Jamoada shaxsni tarbiyalashning yetakchi tamoyillari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	47.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Jamoada shaxsni tarbiyalashning yetakchi tamoyillari

Купить

MAVZU: JAMOADA SHAXSNI TARBIYALASHNING YETAKCHI
TAMOYILLARI
REJA:
I. KIRISH.
II. ASOSIY QISIM.
1. Jamoa haqida tushuncha.
2. Jamoa faoliyatini tashkil etish shakllari.
3. Jamoaning shakillanish bosqichlari.
4. Jamoaning rivojlanish darajasini tarbiyaga bog‘liqligi.
5. Jamoaning shakillantrish va unda shaxsni tarbiyalash faoliyati.
III. XULOSA
IV. ADABIYOTLAR RO’YXATI

KIRISH.
Bugungi kunda Kadrlar tayyorlash milliy dastur italablarini amalgam ‖
oshirish jarayonida yuqori malakali o‘qituvchilarni tayyorlash muhum muammo
sifatida kun tartibiga qo‘yilmoqda.
Shunday ekan ushbu talablardan kelib chiqqan holda bilimdon, mustaqil
fikrlovchi , ijodiy izlanuvchan , yuqori malakali , turli soha egalarini tayyorlash
kasb – hunar ta‘limi oldiga qo‘yiladigan talablarga mutonosib insonlar qilib
shakllantirish ular shaxsiga yangicha yondashish hozirgi ijtimoiy taraqqiyotning
zaruriy talablaridan biridir. Ayniqsa mehnat va kasb ta‘limi sohasida bilim olgan
bo‘lajak mehnat va kasb ta‘limi o‘qituvchilari mehnat faoliyatini, mahoratini
oshirish oily ta‘limning asosiy vazifalaridan biridir. Bu muammoni hal
qilishning birdan bir yo‘li mehnat va kasb ta‘limi o‘qituvchilari mahoratini,
faoliyatini oshirish eng avvalo pedagogik shart- sharoitlar hamda oily ta‘lim
muassasidagi barcha imkoniyatlardan kelib chiqib, o‘ziga xos xususiyatlarni
hisobga olinganligini ham nazarda tutadi.
Mustaqil fikrlovchi erkin shaxsni shakllantirish ta'lim va kadrlar
tayyorlash milliy modelining asosiy maqsadi. Ijtimoiy munosabatlar ko‘lamining
kengayishi o‘sib kelayotgan avlodni o‘ta murakkab xususiyatga ega munosabatlar
jarayoniga har tomonlama yetuk etib tayyorlash vazifasini qo‘ymoqda. Psixologik,
intellektual va fiziologik jixatdan yetuk inson hayotiy qarama-qarshilik, xususan,
turli buzg‘unchi g‘oyalar ta'siriga tushib qolish, nosog‘lom turmush kechirish va
noqonuniy xatti-harakatlarni sodir etishdan o‘zini saqlab qola oladi. Shuningdek,
shaxsning aqliy salohiyatga egaligi jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini
ta'minlovchi asosiy omildir. O‘zbekiston Respublikasida, demokratik va huquqiy
jamiyat barpo etilayotgan mavjud sharoitda yosh avlodning mustaqil va erkin
fikrlay olishi ro‘y berayotgan voqea-xodisalarga shaxsiy munosabtini bildirishga
imkon beradi. Ijtimoiy borlikda kechayotgan o‘zgarishlarga nisbatan shaxsiy
nuqtai nazarning shakllanishi shaxs faolligini ko‘rsatuvchi muhim jihatlardan
biridir. qolaversa, mustaqil fikr egasi bo‘lgan shaxs o‘z imkoniyatlari, qobiliyatini

erkin namoyon eta oladi. Muvaffaqiyatli ravishda olib borilayotgan ta'limiy
islohotlarning ham asosiy maqsadi erkin, mustaqil fikriga ega barkamol shaxs va
malakali mutaxassisni tarbiyalab voyaga etkazishdan iboratdir. Bu xususida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov quyidagilarni e'tirof etadi:
«Amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi har bir fuqaroning shaxs
sifatida shakllanishi uchun, o‘z qobiliyatini, o‘z talantini ishga solib hayotini
yanada yaxshilashi, ma'nan boyitishi uchun barcha imkoniyatni yaratib berishdan
iboratdir».Komil insonni shakllanirish masalasi barcha davrda, ham muhim
ijtimoiy vazifa sifatida kun tartibiga qo‘yilgan. Xususan, zardushtiylik dinida
komillikning asosi ezgu fikr, ezgu so‘z va ezgu amal (harakat)dan iborat ekanligi
ta'kidlansa, islom ta'limoti g‘oyalariga ko‘ra yetuklikning bosh mezoni – ilmlilik,
bilimli bo‘lishdi. Xozirgi kunda zamonaviy pedagogik jamoa bilan juda yahshi
ishlashni bilishi va yahshi jamoa shakilantira olishi lozim.

1.Jamoa haqida tushuncha.
Jamoa (lotincha «kollektivus» so‘zining tarjimasi bo‘lib, yig‘ilma, omma,
birgalikdagi majlis, birlashma, guruh) bir necha a'zo (kishi)lardan iborat bo‘lib,
ijtimoiy ahamiyatga ega umumiy maqsad asosida tashkil topgan guruh demakdir.
Zamonaviy talqinda «jamoa» tushunchasi ikki xil ma'noda ishlatiladi. Birinchidan,
jamoa deganda bir necha kishilarning muayyan maqsad yo‘lida birlashuvidan
iborat tashkiliy guruhi tushuniladi (masalan ishlab chiqarish jamoasi, zavod
jamoasi, o‘quv yurti jamoasi, xo‘jalik jamosi va hokazo). Ikkinchidan, jamoa
deganda yuqori darajada uyushtirilgan guruh tushuniladi. Chunonchi, o‘quvchilar
jamoasi yuqori darajada uyushtirilgan birlashma hisoblanadi.
Jamoada va jamoa yordamida tarbiyalash - tarbiya tizimida muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan tamoyillardan biridir. Shaxsni shakllantirishda jamoaning
etakchi rol o‘ynashi to‘g‘risidagi fikrlar pedagogika fanining ilk rivojlanish
davrlaridayoq bildirilgan. Jamoada uning a'zolari o‘rtasidagi munosabatning
alohida shakli yuzaga keladi, bu esa shaxsning jamoa bilan birgalikda rivojlanshini
ta'minlaydi. Lekin har qanday guruhni ham jamoa deb hisoblab bo‘lmaydi. Jamoa
bir qator belgilarga egadirki, mazkur belgilar jamoani kishilarning etarli darajada
uyushgan har qanday guruhdan ajratib turadi.
O‘quvchilar jamoasi o‘ziga xoslik kasb etuvchi muhim belgilarga egadir.
quyida jamoa va uning xususiyatlari (belgilari) borasida so‘z yuritamiz.
Jamoa ijtimoiy jamiyatning bir qismi hisoblanadi, unda ijtimoiy hayot va
kishilik munosabatlarining barcha me'yorlari o‘z ifodasini topadi. Zero, jamoa
jamiyatdagi mavjud munosabatlar tizimida namoyon bo‘lar ekan, jamoa va
ijtimoiy jamiyat maqsadi, intilishida o‘zaro birlik, uzviylik, aloqadorlik yuzaga
keladi.
Shu bois jamoa hayotining aniq (yagona) maqsadga qaratilganligi va
ijtimoiy-g‘oyaviy xususiyat kasb etishi uning etakchi belgisi sanaladi.
Har bir jamoa boshqa jamoalar bilan uzviy aloqadorlikda mavjud bo‘ladi.
Muayyan jamoaning har bir a'zosi jamiyat ijtimoiy faoliyatini tashkil etish

jarayonida o‘z jaomasi bilan birgalikda ishtirok etadi. Jamoa a'zolarini intilishlarini
tushunish, jamoa oldiga qo‘yilgan maqsad mohiyatini chuqur his etish hamda
uning shaxsni shakllantirishdagi o‘rni va rolini to‘g‘ri baholay olish jamoa
a'zolarining umumiy va xususiy (shaxsiy) maqsad, qiziqishi, ehtiyoj va faoliyatlari
o‘rtasidagi birlikni namoyon etadi hamda jamoaning bo‘linishga yo‘l
qo‘ymaydi.Har bir jamoa o‘zini-o‘zi boshqarish organiga ega va umumiy
jamoaning uzviy qismi sanaladi. Shuningdek, u maqsadning birligi va tashkil qilish
xususiyatlari orqali umummilliy jamoa bilan bog‘lanadi. Ijtimoiy jamiyat
ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan birgalikdagi faoliyat jamoaning navbatdagi
muhim xususiyatidir. Jamoa faoliyatining ijtimoiy-g‘oyaviy yo‘nalishi ham
jamoaning faoliyati mazmunida o‘z aksini topishi muhim ahamiyatga egadir.Jamoa
xususiyatini aniqlashda kishilar guruhining yagona ijtimoiy tizimini o‘rnata
olishdagi usuli, ya'ni, jamoani tashkil qilish usuli ham muhim
hisoblandi.Pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq tashkil etilgan jamoa, xususan,
uning a'zolari o‘rtasida o‘zaro ruhiy yaqinlik, ishchanlik, bir-biri uchun
g‘amxo‘rlik, o‘zaro yordam, jamoa manfaati uchun qayg‘urish, mazkur yo‘lda
amaliy harakatlarni tashkil etish hamda javobgarlik hissi qaror topadi.Demak,
jamoa o‘zida quyidagi xususiyatlarni namoyon etadi:
Birgalikdagi faoliyat umumjamiyat ishi uchun ma'suliyat hissini uyg‘ota
borib, jamoa a'zolarini bir-biriga yaqinlashtiradi, a'zolarda jamoaga mansublik
hissini paydo bo‘lishiga ko‘maklashadi, jamoa bilan munosabatda bo‘lish
ehtiyojini oshiradi. Jamoa a'zolari orasida o‘zaro hissiy birlik (bir-birini yoqtirish
hissi) yuzaga keladi. Ushbu munosabat ko‘pincha o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi
hamda ular o‘qituvchiik ta'sir ko‘rsatish uchun qo‗l keladi. Jamoa a'zolari
o‘rtasidagi ruhiy birlik mazmuni ular orasida hosil bo‘lgan ishchanlik faoliyatining
xarakteriga bevosita bog‘liqdir.
Jamoaning rasmiy (ishchanlik) va norasmiy (hissiy) tuzilishini bir-biridan
farlash lozim. Jamoaning rasmiy tuzilishi deganda jamoa faoliyatining turli
ko‘rinishlarini amalga oshirish uchun zarur bo‘ladigan tashkiliy jihatlari ko‘zda

