Jamiyat va tabiatning o‘zaro ta’siri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Jamiyat va tabiatning o‘zaro ta’siri

Купить

JAMIYAT VA TABIATNING O‘ZARO TA’SIRI
Reja:
1. Odam va geografik muhit
2 . Irqlar haqida tushuncha va Yer yuzi aholisi
3 . Insonning tabiatga ta’siri
4 . Aholi sonining o‘sishi bilan bog‘liq muammolar

1.Odam va geografik muhit
Odam tirik organizmlar evolyutsiyasi natijasida paydo bo‘lgan. Aqlli
hayvon (odam ajdodi) oddiy qurollarni yasay oladigan bo‘lgandan boshlab
odam deyiladi. Afrikadagi Oldova darasidan topilgan odamlar yasagan
mehnat qurollarining yoshi 3-3,5 mln. yilga teng. Dastlabki odamlar
evolyutsiyasi tabiat evolyutsiyasidan sekin borgan. Hozirgi odamning paydo
bo‘lishi tahminan 100 ming yil ilgari ro‘y bergan. Bu odamlar Homo
sapiyens – ongli odam deyiladi. Odam paydo bo‘lishi Janubi–g‘arbiy Osiyo
va Shimoli – Sharqiy Afrikada ro‘y bergan deb hisoblanadi. Keyin odamlar
Yer yuzining turli qismlariga tarqalgan va turli joylar tabiatiga moslashishi
jarayonida ba’zi bir antropologik o‘zgarishlar ro‘y bergan. Ongli odam paydo
bo‘lishi bilan kishilik jamiyati yuzaga keldi. Kishilik jamiyati taraqqiyoti
tabiat evolyutsiyasidan tezroq bordi.
Odam aqlli mavjudot bo‘lishiga qaramay tabiat ustidan hech qachon
hukmron bo‘la olmaydi. Uning o‘zi tabiatning bir qismi bo‘lib, tabiat
qonunlarini yaxshi bilib olib, ularga amal qilgandagina tabiatdan to‘g‘ri va
oqilona foydalanishi mumkin.
Tabiatning odamni o‘rab olgan, inson jamiyati bilan bevosita o‘zaro
ta’sir va aloqada bo‘lib turadigan, ya’ni Yerning odam hayoti bilan juda
yaqindan bog‘langan qismi geografik muhit. Geografik muhit doim kengayib
boradi, chunki odam hayot faoliyati makonini borgan sari kengaytiradi.
Landshaft qobig‘i esa kengaymaydi. Odam landshaft qobig‘idan ham
tashqariga chiqib ketishi mumkin.
Odam hozirgi vaqtda ilgarigi tabiiy muhitda yashayotgani yo‘q, u bir-
biri bilan bog‘liq bo‘lgan ikkita muhitda – tabiiy va sun’iy (texnogen)
muhitda yashamoqda. Inson tomonidan yaratilgan texnik muhit (sun’iy
sharoit) bir xil xususiyatga ega emas. Ba’zilariga, masalan, geografik
muhitning o‘zgartirilgan elementlari – shaharlar, ishlab chiqarish korxonalari,

