Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 34.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Jamiyat taraqqiyotiga to‘siq bo‘lgan korrupsiya illatini bartaraf qilishda ijtimoiy nazoratning o‘rni

Купить
Jamiyat taraqqiyotiga to‘siq bo‘lgan korrupsiya illatini bartaraf qilishda ijtimoiy nazoratning o‘rni Reja 1.Korrupsiya muammosi, sababi, sharoiti va oqibatlari. 2.Korrupsiyaning tarixiy ildizi va o‘ziga xos jihatlari. 3.Korrupsiya sabab va sharoitini bartaraf qilishda ijtimoiy nazoratning o‘rni. 1.Korrupsiya muammosi, sababi, sharoiti va oqibatlari. Bugungi kunda O‘zbekiston taraqqiyotiga asosiy to‘siq korrupsiya illati hisoblanadi. Ushbu xususda gapirib O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev “meni juda qattiq tashvishga soladigan va bezovta qiladigan eng oxir illat – korrupsiya balosi...” 1 deb ta’kidladilar. Korrupsiya muammosi nazorat tizimi faoliyati zaif bo‘lgan ijtimoiy muhitda yuzaga keladi. Qachon va qaerda nazorat tizimi zaif bo‘lsa, o‘sha vaqtda va o‘sha joyda korrupsiya kelib chiqadi. Demak, korrupsiyani to‘xtatish nazorat tizimi faoliyatini kuchli va samarali qilish bilan bog‘liq. Nazorat faoliyatining kuchliligi va samaradorligi, eng avvalo, ushbu faoliyatga doir bilimga bog‘liqdir. Har qanday bilim, jumladan, nazorat faoliyatiga doir bilim ham, eng avvalo, ta’lim tizimida shakllanadi. Demak, korrupsiyani to‘xtatish uchun ta’lim tizimida nazorat faoliyatiga doir bilimni berish choralarini ko‘rish kerak ekan. Nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollangan jamiyat korrupsiyani to‘xtatishga va jamiyat taraqqiyotini ta’minlashga qodir bo‘ladi. Insoniyat jamiyatida mavjud bo‘lgan muammolarni bir ijtimoiy kasallik deb hisoblasak har qanday kasallikni davolashdan ko‘ra uni oldini olish muhim bo‘lgani kabi korrupsiya ijtimoiy kasalligini ham odini olish muhim hisoblanadi. Shuning uchun tabobat ilmining sultoni mashhur Ibn Sino “Kasallikni emas sababini davolash kerak” 2 deb bejizga aytmagan. Lekin buning uchun, eng avvalo, ushbu kasallikni sababini topish kerak bo‘ladi, ya’ni k orrupsiyani bartaraf qilish uchun uni ng sababini topish lozim. Xo‘sh, korrupsiyaning sababi qaerda? Korrupsiyaning sababi to‘g‘risida gapirishdan oldin ushbu so‘zning ma’nosini anglab olish lozim. Lug‘atlarda korrupsiyaga ko‘plab ta’riflar berilgan va shulardan ko‘pchilik e’tirof etgan ta’rif “ Korrupsiya – mansabdor shaxs tomonidan shaxsiy boylik ortirish maqsadida o‘z mansab vakolatlarini suiste’mol qilinishi bilan bog‘liq bo‘lgan jinoiy harakat ” 3 deb berilgan ta’rifdir . 1 Мирзиёев Ш.М. Ўзбекистон республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга мурожаатномаси. Тошкент 2020 йил 24 январ. 9-бет. 2 Альперович В. Социальная геронтология. Ростов-на Дану. 1997 г. С.59. 3 3 Советский энциклопедический словарь. Масква 1989г., стр.633. Mansabdor shaxs moddiy boylik ilinjida o‘z vakolatlarini suiste’mol qilishi uchun esa, ikkita holat yuz berishi lozim . Birinchisi, u o‘z nafsini quliga aylanib qolgan bo‘lishi va ikkinchisi, u qonunni chetlab o‘tish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu tushunarli bo‘lishi uchun korrupsiyani sababi bilan sharoitini farq qila bilish kerak. Insonni o‘z nafsini quliga aylanib qolishi ma’naviy qashshoqlik natijasida kelib chiqadi. Qonunni chetlab o‘tish imkoniyati esa, jazoning muqarrarligi ta’minlanmagan holda kelib chiqadi. K orrupsiya jilovlanmagan poraxo‘rlikni anglatadi, ya’ni pora olgan odam jinoyatiga yarasha jazosini olmasa, ya’ni jazoning muqarrarligi ta’minlanmasa ertami - kechmi korrupsiya kelib chiqadi. Buzuq b yurokratiya va ma’muriy buyruqbozlik tizimi poraxo‘rlik va uning jilovlanmaganligi natijasida korrupsiyaga zamin yaratadi. Korrupsiyaning sababi mansabdor shaxsning moddiy boylikka bo‘lgan ehtiyojining jilovlanmaganligi bo‘lsa, uning sharoiti mansabdor shaxsda qonunni buzish imkoniyatining mavjudligi hisoblanadi. Korrupsiyaning sababi va sharoiti tushunarli bo‘lishi uchun poraxo‘rlik va korrupsiya tushunchalarini farqini anglab olish kerak. K orrupsiya tushunchasi poraxo‘rlik tushunchasi bilan bog‘liq, ya’ni korrupsiya deganda poraxo‘rlik, poraxo‘rlik deganda korrupsiya tushuniladi. Chunki, korrupsiya so‘zining ma’nosi pul berib “sotib olish”ni, ya’ni o‘z (pul beruvchini) maqsadiga muvofiq harakatni keltirib chiqarishni anglatadi. Masalan, pul berib o‘qishga kirish, pul berib o‘qish, pul berib ishga kirish, saylov jarayonida pul berib ovozni sotib olish, pul berib jinoyatdan jazolanmay qolish, pul berib rag‘batlantirilish va hokazolar korrupsiyaga misol bo‘la oladi. Ko‘rinib turibdiki, ularning barchasi pora berish bilan bog‘liq. Lekin shunday bo‘lsa ham, poraxo‘rlik bilan korrupsiyani farq qila bilish lozim. Poraxo‘rlik deganda biror bir maqsadga erishishda ikki kishi o‘rtasida pora berish va olish holati tushunilishi lozim. Korrupsiya deganda esa poraxo‘rlik ikki kishi o‘rtasida emas, balki bir necha kishi o‘rtasida sodir bo‘ladigan va pora mansabdor shaxsga beriladigan holat tushuniladi. Poraxo‘rlikdan farq qilib k orrupsiya da mansabdor shaxs ishtirok etadi va u tizimli xarkterda bo‘ladi hamda tashabbus pora oluvchi tomonida bo‘ladi . Masalan, agar o‘qituvchi ta’magirlik qilib talabadan pora olib kafedra mudiriga, kafedra mudiri dekanga, dekan esa rektorga, rektor esa vazir ga bersa, bu oliy ta’lim tizimining korrupsiyalashganini anglatadi. Yoki kadrlar tanlash va joy joyiga qo‘yish jarayoni da poraga asoslanish ham ushbu tizimning korrupsiyalashganini anglatadi. Jamiyat uchun eng xavflisi kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish tizimining korrupsiyalashgani hisoblanadi. Chunki , pul berib mansabga ega bo‘lgan shaxs ertaga bergan pulini ortig‘i bilan qaytarib olishga harakat qiladi. Yana shunisi bilan xavfliki, islohotlarni amalga oshirishga qodir bo‘lgan kadrlar qolib ketib, nomunosib, bilim va ma’naviyati past kadrlar islohotlarni amalga oshirish bilan malakasiz ravishda shug‘ullanishlariga to‘g‘ri keladi. Bundan tashqari, ushbu tizimni korrupsiyalashuvi yoshlarning bilim va ma’naviyatga bo‘lgan i n tilishlarini pasayishiga olib keladi. Chunki korrupsiya bo‘lgan joyda bilim va ma’naviyati kuchli odam qolib ketib, puli ko‘p odam rahbarlik lavozimiga tayinlanadi. Bundan xabardor bo‘lgan yoshlar hamma narsani pul hal qiladi degan tushuncha bilan bilim va ma’naviyatga intilmay qo‘yadilar. Bunday holat bo‘lmasligi uchun kadrlar tanlash tizimida bilim va ma’naviyatning yuksaklik darajasi asosiy mezon sifatida qabul qilinishi lozim. Pul aralashgan joyda esa ushbu mezonlarga rioya qilishni ta’minlab bo‘lmaydi va natijada bilim va ma’naviyati past odamlar rahbar bo‘lishadi . Bu esa o‘z navbatida ta’lim tizimida bilim uchun emas balki diplom uchun o‘qiydigan talabalarni ko‘payishini keltirib chiqaradi. Diplom uchun o‘qiydigan talaba bor ekan ta’lim tizimida korrupsiyani to‘xtatib bo‘lmaydi . Chunki bunday talaba pora berib o‘qishni xohlaydi va bunda tashabbus pora beruvchida bo‘ladi. Pora beruvchi bor ekan pora oluvchi albatta topiladi chunki bunda talab va taklif qonuni ishlaydi. Korrupsiya, qaerda bo‘lmasin, jamiyat uchun va milliy xavfsizlik uchun o‘ta xavfli tahdid hisoblanadi. Ayniqsa, jamiyatda tartib o‘rnatishga mas’ul bo‘lgan sud-huquq tizimi korrupsiyalashgan bo‘lsa, bu jamiyat uchun o‘ta xavfli hisoblanadi. Agar sud hokimiyati korrupsiyalashgan bo‘lsa, nafaqat sud hokimiyatiga nisbatan balki davlatga nisbatan ishonchsizlik va norozilik kelib chiqadi. Qonun ustuvorligi va jazoning muqarrararligini ta’minlashda sud hokimiyati hal qiluvchi rol o‘ynaydi, chunki oxir oqibatda kimni haq yoki nohaq ekanligini sud hokimiyati belgilab beradi. Sud hokimiyatida korrupsiyani to‘xtatish uchun sud hukmining adolatligi kafolati ta’minlangan bo‘lishi lozim. Shuning uchun hech qanday mubolag‘asiz sud hokimiyatida korrupsiyaga qarshi kurash eng dolzarb masala hisoblanadi. Bundan tashqari, rag‘batlantirish tizimidagi korrupsiya ham jamiyat uchun o‘ta xavfli hisoblanadi. Chunki rag‘batlantirish tizimidagi adolatsizlik ikki kara adolatsizlikdir. Nega deganda, munosib odam taqdirlanmaganligini o‘zi adolatsizlik va, buning ustiga, nomunosib odamni taqdirlanishi esa yana bir karra adolatsizlik bo‘lib hisoblanadi. Odatda, nomunosib odam rag‘batlantirilishi uchun pora berishga harakat qiladi va, aksincha, munosib odam pora berishdan o‘zini tiyadi. Shuning uchun korrupsiyaga qarshi kurash, eng avvalo, ana shu uch tizimda, ya’ni sud-huquq tizimida, kadrlarni tanlash hamda joy-joyiga qo‘yish tizimida va rag‘batlantirish tizimida kuchayishi lozim. Ushbu tizimlarda korrupsiyani jilovlash ijtimoiy hayotning barcha sohalarida korrupsiyani yengish imkoniyatini beradi. 2.Korrupsiyaning tarixiy ildizi va o‘ziga xos jihatlari. Korrupsiyani bartaraf qilish uchun uning tarixiy ildiziga va o‘ziga xos jihatlariga e’tibor qaratish lozim. Qaerda qonunni inkor qilish, chetlab o‘tish imkoniyati paydo bo‘lsa, o‘sha yerda korrupsiya kelib chiqadi. Shuning uchun q onunni chetlab o‘ tish amaliyotini yuzaga kelish sababini topish korrupsiyani to‘xtatishda muhim ahamiyatga ega. Ming afsuski, G‘arb mamlakatlaridan farq qilib, Sharqda huquqni chetlab o‘tish amaliyoti yuzaga kelgan. Boshqacha qilib aytganda, qadim zamonlarda Sharqda hech qanday qonun bilan cheklanmagan despotik hokimiyat shakllangan. Buning sababi sug‘orma dehqonchilik va suv taqsimoti bilan bog‘liq bo‘lgan davlatning funksiyasidir. G‘arbda esa lalmikor dehqonchilik iqtisodiyotda muhim o‘rin egallaydi va natijada davlatning suv taqsimoti funksiyasi deyarli yo‘q. Suv taqsimoti shunday murakkabki, u ma’lum bir tartib qoidaga rioya qilishga imkoniyat qoldirmaydi. Chunki suv shunday o‘ziga xos mahsulotki, u kerak bo‘lmaganda oqib yotadi, kerak bo‘lganda esa taqchil bo‘lib qoladi. Shuning uchun hokimiyat suv taqsimotini amalga oshirishida huquq bilan cheklanmagan vakolatga ega bo‘lishi kerak bo‘lgan. Taniqli nemis olimi K.A.Vittfogel o‘zining mashhur “Sharq despotizmi” nomli asarida despotiya sug‘orma dehqonchilik talablaridan kelib chiqishini yetarli darajada isbotlab bergan. 4 Sug‘orma dehqonchilik va suv taqsimoti bilan bog‘liq bo‘lgan huquqni chetlab o‘tish amaliyoti ijtimoiy hayotning boshqa sohalarida ham o‘zini namoyon qila boshlagan. Huquq sohasini chetlab o‘tish esa korrupsiyani keltirib chiqaradi, chunki korrupsiya deganda, yuqorida ta’kidlaganimizdek, davlatning mansabdor shaxslarini pul berib “sotib olish” tushuniladi va buning uchun mansabdor shaxslarda qonunni chetlab o‘tish imkoniyati mavjud bo‘lishi kerak bo‘ladi. Korrupsiya qonunni buzi b jinoyat sodir qilish va jazolanmay qolish imkoniyatini keltirib chiqaradi. Korrupsiyani to‘xtat ish uchun eng avvalo uni keltirib chiqargan sharoit bartar a f qilinishi lozim. Sharoit sug‘orma dehqonchilik va davlatning suv taqsimoti funksiyasi bilan bog‘liq dir. Korrupsiyani bartaraf qilish uchun mamlakat iqtisodida sug‘orma dehqonchilikning ulushini qisqartirib borish kerak bo‘ladi. Albatta, bu qisqa vaqtda amalga oshirib bo‘lmaydigan jarayon. Buning uchun sug‘orma dehqonchilik beradigan daromadni boshqa soha hisobidan qoplab borish amaliyotini qo‘llash lozim. Masalan, eng daromadli sohalardan bo‘lgan turizmning rivojlanishi barobarida sug‘orma dehqonchilikni qiskartirib borish maqsadga muvofiqdir. Turizm sohasini tartibga solishda huquq me’yorlariga qat’iy rioya qilish borasida biror-bir muammo kelib chiqmaydi. Chunki tabiiy sharoit qanday bo‘lishidan kat’i nazar (albatta, tabiiy ofatlar bundan mustasno) turizm sohasida ma’lum bir tartibga rioya qilish muammo bo‘lmaydi, ya’ni qonunni chetlab o‘tish kabi zaruriyat kelib chiqmaydi. Demak, turizm faoliyati korrupsiyaning kelib chiqishiga asos bo‘ladigan huquq sohasini chetlab o‘tish holati ni keltirib 4 Набиев Ф.Х. Ижтимоий назорат. Самарқанд.2015 йил, 200-бет. chiqarmaydi. Albatta, ushbu tadbir korrupsiyani batamom bartaraf qila olmaydi, lekin uni jilovlashga imkoniyat beradi. Korrupsiyaga qarshi kurashda insonning azaliy orzusi bo‘lgan baxtli hayotga erishishda asosiy to‘siq korrupsiya ekanligini anglash ham muhim ahamiyatga ega. Jamiyatni pul boshqargan hollarda, ya’ni korrupsiya kuchli bo‘lgan hollarda hech kim erkin bulaolmaydi, erkin bo‘lmagandan keyin, albatta, baxtli ham bo‘la olmaydi. Vaholanki, inson unda ijtimoiy ong shakllangandan buyon baxtli yashaydigan farovon jamiyatni orzu qilib kelmoqda. Inson baxtliligining muhim sharti - bu nafaqat uning moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini to‘liq qondirilgan holati, balki unda qo‘rquvsiz, erkin yashash hissining mavjudligidir. Inson qo‘rqmasdan erkin yashashi uchun esa jamiyatda adolatli ijtimoiy tartib o‘rnatilgan bo‘lishi lozim. Korrupsiya bo‘lgan joyda hech kim, hatto korrupsioner elementlarning o‘zi ham, erkin va baxtli bo‘la olmaydi. Buni barcha, ya’ni pora beruvchi ham, pora oluvchi ham anglab olishi juda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun hech kim korrupsiyaga qarshi kurashdan chetda turmasligi kerakligini keng aholi qatlamlariga tushuntirish lozim. Odamlarning asriy orzusi bo‘lgan baxtli yashaydigan farovon jamiyat to‘ g‘ risidagi g‘oyalar tarixiga nazar solsak, odamlarning baxtli yashashiga qandaydir g‘ayri-tabiiy yovuz kuchlarning to‘siq bo‘lganligini ko‘ramiz. Masalan, barcha xalqlarda mavjud bo‘lgan afsonaviy qahramonlar to‘g‘risidagi ertaklarda(Alpomish, Rustami doston, Gerakl, Gerkules, Biovulf va boshqalar) odamlarning hayotini baxtli qiladigan farovon jamiyat qurish orzusini ko‘rish mumkin. Afsonalarda odamlarning hayotini baxtli qilishga to‘siq tog‘dagi ajdaho qilib ko‘rsatiladi. Chunki odamlar ajdohoga qurbonliklar qilib turishi kerak. Agar ajdaho o‘ldirilsa qurbonliklar qilishdan qutulib, baxtli yashash imkoniyati paydo bo‘ladi deyiladi. Ana shunda bir afsonaviy qahramon paydo bo‘lib, uchar otga minib qo‘liga sehrli qilichini olib ajdahoni o‘ldirib keladi. Shundan so‘ng odamlarning hayoti baxtli bo‘lib qolishi to‘g‘risidagi ertaklar odamlarda qandaydir afsonaviy qahramonlarni kutib befarq bo‘lish kayfiyatini keltirib chiqaradi. Bugungi kunda baxtli yashaydigan farovon jamiyat qurish yo‘lidagi to‘siq bo‘lgan tog‘dagi ajdaho bu korrupsiyadir. Korrupsiya qiyofasidagi tog‘dagi dahshatli ajdahoni qandaydir afsonaviy qahramon emas, balki biz o‘zimiz yengishimiz kerak. Buning uchun odamlar fuqarolik jamiyati institutlariga birlashib, huquq va axloq normalariga rioya etishni nazorat qilishlari kerak. Ajdahoni o‘ldirish uchun kerak bo‘lgan sehrli ot - bu kuchli fuqarolik jamiyati bo‘lsa, sehrli qilich bu nazoratga doir bilimdir. Korrupsiya kelib chiqqan joyda jamiyatni bilim va ma’naviyat emas, balki pul boshqaradi. Pul boshqargan ja m iyatda esa ijtimoiy tartib buziladi. Tartib bo‘lmagan joyda esa taraqqiyot bo‘lmaydi, chunki umume’tirof etilganki, jamiyat taraqqiyotining muhim sharti – ijtimoiy tartibdir. Bunday tartib o‘rtatilishi va barqaror bo‘lishi uchun jamiyatni bilim va ma’naviyat boshqarishi lozim. Shuning uchun xadis ilmining sultoni Imom Buxoriy “Dunyoda ilmdan boshqa najot yo‘q va bo‘lmagay” 5 deb yozgan. Bilim va ma’naviyat ta’lim va tarbiya tizimida shakllanib yuksaladi. Bilim va ma’naviyat faqat evolyusion tarzdagina rivojlanishi mumkinligini hisobga olsak, bu borada shoshma-shosharlikka, revolyusion o‘zgarishlarga intilish kerak emas. Bu esa O‘zbekiston tanlagan evolyusion taraqqiyot yo‘lining naqadar to‘g‘ri ekanligini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Bilim va ma’naviyatning yuksalishi fuqarolik jamiyatining kuchli bo‘lishini ta’minlaydi. Fuqarolik jamiyati kuchli bo‘lgan jamiyatda nazorat tizimi samarali ishlaydi. Nazorat tizimi samarali ishlagan joyda poraxo‘rlik jilovlanadi va korrupsiyaga yo‘l qo‘yilmaydi. Chunki tizimga, ya’ni fuqarolik jamiyatiga pora berib bo‘lmaydi, porani, alohida bir konkret shaxsgagina berish mumkin. Qaerda korrupsiya kuchli bo‘lsa, o‘sha yerda fuqarolik jamiyati kuchsiz degan xulosa chiqadi. Qaerda fuqarolik jamiyati kuchli bo‘lsa, o‘sha yerda korrupsiya bo‘lmaydi. Shuning uchun asosiy e’tiborni fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga qaratish lozim. Fuqarolik jamiyatining shakllanish jarayonida ma’naviyatning ahamiyati to‘g‘risida buyuk mutafakkir Abu Nasr Farobiy shunday degan: “Insoniyat faqatgina ilm va yuksak axloqiylik asosida yaxlit fozil jamoaga birlasha olishi mumkin” 6 . Zamonamiz mohiyati bo‘lgan “Kuchli davlatdan – kuchli 5 Саодат йўли. Тузувчилар: О.Салимов ва бошқалар. “Таълим” нашриёти, Тошкент – 2016 йил. 75 - бет. 6 Фаробий Абу Наср. Фозил одамлар шаҳри. Тошкент – 1993 йил. 186 – бет. fuqarolik jamiyati sari” tamoyili ham aynan shuni taqozo etadi. Hozircha bizda kuchli davlat va nisbatan kuchsiz jamiyat bo‘lganligi uchun korrupsiyani jilovlash qiyin kechmoqda. Poraxo‘rlikni jilovlab, korrupsiyani tugatish uchun fuqarolik jamiyati kuchli bo‘lishi kerak ekan, asosiy e’tibor fuqarolik jamiyatini kuchli qilishga qaratilishi lozim. Kuchli fuqarolik jamiyati bo‘lishi uchun kuchli fuqarolik jamiyati institutlari bo‘lishi kerak, kuchli fuqarolik jamiyati institutlari bo‘lishi uchun esa kuchli fuqarolar kerak. Kuchli fuqarolar deganda nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollagan , fuqarolik pozitsiyasi shakllangan, ya’ni befarqlik kayfiyatini jilovlab, daxldorlik hissi bilan yashayotgan shaxslar tushuniladi . Bunday fuqaroda ichki nazorat kuchli bo‘lib, u o‘zining xulqini tartibga solishga, ya’ni o‘zini pora olishdan tiyishga qodir bo‘ladi. O‘zini-o‘zi nazorat qilib, ya’ni ichki nazorat orqali o‘zida tartibni o‘rnatgan odam o‘zgalarni ham nazorat qilishga qodir bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, jamiyatdagi tartib har bir odamdagi tartibdan tashkil topadi. Demak, poraxo‘rlikni jilovlashda ma’naviyat orqali shakllanadigan ichki nazorat muhim rol o‘ynaydi. Chunki tashqi nazoratdan yashirinish va qochib qutulish mumkin, lekin ichki nazoratdan yashirinib ham, qochib ham bo‘lmaydi. Insonda ichki nazorat bo‘lishi uchun unda oxirat azobidan qo‘rqishni ta’minlaydigan darajada ma’naviyat yuksak va ruhi pok bo‘lishi kerak. Bunday odamda jinoyat sodir qilish ehtimoli paydo bo‘lganda Ollohdan bo‘lgan qo‘rquv kelib chiqadi va u o‘zini jinoyatdan tiyadi. Xuddi shunday odamda pora olish ehtimoli paydo bo‘lganda davlatdan bo‘lgan qo‘rquv kelib chiqishi lozim. Buning uchun korrupsiya sababini bartaraf qilishga qaratilgan profilaktika ishlari samarali amalga oshirilishi lozim. Profilaktika jarayonida axloqiy tarbiya negizida ma’naviyatni yuksaltirish nazorat mexanizmini harakatga keltiradigan ichki nazoratni shakllantiradi. Korrupsiyani bartaraf qilishda yana bir muhim omilga e’tibor qaratish lozim. Bunday omil bo‘lib odamlardagi korrupsiyaga qarshi kurashish xohishi xizmat qiladi. Korrupsiya muammosi dunyo miqyosidagi global muammo ekanligidan kelib chiqib BMT 2004 yilda 9 dekabrni halqaro korrupsiyaga qarshi kurash kuni sifatida belgiladi. Shuning uchun korrupsiyaga qarshi kurashni samarali amalga oshirish uchun butun dunyoda ma’lum tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu masala bizda ham o‘ta muhim va dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Mamlakatimiz rahbari Shavkat Mirziyoev ushbu hususda gapirib “Er yuzida davlat va jamiyat paydo bo‘lgandan buyon odomzot poraxo‘rlik va korrupsiyani taraqqiyot va farovonlikning kushandasi, jamiyatda adolat, tenglik, sog‘lom raqobat va halollik tamoyillari ustun bo‘lishiga to‘sqinlik qiladigan ijtimoiy illatlardan biri, deb baholab kelgan va unga qarshi kurashib yashagan” 7 deb ta’kidladi. Chunki butun insoniyat tarixida halol yashayotgan odamlarda bu illatga qarshi kurashish istagi bo‘lgan. Bugungi kunda ham befarq bo‘lmagan aholida bunga qarshi murosasiz munosabat va kurashish xohishi bor. Faqat buni ishga soladigan mexanizm kerak bo‘lmoqda xolos. 3.Korrupsiya sabab va sharoitini bartaraf qilishda ijtimoiy nazoratning o‘rni. Yuqoridagi fikr-mulohazalardan kelib chiqib, jamiyatda poraxo‘rlik va korrupsiyani keltirib chiqaradigan quyidagi sabab va sharoitlarni ko‘rsatish mumkin. Sabab: 1. Ma’naviy qashshoqlik, chunki ma’naviy qashshoqlik insonni o‘z nafsi ning quliga aylantiradi va , natijada , bu odam por a xo‘rlik kasaliga juda tez chalinadi. Oqibat: - Adolatsizlik-ishonchsizlik-tartibsizlik-parokandalik-milliy xavfsizli k ga tahdid-mustaqillikni gumon qilib qo‘yish. Ye chim: 7 Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон Стратегияси. – Т.: Ўзбекистон нашриёти, 2021. - 417 бет. - Axloqiy tarbiya negizida ma’naviyatni yuksaltirish va ijtimoiy hayotning barcha sohalarida, barcha kadrlar faoliyatiga baho berishda ma’naviyat asosiy mezon sifatida rioya qilinishi. -Jamiyatda korrupsiyaga karshi murosasiz munosabatni va unga qarshi kurashish xohishini shakllantirishga qaratilgan profilakatika ishlarini amalga oshirish. Sharoitlar: 1. Mamlakat iqtisodida sug‘orma dehqonchilik ulushi ni yuqoriligi. 2 . Mansabdor shaxsda qonuni chetlab o‘tish imkoniyati borligi. 3. Byurokratiya, rasmiyatchilik va o‘zboshimchalik. 4. Ijroiya hokimiyat markaziy organlari vakolatining kuchliligi va quyi tashkilotlarning kuchsizligi. 5. Fuqarolik jamiyatining kuchsizligi. 6. Ochiqlik va oshkoralikning to‘liq ta’minlanmaganligi. Oqibat: - Demokratiyaning poymol qilinishi - fuqarolik jamiyatining zaiflashuvi - diktuturaning kelib chiqishi-ijtimoiy beqarorlik-parokandalik -halokat . Yechim: - Siyosiy madaniyat, huquqiy madaniyat va fuqarolik madaniyatini rivojlantirish asosida fuqarolik jamiyatini kuchli qilish. - N azorat faoliyati ga doir bilimni keng targ‘ib qilish asosida fuqarolik jamiyati nazoratini kuchli qilish. - Mamlakat iqtisodida sug‘orma dehqonchilik ulushini qisqartirib qishloq xo‘jaligini modernizatsiyalash. K orrupsiyani t o‘xta tish uchun uni sababi va sharoitini bartaraf qilish kerak bo‘ladi. Sababni bartaraf qilish uchun asosiy e’tibor axloqiy tarbiya negizida ma’naviyatni yuksaltirishga qaratilishi lozim. Boshqacha qilib aytganda sababni bartaraf qilish uchun jamiyatni “halollik vaksinasi” bilan emlash kerak. Sharoitni bartaraf qilish uchun esa asosiy e’tiborni nazorat tizimini samarali qilishga xizmat qiladigan nazorat faoliyatga doir bilimni berishga qaratish lozim. Nazorat faoliyatiga doir bilimni berishda va nazorat faoliyatini samarali qilishga qodir avlodni tarbiyalashda Oliy ta’lim tizimiga “ijtimoiy nazorat” fanini joriy qilish muhim ahamiyatga ega. Ma’naviyatni yuksaltirishda ma’rifiy Islom dinining tarbiyaviy imkoniyatlaridan kengroq foydalanish choralarini ko‘rish lozim. Aholi va, eng avvalo, yoshlar ma’naviyatini yuksaltirishda ommaviy axborot vositalarini ta’sirli vositasi bo‘lgan televidenie imkoniyatlaridan kengroq foydalanish lozim. Buning uchun quyidagi taklifni berish mumkin: 1.T elevidenieda “halollik vaksinasini” emlashga va ma’naviyatni yuksaltirishga xizmat qiladigan “MOTIV” teleko‘rsatuvini joriy qilish maqsadga muvofiqdir. Ushbu ko‘rsatuvda odamning to‘g‘ri yo‘ldan og‘ish holatlarini keltirib chiqaradigan, jumladan, poraxo‘rlik kabi illatlarni keltirib chiqaradigan motivlar o‘rganiladi va sog‘lom motivlarni shakllantirish borasida takliflar ishlab chiqiladi. 2. Bundan tashqari, «Fuqarolik madaniyati» nomli teleko‘rsatuvni joriy qilish lozim, chunki ushbu ko‘rsatuv fuqarolik jamiyati shakllanishining muhim sharti bo‘lgan siyosiy va huquqiy madaniyatni hamda ma’naviyatni yuksalishiga xizmat qiladi. Chunki fuqarolik madaniyati deganda siyosiy madaniyati, huquqiy madaniyati va ma’naviyati yuksak shaxs tushuniladi. Fuqarolik jamiyatining kuchliligi esa poraxo‘rlik va korrupsiyani jilovlashning muhim sharti bo‘lib hisoblanadi. 3.Oliy ta’lim tizimida talabalarga nazorat faoliyatiga doir bilimni beradigan fanni joriy etish orqali nazorat tizimini samarali qilishga erishish. Chunki korrupsiya nazorat tizimi zaif bo‘lgan joyda kelib chiqadi va nazorat tizimini samarali qilish, eng avvalo, o‘sha faoliyatga doir bilimga bog‘liqdir. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, korrupsiyani to‘xtatish uni sharoitini va sababini bartaraf qilishga qodir bo‘lgan nazorat tizimini shakllanganligiga bog‘liq. Bunday nazorat tizimini bo‘lishi jamiyatni nazorat faoliyatiga doir bilim bilan qurollanganligiga va ikkinchidan ma’naviy yuksaklik asosida befarqlik jilovlanib daxldorlik hissi shakllanganligiga bog‘liq. Bunday nazorat tizimi shakllangan joyda nazorat mexanizmini samarali ishlashiga xizmat qildaigan ikkita muhim omil shakllangan bo‘ladi. Birinchisi, huquq normalarini buzish ehtimoli paydo bo‘lganda davlatdan bo‘lgan qo‘rquvni mavjudligi. Ikkinchi muhim omil, axloq normalarini buzish ehtimoli paydo bo‘lganda Ollohdan bo‘lgan qo‘rquvning mavjudligi. Odamlarda ana shu ikki xil qo‘rquvni mavjudligi korrupsiyani to‘xtatishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ichki nazoratni shakllantiradi. Bunday nazorat tizimi jazoni muqarrarligini ta’minlab korrupsiyani sharoitini bartaraf qiladi . Ma’naviy yuksaklik nafaqat daxldorlik hissini shakllantiradi balki insonni nafsini jilovlab korrupsiyani sababini ham bartaraf qilishga xizmat qiladi. Shunday qilib nazorat tizimini samarali qiluvchi ikkita omilning biri nazorat faoliyatiga doir bilim bo‘lsa, ikkinchisi ma’naviyat negizida shakllanadigan daxldorlik hissidir. Foydalanilgan manba va adabiyotlar: .Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent. O‘zbekiston. 2017 yil. 2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent. O‘zbekiston. 2017 yil. 3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b. 4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y. 5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007 № 1. 6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. № 4 7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3 8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2008 y. № 4 9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3 10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Jamiyat taraqqiyotiga to‘siq bo‘lgan korrupsiya illatini bartaraf qilishda ijtimoiy nazoratning o‘rni

Купить