tutiladi. Mazkur jihat bir tomondan jamoa a'zolari o‘rtasida yuzaga kelgan
ishchanlik munosabati mazmunini ifoda etsa, ikkinchi tomondan, rahbarlik
vazifasini bajaruvchi shaxslar tomonidan jamoa a'zolarining xatti-harakatlari va
intilishlarini muvofiqlashtirish yo‘lida tashkil etilayotgan boshqaruv faoliyati
mohiyatini yoritishga xizmat qiladi.
Norasmiy tuzilma jamoaning barcha a'zolari o‘rtasidagi shaxslararo
ma'naviy-psixologik munosabatlarning umumiy tizimi va mikroguruhni tashkil
qiluvchi ayrim a'zolar o‘tasidagi tanlash munosabatlari mazmunini ifodalaydi.
Jamoaning har bir a'zosi mavjud munosabatlar tizimida u yoki bu o‘rinni egallaydi.
O‘quvchining jamoadagi o‘rni uning shaxs sifatida shakllanishi va kamolotga
erishishiga muhim ta'sir ko‘rsatadi. Kasb-hunar kollej yoki sinfdagi rasmiy va
norasmiy tuzilmalar bir-biriga muvofiq bo‘lganda, jamoaning rasmiy etakchilari
norasmiy munosabatlar tizimida ko‘zga ko‘ringan o‘rinni egallagan holdagina u
jamoaning o’ziga xos xususiyatlari
chinakam jamoa bo‘la oladi. Shuningdek, norasmiy guruhlar (mikroguruhlar)
umumjamoa ijtimoiy manfatlari uchun kurashuvchi guruhlar bo‘lgandagina jamoa
o‘zini chinakam jamoa tarzida namoyon etishi mumkin.
Yashash joylarida o‘zaro birikkan o‘quvchilar guruhlari qanchalik aail va
inoq munosabat asosida tashkil topgan bo‘lmasin haqiqiy jamoa bo‘la olmaydi.
Chinakam jamoa ijtimoiy ahamiyatga moyillik faoliyatini tashkil eta olishi, jamoa
a'zolari o‘rtasida o‘zaro hamkorlik va ishchanlik xarakteridagi aloqa va
munosabalarni qaror toptirishi lozim. Jamoaning majburiylik belgisi unga
o‘qituvchiik rahbarlikning yo‘lga qo‘yilishidir.
Shunday qilib, jamoa bir necha (a'zo) kishidan iborat guruh bo‘lib, u ijtimoiy
ahamiyatga ega bo‘lgan umumiy maqsad asosida tashkil topadi. Jamoa tomonidan
amalga oshirilayotgan faoliyat uning oldiga qo‘yilgan maqsad mazmunini ifoda
etadi. Jamoa a'zolari o‘rtasida qaror topgan o‘zaro birlik, shuningdek, ular o‘rtasida
tashkil etiluvchi munosabat jarayonidagi tenglik jamoaga rahbarlik qilish, jamoa
a'zolarining guruh etakchilariga bo‘ysunishlari, shuningdek, ular tomonidan jamoa

oldidagi javobgarlik hissini anglashlari uchun zamin yaratadi.
Jamoa va uni shakllantirish o‘qituvchiik faoliyatining maqsadi hisoblanidi.
Muhim tarbiyaviy ta'sir kuchiga ega bo‘lgan sub'ektlarning alohida namuna
ko‘rsatishlari jamoani shakllantirishning muhim vositasi bo‘lib, ushbu vosita
yordamida jamoaning barcha yoki muayyan a'zosini tarbiyalash ijobiy samaralar
beradi.
Jamoa tomonidan hal etilishi ko‘zda tutilgan yetakchi tarbiyaviy vazifa
shaxsni har tomonlama tarbiyalash, unda ijobiy sifatlarni tarbiyalash hamda
mustahkam hayotiy pozitsiyani qaror toptirishdan iboratdir.
Umumiy o‘rta ta'lim hamda o‘rta maxsus kasb-hunar ta'limi muassasalarida
jamoani shakllantirish mas'uliyatli vazifa sanaladi.
Kasb-hunar kollej jamoasi tarkibida eng barqaror bo‘g‘in-bu muayyan
sinflar negizida shakllangan jamoalar sanaladi. Sinf jamoasi tarkibida o‘quvchilar
tomonidan amalga oshiriluvchi asosiy faoliyat o‘qish faoliyati sanaladi. Aynan sinf
jamoasida shaxslararo aloqa va munosabatlar tarkib topadi. Shuningdek, sinflar
jamoalari negizida kasb-hunar kollej jamoasi shakllanadi. Kasb-hunar kollej
jamoasi ikki muhim bo‘g‘in o‘qituvchilar jamoasi hamda o‘quvchilar jamoasi
asosida tarkib topadi. O‘quv yurtlari jamoasi tarkibida o‘quvchilar jamoasi asosiy
qismni tashkil etadi. O‘uvchilar jamoasi - bu ijtimoiy ahvoli shuningdek, umumiy
saylov organlari oldidagi umumiy javobgarlik, barcha a'zolarning huquq va
burchlari tengligi asosidagi o‗zaro birlikka ega o‘quvchilar guruhidir.
O‘quvchilar jamoasi unga rahbarlikni olib boruvchi o‘qituvchilar hamda
o‘quvchilardan iborat jamoaning murakkab birlashmasi bo‘lib, o‘zini-o‘zi nazorat
qilish hamda o‘zini-o;zi boshqarish huquqi, shuningdek, o‘ziga xos psixologik
muhit va an'analariga ega bo‘ladi.
2. Jamoa faoliyatini tashkil etish shaklari.
Jamoani shakllantirish muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadigan uzoq
muddatli murakkab jarayondir.
Maktablar tajribasida faoliyat odatda ommaviy, jamoa, guruh va individulal

shakllarda tashkil etiladn. Faoliyatni tashkil etishning ommaviy shakllari ham
(ya`ni ularda o`quvchilarning muayyan guruhlari ishtirok etadi) o`z mohiyatiga
ko`ra uni amalga oshirish jarayonida faoliyat maqsadga (masalan, ma`ruza, konsert
va hokazo) erishish uchun katnashchilariing o`zaro muomalasini nazarda tutmaydi.
Biroq, bundan oldingi holda bo`lgani kabi, bu shakllarda bevosita tengdoshlar
bilan birgalikda qatnashish ba`zi hollarda ularning faoliyatidagi ishtirokini
faollashtiradi, boshqa hollarda aksincha bo`ladi. Bu ko`p jihatdan o`quvchilarning
faoliyat mazmuniga, munosabatiga (ijobiy, passiv yoki salbiy) bog`liq bo`ladi.
Faoliyatni amalga oshirish jarayonida uning maqsadiga erishish uchun
o`quvchilarning o`zaro muomalaga kirishishlarini nazarda tutuvchi faoliyat
shakllari jamoa shakllari deyiladi, bu muomala jarayonida o`quvchilar o`rtasida
jamoa aloqalar vujudga keladi. Bu shakllar obyektiv jihatdan o`zida muomala
uchun muayyan shart-sharoitlarga ega bo`ladi. Ular o`quvchilarga ishning
muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun vazifalarni o`zaro taqsimlab chiqish
imkonini beradi, katnashchilar o`rtasida aloqa ta`sirining paydo bo`lishiga olib
keladi. Misol tariqasida o`quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etishning jamoa
shakllaridan biri-bilimlarning ijtimoiy ko`rigini qarab chiqamiz. U biror fan
bo`yicha o`tkaziladi. Unda ikkita parallel sinf yoki bir sinfdan ikkita komanda
ishtirok etishi mumkin. Ko`rikning dasturi ishlarning har-xil turlaridan (yozma,
og`zaki, grafik masalalar yechish, topshiriq uchun topshiriqlarni bajarish va shu
kabilar) tashkil topadi, ularni bajarish umuman olganda 40-60 daqiqadan
oshmaydi. Ko`rik oxirida hay`at a`zolari har bir qatnashchiga va umuman
komandadagi o`rtacha bahoni e`lon qiladi. Bu o`rinda bilish faoliyati bilan bog`liq
bo`lgan muomala ko`rikka hozirlik ko`rish vaqtidayoq boshlanadi va uni o`tkazish
jarayonida juda samarali davom etadi. Bunga sabab shuki, ko`rikka doir dastlabki
topshiriqlar jamoadan tayyorgarlik rejasini muhokama etishni, vazifalarni
taqsimlashpi yoki guruh bo`lib ishlashni talab qiladi. Ko`rik jarayonida muomala
uning hamma qatnashchilar o`rtasida sodir bo`ladi, chunki ulardan har biri
muayyan vazifaga ega bo`lib, o`z harakatlarini boshqa qatnashchilar bilan

muvofiqlashtirgandagina vazifani muvaffaqiyatli bajarishi mumkin. Jamoa
muomalani tashkil etishning samarali shakllaridan biri guruhiy ishdir, bunda
mazkur ish bolalarshing tarkib jihatidan uncha katta bo`lmagan (eng ko`pi bilan
kishi 5 ta bo`lishi kerak) guruhlarida amalga oshiriladi. Bunday kichik guruhlarda
barcha a`zolar bir-birlari bilan bevosita muomalada bo`ladilar va bir-birlariga
bevosita biror ta`sir ko`rsatadilar.
3. Jamoani shakllanish bosqichlari.
Jamoaning vujudga kelish uchun to‘rt bosqich zarur. Jamoaning shakllanish
bosqichlarida dastlab o‘qituvchi butun guruhga talab qo‘yadi hamda mazkur
jarayonda jamoa faollarining shakllanishiga alohida e'tibor qaratadi. Navbatdagi
bosqichda muayyan darajada shakllangan jamoa faollari (aktivi) jamoa a'zolari
oldiga ma'lum talablarni qo‘yadi. Uchinchi bosqichda esa jamoa umumiy holda
jamoaning har a'zosidan muayyan tarzdagi faoliyatni olib borishni talab qiladi.
So‘nggi (to‘rtinchi) bosqichda esa jamoaning har bir a'zosi o‘z oldiga mustaqil
ravishda jamoa manfaatlarini ifoda etuvchi talabni qo‘yish layoqatiga ega bo‘ladi.
Jamoaga qo‘yilayotgan talablar mazmunidagi farq jamoa rivojlanishi bosqichini
aniqlovchi yorqin tashkiliy ko‘rsatkich sanaladi. Jamoaning amaliy faoliyati
mazmuni, jamoa a'zolarining jamoa oldidagi javobgarligi, ular o‘rtasidagi ijodiy
hamkorlik, shuningdek, ularning xulq-atvori axloqiy kamolot darajalarini
ko‘rsatuvchi muhim belgilar sifatida namoyon bo‘ladi. Jamoani shakllantirishda
uning hayotini belgilovchi ichki jarayonining mohiyatini inobatga olish zarur.
Jamoa hayotining birinchi bosqichida jamoa faolining paydo bo‘lishi ushbu davr
uchun xarakterli hodisadir. Jamoa faoli (aktivi) muayyan guruhning shunday
a'zolaridirki, ular jamoa manfaatiga muvofiq tarzda harakat qiladilar, o‗qituvchi
faoliyati va talabiga nisbatan xayrixohlik bilan munosabatda bo‘ladilar. Faollar
o‘qituvchining yaqin yordamchilari sifatida ish olib boradilar. Jamoa
rivojlanishining ikkinchi bosqichi. Ushbu bosqich jamoa faolining o‘qituvchi
talabini qo‘llab-quvvatlash hamda o‘z navbatida uning o‘zi bu talablarni jamoa
a'zolari zimmasiga qo‘yishi bilan tafsiflanadi. Endilikda o‘qituvchi jamoada paydo

bo‘lgan va u bilan bog‘liq muammo, masalalarni yolg‘iz o‘zi hal qilmaydi. Jamoa
faoli bilan maxsus tarbiyaviy ish olib borish orqali bu ishga uni jalb etadi. Ushbu
bosqichda jamoa hayotini tashkil qilish usuli murakkablashib boradi, ya'ni, jamoa
o‘z-o‘zini boshqarishga o‘tadi. O‘quvchilar amaliy faoliyatining doimiy ravishda
murakkablashib borishi mazkur davrining muhim xususiyati sanaladi. Ikkinchi
bosqichda jamoaning muhim ishlarini o‘quvchilar tomonidan mustaqil
rejalashtirilishi, tadbirlarni o‘tkazishga tiyyorgarlik, uni o‘tkazish hamda faoliyat
natijalarini muhokama qilish jamoa faoliyatining ijodiy xususyat kasb etishini
ko‘rsatuvchi omillar sanaladi. Jamoaning ijobiy rivojlanishi uning a'zolarida motiv
(raqbat)larning paydo bo‘lishi, ijodiy hamkorlik va o‘zaro yordam
munosabatlarining tez sur'atlar bilan rivojlanishiga olib keladi. Jamoada mustaqil
faoliyatning yuzaga kelshida jamoa faolining roli beqiyosdir. Ammo jamoa
faolining jamoa a'zolari orasida hurmat qozona olishi, ularga namuna bo‘lishi, o‘z
burchlarini aniq va puxta bajarishi hamda o‘z mavqelaridan noo‘rin
foydalanmasliklari juda muhimdir. Bu o‘rinda A.S.Makarenkoning jamoa faoliga
nisbatan ―jamoa vijdoni deya bergan ta'rifini eslab o‘tish joizdir. Jamoa faoli ‖
birmuncha imtiyozlar (huquqlar)ga ega bo‘lsada, ayni paytda uning o‘ziga ham
oshirilgan talablarning qo‘yilishi maqsadga muvofiqdir. Jamoaning rivojlanishi bu
bosqichda to‘xtab qolishi mumkin emas, chunki faoliyat ko‘rsatayotgan kuch
jamoaning bir qismigina xolos. Bordi-yu, jamoaning rivojlanishi ushbu bosqichda
to‘xtatib qolinsa, jamoa faolining guruhning boshqa a'zolari bilan qarama-qarshi
qo‘yish xavfli tug‘ilishi mumkin. Bu bosqichda jamoaning barcha a'zolarining
alohida faollik ko‘rsatishga erishishlari zarur sanaladi. Jamoa rivojlanishining
uchinchi bosqichi. Jamoa faliyatida bu bosqich anchagina sermahsul hisoblanadi.
A.S.Makarenkoning aniqlashiga ko‘ra, bu davrda butun jamoa ―ayrim
o‘zini
chetga olib qoluvchi, injiq shaxs larga talab qo‘ya boshlaydi. Jamoa ishiga ushbu
‖
bosqichda faqat faolgina emas, balki uning butun a'zolari qiziqadi. Jamoa
hayotidagi uchinchi bosqich, ijtimoiy fikr mavjudligi bilan ifodalanadi. O‘qituvchi

mazkur yo‘nalishda maqsadga muvofiq va izchil ish olib borgan sharoitdagina
ijtimoiy fikrni shakllantirishga erishishi mumkin. Shu maqsadda u yoki bu tadbir
rejasi, jamoaning birgalikdagi faoliyati va uning a'zolari xatti-harakati jamoa bo‘lib
muhokama qilinadi, turli mavzularda suhbatlar va ma'ruzalar uyushtiriladi,
o‘quvchilar o‘rtasida samarali axborot vositalari yordamida ijtimoiy-g‘oyaviy,
axloqiy, estetik, ekologik, huquqiy, iqtisodiy va hokazo bilimlarning targ‘iboti
tashkil etiladi. O‘qituvchi jamoa a'zolarining birgalikdagi faoliyatini tashkil etar
ekan, jamoa a'zolarining ijodiy tajribasiga hissa qo‘shish imkonini beradigan
o‘zaro munosabatlarini shakllantirishga ta'sir ko‘rsatadigan shakl va metodlardan
foydalanadi. Jamoaning har bir a'zosida, ijtimoiy ahamiyatli faoliyatni maqsadga
muvofiq ravishda tashkil etish ko‘nikmasini hosil qila olishi jamoa a'zolari orasida
barqaror insoniy munosabatlarning tarkib topishiga yordam beradi. Jamoada
barqaror insoniy munosabatlarning yuzaga kelishining sababi — uning a'zolarini
ijobiy, madaniy-ma'rifiy mazmunga ega bo‘lgan ishlarni tashkil etishda faol
ishtirok etishlaridir. Jamoa rivojlanishining uchinchi bosqichda ko‘rsatib o‘tilgan
xususiyatlar shundan dalolat beradiki, ushbu bosqichda jamoa faoligina emas,
balki
jamoaning har bir a'zosi bir-birlariga nisbatan axloqiy mazmundagi talablarni
qo‘ya boshlaydilar. Jamoa rivojlanishining to‘rtinchi bosqichi. Bu bosqich uning
barcha a'zolari jamoa oldida turgan vazifalar asosida o‘z-o‘zlariga talablar qo‘ya
olishlari bilan tavsiflanadi. Shuni aytish joizki, har bir bosqich jamoa a'zolarining
o‘ziga nisbatan muayyan talab qo‘yishi bilan tavsiflanadi, ammo qo‘yilgan har bir
talab o‘ziga xos yo‘nalishi (masalan o‘yindan umuminsoniyat baxti yo‘lida
kurashishiga intilish o‘rtasidagi farq) bilan ajralib turadi. To‘rtinchi bosqich jamoa
a'zolarining o‘ziga nisbatan yuksak axloqiy talablar qo‘ya olishlari bilan
ahamiyatlidir. Jamoaning hayoti va faoliyati mazmuni jamoa a'zolarining har biri
uchun shaxsiy ehtiyojga aylanadi. Jamoadagi tarbiya jarayoni o‘z-o‘zini
tarbiyalash jarayoniga aylanadi. Biroq bu holat jamoaning muayyan shaxsni
yanada rivojlantirishdagi roli va o‘rnini pasaytirmaydi. To‘rtinchi bosqichda

amalga oshiriladigan vazifalar ancha murakkab va mas'uliyatlidir. Mazkur
bosqichda jamoa oldiga istiqbolli, yuksak va murakkab talablarni qo‘yish uchun
mutlaqo qulay sharoit yaratiladi. Bugungi kunda o‘qituvchi-olimlar (L.I.Nikova va
boshqalar) bolalar jamoasining rivojlanish jarayonining mohiyatini tahlil qilar
ekanlar, uni qo‘yidagi uch bosqichga bo‘ladilar: a) jamoani dastlabki jipslashtirish;
b) jamoani shakllantirish asosida uning har bir a'zosini individual rivojlantirish; v)
jamoaning umumiy faoliyatini yo‘lga qo‘yish. Jamoa hayotida muhim o‘rin
tutuvchi har bir bosqichni ajratib ko‘rsatish yuqorida bayon etilgan fikrlarga zid
emas, balki shaxsning rivojlanishida jamoaning etakchi ahamiyatini ta'kidlaydi.
A.S.Makarenko jamoa a'zolari o‗rtasida yuzaga keluvchi munosabatlarining ichki
xususiyatlariga katta ahamiyat bergan edi. Pedagog jamoada shakllangan eng
muhim quyidagi belgilarni ajratib ko‘rsatgan edi: 1) major — doimiy tetiklik,
o‘quvchilarning faoliyat (harakat)ga tayyorliklari; 2) o‘z jamoasining qadriyatlari
mohiyatini tushunish, uning uchun g‘ururlanish asosida o‘z qadr-qimmatini
anglash; 3) jamoa a'zolari o‘rtasidagi do‘stona birlik; 4) jamoaning har bir a'zosida
qaror topgan do‘stona birlik; 5) tarbiyali, ishchan harakatga yo‘llovchi faollik; 6)
hissiyotni boshqara olish hamda muloqot odobiga amal qilish ko‘nikmasi. Jamoani
shakllantirishda jamoa a'zolari va ularning faoliyatlariga qo‘yiladigan yagona
talablar muhim ahamiyat kasb etadi. Yagona talab o‘quvchilarning dars
jarayonidagi, tanaffus, sinfdan tashqari ishlar vaqtidagi, shuningdek, jamoat joylari
hamda oiladagi xulq-atvor qoidalarni o‘z ichiga oladi. Puxta o‘ylab qo‘yilgan
talablar tizimining muntazam amalga oshirilishi maktabda muayyan tartibning
o‘rnatilishini ta'minlaydi. O‘qituvchilar tomonidan qo‘yilgan talablar quyidagi
sharoitlarda ijobiy natija beradi: 1. Qo‘yilayotgan talablar o‘quvchi shaxsini
hurmat qilish tuyg‘usi bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi kerak. 2. Talablar muayyan
maktab yoki sinfdagi mavjud sharoitni hisobga olgan holda qo‘yilishi lozim. 3.
Jamoaga nisbatan qo‘yilayotgan talablar aniq bo‘lishi lozim. 4. O‘quvchilarning
tashqi qiyofasi, kiyinishi, yurish-turishi hamda muomalasiga nisbatan
qo‘yilayotgan talablar, ularda ma'naviy madaniyatni shakllantirishga xizmat qilishi

shart. O‘quvchi qo‘yilayotgan talablar hajmi va tizimini bilibgina qolmasdan, talab
qo‘yish metodikasini ham o‘zlashtira olgan bo‘lishi kerak. O quvchilar jamoasiga ‖
nisbatan talablarni qo‘yish metodikasi bolalarni talablar mazmuni bilan
tanishtirish, talablarning ahamiyatini tushuntirish, tajriba orttirish hamda
o‘quvchilar faoliyat, shuningdek, qo‘yilayotgan talablarning bajarilish qolatini
muntazam suratda nazorat qilib turishdan iborat. O‘quvchilarni talablar bilan
tanishtirish ko‘pincha umumiy majlislarda amalga oshiriladi, bunda ta'lim
muassasasining direktori yoki o‘quv ishlari bo‗yicha direktr o‗rinbosari istiqbol
rejalari va ularni amalga oshirish jarayonidagi talablar mazmuni bilan o‘uvchilarni
tanishtiradi. Batafsil tanishtirish ayrim hollarda amalda ko‘rsatish, keyinroq sinflar
bo‘yicha sinf majlislari yoki maxsus suxbatlarni uyushtirish asosida amalga
oshiriladi. Xulq-atvorni tarkib toptirishga yo‘naltirilgan talablar bilan tanishtirish
mazkur talablar ustida mashq qildirish bilan qo‘shib olib borilishi kerak.
Xulqatvorni tarbiyalash ongni tarbiyalashga qaraganda ancha murakkab ish.
O‘quvchilar talablar mohiyatini yaxshi anglashlari mumkin, biroq aksariyat
hollarda ularga rioya qilmaydilar. Shu bois muntazam ravishda mashq qildirish
madaniy xulq-atvorni odatga aylantiradi. Talablarning qo‘yilishi jarayonida ularga
o‘quvchilarning amal qilishi ustidan nazorat o‘rnatish lozim. Nazorat qilib borish
turli shakllar yordamida amalga oshiriladi, chunonchi, xulq-atvor jurnalini yuritish,
sinfdagi navbatchilik uchun stendda baholarni qayd etib borish va boshqalar.
Qo‘yilayotgan talablarning bajarilishi yuzasidan olib borilayotgan nazorat
muntazam ravishda, izchil olib borilishi va haqqoniy bo‗lishi zarur. Olib borilgan
nazorat natijalaridan o‘quvchilarni ogoh etib borish maqsadga muvofiq
hisoblanadi. Jamoani uyushtirish va jipslashtirish unda faol (aktiv)ni tarbiyalash
bilan chambarchas bog‘liq. har bir o‘qituvchining jamoani shakllantirish
borasidagi
harakti jamoaning tayanch yadrosini tanlashdan boshlanadi. Jamoa faolini
shakllantirish jamoaning u yoki bu faoliyatiga nisbatan ehtiyoji mazmunidan kelib
chiqadi. Ishonchli, ishchan jamoa faolini yaratish uchun o‘qituvchi o‘quvchilar

faoliyatini ularning jamoa ishlaridagi ishtiroki, xulq-atvorini kuzatib borishi har bir
o‘quvchining ijtimoiy faoliyatni tashkil etish layoqatini aniqlash zarur. Jamoa
faolini shakllantirishda o‘quvchilarning jamoadagi obro‘sini ham inobatga olish
lozim. Jamoa faoli tarkibini bolalarning o‘zlari, albatta, o‘qituvchi ishtirokida va
rahbarligida tanlasa maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘qituvchi jamoa faoli bilan
maslahatlashish asosida tarbiyaviy faoliyatni tashkil etadi. Jamoa faolining har bir
a'zosi zimmasiga muayyan vazifani yuklash, ularning ma'lum davrda ana shu
vazifalar yuzasidan hisobot berib borishlariga erishish maqsadga muvofiq.
O‘qituvchi aynan faolga oshirilgan talab qo‘yadi. O‘quvchilar jamoasida faol
rahbarligida o‘z-o‘zini boshqarish jamoa a'zolaridan ayrimlarining boshqasi
ustidan ustun kelishiga olib kelmasligi kerak. Shu bois o‘qituvchi faolni maqsadga
muvofiq faoliyat yuritishini nazorat qilib borishi lozim. O‘quvchilar jamoasini
shakllantirishda an'analar muhim o‘rin tutadi. Jamoa an'analari jamoa a'zolari
tomonidan birdek qo‘llab-quvvatlanuvchi barqarorlashgan odatlar bo‘lib, ularning
mazmunida munosabatlar xususiyati hamda jamoaning ijtimoiy fikri yorqin
ifodalanadi. Jamoa an'analari shartli ravishda ikkiga bo‗linadi: a) kundalik faoliyat
an'analari; b) bayram an'analari. Kundalik faoliyat an'analari o‘quvchilarning
o‘quv faoliyati (o‘zaro yordam turlari), va mehnat faoliyati (ko‘chatlar o‘tkazish,
hasharlar uyushtirish va boshqalar)ni o‘z ichiga oladi.
O‘quvchilar jamoasiga muayyan sanalarga bag‘ishlab haddan ziyod ortiqcha
tadbirni uyushtirish talabini qo‘ymasligi zarur. Tadbirlarni tashkil etish va
o‘tkazishda o‘qituvchilar jamoasi yoki o‘qituvchi tomonidan ushbu jarayonda
o‘quvchilar jamoasi bilan birgalikda ish olib borish, ularni an'analarni davom
ettirishga o‘rgatish masalasiga alohida e'tibor qaratishlari pedagogik jihatdan ijobiy
natijalarni beradi. Yuqorida bildirilgan fikrlardan quyidagi xulosalarga kelish
mumkin. 1. Jamoa bir necha a'zo (kishi)lardan tashkil topgan muayyan guruh
bo‘lib, u ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan umumiy maqsad asosida birlashadi
hamda mazkur maqsadni amalga oshirish uchun yo‘naltirilgan faoliyatni tashkil
etadi. 2. Jamoa o‘zida bir necha xususiyat (belgi)larni namoyon etadi. 3. Jamoani

shakllantirish muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadigan uzoq muddatli, murakkab
jarayon bo‘lib, u ko‘pchilik tadqiqotchilarning e'tirof etishlariga ko‘ra to‘rt
bosqichdan iborat bo‘ladi. 4. Jamoani shakllantirish o‘ziga xos metodika asosida
amalga oshriladi. Ushbu metodika doirasida jamoaga nisbatan talablarning
qo‘yilishi, jamoa faoli (aktivi)ni tarbiyalash masalasi alohida ahamiyatga egadir. 5.
Jamoaning mustahkam bo‘lishi, uning a'zolari o‘rtasida o‘zaro yordam hamda
hamkorlikning qaror topishida jamoa an'analari muhim ahamiyat kasb etadi.
4. Jamoaning rivojlanish darajasini tarbiyaga bog‘liqligi.
Tarbiya usullarini tanlashda ularni jamoaning rivojlanish darajasiga mosligi
muvaffaqiyatning muhim sharti hisoblanadi. Shuning uchun har bir o`qituvchi
tarbiyaviy ishni sinfdagi jamoa muvaffaqiyatning munosabatlarini rivojlanishi
darajasini aniqlashdan boshlaydi. o`qituvchining esa yangi sinf bilan kun marta ish
boshlanishiga to`g`ri keladi: o`z mehnat faoliyatining dastlabki yilida, sinfni
navbatdagi bitirib chiqish mavsumidan keyin, ba`zan esa maktabda vujudga kelgan
vaziyat taqozosi bilan.
Tarbiya jarayoni o`z-o`zini tarbiyalash jarayoniga o`tganda yuksak darajaga
erishiladi. Ayrim o`quvchilar va umuman jamoa o`z faoliyatini mustaqil
rejalashtiradi va umuman jamoani tashkil etadi, o`ziga va bir-biriga talablar
qo`yadi va o`z-o`zini nazorat qiladi.
Sinf rahbari va o`quvchilar jamoasi o`z niyatlari va ishlarida birgadirlar.
Jamoani shakllantirish yuzasidan olib boriladigan barcha ishlar juda qiziqarli
bo`lib, bu ish sinf rahbarining asosiy ishi bo`lib hisoblanadi. O`quvchilarni inoq
jamoaga birlashtirgan mohir sinf rahbari qo`lida tarbiyalangan odam baxtlidir.
Ulayayotgan kishi, shaxsning hayotdagi mavqeini shakllantirishda, uning hayot
yo`lini belgilashda o`z vazifasini anglash siif rahbarining bolalar jamoasini barpo
etish yuzasidan olib boradigan faol va qat`iy faoliyatning zarur sharti hisoblanadi.
Jamoaning rivojlanish darajasini aniqlashda o`quvchilarning faqat sinfdan tashqari
faoliyatida namoyon bo`ladigan munosabatlarini tahlil etish bilangina cheklanib
bo`lmaydi. Sinf rahbarinnng o`ziga xos xususiyati shundan iboratki, u oddiy

bolalar jamoasini emas, balki o`quvchilar jamoasini shakllantiradi.
O`quvchilarning asosiy vazifasi o`qishdan iborat. Shuning uchun sinf rahbari
dastavval: bolalarning o`qishga qanday munosabatda ekanliklarini, o`zlarini darsda
qanday tutishlarini, uy vazifalarini sidqidildan bajarishlari yoki bajarmasliklarini
aniqlaydi. Va nihoyat, eng muhimi ularning o`qishdagi mo`ljallari nimalardan
iborat, bu mo`ljallar ijtimoiy mohiyatga molik yoki molik emasligi hisoblanadi.
Jamoaning rivojlanish darajasini aniqlashning eng ishonchli usuli – o`quvchilarni
ular bilan darsda, darsdan tashqarida, maktabda, maktabdan tashqarida o`zaro faol
hamkorlik qilish darajasida kuzatishdan iboratdir. O`qituvchi jamoaning kuchli va
zaif tamoyillarini aniqlash uchun pedagogik vaziyatlar vujudga keltirishni
qo`llaydi. Lekin bunda shuni esda tutish kerakki, o`quvchi kamchiliklarini hamma
o`rtasida yorqin namoyish uni ma`naviy halok etishi, qalbini jarohatlashi mumkin.
Shunday vaziyatlarni vujudga keltirish kerakki, ular salbiy tomonlarni emas,
har bir bolada odatdagi sharoitda boshqalardan yashiringan ijobiy tomonlarini ham
ochib bersin. Sinf rahbari jamoa rivojlanishining aniqlangan darajasiga qarab
tarbiya usullarini tanlaydi. Bunda o`quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga
olish qo`shimcha shart hisoblanadi. Bu xaqda gapirmasa ham bo`lardi, chunki bu
shart pedagogik tamoyillardan biridir. Shu bilan birga ishni endi boshlagan
o`qituvchi, ayniqsa sinf rahbari tarbiya usullarini emas, balki shakllarini tanlashda
o`z tarbiyalanuvchilari yoshini hisobga olishi muhimdir. Bunda bir hil usullar
talablar, topshiriqlar va hokazolar turlicha izohlanadi. Ta`lim jarayonida jamoa
munosabatlarini rivojlantirish istiqbollari sinf rahbarining katta e`tibor berishini
talab etadi. Jamoa faoliyatida ko`proq muomala qilishga bo`lgan ehtiyoj yotadi.
Darslarda bu ehtiyoj kam qondiriladi.
Agar darsdagi muomalaga bo`lgan ehtiyoj to`g`ri tushunilsa, uning negizida
o`quvchilarning o`zaro yordami, darslarga birgalikda foydali tayyorgarlik ko`rish,
kiziqishlar buyicha mashg`ulotlar tashkil etiladi. Ta`lim jarayonidagi jamoatchilik
tuyg`usi ana shu, ya`ni birgalikdagi mehnat bolalarda katta qoniqish hosil qilish
ijobiy kechinmadan boshlanadi. Shu tariqa o`zaro yordam tashkil etish sinfdagi

jamoa munosabatlarini shakllantirishning yo`llaridan biridir.
O`qituvchi yana o`quvchilarni yosh xususiyatlarini, sinf jamoasining
xususiyatlarini, uning shakllanganlik darajasini hisobga oladi, o`sha talablarida
jamoa fikrining qo`llab quvvatlanishiga tayanadi. Jamoa rivojlanishining har
qanday darajasida sinf rahbari muayyan usullardan foydalanib, jamoatchilik fikrini
shakllantirish to`g`risida maxsus g`amxo`rlik qiladi. O`quvchilar jamoasini
shakllantirish jarayonini past darajadan yuqori darajaga boradigan vaqt davomidagi
harakat, ijtimoiy talablar avval shaxsan sinf rahbaridan, o`qituvchidan faqat yakka
bolalar, keyinchalik ko`pchilik bolalar idrok etadigan va nihoyat, barcha uchun va
har bir bola uchun hayot qonuni bo`lib qoladigan tarzda jo`n tushunib bo`lmaydi.
Hatto uyushgan jamoada ham jamoatchilik xususiyatlari zaif rivojlangan ayrim
o`quvchilar bo`ladi. Sinf rahbari jamoa va har bir alohida o`quvchining tarbiyasi
uchun ma`suldir. Shuning uchun uning jamoa tarzidagi va yakka tartibdagi
shakllarini qo`shib olib borishi tarbiyaviy ishdagi o`ziga xos xususiyatlaridan
biridir. Jamoaning shaxsga nisbatan yuksak talabchanligi kuzatiladi.
5. Jamoaning shakllantirish va unda shaxsni tarbiyalash faoliyati
Jamoa va jamoa orqali tarbiyalash tarbiya tizimida muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan tamoyillardan biridir. Shaxsni shakllantirishda jamoaning yetakchi rol
o‘ynashi to‘g‘risida fikrlar pedagogika fanining ilk rivojlanish davridayoq
bildirilgan. Jamoada uning a‘zolari o‘rtasidagi munosabatning alohida shakli
yuzaga keladi. Bu esa shaxsning jamoa bilan birgalikda rivojlanishini ta‘minlaydi.
Lekin har qanday guruhni ham jamoa deb hisoblab bo‘lmaydi. Jamoa bir qator
belgilarga egadirki, mazkur belgilar jamoani kishilarning yetarli darajada uyushgan
har qanday guruhlaridan ajratib turadi.
Jamoa ijtimoiy jamiyatning bir qismi hisoblanadi, unda ijtimoiy hayot va
kishilik munosabatlarining barcha me‘yorlari o‘z ifodasini topadi. Zero, jamoa
jamiyatdagi mavjud munosabatlar tizimida namoyon bo‘lar ekan, jamoa va
ijtimoiy jamiyat maqsadi, intilishida o‘zaro birlik uzviy maqsadga muvofiq tashkil
etadi.

Shu bois jamoa hayotining bir yagona maqsadga qaratilganligi va ijtimoiy
g‘oyaviy yoo‘nalganligi uning yetakchi belgisi hisoblanadi.
Har bir jamoa boshqa bir jamoa bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi. Uning har bir
a‘zosi jamiyat ijtimoiy faoliyatini tashkil etish jarayonida o‘z jamoasi bilan
birgalikda ishtirok etadi. Jamoani tushunish, uni his etish hamda shaxsni
shakllantirishdagi o‘rni va rolini to‘g‘ri baholay olish umumiy va xususiy
maqsadning qiziqishi, ehtiyoj va faoliyatning birligini namoyon etadi hamda
bo‘linishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Har bir jamoa o‘z-o‘zini boshqarish organiga ega va umummilliy jamoaning
uzviy qismi sanaladi. Shuningdek, u maqsadning birligi va tashkil qilish
xususiyatlari orqali umummilliy jamoa bilan bog‘lanadi. Ijtimoiy jamiyatning
ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan jamoa navbatidagi muhim xususiyatidir.
Jamoa faoliyatining ijtimoiy-g‘oyaviy yo‘nalishi ham jamoaning faoliyati
mazmunida o‘z aksini topishi muhim ahamiyatga egadir.
Jamoa xususiyatini aniqlashda kishilar guruhning yagona ijtimoiy tizimini
o‘rnata olishdagi usuli, ya‘ni jamoani tashkil qilish usuli ham muhim hisoblanadi.
Pedagogik jihatdan maqsadga maqsadga muvofiq tashkil etilgan jamoa
faoliyati natijasida jamoa a‘zolari o‘rtasidagi ishchanlik, bir-biri uchun
g‘amxo‘rlik, o‘zaro yordam, jamoa manfaati uchun javobgarligi hissi qaror topadi.
Birgalikdagi faoliyat umumjamiyat ishi uchun mas‘uliyat hissini uyg‘ota
borib, jamoa a‘zolarini bir-biriga yaqinlashtiradi, jamoaga mansublik hissini paydo
bo‘lishini uyg‘otadi, jamoa bilan munosabatda bo‘lishi ehtiyojini oshiradi. Jamoa
a‘zolari o‘rtasida o‘zaro guruhiy yaqinlik, hissiy birlik yuzaga keladi. Ushbu
munosabat ko‘pincha o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi hamda ular pedagogik ta‘sir
ko‘rsatish uchun qo‘l keladi. Ruhiy va hissiy birlik jamoa a‘zolarining birgalikdagi
faoliyati mazmuniga ular orasidagi hosil bo‘lgan ishchilik faoliyatining xarakteriga
bevosita bog‘liqdir.
Jamoaning rasmiy (ishchanlik) va norasmiy (hissiy) tuzilishini bir-biridan
farqlash lozim. Jamoaning rasmiy tuzilishi deganda jamoa faoliyatining turli

ko‘rinishlarini amalga oshirish uchun zarur bo‘ladigan tashkiliy jihatlari ko‘zda
tutiladi. Mazkur tuzilma bir tomondan jamoa a‘zolari qo‘shilgan ishchanlik
munosabatlarini ifoda etsa, ikkinchi tomondan rahbarlik vazifasini bajaruvchi
tarbiyachilar hamda jamoa a‘zolari o‘rtasidagi mavjud boshqarish munosabatlari
mazmunini ifoda etadi.
Norasmiy tuzilma jamoaning barcha a‘zolari o‘rtasidagi shaxslararo
ma‘naviy psixologik munosabatlarning umumiy tizimi va mikroguruhini tashkil
etuvchi ayrim a‘zolar o‘rtasidagi tanlash munosabatlari mazmunini ifodalaydi.
Jamoaning har bir a‘zosi mavjud munosabatlar tizimida u yoki bu o‘rinni
egallaydi. Tarbiyalanuvchi shaxsning jamoadagi o‘rni uning shakllanish jarayoniga
ta‘sir ko‘rsatadi. Maktab yoki sinfdagi rasmiy va norasmiy tuzilmalar bir-biriga
muvofiq bo‘lganda, jamoaning rasmiy va norasmiy yetakchilari norasmiy
munosabatlari tizimda ko‘zga ko‘ringan o‘rnini egallagan holdagina chinakam
jamoa bo‘la oladi. Shuningdek, norasmiy guruhlar (ijroguruhlar) umumjamoa
ijtimoiy manfaatlari uchun kurashuvchi guruhlar bo‘lgandagina jamoa o‘zini
chinakam jamoa tarzida namoyon etishi mumkin.
Yashash joylarida o‘zaro birikkan bolalar guruhlari qanchalik ahil va inoq
munosabatlar zaminidan tashkil topgan bo‘lmasin haqiqiy jamoa bo‘la olmaydi.
Chinakam jamoa ijtimoiy ahamiyatga moyillik faoliyatini tashkil eta olish, jamoa
a‘zolar o‘rtasida ijtimoiy ahamiyatli faoliyat, maqsad, ishchanlik xarakteridagi
aloqa va munosabatlarini o‘rnata olishi lozim. Jamoaning majburiylik belgisi unga
pedagogik rahbarlikning bo‘lishidir.
Shunday qilib, jamoa – kishilarning shunday muayyan guruhi bo‘lib, u
ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan maqsad hamda mazkur maqsadni amalga oshirish
uchun yo‘naltirilgan kuchni tashkil etadi. Ushbu guruh a‘zolari o‘zaro birlik,
a‘zolarning munosabatlar jarayonidagi tengligi asosida unga rahbarlik qilish va
birbiriga bo‘ysunishi, shuningdek, jamoa oldidagi javobgarligi asosida muayyan
faoliyatni olib boradilar.
Jamoa va uni shakllantirish pedagogik faoliyatning maqsadi hisoblanadi.

Ayni ko‘rsatish, uni ko‘rsatish vositasi bo‘lib, uning yordamida jamoaning barcha
yoki har bir a‘zosining tarbiyalash yaxshi samaralar beradi.
Jamoaning yetakchi tarbiyaviy vazifasi shaxsni har tomonlama tarbiyalash,
unda ijobiy sifatlarni hosil qilish, mustahkam hayotiy pozisiyani qaror taptirishdan
iboratdir. ( 18 )
O‘quvchilar jamoasi pedagogik – tarbiyachilar va bolalardan iborat
jamoaning murakkab birlashmasi, o‘z-o‘zini nazorat, o‘z-o‘zini boshqarish
jarayonini tashkil etuvchi mustaqil tizim, shuningdek, o‘zining psixologik
muhitiga, an‘analariga ega guruh hisoblanadi.
Demak, yuksak darajada uyushtirilgan jamoa o‘zida bir necha xususiyatlarni
namoyon etadi. Ular quyidagilardir:
1. Ijtimoiy ahamiyatga ega yagona maqsadning mavjudligi.
2. Birgalikdagi umumiy faoliyatning tashkil etilishi.
3. Majburiy mas‘uliyatli munosabatning yo‘lga qo‘yilishi.
4. Saylangan umumiy rahbar organga egalik.
Jamoani shakllantirish muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadigan uzoq
muddatli, murakkab jarayondir. Jamoaning vujudga kelishi uchun 4 bosqich zarur.
Jamoaning shakllanish bosqichlari dastlab pedagog butun guruhga talab qo‘yadi,
so‘ngra jamoa faollari jamoa a‘zolariga talab qo‘yadi, so‘ngra butun jamoa alohida
shaxsdan muayyan tartibda olib borishni talab qiladi va nihoyat, shaxs o‘z-o‘ziga
talab qo‘yadi. Ushbu jarayonni sxema tarzda quyidagicha bayon etish mumkin.
Yosh avlodni hayotga va mehnatga tarbiyalashda, ularda oliy axloqiy sifatlarni
shakllantirishda jamoa ruhida tarbiyalash alohida o‘rinni egallaydi. O‘quvchi
maktab davrida jamoa bo‘lib o‘qiydi, hamjihatlikda ishlaydi, demak,
jamoatchilikning dastlabki tamoyillari bilan tanishadi va ularni o‘rganib boradi.
Quyida, asosan, jamoatchilik tushunchasiga doir ayrim masalalar ustida fikr
yuritamiz.
«Jamoatchilik» so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, jamoaviy, umumiylik,
birlik degan ma‘noni bildiradi. Jamoatchilik tushunchasi dastavval jamoa bo‘lib

ishlash, xalq uchun mehnat qilish, shaxsiy manfaatni umum manfaatiga
bo‘ysundirish, bir-biriga beg‘araz, o‘rtoqlarcha yordam berish degan tamoyilni
anglatadi. Jamoatchilikni shaxsning asosiy xususiyati deb qarash lozim. Chunki
jamoa hissi, bir tomondan, shaxsni rivojlantirishga ta‘sir ko‘rsatadi, ikkinchi
tomondan, shaxsning tarbiyalanishida o‘zaro dialektik munosabatni vujudga
keltiradi. Shaxsni shakllantirishning vositalaridan biri jamoatchilikdir.
Jamoatchilik shaxsni shakllantirishning mohiyatini ochishda, jamoa va shaxsning
o‘zaro munosabat va aloqasini anglashda muhimdir. Shaxsning rivojlanish
faoliyatida jamoatchilikning tutgan o‘rni va ahamiyati katta ekanligini va uning
mazmuni hamda xususiyatini ifodalash ma‘quldir. Bu ilgari shaxsni qanday
tushunganliklarini va hozir psixologlar, pedagog va faylaso‘flar qanday
tushunayotganliklarini aniqlash uchun zarurdir.
Jamoatchilik tushunchasini tor ma‘noda va keng ma‘noda anglash mumkin.
Tor ma‘noda jamoa ma‘lum guruh kishilar yig‘indisi, sinf jamoasi va boshqalardir.
Jamoatchilikni keng ma‘noda tushunish bu, dastavval, uning obyektiv asoslarini
bilishdir. Shaxsning asosiy xususiyati jamoa bo‘lib, u obyektiv asosda shakllanadi.
Bu esa, dastavval, jamiyat taraqqiyoti va hayot sharoitiga bog‘liqdir.
Jamoatchilik nazariyasining bu obyektiv qonuniyligini, albatta, hisobga olish
zarur. Jamoatchilik bunday tarixiy taraqqiyotni kuzatish hozirgi jamiyatda
jamoatchilikning mohiyati nimadan iborat ekanligini, shuningdek, jamoatchilik
mohiyati nima bilan xarakterli ekanligini bilish taqozo etadi. Bizning
qarashimizcha, jamoatchilik shaxsning asosiy xususiyatigina emas, balki butun
g‘oyasi hamdir. Ayrim olimlar jamoatchilikni nazariy jihatdan inkor etadilar yoki
bu ikkiyuzlamachilik, yolg‘onchilik, munofiqlik qiladilar.
Jamoatchilikning rivojlanish dialektikasi, bir tomondan, obyektiv asosni
ko‘zlasa, ikkinchi tomondan, jamoaning rivojlanishi, nazariy psixologiyasi sifatida
obyektiv moddiy asoslarni aks ettiradi. Jamoatchilik masalasiga nazariy va ijtimoiy
nuqtai nazardan qarash, har bir shaxsda jamoatchilikni shakllantirishning obyektiv
asoslarini ifodalash zarurdir.

Shuni e‘tirof etish kerakki, jamoa va shaxsni shakllantirishning obyektiv
asosi va psixologiyasi bo‘lishiga qaramay, jamoani shakllantirishda jiddiy xatolik
va kamchiliklar mavjuddir. Yana shuni ta‘kidlash lozimki, mamlakatimizda
mehnatkashlar uchun moddiy, ma‘naviy va ideologik sharoitlarning
yaratilganligiga qaramay, ayrim kishilarda jamoa manfaatlariga,
umummanfaatlariga nisbatan shaxsiy manfaat va qiziqishlarni ustun qo‘yish hollari
kuzatiladi. Ayrim yoshlar jamoatchilik so‘zini biladilar va bu haqda ko‘p
gapiradilar-u, amalda buning aksini qiladilar. Yuqoridagi fikrlar shuni ko‘rsatadiki,
shaxsning jamoatchilik xususiyatlarini shakllantirish nazariy va amaliy jihatdan
juda qiyin jarayondir. Mehnatkashlarda jamoatchilikni shakllantirish ular ongiga
eskilik sarqitlaridan to‘la xalos etishning muhim vositasidir.
Jamoatchilikda shaxsiy va jamoa manfaati o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar
asosiy masala bo‘lib hisoblanadi. Jamoatchilik manfaati shaxsiy qiziqishni ham
ko‘zlaydi, shaxsiy manfaat, o‘z navbatida, umummanfaatni ham ko‘zlaydi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, jamoatchilik o‘zining mohiyati bilan o‘zining
igoizm va individualizm ideologiyasiga qarama-qarshidir. Egoizm va
individualizm ham uning obyektiv va ideologik asoslariga egadir. Agar jamoatchi
ma‘lum guruh, jamiyatni va uning manfaatini o‘zida ifoda etsa, individualchi bir
kishininggina manfaat va qiziqishini ifoda etadi. Bu yuqorida keltirilgan
jamoatchilikning shakllantirish jarayoni, ruhiy tabiatini ma‘lum darajada ochish
maqsadga muvofiqligini taqozo etadi.
Bizning fikrimizcha, jamoatchilik kishilarda irodaviy, aqliy va hissiyot
jarayonidir. Jamoa hissiyot bo‘lib, kishilarning bir-biriga va atroflariga bo‘lgan
munosabatlarida hamda ichki kechinmalarida namoyon bo‘ladi. Biz jamoa hissi
haqida gapirganimizda, kishilarning ichki his-tuyg‘ularini, o‘z jamoasining yutuq
va kamchiligi to‘g‘risidagi ichki kechinmalarini tushunamiz. Shaxsdagi aqliy
jarayon bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun ham, kishilardagi jamoa hissini
shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyatga egadir. Yoshlarda jamoatchilikni
shakllantirish bilan bir vaqtda, ularning aqliga, hissiyotiga ta‘sir ko‘rsatiladi.

Har qanday hissiyot tushunchasining natijasidir. Tushunish bilan bilib olish
natijasida yoqimli va yoqimsiz hissiyotlar paydo bo‘ladi. Demak, jamoatchilik
mazmunini tushunish va bilish orqali kishilarda yoqimli, go‘zal va ijobiy
tuyg‘uhissiyotlar yuzaga keladi. Bu, o‘z navbatida, kishilarga jamoani to‘g‘ri
tushunish
va baholashga imkon beradi.
Jamoatchilik insonga xos bo‘lib, ichki kechinma natijasida go‘zallikka baho
berish natijasi bo‘lsa, individualizm yakka kishiga xos bo‘lib, ichki kechinma
asosida go‘zallikka baho berish demakdir. Shunday qilib, bu ikki qarama-qarshi
ideologiyani boshqa kishilardagi jamoatchilikni baholab qolmay, balki kishilar
xulqiga imkoniyatlar ham yaratadi, uning xulqiga individualizmga qarshi hissini
uyg‘otadi.
Demak, kishilarda jamoatchilikni shakllantirish dialektik jarayon bo‘lib, shu
shakllantirish bilan bir vaqtda individualizmga qarshi kurashiladi. Bu kurashda
yoshlarning ongi, psixikasi individuallikni e‘tirof etadi. Bu psixikaning dialektik
taraqqiyoti hisoblanadi. Kishi o‘zida jamoa hissi paydo bo‘lishi bilan
individualizmni inkor etadi. Individualizm inkor etish jarayoni psixik va amaliy
tajribada ma‘lum darajada qiyinchilikni vujudga keltiradi. Bu qiyinchilik bilan
kurashish, so‘zsiz irodaviy jarayonga bog‘liqdir. Shuning uchun ham
jamoatchilikni shakllantirishda irodaviy jarayon birinchi darajali ahamiyatga
egadir.
Individualizm xususiy mulkchilik va raqobat negizi, jamoatchilik esa
ijtimoiy mulkchilik negizida vujudga keladi. Ammo jamoatchilikning
individualizm ustidan to‘la g‘alabasi uchun siyosiy tuzum o‘zgarishi shart.
Shunday qilib, jamoatchilik kishilarning umumiy maqsad yo‘lida birgalikda qilgan
mehnat va kurash jarayonidagi birlashuvi, jipslashuvi, o‘rtoqlarcha o‘zaro yordami
va birodarligi demakdir.
Lekin ayrim kishilarda eski individualistik axloq ko‘rinishlari hamon
mavjud bo‘lib kelmoqda. Bunday kishilar umumxalq mulkiga o‘z shaxsiy