yo‘llar, to‘g‘onlar va boshqalarga qarab turmay o‘z holiga tashlab qo‘yilsa,
buzilib, yo‘qolib ketadi. Ba’zilari, masalan, suv omborlari, kanallar, ekilgan
o‘rmonlar, sun’iy tepalar, tekislangan yerlar tabiiy qonuniyatlar asosida
rivojalanishida davom etadi. Shuning uchun ham inson bunyod etgan
texnogen elementlar tashlab qo‘yilsa, buzilib ketadiganlari geografik (tabiiy)
muhitga kirmaydi.
2.Irqlar haqida tushuncha va Yer yuzi aholisi
Yuqorida aytilganidek, odamlar Yer yuzining ma’lum bir hududida
paydo bo‘lib, keyin turli tabiiy sharoitli joylarga borib qolgan. Bu joylar
tabiiy sharoitiga moslashish jarayonida uzoq vaqt davomida tashqi
antropologik belgilar vujudga kelgan. Bunday belgilarga odam terisining
rangi, sochining rangi, jingalak, to‘lqinsimon, tik o‘sishi, ko‘z kesimining
shakli, yuz tuzilishi, labning qalin-yupqaligi va boshqalar misol bo‘ladi. Bu
belgilar irqiy belgilar deyiladi.
Mana shunday irqiy belgilarga qarab Yer yuzi aholisi 3 ta katta irqqa va
bir qancha oraliq irqlarga bo‘linadi. Hozirgi vaqtda 3 ta yirik irq-yevropoid,
mongoloid, negroid irqlari mavjud. Ba’zi tadqiqotchilar avstraloid irqini ham
alohida irq deb ajratishadi. Bular: 1) yevropoid va ekvatorial irqlar oralig‘ida
efiop, sudan, janubiy hind oraliq irqlari.
2) yevropoid va mongoloid irqlari oralig‘ida janubiy mongoloid, yapon,
polineziya, mikroneziya oraliq irqlari mavjud. Hozirgi zamonda irqiy belgilar
kuchaymay, aksincha, asta-sekin kamayib bormoqda.
Turli irq vakillari bir-birlaridan irqiy belgilarga ko‘ra farq qilsalar ham
aslida yerda odam zoti bor. Buni quyidagi dalillar isbot qiladi.
1) Turli irqqa mansub kishilar yashaydigan hududlarda o‘z davrida
yuksak tashkiliy davlatlar yuzaga kelgan, o‘z davrining rivojlangan
madaniyati tarkib topgan, buyuk kishilar yetishib chiqqan, olamshumul
ixtirolar qilingan. Bunga Misrdagi ehromlar, Markaziy va Janubiy

Amerikadagi qadimiy inshootlar, Hindiston va Indoneziyadagi aql bovar
qilmaydigan sajdagohlar, qadimiy Xitoy, eron, O‘rta Osiyo, Misrdagi
davlatlarni misol qilib ko‘rsatishimiz mumkin.
2) Hamma irq vakillarida ham irqiy beligilar faqat tashqi beligilar bo‘lib,
odam ichki a’zolari bir xil, qon tarkibi, guruhlari ham o‘xshash. Turli irq
vakillari o‘zaro chatishib, metislar tug‘ilishi mumkin.
3) Turli irq vakillari bolalarini bir xil sharoitda tarbiyalab, o‘qitilsa,
hamma irq vakillari orasidan ham olimlar, shoir - yozuvchilar, turli hunar
egalari yetishib chiqishi mumkin.
Hozirgi vaqtda Yer yuzida 7,2 milliarddan ortiq kishi yashaydi (2014
yil). Lekin ular hamma joyda bir xilda taqsimlanmagan. Bunga tarixiy va
tabiiy sharoitlar ta’sir ko‘rsatadi. Inson yashashi va uning xo‘jalik faoliyati
uchun qulay bo‘lgan hududlarda odam juda qadimdan yashab keladi va aholi
zichligi ham katta. Inson yashashi uchun noqulay hududlar nisbatan qiyin
o‘zlashtiriladi. Odamlar bunday joylarga yaqinda kelib o‘rnashgan. Hozir
ham o‘zlashtirilmagan hududlar (Antarktida, Grenlandiya, Arktikadagi
orollar, cho‘llar, shimoldagi tabiati og‘ir yerlar) mavjud. Aholining
joylashishiga yer yuzasi relefi juda katta ta’sir ko‘rsatadi. S.I.Bruk
ma’lumotiga ko‘ra, Yer yuzi aholisining 56,2% dengiz sathidan 200 m gacha
bo‘lgan pasttekisliklarda, 24% 200 m dan 500 m gacha bo‘lgan hududlarda,
11,6% 500-1000 m gacha balandlikda, 4,4% 1000-1500 m gacha va 3,8 foizi
1500 m dan baland yerlarda yashaydi. Aholining joylashishiga hududning
suvga yaqin – uzoqligi ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Yer yuzi aholisining yarmi
dengizdan 200 km gacha bo‘lgan hududlarda yashaydi. Bunday yerlar butun
quruqlikning atigi 16 foizini tashkil etadi.
Hozirgi vaqtda tabiatning insonga ta’siri o‘zgarib bormoqda. Ilgarigi
vaqtlarda inson tabiiy sharoitda yashagan bo‘lsa, endilikda o‘zi o‘zgartirgan
texnogen sharoitda yashashga ko‘nikib bormoqda. Bunday sharoitda

insonning sog‘ligi, ma’naviy barkamolligi qanday rivojlanadi? Bular maxsus
tadqiqotlarni talab qiladi.
3.Insonning tabiatga ta’siri
Inson tabiatdan o‘z ehtiyojlari uchun foydalanish jarayonida unga turli
xil ta’sir ko‘rsatadi. Inson ta’siri tabiatning mikroyelementlariga, ayniqsa
kuchli bo‘ladi.
Insonning tabiatga bo‘lgan ta’sirini shartli ravishda ikki turga bo‘lish
mumkin: maqsadli ta’sir va maqsadsiz ta’sir.
Insonning o‘ylab, biror maqsadni ko‘zlab, tabiatga ko‘rsatgan ta’siri
maqsadli ta’sir deyiladi. Bunda odam tabiatdan foydalanish maqsadida unga
ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, yer osti boyliklarini qazib chiqarish, o‘rmonni
kesish, yerlarni haydash, baliq, mo‘ynali hayvon larni ovlash va h.k. Buning
natijasida tabiat kambag‘allashadi. Lekin tabiatga maqsadli ta’sir etib,
masalan, daraxt ekib, ayrim tur o‘simlik va hayvonlarni, qo‘riqxonalarni
ko‘paytirib tabiatni boyitish ham mumkin.
Daryolarga to‘g‘on qurib suv omborlari bunyod etish, cho‘llarga suv
chiqarib, vohalar bunyod etish hamda ularni obodonlashtirish, ihota
o‘rmonlarini bunyod etish, ayrim hayvon va o‘simliklarni iqlimlashtirish ham
tabiatga maqsadli ta’sir etishdir. Tabiatga maqsadli ta’sir etganda ham ba’zan
xatolarga yo‘l qo‘yish mumkin. Masalan, Amudaryo va Sirdaryo suvini
sug‘orishga to‘liq olib qo‘yish natijasida Orol dengizi qurib bormoqda. Uning
atrofida geoyekologik inqiroz davom etmoqda. Umuman maqsadli ta’sir
etishni boshqarish, ilmiy asosda muayyan reja bilan olib borish mumkin.
Lekin insoning tabiatga ta’siri ba’zan maqsadsiz, o‘ylanmagan bo‘lishi
ham mumkin. Bunday ta’sir bir qarashda arzimagan ko‘rinsa ham, biroq
bora-bora juda katta oqibatlarga olib kelishi mumkin. Masalan, katta
shaharlar atrofida ba’zi bir tabiiy gulli o‘simliklar yo‘qolib bormoqda. Agar
bahorda dam olish kunlari dalaga dam olgani, o‘ynagani chiqqan kishilarni

ko‘rsangiz, qaytishda ularning (man etilgan bo‘lishiga qaramay) minglab
gunafsha, lola, chuchmoma olib kelayotganliklarining shohidi bo‘lasiz. Asta-
sekin katta shaharlar atrofida bunday gullar butunlay yo‘qolib ketadi. Yoki
dam oluvchilar tabiatning go‘zal joylariga olib borib tashlagan shisha,
konserva bankalari, turli chiqindi, sellofan va qog‘ozlarni aytmaysizmi?
Katta shaharlardan dam olish kunlari 100 minglab, ba’zi shaharlarda
millionlab kishilar dam olishga shahar atrofiga chiqishadi. Agar har ikki kishi
bir donadan ichimlik shishasi, bir donadan konserva bankasi, 2 ta baklashka
tashlab ketsa, yuz ming odamdan qancha tashlandiq qolishi ma’lum bo‘ladi.
Keksa daraxtlar tanasiga har xil so‘zlarni, rasmlarni pichoq bilan o‘yib
yozib, qoyalar, g‘orlarda “dastxatlarni” qoldirish ham maqsadsiz, zararli
ta’sirdir. Ayrim vaqtda biror o‘simlik, ko‘proq mevali, donli o‘simliklar
urug‘i maqsadsiz ravishda boshqa joylarga olib borib tashlanishidan o‘sha
joylarda ko‘paya boshlaydi va ko‘pincha tabiatni boyitishda foydali bo‘ladi.
Lekin begona, zararli o‘simlikka aylanishi ham mumkin.
Insonning tabiatga maqsadli ta’siri ham, maqsadsiz ta’siri ham bevosita
yoki bilvosita bo‘ladi.
Tabiatga insonning bevosita ta’siriga suvomborlari, to‘g‘on lar bunyod
etish, konlarni qazish, o‘rmonlarni kesish, yerlarni haydash, ovchilik,
o‘simliklarni payhon qilish va boshqalarni kiritish mumkin. Lekin insonning
bunday ta’siri natijalari ko‘rinib turibdi. Sabab ham, oqibat ham ravshan,
demak uni boshqarish mumkin.
4.Aholi sonining o‘sishi bilan bog‘liq muammolar
Yer yuzida aholi sonining ko‘payib borishi, aholining turmush tarziga,
diniy e’tiqodiga, madaniy, ma’naviy darajasiga, sog‘liqni saqlash sohasidagi
yutuqlariga bog‘liq. Shularni hisobga olganda aholi sonining keyingi 100
yillikda juda katta tezlik bilan ko‘paygani tushunarli bo‘ladi.
-jadval

Yer yuzi aholisi o‘sishi
Yillar Aholi soni O‘tgan vaqt Aholi
sonining oshishi
Era boshida 200 mln
1000 yilda 275 mln 1000 yil 75 mln
1650 500 mln 650 yil 225 mln
1850 1,3 miln 200 yil 800 mln
1900 1,6 mln 50 yil 300 mln
1940 yilda 2,3 mlrd 40 yil 700 mln
1960 3,0 mlrd 20 yil 700 mln
1975 4,0 mlrd 15 yil 1 mlrd
1985 5,0 mlrd 10 yil 1 mlrd
1999 6,0 mlrd 14 yil 1 mlrd
2010 6,892 mlrd 11 yil 892 mln
2014 7,2 mlrd 4 yil 308 mln
Yerda havo, suv, tuproq va hayvonot dunyosi kabi boy resurslar
bo‘lishiga qaramay, aholi sonining o‘sib borishi sayyoramiz
imkoniyatlarining chegarasi borligini ko‘rsatadi. Xavfli alomatlarning
ko‘rsatishicha, bu bir kun yetib kelishi mumkin. Buning belgilari dunyo
aholisining 7 mlrd dan oshishi bilan baholanadi. BMT ma’lumoti bo‘yicha,
aholi o‘sishi hozirgi sur’atlarda borsa 2050 yilga borib 9 mlrd kishiga yetadi.
Hozirgi kunda dunyo aholisining yarmidan ko‘pi talabga javob bermaydigan
sharoitlarda yashashga va to‘yib ovqat yemaslikka toqat qilishga majbur.
Yer tabiiy sharoitining turlichaligi aholining notekis taqsimlanishga
sabab bo‘lgan. Foydalanish uchun yaroqli yerlar kam va ular ham
chegaralangan.

Butun dunyoda urbanizasiya jarayoni rivojlanmoqda. 1980 yilda to‘rt
milliondan ortiq aholiga ega 35 ta shahar qayd etilgan bo‘lsa, 2025 yilga
borib bunday shaharlar soni 135 taga yetishi kutilmoqda. 1950 yildan 1990
yilgacha davrda dunyoda shaharlarda yashovchi aholi soni 10 martaga
oshdi. Shahar aholisi nisbatan kichik hududda to‘plangan; masalan, AQSH
hududining atigi 3,4 % shahar manzilgohlari sifatida qabul qilingan.
Shahar joylarning atrof-muhit va ekologiyaga ta’siri salbiy oqibatlarga
olib kelishi mumkin. Ilgaridan sanoat rivojlangan shaharlari bo‘lgan ko‘plab
mamlakatlar allaqachon bunday muammolarga duch kelgan.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda so‘nggi yillarda aholi sezilarli o‘sdi va
demakki atrof-muhit muammolari ham ko‘paymoqda.
Shaharlar atrof-muhitga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkin? Barcha
shaharlar uchun quyidagilarni keltirish mumkin:
Mintaqada tabiiy resurslarga talabning oshishi;
Qurilishlar bo‘lgan rayonlarda tabiiy gidrologik tizimga halaqit qilishi
yoki ularni buzishi;
Ular o‘simlik qoplamini kamaytirishi, tabiiy yashash muhitini buzishi va
ta’sir zonasida tur tarkibini o‘zgartirishi mumkin;
Ular melioratsiya va axlatxonalar hisobiga yangi yerlarni yaratdi.
Ushbu ta’sirlar birglikda shaharning “ekologik iz”ini hosil qiladi, ya’ni
atrof-muhit ifloslanadi.
Shaharlarda yog‘och, ko‘mir, neft kabi xom ashyolarga talab o‘sib
boradi. Ular bevosita yaqin hududlardan olinishi yoki transportda
keltirilishi kerak. Shaharlar shuningdek qishloq xo‘jalik mahsuloti, energiya
va ishchi kuchiga ham bog‘liq. Shaharlarning o‘sib boruvchi to‘ri “ekologik
iz” qoldirib tobora yangi yerlarni qamrab oladi. Bu shuni bildiradiki, Yer
yuzasining katta qismi har qanday holatda ham global shaharlar tizimi
ta’sirida bo‘ladi hamda shahar rayonlarida manzilgohlarning o‘sishi

geomorfologiya, iqlim, gidrologiya va ekologik sharoitlarning keskin
o‘zgarishlariga olib keladi.
Qishloq rayonlari bilan taqqoslaganda, shaharlar quyosh radiatsiyasini
ko‘proq yutadi, chunki uylarning baland devorlari va to‘q rangli tomlar
qaytargan nurning katta qismi shaharlar ko‘chalarida saqlanadi. Asfalt va
beton bilan qoplangan shahar rayonlar katta issiqlik sig‘imi va uni yaxshi
o‘tkazuvchanlikka ega; issiqlik yer ostida saqlanadi va tunda chiqariladi.
Shaharlar shamol yo‘nalishi va tezligiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Shahar aholisining o‘sishi fauna va floraga zararli ta’sir ko‘rsatadi.
Hayvon turlarining ko‘pchiligi shaharlarda havo va suvning ifloslanishidan
aziyat chekmoqda 1
.
Bugungi kundagi asosiy muammolarga joy, energetika, suv muammosi,
oziq-ovqat, tinchlikni saqlash, tabiatning ifloslanib borayotganligi
muammolarini kiritish mumkin.
Joy muammosi.Butun dunyoda 13,4 mlrd gektar yer bor. Lekin uning
katta qismidan qishloq xo‘jaligida foydalanib bo‘lmaydi. 11% dan ortiqroq
yer haydalib dehqonchilik qilinadi. 23% dan ortiqroq yerdan o‘tloq yaylov
sifatida foydalaniladi. Lekin foydalaniladigan yerlar aholining joylashish
geografiyasiga hamma vaqt ham to‘g‘ri kelavermaydi . Ba’zi joylarda aholi
zichligi juda oshib ketgan ( Hindiston , Bangladesh , Sharqiy Xitoy , G‘arbiy
Yevropa ). Ba’zi joylarda juda siyrak. Shu sababli ko‘p mamlakatlarda
demografik siyosat olib boriladi.
Umuman olganda, aholi sonining ortishi bundan buyon pasayib boradi.
Bu jarayon jadvaldan ham ko‘rinyapti. Ba’zi tadqiqotchilar hisoblariga ko‘ra
aholi soni 14-15 mlrd dan oshmaydi, barqarorlashib qoladi.
Energetika muammosiga kelsak, kelajakda an’anaviy yoqilg‘idan
(ko‘mir, neft, gaz, o‘tin, torf) foydalanish kamayib, termoyadro, shamol,
1
Goudie A. Physische Geogra p h i e. Germany. 2002 . 454-bet.

Quyosh, Yerning ichki energiyasidan foydalanish ortib boradi. Shular
hisobga olinsa, energiya tanqisligidan ko‘ra ortiqcha energiya muammosi
paydo bo‘ladi. Tabiiy xom ashyo resurslari ham xavfli emas. Chunki, kerakli
ma’danlarni rudalardan emas, balki oddiy granit toshidan ajratib olish
mumkin. Masalan, 100 tonna granit tarkibida 8 tonna aluminiy, 5 tonna
temir, 600 kg titan, 90 kg marganes, 35 kg xrom, 20 kg nikel, 15 kg vanadiy,
10 kg mis, 5 kg qalay, 2 kg qo‘rg‘oshin olish mumkin. 1 kub metr okean
suvidan 20 kg xlor, 11 kg natriy, 27 kg sulfat, 1,3 kg magniy olsa bo‘ladi.
Buning uchun energiya kerak. Kelajakda shunday resurslardan foydalaniladi.
Suv muammosi.Yerda suv juda ko‘p. Lekin uning 2,53 foizi chuchuk
suv. Buning ham 24064 ming km3 qismi muzliklarda to‘plangan (68,7%).
Faqat daryo, chuchuk ko‘l va yer osti suvlaridan foydalaniladi.
Foydalaniladigan hamma chuchuk suv gidrosferadagi suvning 0,7-0,8% ini
tashkil etadi. Shu bilan birga chusuk suv Yer yuzida bir xilda taqsimlangan.
Aholi juda zich bo‘lgan ba’zi joylarda suv tanqisligi muammo bo‘lib
qolyapti.
Bu masalani suvdan foydalanishni takomillash, yer osti va muzliklar
suvidan foydalanish yo‘li bilan hal etish mumkin.
Oziq-ovqat muammosi.Sayyoramizda tabiiy ishlab chiqarish resurslari
juda katta. Yer yuzida hozirgi vaqtda 7 mlrdga yaqin odam yashaydi.
S.V.Kalesnik fikriga ko‘ra agar tabiatdan, uning boyliklaridan ilmiy asosda
oqilona foydalanilsa, Ona Yerimiz 50 mlrd odamni boqishi mumkin. Yer
yuzida qishloq xo‘jaligiga yaroqli 6,5 mlrd ga yer bor, ya’ni hozirgi
ishlatilayotganidan 4 hissa ko‘p. Shu bilan birga hosildorlik ham juda xilma-
xil va past. Okeanlarda ham oziq bo‘ladigan jonivor va o‘simliklar ko‘p.
Sintetik ovqatlar ham tayyorlash imkoniyatlari mavjud. Masalan, ko‘mir, gaz,
neftdan oziq-ovqat tayrlash mumkin. Hozirgi vaqtda dunyodagi aholining
yarmidan ortig‘i to‘yib ovqat yemaydi. 40-50 mln odam ochlikdan o‘ladi,

bunga ijtimoiy omillar sababdir. Harbiy xizmatlarga ko‘p mablag‘ning
sarflanishi, yaratilgan boyliklarning notekis taqsimlanishi, hosildorlik va
mehnat unumdorligining pastligi sabab bo‘ladi.

Jamiyat va tabiatning o‘zaro ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish