotlar tashabbuskori” degan yangi g’oya kundalik faoliyatimizga tobora chuqur kirib bormoqda. Islohotlarning amaliy natijadorligini oshirishda, joylarda yangi tashabbuslarni ilgar surishda aholimizning yanada faolroq, tashabbuskor bo’lishiga erishmog’imiz lozim. Eng asosiysi, bu islohotlar natijasida xalqimiz uchun farovon va munosib turmush sharoitini yaratib berishimiz kerak. Odamlarimiz yetarli daromad topishi uchun eng qulay biznes va investitsiya muhitini shakllantirib, yangi-yangi korxonalar va ish joylarini ko’paytirishimiz zarur. Bu g’oyat dolzarb ishlarni o’zimiz qilmasak, hech kim bizga chetdan kelib qilib bermaydi. Xalqimiz shuni yaxshi bilishi kerak: oldimizda uzoq va mashaqqatli yo’l turibdi. Barchamiz jipslashib, tinimsiz o’qib o’rgansak, 59 ishimizni mukammal va unumli bajarsak, zamonaviy bilimlarni egallab, o’zimizni ayamasdan oldinga intilsak, albatta hayotimiz va jamiyatimiz o’zgaradi”. Davlat rahbarini minbardan jamiyat islohotlar tashabbuskori deb fuqarolarni faollikka chorlashi tom ma’noda mamlakat hayoti va taraqqiyotida yangi davrni boshlab berishga zamin hozirladi. Endilikda masalaning amaliy jihatiga ham yetarlicha e’tibor qaratish va zarur sharoit yaratish bajarilishi lozim bo’lgan muhim vazifalardan biri sanaladi. Yangicha va keng dunyoqarashga ega fuqarolar bilan yangi O’zbekiston barpo qilish yo’lida eng muhim ikki yo’nalish: birinchidan ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish orqali “ milliy tiklanishdan – milliy yuksalish” g’oyasini jamiyat hayotiga to’laqonli tatbiq qilish, shuning aholi, ayniqsa, yoshlarda har xil ko’rinishidagi mafkuraviy tahdidlar va axborot xurujlariga qarshi mafkuraviy immunitet v ava axborotni tahlil qilish qilish ko’nikmalarini shakklantirish dolzarb vazifalar sirasiga kiradi. Ikkinchidan aholi faravonligini oshirishda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, bunda eng avvalo joylarda ishlab chiqarish hajmini oshirish, qo’shimcha qiymat zanjirini yaratish, yuqori suratlarda faoliyat ko’rsatadigan yangi quvvatlarni ishga tushirish, boz yana xorijiy sarmoyalarni jalb etishda qulay ishbilarmonlik muhitini yaratish va investision jozibadorlikni oshirish orqali iqtisodiy rivojlangan yetakchi mamlakatlarga qo’shilishdir. Mazkur ikki yo’nalishlardagi ishlarni jonlantirish yuksak ma’naviyat va taraqqiyotni ta’minlashda muhim rol o’ynaydi. Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek, “ Agar jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot bo’lsa, uning joni va ruhi ma’naviyatdir. Biz yangi O’zbekistonni barpo etishga qaror qilgan ekanmiz , ikkita mustahkam ustunga tayanamiz. Birinchisi – bozor tamoyillariga asoslangan kuchli iqtisodiyot. Ikkinchisi – ajdodlarimizning boy merosi va milliy qadriyatlarga asoslangan kuchli ma’naviyat”. O‘zbekiston – buyuk alloma va mutafakkirlar Vatani, dunyo tamadduni beshiklaridan biri, jahon moddiy va nomoddiy merosining ajralmas bo‘lagi, 60 ma’naviyat va ma’rifat o‘chog‘i, yuksak aqliy salohiyatga ega bo‘lgan mamlakatdir. Partiya milliy o‘zlikni anglash va tiklash, jamiyatda ma’naviy- ma’rifiy muhitni saqlash va rivojlantirish orqali siyosiy-huquqiy, ijtimoiy- iqtisodiy va boshqa sohalarda oldimizda turgan vazifalarni muvaffaqiyatli hal etish mumkin, deb hisoblaydi. Milliy o‘zlikni anglash vatanimiz taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi, milliy ong insonda jonajon vatanimizga muhabbat his- tuyg‘usini oshirish, komil insonni tarbiyalashda bebaho ichki omildir. Milliy o‘zlikni anglash, inson o‘zligini topishi tarixni o‘rganishdan boshlanadi. O‘zining milliy davlatchilik, milliy madaniyat va ma’naviyat taraqqiyotining tarixiy tajribasini o‘zlashtirmagan xalq milliy tiklanishga qodir emas 50 . Chindan ham, aholi farovonligida iqtisodiy barqarorlik muhim o’rin egallasa, odamlarning ma’rifatli bo’lishi, o’zgarishlarni tahlil qila olishida ma’naviyatning o’rni kattadir”. Yangi O’zbekiston yangicha dunyoqarash” xalqimizning bunyodkorlik salohiyatini ochib beradi. Iqtisodiy globallashuv mahsuli bo’lgan bozor iqtisodiyoti sharoitida mustaqil dunyoqarashini rivojlantirish, o’zlikni saqlash va ma’naviyatni yuksaltirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Binobarin globallashuv jarayonida iqtisodiy va ma’naviy omillarni o’zaro uyg’unligini ta’minlash bir qator muammolarni bartaraf etishda muhim ahamiyatga egadir. Agar jamiyatda iqtisodiy omil ustuvor bo’lib, ma’naviy omil ikkinchi darajali bo’lsa quyidagi holat yuzaga keladi: - Insonning ma’naviy-ruhiy dunyosi qashshoqlashadi; - Jamiyatda ijtimoiy muhit muvozanati buziladi; - Davlatning byurokratik roli oshadi; - Xalq ongida bir yoqlama fikrlar, qarashlar va tushunchalar shakllanadi; - Istiqbolli rivojlanish shubha ostida qoladi va hokazo. Shuningdek, agar jamiyatni ma’naviy omil ustuvor bo’lib, iqtisodiy omil ikkinchi darajada bo’lsa; 50 Mirziyoyev . Sh. M. “ Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari” 2020. B-48 61 - Insonning turmush farovonligi kutilgan darajada bo’lmaydi; - Jamiyatda iqtisodiy-moddiy manfaatdorlik susayadi; - Davlatning qudratiga bo’lgan ishonch yo’qoladi; - Xalqning ertangi kuniga bo’lgan ishonchi va orzusi bir yoqlama tus oladi; - Tadbirkorlik, tashabbuskorlik va optimistic ruh yo’qolib boradi va hokazo kabi holatlar yuz berishi mumkin. Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, jamiyat islohotlar tashabbuskori Bo’lishida yuksak ma’naviy va moddiy farovon hayot uyg’unligini ta’minlash davlat organlari orqali emas, balki fuqarolarning o’z sa’yi-harakatlari bilan amalga oshishi lozim, moddiy va ma’naviy hayotimizda amalga oshirilayotgan islohotlar raqamlarda emas, balki haqiqiy hayotimizda, har bir inson taqdirida o’z aksini topishi kerak. Insoniyat tamadduniga o’zining salmoqli hissasini qo’shib kelgan bu millatning ulug’ ajdodlari kabi bugungi avlodi ham Yangi O’zbekistonnin Uchinchi Renessansiga o’zining munosib hissasini qo’shib, baxtli yashashga haqli. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyev “ Yangi O’zbekiston” gazetasiga bergan intervyusida quyidagilarni ta’kidlab o’tdi: “ Bugun odamlar uyg’onmoqda, jamiyat uyg’onmoqda. Ma’naviy uyg’oq jamiyat- bu hech shubhasiz, qudratli kuchdir. Ayni paytda yana bir haqiqatni unutmasligimiz lozim: bugungi O’zbekiston- bu hali tom ma’nodagi, biz orzu qilayotgan, intilayotgan Yangi O’zbekitson emas. Hali bu marraga yetishish uchun oldimizda juda olis va mashaqqatli yo’l turibdi. Yo’limiz shu paytgacha oson bo’lgani yo’q, bundan keyin ham oson bo’lmaydi. Lekin biz dadil oldinga borishdan, kerak bo’lsa, kutilmagan, ammo pirovard natijasi samarali va xalqimiz manfaatlariga javob beradigan noan’anaviy qarorlar qabul qilishdan chochimasligimiz zarur” Davlatimiz rahbarining ushbu fikrlarini tahlil qiladigan bo’lsak, yangilanayotgan O’zbekistonda xalqni bugunidan rozi qilish, “ Inson 62 manfaatlari barcha narsalardan ustun” tamoyili asosiy vazifa ekanligi ko’rinmoqda. Shuningdek, “ Xalq davlat organlariga emas, balki “ Davlat organlari xalqqa xizmat qilishlari kerak”, degan konseptual tamoyil tobora hayotimizga chuqur kirib kelayotganligini ham alohida ta’kidlab o’tish joiz. Ma’lumki, huquqiy demokratik davlatda har bir insonning huquq va majburiyatlari qonun bilan belgilanadi. Bu esa, jamiyatda qabul qilinayotgan qonun hujjatlarini avvalo, fuqarolarning faolligini oshirishga, ularni mas’uliyatli bo’lishi va islohotlarga nisbatan daxldorlik tuyg’usini kuchaytirishga xizmat qilishini taqozo etadi. Zero, bugunning talabi bo’lgan yuksak mas’uliyat va optimistik ruhdagi kayfiyat fuqarolik jamiyati tartib- tamoyillarining qaror topishi bilan uzviy bog’liqlikdagi jarayondir. Buning uchun quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq bo’ladi: birinchidan, jamiyat hayotining turli sohalarida faoliyat ko’rsatayotgan davlat va nodavlat tashkilotlari bilan bog’liq jarayonlarda ochiqlik va oshkoralik tamoyillarini to’laqonli ta’minlash. Bu esa fuqarolarni davlat va nodavlat tashkilotlari bilan yaqindn hamkorlik qilishga xizmat qiladi. Zero ochiqlik bu ishonch namunasidir. Ikkinchidan, yosh kitobxon ko’rik tanlovining hududiy va mahalliy bosqichlarini ham viloyat teleradio kanallarida namoyish qilishni yo’lga qo’yish zarur. Bu esa o’z navbatida hududlar kesimida kitobxonlik saviyasi qay darajada ekanligini ko’rsatdi. Shu bilan birga, xalq ma’naviyatini yuksaltirish, ularda jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish ko’nikmalarini shakllantirishda, ularning buzg’unchi, yod g’oyalar va mafkuraviy tahdidlarga qarshi kitob mutolaasi orqali ma’nan qurollanishlarida muhim rol o’ynaydi. Bu borada ma’naviyat va ma’rifatga oid o’qilishi lozim bo’lgan eng sara adabiyotlar ro’yxatini tuzish va ularni ommaviy vositalar orqali e’lon qilib boorish ham o’z samarasini beradi. Uchinchidan, qonun ustuvorligini ta’minlash va qonuniylikni mustahkamlash yo’lida yagona huquqni qo’llash amaliyotini tubdan 63 takomillashtirish kerak. Buning uchun konstitutsaviy sud organining rolini sezilarli darajada oshirish maqsadga muvofiq bo’lardi. Normative-huquqiy hujjat qabul qilish vakolatiga ega idoralarning bir-biriga zid me’yoriy hujjatlarni qabul qilishni oldini olish, shuningdek qonunosti hujjatlarni to’laqonli O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga mosligini ta’minlashga oid faoliyatni ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda keng yoritish maqsadga muvofiq. To’rtinchidan, iqtisodiyot va moliyaviy faoliyat bilan bog’liq jarayonlarda korrupsion hatti-harakatlar va byurokratik omillarni oldini olish maqsadida ochiqlik va oshkoralik tamoyillarini ta’minlash bilan bir qatorda, aholini barcha qatlamlarini “ halollik vaksinasi” bilan emlash zarur. Ushbu mexanizmni amalga oshirishda jamiyatimizning toza vijdon sohiblarini to’g’ri niyat, halol mehnati evaziga erishgan muvaffaqqiyatini keng ommaga ibrat sifatida ko’rsatish muhim ahamiyatga ega. Chunki odamlar turli ko’rsatma va pand-nasihatlarda ko’ra real hayotiy misollarga ko’proq ishonadi. Albatta, yuqorida ilgari surilgan g’oyalar jamiyatimizda fuqarolarning tashabbuskorlik va tadbir bilan ish ko’rishni, ayniqsa, kelajak egalari bo’lmish yoshlarni har taraflama qo’llab-quvvatlashga dasturul amal bo’lib xizmat qiladi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek, “ Bilimli avlod buyuk kelajakning, tadbirkor xalq farovon hayotining, do’stona hamkorlik esa taraqqiyotning kafolatidir!” 51 . bu kabi g’oyalar milliy taraqqiyotimizning yangi bosqichida davlatimizning keng qamrovli va serqirra islohotlarini amalga oshirishi zamirida, avvalo, xalq manfaatlari ifodalaniladi. Zotan, xalq borki, davlat bor. Ayni shuning uchun ham davlat siyosiy institut sifatida mamlakatda fuqarolar qarashlari mushtarakligini, tinchlik va taraqqiyotni ta’minlshga qaratilgan faol kostruktiv siyosatni yuritadi. O’zbekistonda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish islohotlar jarayonida jahondagi turli mamlakatlarda shu kabi jamiyat asoslarining yaratilishi tajribasini ushbu 51 Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning asarlari va ma’ruzalaridan olingan fikrlar, “ Yoshlar nashriyot uyi” Toshkent-2019. – B. 5 64 sohadagi islohotlarning iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va huquqiy asoslarni shakllantirilishi. Ularga doir nazariy ishlanmalarni o’rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki fuqarolik jamiyatining insoniyat uchun muhim bo’lgan bu ijobiy jihatlari, yangi tamoyillari va yashash muhiti o’tish davrini boshdan kechirayotgan mamlakatlarga bugungi tez taraqqiy etayotgan dunyoga moslashish imkonini beradi. Insoniyat taraqqiyoytining barcha davrlarida fuqarolik jamiyatini qurish eng ezgu g’oya sifatida amal qilgan. Unga erishish uchun turli darajadagi nazariy qarashlar ilgari surilgan. Bir guruh olimlar fuqarolik jamiyatini qurish g’oyasi G’arb tamadduni mahsuli sifatida amaliyotga tadbiq etilmoqda, deb hisoblanmoqdalar. Aslida Sharq mamlakatlari mutafakkirlari ijodida bu masalaga oqilona yondashuv uch ming yil ilgari shakllangan. Ijtimoiy taraqqiyotning ma’lum davrlarida Sharq mamlakatlari yetakchi mavqeini egallagan. Umuman, dunyo xalqlari katta-kichikligidan qat’iy nazar, fuqarolik jamiyati g’oyalarini rivojiga u yoki bu darajada o’zining hissalarini qo’shgan. Shu nuqtayi nazardan fuqarolik jamiyatni shakllantirish va rivojlantirish to’g’risidagi g’oyalar, bilimlarni bir yoqlama b’rttirish yoki kamsitish noto’g’ri yondashuvdir 52 . Chunki fuqarolik jamiyati o’z nomidan kelib chiqqan holda, fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaalarini ta’minlashga barcha shart-sharoitlarini yaratadigan keng qamrovli tushunchadir. Jamiyatda ezgu an’analarni qaror toptirish, inson qadrini ulug’lash va munosib turmush sharoitini yaratish demokratiyaning bugungi kundagi yuqori bosqichi, ya’ni fuqarolik jamiyatining yorqin ko’rinishidir. Shu o’rinda fuqarolarni davlat siyosatiga xayrixoh bo’lishi, silohotlar tashabbuskori sifatida har bir inson mas’uliyatini va dahldorlik tuyg’usini yanada oshishi bevosita davlat organlari faoliyatida “ inson qadri uchun “ tamoyilini amalga oshishida muhim omil bo’ladi. 52 Haydarov Obid “ Fuqarolik jamiyati” uslubiy qo’llanma. Samarqand 2019.-B.15 65 Bundan ko’zlangan maqsad- mamlakatimizda erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish, inson huquqlari va qonuniy manfaatlarini demokratik qadriyatlarini himoya qilish, aholining siyosiy madaniyati va huquqiy ongini oshirishdan iboratdir. Davlat organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari o’rtasidagi hamkorlikda mahalla institutlarining faolligini yaqqol ko’zga tashlanadi. Barchamizga ma’lumki, islohotlarimiz natijalari, bo’layotgan o’zgarishlar va aholining kayfiyati avvalo mahallada seziladi. Shu ma’noda, “ Mahallaning mamlakatimiz yorug’ yuzi va vijdoni ko’zgusi”, desak to’g’ri bo’ladi 53 . XULOSA Dunyodagi aksariyat mamlakatlar modernizatsiya yo lidan borishmoqda.ʼ Ular bu vazifani amalga oshirishda xalqlarning o ziga xos xususiyatlari, milliy ʼ mentalitet va asrlar davomida to plangan ilg or tajribalarga tayanishmoqda. Bu ʼ ʼ esa o z navbatida jamiyat modernizatsiyasi uchun juda muhim ahamiyat kasb ʼ etadigan ijtimoiy barqarorlik, bag rikenglik, tinchlik va hamkorlik o rnatilishiga ʼ ʼ ta sir ko rsatmasdan qolmaydi. Zero, har qanday yangi jamiyat mamlakat ʼ ʼ aholisining aksariyat qismi tomonidan qo llab-quvvatlangan holatdagina qaror ʼ topadi va rivojlanadi. Bu murakkab vazifani hal qilishning asosiy mexanizmini ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq qilishda O zbekiston tanlagan yo l o zining ʼ ʼ ʼ samarasini bermoqda. Mavzuni tadqiq qilish asosida quyidagi nazariy va amaliy xulosalarga kelish mumkin: 53 Mirziyoev. Sh. Yangi O’zbekiston strategiyasi- Toshkent. “ O’zbekiston”, 2021. –B. 122 66 1. Jamiyat modernizatsiyasi murakkab ijtimoiy-tarixiy hodisa bo lib u davlat,ʼ jamiyat hayotining deyarli barcha jabhalarini - ma naviy-madaniy, ma rifiy, ʼ ʼ iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy sohalarini qamrab oladi. 2. Mustaqillik o zbek jamiyati tarixida yangi davrni boshlab berdi. Bu davr o z ʼ ʼ mohiyati va maqsadiga ko ra jamiyatimizni rivojlangan mamlakatlar hayoti ʼ darajasiga olib chiqish, har bir insonga munosib hayot sharoitlari va imkoniyatlarini yaratishga qaratilgandir. 3. Zamonaviy jamiyat – har bir inson shaxsi erkin rivojlanadigan, uning iste dod ʼ va qobiliyatlari ro yobga chiqishiga teng sharoitlar va teng imkoniyatlar ʼ yaratadigan ijtimoiy makon hisoblanadi. Shuning bilan birga, an anaviy ʼ jamiyatdan zamonaviy jamiyatga qandaydir muayyan qisqa vaqt ichida sodir bo ladigan hodisa emas. Modernizatsiyalashgan jamiyatga (ayrim manbalarda ʼ “postindustrial jamiyat”, “informatsion jamiyat”) o tish g oyat murakkab va ʼ ʼ ziddiyatli jarayon bo lib zaruriy ravishda eskilik va yangilik, an anaviy tafakkur ʼ ʼ bilan zamonaviy tafakkur o rtasida vujudga keladigan dialektik jarayonni taqozo ʼ etadi. 4. Mafkuraviy plyuralizm zamonaviy jamiyatning mohiyatiy belgisi hisoblanadi. Mafkuraviy bir xillik hukmron jamiyatda siyosiy modernizatsiya haqida so z ʼ ham bo lishi mumkin emas. ʼ 5. O zbek jamiyatida tarixda ilk bor muvaffaqiyatli va tugallangan ʼ zamonaviylashuvga real imkoniyatlar va sharoitlar yaratilmoqda. Mustaqillikni qo lga kiritishimizgina ana shu imkoniyatlardan samarali foydalanish imkonini ʼ berdi. Ularni qayta tiklash va samarali foydalanish milliy demokratik davlatchilik vujudga kelishiga asos bo ladi. Milliy mafkura asrlar davomida ʼ yaratiladi. U xalq ruhiyati va ma naviy olamining ajralmas qismi hisoblanadi. ʼ Shuning uchun mamlakatni yangilash, jamiyatni zamonaviylashtirishda milliy mafkura salohiyatidan samarali foydalanishga ustuvorlik berish pirovard maqsadni amalga oshirishning muhim shartlaridan biri bo lib qolaveradi. ʼ 67 6. Demokratik qadriyatlar va tamoyillar ahamiyatini aslo pasaytirmagan holda, modernizatsiya jarayonlari faqat kuchli iqtisodiy omillar, izchil iqtisodiy siyosat, davlat regulyatsiyasini inkor etmaydigan va unga uyg un erkin bozor tamoyillariʼ asosidagina barqaror amalga oshishi, insonlar uchun yuqori hayot sharoitlari yaratila borishi mumkin. Iqtisodiy jihatdan zaif, ishlab chiqarishda ilg or ʼ texnologiyalar mavjud bo lmagan, asosiysi, xususiy tadbirkorlik rivoj topmagan ʼ jamiyatda muvaffaqiyatli modernizatsiya amalga oshmaydi, liberal demokratiya esa, umuman teskari samara beradi yoki imitatsion xarakterga ega bo ladi. Zero, ʼ modernizatsiya jarayonlari, avvalo, siyosiy anarxiya, ijtimoiy beqarorlikni keltirib chiqarishga qaratilgan harakatlarni emas, balki xususiy mulkchilikka asoslangan kuchli iqtisodiy bazisni taqozo etadi. 7. Siyosiy modernizatsiya fuqarolarda qonunlarga ongli hurmatni tarbiyalashga, ularni bunyodkorlik ishlarga safarbar qilib turuvchi kuchli mafkuraviy omilni taqozo etadi. Shu bois, milliy mafkura jamiyat modernizatsiyasining o ziga xos ʼ muhim ko rsatkichi hisoblanadi. ʼ 8.Milliy mafkuraning jamiyat zamonaviylashuvida tutgan ulkan ahamiyati va rolidan kelib chiqqan holda, uning nazariy jihatdan yanada takomillashuvi hamda rivojlanishini ta minlash taqozo etiladi. ʼ 10. Dunyodagi juda ko plab mamlakatlar o z rivojlanishlarida qaysidir ʼ ʼ zamonaviylashuv nazariyalarini asos qilib olishmoqda, lekin ularning hammasida ham jamiyat yangilanishi bir tekisda kechgani yo q. ʼ Modernizatsiyaning muvaffaqiyati islohotlarning intensivligidan yoki an analarga bog liq emas, balki ananalar hamda zamonaviylashtirilgan ʼ ʼ qadriyatlarning sintezi bilan bog liq. Shu ma noda modernizatsiya ananalarni ʼ ʼ inkor qilmaydi, balki ular asosida olib boriladi. Bu holat taraqqiyotning “O zbek ʼ modeli”ning chuqur ilmiy asosga ega ekanligini hamda O zbekistonda olib ʼ borilayotgan islohotlarning kontseptual hamda amaliy jihatdan to g riligini ʼ ʼ isbotlaydi. 68 Xulosa qilib aytganda, Yangi O’zbekistonning yangi taraqqiyotida yuksak cho’qqilarni zabt etish endilikda faqat davlat tushunchasi bilan emas, balki jamiyat, ya’ni fuqarolar sayi-harakatlari bilan amalga oshiriladi. Aslini olib qaralganda, davlat va jamiyat bir-birini to’ldiruvchi tushunvchalardir. Shuning uchun ham har doim hamkorlikda faoliyat yuritish, ya’ni integratsion amaliyot zamonaviy taraqqiyotning eng muhim omili sifatida namoyon bo’ladi. FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO’YXATI 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. –T.:O’zbekiston, 201 7 . 2. Mirziyoev. Sh. M. Yangi O’zbekiston strategiyasi- Toshkent. “ O’zbekiston”, 2021. 3. Mirziyoyev.Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. Toshkent. “ O’zbekiston” 2017 4. Mirziyoyev. Sh. M. Erkin va farovon, demokratik davlatni birgalikda barpo etamiz. Toshkent. “ O’zbekiston”. 2016 5. Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning asarlari va ma’ruzalaridan olingan fikrlar, “ Yoshlar nashriyot uyi” Toshkent-2019. – B. 5 6. Каримов И.А. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли. Т., “Ўзбекистон ”. 1992. 7. Karimov I.A. Istiqlol va ma’naviyat. -T.: O’zbekiston, 1994. 69 8. Каримов И.А. Миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура» 1-жилд, Т.1996. 9. Каримов И.А. «Ўзбекистон XXI аср бўсағасида»: хавфсиликка таҳдид, барқарор шартлари ва тараққиёт кафолатлари» тошкент, «Ўзбекистон» 1997. 10. Karimov I.A. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. -T.: O’zbekiston, 19 99. 11. Karimov I.A. O’zbekistonda demokratik o’zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo’nalishlari. 1-jild. T.: O’zbekiston, 2002. 12. Каримов И.А. Ватанмиз ва халқимизга садоқат билан хизмат қилиш- олий саодатдир. – Т.: “Ўзбекистон”, 2007. 13. Каримов И.А. Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш - барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. 15- жилд. “Ўзбекистон” 2007. 14. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.:Ma’naviyat, 2008. 15. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo’lini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir. – T.: O’zbekiston, 2010. 16. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz faravonligini yanada yuksaltirishdir // Toshkent: O’zbekiston, 2010. 17. Karimov I.A. Mamlakatimizni demokratik yangilash va modernizatsiya qilishga qaratilgan taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirish – bosh maqsadimizdir. Xalq so’zi. 2014 yil 5 dekabr 18. Каримов И.А. Тўла асарлар жилди . 1-23 жилдлар. Т. Ўзбекистон. 1996- 2015. 19. Karimov I.A. Mamlakatni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etish – ustuvor maqsadimiz. 2010 yil, 27 yanvar parlamentning qo’shma majlisidagi ma’ruzasi. Xalq so’zi. 2010 yil, 28 yanvar. 70 20. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг 15 йиллиги муносабати битлан ўтказилган тантанали йиғилиши маърузасидан. 21. Каримов И.А. “Юксак билимли ва интеллектуал ривожланган авлодни тарбиялаш – мамлакатни барқарор тараққий эттириш ва модернизациялашнинг муҳим шарти” мавзусидаги халқаро конференция иштирокчиларига табрик сўзи. Халқ сўзи. 2012 йил 16 февраль. 22. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. Xalq so’zi. 2010 yil 13 noyabr. 23. Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш ва янгилашни изчил давом эттириш – давр талаби // «Халқ сўзи», 2009 йил 14 февраль 24. Каримов И.А. Инсон манфаати, ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш, ҳаётимизнинг янада эркин ва обод бўлишига эришиш – бизнинг бош мақсадимиздир . Халқ сўзи. 2012 йил 9 декабр. 25. Saidov.A. “ Inson qadrini ulug’lagan xalqchil bosh dastur”, “ Jamiyat” gazetasi 2022-yil 28-yanvar 19-son 26. Тўхлиев Нурислом. Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2012. Б-17. 27. Tulyanov.J, Qodirov B, G’ofurov Z. Ma’naviy yuksalish sari. –T.: “ Mehnat”, 2000. –B.103. 28. Tolibjonovich M. T( 2021) EASTERN RENAISSANCE AND ITS CULTURAL HERITAGE: THE VIEW OF FOREIGN RESEARCHERS. Researchech Jet Journal of Analysis and Inventions, 2(05) 211-215 29. Баҳодир Зокир. Глобаллашув зиддиятлари.- Тафаккур. 1-сон, 30. Гордон Л.А., Плискевич Н.М. Развилки и ловушки переходного врем ени. // Полис. 1994. №4. 71 31. Гринин Л.Е.. Глобализация и национальний суверенитет. История и современность. - М.: №1, 2005. 32. Гулметов.Э. Глобаллашув жараёни ва маънавий ҳаёт.Миллий ғоя: маънавият ва маърифат. Конференция материаллари. 2 китоб.Т.: 2007. 33. Жукова В.И. Под об щ ей ред.,Обшая и прикладная политология .- М., 1997. 34. Зиёев А. Ўзбек давлатчилиги тарихи. Т.: «Шарқ», 2002. 35. История политических и правовых учений. Древний мир. М.: Наука, 1985. 36. Красильшиков В.А. Модернизация и Россия на пороге ХХI века. // Вопросы философии. 1993.№7. 37. Купряшин Г.Л.Политическая модернизация. М., 1991. 38. Маврулов А. Маънавий баркамол инсон тарбияси. Тошкент “Ўзбекистон”, 2008 ю 39. Маънавият асосий тушунчалар изоҳли луғати.Тошкент 2010. 40. Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар. Т., 2000. 41. Мустақиллик. Изоҳли илмий-оммабоп луғат. Т.: Шарқ, 2006. 42. Соловьев А. И. Политология: политическая теория, политические технологии. 2000. 43. Старостин Б. С. Модернизация и национальная культура. М., 1995. 44. Тўхлиев Нурислом. Тараққиётнинг ўзбек модели. Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2012. 45. Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. 4-жилд. Тошкент. 2002. 46. Фалсафа энциклопедик луғат. Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти. 2010. 47. Фалсафа: қомусий луғат.- Т.: «Шарқ», 2004. 72

Jamiyat modernizatsiyasi nаzаriyalаri va ularni o‘rgаnishning nаzаriy-mеtоdоlоgik аsоslаri

Купить