mulkidek munosabatda bo‘lmaydilar, xalq boyligini oshirish uchun
qayg‘urmaydilar. Kuchi bilan yaratilgan texnika, qurilish materiallari qarovsiz
tashlab yuborilsa, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ochiqda qolib nobud bo‘lsa va
boshqa shu kabi zararlar keltirilsa, tashvishlanmaydilar. Bunday kishilarda egoizm
va individualizm ko‘rinishlari bizning turmushimizga mutlaqo begona bir narsadir.
Kishilarda bir necha asrlar davomida shakllangan munosabatlar va odatlarni
albatta, birdan yo‘q qilish uchun kishilarni tizimli ravishda jamoa ruhida tarbiyalab
borish, ulardagi individualistik ko‘rinishlarga qarshi kurashish, ularda o‘rtoqlarcha
o‘zaro yordam munosabatlarini shakllantirish zarurdir. Individualistik sarqitlarni
tugatishda va jamoa ruhida tarbiyalashda asosiy masala barcha kishilarda
onglilikni
yangi jamiyatimiz qurilishi talablari darajasiga ko‘tarishdan iboratdir.
Yuqoridagilarga asoslanib yoshlarni jamoa ruhida tarbiyalashning asosiy omillari
sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:
1. eng ilg‘or korxona jamoalarining ish tajribasidan, ahillik, hamjihatlik,
jamoa va o‘rtoqlarcha o‘zaro yordamlashishda ibratli oilalar, ota-onalar hayotidan
misollar keltirish;
2. kishilarning hayotida jamoa bo‘lib, bir-birlari bilan do‘stona
birodarlarcha munosabatda bo‘lib yashashlari, mehnat va ijod qilishlari, hayot va
turmushlarining doimo go‘zal va xushchaqchaq o‘tishiga katta yo‘l ochib berishini
har tomonlama misollar asosida tushuntirish. Aksincha, kishilar o‘z hayotida
jamoaga va uning qo‘ygan talablariga to‘g‘ri baho bermay hayot kechirsalar,
turmushi ko‘ngilsiz, shirasiz va ma‘naviy boyliksiz o‘tishini uqtirish.
Jamoatchilikning bu xususiyatlari va tamoyillari falsafiy va pedagogik
jihatdan keng va teran sharhlab beradi. Ayniqsa, bu tizimda pedagog olim to‘g‘ri
ko‘rsatganidek, jamiyat va shaxs munosabatlari muhim ahamiyatga ega. Uning
uqtirishicha, odam va shaxs boshqa-boshqa tushunchalardir. Odam – tirik
organizm, gavda, jismdir. Ya‘ni, u tabiat farzandi sifatida barcha jonli mavjudotlar
kabi tabiat qonunlari bo‘yicha o‘sadi, yashaydi, ulg‘ayadi. Bu jihatdan oadmning

to‘rt muchasi sog‘ bo‘lsa, Imom Zaynuddir G‘azzoliy «Kimiyoi saodat» asarida
aytganidek u hayvonot bilan teng mavjudotdir.
Odamning shaxsligi esa, uning o‘zga odamlarga, jamiyatga, vataniga, butun
insoniyatga munosabati bilan bog‘liqdir. Demak, odam biologik tushuncha, shaxs
ijtimoiy tushuncha. Insonlarning tabiiy ehtiyojlari qoralab, faqat ijtimoiy
mexanizmga aylantirilishi, tabiatni ham siyosiylashtirish, mafkuraviy shaqatsiz
tayziq insonni qadrsizlantirishi ham sho‘rolar jamiyati misolida ko‘rib turibmiz.
Jamoaning umumiy manfaati bilan bolaning shaxsiy manfaati birlashib,
uyg‘unlashib ketadi va shu holda bola shaxsiy manfaatiga nisbatan jamoaning
maqsadi va manfaati muhimroq ekanligiga, bir kishi hammasi (o‘z jamoasidagi
hamma odamlarni) o‘ylashi, hamma (butun jamoa) esa, shu jamoadagi har bir
odamni o‘ylashi, g‘amxo‘rlik qilishi zarurligini tushunish bolaning ongini o‘stiradi.
Yanada muhimrog‘i, jamoa a‘zolarining o‘zaro hurmati do‘stlikka aylanadi.
Endi bola yoki o‘smir do‘stlarisiz hayot juda zerikarli, mazmunsiz o‘tishini
anglaydi. Chin do‘stlar davrasining tug‘ilishi va shakllanishi buyuk fransuz adibi
Aleksand Dyumaning «Uch mushketyor» asarida juda qiziqarli tarixiy voqyealar
va ayrim shaxslar do‘stlarining boshlaridan o‘tgan ajoyib-g‘aroyib voqyealar
asosida, goh quvnoq, goh ma‘yus, goh mayin, goh shiddatli bo‘yoqlar va
ohanglarda tasvirlab berilgan.
«Jamoatchilik (birdamlik) axloqning asosiy tamoyili sifatida, - deb yozadi
Ashurmat Axmedov, - individ (yakka odam)larning bir-biriga bo‘lgan
munosabatini, shaxsga va jamoaga bo‘lgan munosabatini va, o‘z navbatida,
jamiyatning shaxsga bo‘lgan munosabatini ifoda etadi. Jamoatchilik o‘zining
axloqiy qiymatiga ham ega, ya‘ni shaxs, individ jamoa oldidagi o‘z burchini
anglashi, jamoaning manfaati uchun ongli ravishda xizmat qilish, o‘zaro yordam
va hamkorlikka asoslanishi, o‘ziga talabchan bo‘lishi va jamoaga ishonishi kerak».
Alisher Navoiy, Jomiy, Yan Amos Komenskiy, N.G.Chernishevskiy,
A.S.Makarenkoning pedagogik merosini yaxshi bilgan olim Ashurmat Axmedov
bu yerda jamoatchilikning ilmiy ta‘rifini bergan. Bu ta‘rifda aytilgan har bir

tamoyil haqida keng va teran fikrlarni aytish mu

Xulosa
«Ta‘lim to‘g‘risida qonun» va ―Kadrlar tayyorlash milliy dastur i ‖
talablarini amalgam oshirish jarayonida yuqori malakali o‘qituvchilarni
tayyorlash muhum muammo sifatida kun tartibiga qo‘yilmoqda.
Shunday ekan ushbu talablardan kelib chiqqan holda bilimdon, mustaqil
fikrlovchi , ijodiy izlanuvchan , yuqori malakali , turli soha egalarini tayyorlash
kasb – hunar ta‘limi oldiga qo‘yiladigan talablarga mutonosib insonlar qilib
shakllantirish ular shaxsiga yangicha yondashish hozirgi ijtimoiy taraqqiyotning
zaruriy talablaridan biridir. Ayniqsa mehnat va kasb ta‘limi sohasida bilim olgan
bo‘lajak mehnat va kasb ta‘limi o‘qituvchilari mehnat faoliyatini, mahoratini
oshirish oily ta‘limning asosiy vazifalaridan biridir. Bu muammoni hal
qilishning birdan bir yo‘li mehnat va kasb ta‘limi o‘qituvchilari mahoratini,
faoliyatini oshirish eng avvalo pedagogik shart- sharoitlar hamda oily ta‘lim
muassasidagi barcha imkoniyatlardan kelib chiqib, o‘ziga xos xususiyatlarni
hisobga olinganligini ham nazarda tutadi.
Hammamizga ma‘lumki mehnat va kasb ta‘limi o‘qituvchisining kasbiy
mahorati eng avvalo talabalarni o‘qitish, bilim berish, ko‘nikma va malakalarni
hosil qilish ta‘lim beruvchilar saviyasi bilan belgilana

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. I.A.Karimov. Barkamol avlod orzusi. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi ‖
Davlat ilmiy nashriyoti. Toshkent., 2000.-245 b.
2. S.Ya. Bato‘shev. Professionalnaya pedagogika. ―Professionalnaya
obrazovaniye . Moskva. 1997. 511 s.
‖
3. Olimov Q.T.,Uzoqova L.P. va boshqalar. Maxsus fanlarni o‘qitish
metodikasi. Kasb-hunar kollejlari o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma.-
Toshkent: Fan, 2004. – 119 b.
4. R.Mavlonova, O.To‘rayeva, K.Xoliqberdiyev, «Pedagogika» «O‘qituvchi» -
2001 .
5. Ilg‘or pedagogik texnologiya: Nazariya va amaliyot ―Ma‘naviyat asoslari
‖
darsi asosida ishlangan uslubiy qo‘llanma. ―Abu Ali ibn Sino . Toshkent. 2001.
‖
6. Bo‘ri Ziyomuhammadov, Shoira Abdullayeva. Pedagogika. ―O‘zbekiston
milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti. Toshkent. 2000.- 127 b.
‖
7. A.Nishonov, B. Haydarov va boshqalar. Baholash metodlari. Toshkent.
Osiyo taraqqiyot banki. 2003. - 156 b.
8. N.X.Avliyoqulov. Zamonaviy o‘qitish texnologiyalari. "Muallif" 2001.
9. Pedagogika nazariyasi .Maro‗zalar matini.To‗zuvchilar:prof. Xasanboev J,
P.f.n. Usmonboeva M. T .TDPU 2001y.
10. Pedagogika kursi Tursonov Z. Nishonaliev I. T. «Uqituvchi» 1997 y.
11. Ismoilva Z.K. Pedagogikadan amaliy mashg‗ulotlar . T Fan. 2001.
12. Didaktika o‗quv qo‗llanmasi. Rasulova . YO .T 2001y
13. ―Mustaqillik izohli ilmiy ommabop lug‗at. T. 2000y
‖
14. Kaykovus ―Qobusnoma , T. 1991 y.
‖
15. YUsuf Xos Xojib. "Qutadg‗u bilig" 1990 y.
16. Ma‘rupov, Nurmuhammedov. ―Qalb quyosh murabbiy . T. 1987
‖
17. YU.K.Babanskiy. Hozirgi zamon umumiy ta‘lim maktablarida o‗qitish
metodlari. T.1990
18. Zunnunov A., va boshqalar - «Pedagogika tarixi» oliy o‗quv yurtlari

uchun Darslik. – Toshkent, «SHarq» matbaa konserni, 2000 yil.
19. www.ziyonet.uz
20. www.arxiv.uz
21. www.ziyouz.com

Jamoada shaxsni tarbiyalashning yetakchi tamoyillari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish