Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	58.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid 26

Купить

Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid
MUNDARIJA
Kirish …………………………………………………...…………………..…….. 2
ASOSIY QISM ………….….…..………………….….…..……………….….…..4
I BOB. MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI ZARAR YETKAZISH
JINOYATINING JINOYAT-HUQUQIY TAVSIFI ………………….….…..…4
1.1. Mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyatining tushunchasi,
obyekti va obyektiv tomonining tavsifi ………………………………………….…4
1.2. Mazkur jinoyatning subyekti, subyektiv tomoni hamda kvalifikatsiya qiluvchi
belgilarining huquqiy tahlili …………………………………………………..……9
II BOB.MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI ZARAR YETKAZISH
UCHUN JAVOBGARLIK MASALALARI VA HUQUQNI QO‘LLASH
AMALIYOTI ………………………………………………………………….... 13
2.1 . Mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyati uchun
javobgarlikning asoslari va jazo tayinlash masalalari ….……………………….
……………………………………………...13
2.2 . Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini
kvalifikatsiya qilish muammolari va javobgarlik
masalalari…………………………………...…………………………...……….. 23
Takliflar va Xulosa …...………………………………………………………….28
Foydalanilgan manba vaadabiyotlar ro‘yxati …………………….………..…. 29

Kirish
Mulk inson va jamiyat hayotidagi eng muhim ijtimoiy-huquqiy qadriyatlardan
biri hisoblanadi. Har qanday davlatda mulk daxlsizligini ta’minlash, fuqarolar
hamda yuridik shaxslarning mulkiy huquqlarini himoya qilish huquqiy demokratik
davlatning asosiy vazifalaridan biri sanaladi. O‘zbekiston Respublikasida ham
mulk huquqi Konstitutsiya bilan kafolatlangan bo‘lib, davlat mulkning barcha
shakllarini teng ravishda muhofaza qiladi. Shu sababli mulkka qarshi qaratilgan
har qanday noqonuniy tajovuzlar, xususan, mulkni qasddan nobud qilish yoki unga
zarar yetkazish bilan bog‘liq jinoyatlar jamiyat uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
Bugungi kunda mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyatlari
turli shakllarda namoyon bo‘lmoqda. Xususan, turar joylarga o‘t qo‘yish, transport
vositalariga zarar yetkazish, ishlab chiqarish obyektlarini buzish, diniy yoki
millatlararo adovat zamirida mulkka tajovuz qilish holatlari amaliyotda uchrab
turibdi. Bunday harakatlar nafaqat fuqarolarning mulkiy manfaatlariga, balki
jamoat xavfsizligi va ijtimoiy barqarorlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu
jihatdan mazkur jinoyat uchun javobgarlik masalalarini chuqur o‘rganish muhim
ilmiy va amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasida mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan. Mazkur modda orqali qonunchi mulkni noqonuniy ravishda yo‘q
qilish, buzish yoki uning qiymatini pasaytirishga qaratilgan harakatlarni jinoyat
deb e’tirof etadi. Ushbu normada jinoyatning oddiy, kvalifikatsiyalangan va
alohida kvalifikatsiyalangan tarkiblari nazarda tutilgan bo‘lib, qilmishning sodir
etilish usuli, oqibatlari hamda motivlariga qarab javobgarlik kuchaytiriladi.
Ayniqsa, atrofdagilar uchun xavfli usulda, millatlararo yoki diniy adovat zamirida
sodir etilgan qilmishlar yuqori darajadagi ijtimoiy xavflilikka ega hisoblanadi.
Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki, mulkni qasddan nobud qilish yoki
unga zarar yetkazish jinoyatini boshqa o‘xshash jinoyatlardan farqlash, uni to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilish hamda jazo tayinlash masalalarida amaliyotda ayrim
muammolar mavjud.
2

Ayrim hollarda ushbu jinoyat bezorilik, terrorizm, talon-toroj yoki vandalizm
bilan aralashib ketishi mumkin. Bu esa jinoyatni to‘g‘ri huquqiy baholash va
adolatli jazo tayinlashda muayyan qiyinchiliklarni yuzaga keltiradi. Shuning uchun
mazkur jinoyatning yuridik tarkibini, obyektiv va subyektiv belgilarini,
kvalifikatsiya qilish asoslarini hamda amaliyotdagi muammolarni ilmiy jihatdan
tahlil qilish zarur hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish
jinoyatining jinoyat-huquqiy tavsifini o‘rganish, uning tarkibiy elementlarini tahlil
qilish, javobgarlik masalalarini yoritish hamda amaliyotda uchraydigan
muammolarni aniqlashdan iborat.
Mazkur maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilandi:
– mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyatining tushunchasi va
huquqiy mohiyatini tahlil qilish;
– jinoyatning obyekti, obyektiv tomoni, subyekti va subyektiv tomonini
o‘rganish;
– kvalifikatsiyalovchi belgilarni yuridik jihatdan tahlil qilish;
– jinoyat uchun nazarda tutilgan jazo choralarini ko‘rib chiqish;
– jinoyatni kvalifikatsiya qilishda yuzaga keladigan muammolarni aniqlash va
ularni bartaraf etish yuzasidan takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishining metodologik asosini O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi,
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, jinoyat-protsessual qonunchilik
normalari, Oliy sud Plenumi qarorlari, jinoyat huquqi nazariyasiga oid ilmiy
adabiyotlar hamda huquqshunos olimlarning ilmiy qarashlari tashkil etadi.
3

I BOB. MULKNI QASDDAN NOBUD QILISH YOKI ZARAR
YETKAZISH JINOYATINING JINOYAT-HUQUQIY TAVSIFI.
I.1. Mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyatining
tushunchasi, obyekti va obyektiv tomonining tavsifi.
Mulk insonning iqtisodiy manfaatlarini ta’minlovchi asosiy huquqiy
boyliklardan biri hisoblanadi. Har qanday demokratik huquqiy davlatda mulk
daxlsizligi qonun bilan himoya qilinadi. O‘zbekiston Respublikasida ham mulk
huquqi Konstitutsiya bilan kafolatlangan bo‘lib, davlat mulkning barcha shakllarini
teng ravishda muhofaza qiladi. Shu sababli mulkka qarshi qaratilgan jinoyatlar,
ayniqsa, mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish bilan bog‘liq
qilmishlar jamiyat uchun yuqori darajadagi ijtimoiy xavf tug‘diradi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasida o‘zganing
mulkini qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan. Mazkur modda mulkka qarshi jinoyatlar tizimida muhim o‘rin
egallaydi hamda fuqarolar va tashkilotlarning mulkiy manfaatlarini himoya
qilishga qaratilgan 1
.
Mulkni qasddan nobud qilish deganda, o‘zganing mol-mulkini butunlay
yaroqsiz holga keltirish, undan foydalanish imkoniyatini to‘liq yo‘qotish
tushuniladi. Bunda mol-mulk o‘zining iqtisodiy va iste’mol qiymatini yo‘qotadi.
Masalan, uyga o‘t qo‘yish, avtomobilni portlatish, ishlab chiqarish uskunalarini
sindirib tashlash kabilar mulkni nobud qilishga misol bo‘la oladi.
Mulkka zarar yetkazish esa mol-mulkni to‘liq yo‘q qilmasdan, uning
qiymatini kamaytirish, foydalanish xususiyatlarini pasaytirish yoki vaqtincha
yaroqsiz holga keltirishda namoyon bo‘ladi. Masalan, avtomobil oynalarini
sindirish, binoning eshik yoki derazalariga shikast yetkazish, texnik vositalarni
buzish kabilar bunga misol bo‘ladi. Demak, mulkni nobud qilish bilan zarar
yetkazish o‘rtasidagi asosiy farq — mulkning butunlay yo‘q qilinishi yoki qisman
shikastlantirilishidadir.
1
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
4

Jinoyatning bevosita obyekti o‘zganing mulkini muhofaza qilish va
xavfsizligini ta’minlash bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. Ushbu
jinoyat predmeti ko‘chmas (binolar, inshootlar) va ko‘char mulklar bo‘lishi
mumkin.
Obyektiv tomondan jinoyat o‘zganing mulkini qasddan nobud qilish yoki
unga ancha miqdorda zarar yetkazishda ifodalanadi.
Mulkni qasddan nobud qilganligi yoki unga zarar yetkazganligi uchun shaxsni
jinoiy javobgarlikka tortishda sodir etilgan harakat va ko‘rilgan zarar o‘rtasidagi
sababiy bog‘liqlikning mavjudligini aniqlash zarur. Mulkni qasddan nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish mulk ancha miqdorda nobud qilingan yoki unga zarar
yetkazilgan paytdan e’tiboran tamom bo‘lgan jinoyat deb hisoblanadi.
Ancha miqdordagi zarar deganda, eng kam oylik ish haqining o‘ttiz
baravaridan yuz baravarigacha bo‘lgan miqdordagi zarar tushuniladi. Subyektiv
tomotsdan jinoyat to‘g‘ri qasd bilan ham, egri qasd bilan ham sodir etiladi. Uni
kvalifikatsiya qilish uchun jinoyatni sodir etish motivi va maqsadining ahamiyati
yo‘q, lekin o‘xshash jinoyatlardan (terrorizm, qo‘poruvchilik, bezorilik va
boshqalar) farqlash imkoniyatini beradi.
Jinoyatning subyekti JK 173-moddasi 1-qismi bo‘yicha 16 yoshga to‘lgan aqli
raso jismoniy shaxs bo‘ladi. JK 173-moddasi 2, 3-qismlarida ko‘rsatilgan
jinoyatning kvalifikatsiya qilingan tarkibi bo‘yicha jinoiy javobgarlik 14 yoshdan
kelib chiqadi.
Agar mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish:
a) millatlararo yoki irqiy adovat yoxud diniy taassublar zamirida;
b) atrofdagilar uchun xavfli usulda;
v) ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir etilgan bo‘lsa, aybdorning
qilmishlari
JK 173-moddasi 2-qismi bo‘yicha kvalifikatsiya qilinadi. Shuni ta’kidlash
zarurki, millatlararo yoki irqiy adovatni nafaqat shaxsning muayyan millat yoki
irqqa tegishliligi bilan, shuningdek, insoniyat faoliyatining turli sohalarida aks
5

etuvchi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan turli xil madaniyat, ijtimoiy va
boshqa guruhlarga (qabila, urug‘) tegishliligi bilan ham ifodalash mumkin.
Diniy taassublar — bu shaxsning muayyan guruh, diniy yo‘nalish, konfessiya
vakillarining norasoligi, cheklanganligi, zararliligi to‘g‘risidagi obyektiv asosga
ega bo‘lmagan ichki tasavvuri. Odatda, ushbu tasavvurlar diniy fanatizm, diniy
g‘oyalarni noto‘g‘ri tushunish, zarur diniy madaniyatning mavjud emasligi bilan
asoslanadi. Atrofdagilar uchun xavfli usulda deganda, mol-mulkni nobud qilish
yoki unga zarar yetkazishga qaratilgan harakatlarni sodir etishda katta tabiiy ofat
va vayronalik yuz berishi xavfini keltirib chiqarish vainsonlarning qurbon bo‘lishi,
inson sog‘lig‘i uchun xavfli holatning vujudga kelishiga sabab bo‘luvchi
usullardan foydalanish tushuniladi. Ularga mulkka o‘t qo‘yish, uni portlatish,
cho‘ktirib yuborish, hayvonlarni zaharlash, transport halokatlarini uyushtirish va
hokazo usullarni qo‘llash kiradi.
Masalan, jinoyatchi ovloq joyda jabrlanuvchining mashinasini yondirib
yuboradi va bunda atrofdagilar uchun xavfni vujudga keltirmaydi.
Agar aybdorning qasddan o‘zganing mulkini nobud qilish yoki unga zarar
yetkazish bilan bog‘liq harakatlari natijasida fuqarolarning sog‘lig‘i yoki hayotiga
zarar yetkaziladigan bo‘lsa, aybdorning harakatlarini JK 173-moddasi 2-qismining
«b» bandi va JKning Maxsus qismi alohida moddalari bilan jinoyatlar jami
tariqasida kvalifikatsiya qilish lozim.
JK 173-moddasi 3-qismida:
a) xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi munosabati bilan shaxsning yoki
uning yaqin qarindoshlarining mulkiga nisbatan;
b) uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini ko‘zlab mulkni nobud
qilganlik yoki zarar yetkazganlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
Bu kvalifikatsiya qilish belgilarini biz yuqorida ko‘rib chiq- qanmiz. Agar
o‘zganing mulkini nobud qilish yoki unga zarar yetkazish talontoroj qilish
jarayonida sodir etilgan bo‘lsa, mazkur harakatlarni talon-toroj uchun o‘rnatilgan
maxsus javobgarlik normasi bilan jinoyatlar jami tariqasida kvalifikatsiya qilinadi.
6

JK 173-moddasining 4-qismida rag‘batlantiruvchi norma nazarda tutilgan
bo‘lib, unga muvofiq «yetkazilgan moddiy zarar uch karra miqdorida qoplangan
taqdirda, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo
qo‘llanilmaydi» 2
.
Mazkur jinoyatning bevosita obyekti o‘zganing mulkini muhofaza qilish bilan
bog‘liq ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. Ya’ni jinoyat sodir etilishi natijasida
mulkdorning egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish huquqlari buziladi. Ayrim
hollarda ushbu jinoyat qo‘shimcha obyekt sifatida jamoat xavfsizligi, inson hayoti
va sog‘ligiga ham tajovuz qilishi mumkin. Ayniqsa, atrofdagilar uchun xavfli
usulda sodir etilgan qilmishlarda bu holat yaqqol namoyon bo‘ladi.
Jinoyatning predmeti sifatida ko‘char va ko‘chmas mulklar namoyon bo‘ladi.
Jumladan, uy-joylar, binolar, inshootlar, transport vositalari, maishiy texnika
vositalari, ishlab chiqarish jihozlari va boshqa moddiy boyliklar ushbu jinoyat
predmetini tashkil etishi mumkin. Muhimi, ushbu mol-mulk aybdorning o‘ziga
emas, boshqa shaxsga tegishli bo‘lishi kerak. Chunki shaxsning o‘z mulkini nobud
qilishi, agar boshqa jinoyat tarkibini tashkil etmasa, JK 173-moddasi bilan
kvalifikatsiya qilinmaydi.
Mazkur jinoyat obyektiv tomondan o‘zganing mulkini qasddan nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish harakatlarida ifodalanadi. Jinoyat harakat yoki ayrim
hollarda harakatsizlik orqali sodir etilishi mumkin. Masalan, shaxs qasddan
yong‘in xavfsizligi qoidalariga rioya qilmasligi natijasida boshqa shaxsning
mulkiga zarar yetkazsa, bu ham jinoyat tarkibini yuzaga keltirishi mumkin.
Jinoyat tarkibining zaruriy belgilaridan biri — yetkazilgan zarar miqdoridir.
Jinoyat kodeksiga ko‘ra, yetkazilgan zarar “ancha miqdor”ni tashkil qilishi kerak.
Agar zarar miqdori qonunda belgilangan minimumdan kam bo‘lsa, qilmish
ma’muriy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin. Demak, jinoyatning tugallangan
deb topilishi uchun mulkdorga muayyan miqdorda moddiy zarar yetkazilishi talab
etiladi.
2
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
7

Mazkur jinoyat moddiy tarkibli jinoyat hisoblanadi. Ya’ni jinoyatning
tugallangan deb topilishi uchun nafaqat qilmish sodir etilishi, balki ijtimoiy xavfli
oqibat — mulkning nobud bo‘lishi yoki unga zarar yetkazilishi ham yuz berishi
lozim. Shuningdek, sodir etilgan harakat bilan kelib chiqqan oqibat o‘rtasida
sababiy bog‘lanish mavjud bo‘lishi kerak. Agar zarar boshqa holatlar natijasida
yuzaga kelgan bo‘lsa, shaxs JK 173-moddasi bo‘yicha javobgarlikka tortilmaydi 3
.
Jinoyat kodeksining 173-moddasida ushbu jinoyatning kvalifikatsiyalangan
holatlari ham nazarda tutilgan. Xususan, qilmish millatlararo yoki irqiy adovat,
diniy taassub zamirida sodir etilgan bo‘lsa, atrofdagilar uchun xavfli usulda amalga
oshirilsa yoki ko‘p miqdorda zarar yetkazilgan bo‘lsa, javobgarlik og‘irlashtiriladi.
Masalan, mulkka o‘t qo‘yish, portlatish, transport vositasini ataylab avariyaga
uchratish kabi usullar atrofdagilar uchun xavfli usul deb baholanadi. Bunday
hollarda nafaqat mulkka, balki inson hayoti va sog‘ligiga ham real xavf tug‘iladi.
Shuningdek, xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi munosabati bilan
shaxsning yoki uning yaqin qarindoshlarining mulkiga zarar yetkazish,
shuningdek, uyushgan guruh tomonidan sodir etilgan qilmishlar ham alohida
kvalifikatsiyalovchi belgilar hisoblanadi. Bu holatlar jinoyatning ijtimoiy xavflilik
darajasini yanada oshiradi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati mulkiy
munosabatlarga qarshi qaratilgan xavfli qilmishlardan biri bo‘lib, u fuqarolarning
mulkiy huquqlariga jiddiy zarar yetkazadi. Shu sababli mazkur jinoyatning
obyektiv belgilarini to‘g‘ri aniqlash va uni boshqa o‘xshash jinoyatlardan farqlash
amaliyotda muhim ahamiyat kasb etadi.
3
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
8

I.2. Mazkurjinoyatningsubyekti,
subyektivtomonihamdakvalifikatsiyaqiluvchibelgilarininghuquqiytahlili.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilishda uning subyekti va subyektiv tomonini aniqlash muhim
ahamiyatga ega. Chunki jinoyatning ichki ruhiy belgilarini, aybdorning maqsad va
motivlarini aniqlash orqali ushbu qilmishni boshqa o‘xshash jinoyatlardan farqlash
mumkin bo‘ladi. Shu sababli Jinoyat kodeksining 173-moddasida nazarda tutilgan
jinoyat tarkibining subyektiv elementlarini tahlil qilish nazariy va amaliy jihatdan
muhim hisoblanadi.
Mazkur jinoyatning subyekti — jinoiy javobgarlik yoshiga yetgan va aqli raso
jismoniy shaxsdir. Jinoyat kodeksining umumiy qoidalariga ko‘ra, JK 173-
moddasining 1-qismi bo‘yicha javobgarlik 16 yoshdan boshlanadi. Biroq ushbu
moddaning 2 va 3-qismlarida nazarda tutilgan kvalifikatsiyalangan holatlar
bo‘yicha jinoiy javobgarlik 14 yoshdan yuzaga keladi. Bu esa qonunchining
mazkur jinoyatning ayrim shakllarini yuqori ijtimoiy xavfli deb baholaganini
ko‘rsatadi.
Jinoyat subyekti aqli raso bo‘lishi kerak. Ya’ni shaxs o‘z harakatlarining
ijtimoiy xavfli xususiyatini anglay olishi va ularni boshqara olishi lozim. Ruhiy
kasallik yoki vaqtinchalik ruhiy holat tufayli o‘z harakatlarini anglay olmaydigan
shaxslar jinoyat subyekti hisoblanmaydi va ularga nisbatan tibbiy yo‘sindagi
majburlov choralari qo‘llanilishi mumkin.
Subyektiv tomondan sharhlanayotgan jinoyat to‘g‘ri qasd bilan ham, egri qasd
bilan ham sodir etiladi. Uni kvalifikatsiya qilish uchun jinoyatni sodir etish motivi
va maqsadining ahamiyati yo‘q, lekin o‘xshash jinoyatlardan (terrorizm,
qo‘poruvchilik, bezorilik va boshqalar) farqlash imkoniyatini beradi.
Jinoyatning subyekti JKning 173-moddasi 1-qismi bo‘yicha 16 yoshga
to‘lgan aqli raso jismoniy shaxs bo‘ladi. JKning 173-moddasi 2-qismi yoki 3-
qismida ko‘rsatilgan jinoyatning kvalifikatsiya qilingan tarkibi bo‘yicha jinoiy
javobgarlik 14 yoshdan kelib chiqadi 4
.
4
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
9

JKning 173-moddasi 2-qismida quyidagi og‘irlashtiruvchi holatlarda jinoyat
sodir etganlik uchun javobgarlik ko‘zda tutiladi:
a) millatlararo yoki irqiy adovat yoxud diniy taassublar zamirida;
b) atrofdagilar uchun xavfli usulda;
v) ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda.
Millatlararo yoki irqiy adovatni nafaqat shaxsning muayyan millat yoki irqga
tegishliligi bilan, shuningdek insoniyat faoliyatining turli sohalarida aks etuvchi
o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan turli xil madaniyat, ijtimoiy va boshqa
guruhlarga (qabila, urug‘) tegishliligi bilan ham ifodalash mumkin.
Diniy taassublar — bu shaxsning muayyan guruh, diniy yo‘nalish, konfessiya
vakillarining norasoligi, cheklanganligi, zararli ekanligi to‘g‘risidagi obyektiv
asosga ega bo‘lmagan ichki tasavvuri. Odatda, ushbu tasavvurlar diniy fanatizm,
diniy g‘oyalarni noto‘g‘ri tushunish, zarur diniy madaniyatning mavjud emasligi
bilan asoslanadi.
JKning 173-moddasi 2-qismi “b” bandi ma’nosida atrofdagilar uchun xavfli
usulda deganda, mol-mulkni nobud qilish yoki unga zarar yetkazishga qaratilgan
harakatlarni sodir etishda katta tabiiy ofat va vayronalik yuz berishi xavfini keltirib
chiqarish hamda insonlarning qurbon bo‘lishi, inson salomatligi uchun xavfli
holatning vujudga kelishiga sabab bo‘luvchi usullardan foydalanish tushuniladi.
Ularga mulkka o‘t qo‘yish, uni portlatish, cho‘ktirib yuborish, hayvonlarni
zaharlash, transport halokatlarini uyushtirish va hokazolar kiradi. Masalan,
jinoyatchi ovloq joyda jabrlanuvchining mashinasini yoqib yuboradi va bunda
atrofdagilar uchun xavf vujudga kelmaydi.
Mazkur jinoyatning subyektiv tomoni qasd bilan tavsiflanadi. Jinoyat to‘g‘ri
qasd yoki egri qasd shaklida sodir etilishi mumkin. To‘g‘ri qasdda aybdor shaxs
o‘z harakatining ijtimoiy xavfli ekanligini anglaydi, mulkka zarar yetishini
oldindan biladi va aynan shu oqibat yuz berishini istaydi. Masalan, shaxs ataylab
boshqa birovning avtomobiliga o‘t qo‘yishi to‘g‘ri qasd bilan sodir etilgan jinoyat
hisoblanadi.
10

Egri qasdda esa shaxs mulkka zarar yetishini oldindan biladi, biroq bu
oqibatni istamaydi, lekin unga ongli ravishda yo‘l qo‘yadi. Masalan, shaxs boshqa
bir fuqaroga qo‘rqitish maqsadida uning uyi yonida portlovchi vositani ishlatib,
natijada mulkka zarar yetkazsa, bu egri qasd bilan sodir etilgan jinoyat sifatida
baholanishi mumkin.
Mazkur jinoyatni sodir etish motivi va maqsadi jinoyatni kvalifikatsiya qilish
uchun majburiy belgi hisoblanmaydi. Biroq ular ayrim hollarda jinoyatning
ijtimoiy xavflilik darajasini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, o‘ch olish,
rashk, bezorilik, millatlararo adovat yoki diniy taassub asosida sodir etilgan
qilmishlar jinoyatning xavflilik darajasini oshiradi. Ayniqsa, millatlararo yoki irqiy
adovat zamirida sodir etilgan qilmishlar jamiyatdagi barqarorlikka jiddiy xavf
tug‘diradi.
Jinoyat kodeksining 173-moddasi bir nechta kvalifikatsiyalovchi belgilarni
nazarda tutadi. Ushbu belgilar mavjud bo‘lganda jinoyatning ijtimoiy xavflilik
darajasi ortadi va javobgarlik og‘irlashtiriladi.
Birinchi kvalifikatsiyalovchi belgi — millatlararo yoki irqiy adovat yoxud
diniy taassub zamirida jinoyat sodir etilishidir. Bunday hollarda aybdor shaxs
muayyan millat, irq yoki diniy guruh vakillariga nisbatan salbiy munosabat sababli
mulkka zarar yetkazadi. Masalan, diniy muassasaga yoki muayyan millat vakiliga
tegishli mulkka ataylab zarar yetkazish ushbu holatga misol bo‘ladi. Bunday
qilmishlar nafaqat mulkiy munosabatlarga, balki millatlararo totuvlik va diniy
bag‘rikenglikka ham tahdid soladi.
Ikkinchi kvalifikatsiyalovchi belgi — atrofdagilar uchun xavfli usulda jinoyat
sodir etilishidir. Qonunchilikka ko‘ra, o‘t qo‘yish, portlatish, transport vositalarini
avariyaga uchratish, zaharlash yoki boshqa xavfli usullar orqali mulkka zarar
yetkazish atrofdagilar uchun xavfli usul hisoblanadi.
Bunday hollarda jinoyatchining harakatlari inson hayoti va sog‘ligiga ham
real xavf tug‘diradi. Shu sababli bunday qilmishlar uchun og‘irroq jazo
belgilangan.
11

Uchinchi kvalifikatsiyalovchi belgi — ko‘p miqdorda zarar yetkazilishidir.
Yetkazilgan zarar miqdori qancha katta bo‘lsa, jinoyatning ijtimoiy xavflilik
darajasi ham shuncha yuqori bo‘ladi. Ayniqsa, ishlab chiqarish obyektlari,
transport vositalari yoki ijtimoiy ahamiyatga ega inshootlarga zarar yetkazilishi
katta iqtisodiy yo‘qotishlarni keltirib chiqaradi.
Jinoyat kodeksining 173-moddasi 3-qismida esa alohida kvalifikatsiyalovchi
belgilar nazarda tutilgan. Jumladan, xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi
munosabati bilan shaxsning yoki uning yaqin qarindoshlarining mulkiga zarar
yetkazish, shuningdek, uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini
ko‘zlab sodir etilgan qilmishlar og‘irlashtiruvchi holatlar sifatida baholanadi.
Xizmat yoki fuqarolik burchini bajarishi munosabati bilan sodir etilgan
jinoyatlarda aybdor shaxs jabrlanuvchining qonuniy faoliyatidan norozi bo‘lib,
undan o‘ch olish maqsadida mulkiga zarar yetkazadi. Masalan, huquqni muhofaza
qiluvchi organ xodimi yoki jurnalistning mulkiga ataylab zarar yetkazilishi ushbu
holatga misol bo‘lishi mumkin.
Uyushgan guruh tomonidan sodir etilgan jinoyatlar esa oldindan til biriktirgan
bir nechta shaxslar tomonidan amalga oshiriladi. Bunday hollarda jinoyat puxta
rejalashtiriladi va ko‘pincha katta zarar keltirib chiqaradi. Shu sababli
qonunchilikda bunday harakatlar uchun og‘irroq jazo nazarda tutilgan.
Mazkur jinoyatni boshqa o‘xshash jinoyatlardan farqlash ham muhim
hisoblanadi. Ayrim hollarda mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish
bezorilik, terrorizm, qo‘poruvchilik yoki talon-toroj jinoyatlari bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Masalan, mulkka zarar yetkazish talon-toroj qilish jarayonida
amalga oshirilsa, qilmish jinoyatlar majmui sifatida kvalifikatsiya qilinadi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining subyekti,
subyektiv tomoni hamda kvalifikatsiyalovchi belgilarini to‘g‘ri aniqlash jinoyatni
adolatli kvalifikatsiya qilish va qonuniy jazo tayinlashda muhim ahamiyat kasb
etadi. Mazkur belgilar jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini belgilashda ham
asosiy mezonlardan biri hisoblanadi.
12

IIBOB.
MULKNIQASDDANNOBUDQILISHYOKIZARARYETKAZISHUCHUNJA
VOBGARLIKMASALALARIVAHUQUQNIQO‘LLASHAMALIYOTI.
II.1.
Mulkniqasddannobudqilishyokizararyetkazishjinoyatiuchunjavobgarlikninga
soslarivajazotayinlashmasalalari.
O‘zbekiston Respublikasining bozor iqtisodiyotiga asoslangan huquqiy
demokratik davlat barpo etish yo‘lidagi islohotlari doirasida mulkdorlar
huquqlarini himoya qilish, har qanday mulk shaklining daxlsizligini ta’minlash eng
ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida
mustahkamlanganidek, xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsizdir va
davlat himoyasidadir. Mulkdor o‘ziga tegishli bo‘lgan mol-mulkka o‘z xohishiga
ko‘ra egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi. Mulkiy huquqlarning
jinoiy tajovuzlardan samarali himoya qilinishi nafaqat fuqarolarning moddiy
farovonligini, balki jamiyatdagi iqtisodiy barqarorlikni ham kafolatlaydi. Ushbu
tizimda Jinoyat kodeksining normalari iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlarga,
xususan, o‘zganing mulkini qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazishga
qarshi kurashda muhim huquqiy vosita vazifasini bajaradi. O‘zganing mulkini
qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish bilan bog‘liq ijtimoiy xavfli qilmishlar
uchun javobgarlik asoslarini va jazo tayinlash amaliyotini o‘rganish huquqni
qo‘llash faoliyatida tizimli xatolarga yo‘l qo‘ymaslik uchun fundamental
ahamiyatga ega.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatining huquqiy
tabiati va ijtimoiy xavfliligini tahlil qilish uchun birinchi navbatda ushbu
qilmishning jinoyat-huquqiy tavsifi va tarkibiy elementlarini aniqlash lozim.
Jinoyat kodeksining 173-moddasida ko‘rsatilgan ushbu qilmishning obyekti har
qanday mulk shaklidagi o‘zganing mol-mulkiga egalik qilish, undan foydalanish
va uni tasarruf etish borasidagi qonun bilan qo‘riqlanadigan ijtimoiy munosabatlar
majmuidir. Jinoyatning bevosita predmeti bo‘lib esa muayyan moddiy qiymatga,
iqtisodiy qiymatga ega bo‘lgan, jismoniy dunyoda mavjud bo‘lgan va boshqa
13

shaxsga tegishli bo‘lgan har qanday ko‘char yoki ko‘chmas mulk hisoblanadi.
Mulkning shakli jinoiy javobgarlikni belgilashda huquqiy farq qilmaydi; u xususiy,
davlat, jamoat yoki aralash mulk bo‘lishi mumkin. Muhim shart shundan iboratki,
ashyo yoki mulk aybdor uchun begona bo‘lishi, ya’ni uning shaxsiy mulki yoki
qonuniy ulushli mulki tarkibiga kirmasligi lozim.
Ushbu jinoyat tarkibining obyektiv tomoni ikki xil ko‘rinishdagi harakatlar va
ulardan kelib chiqadigan oqibatlar bilan xarakterlanadi: mulkni nobud qilish yoki
mulkka zarar yetkazish. Mulkni nobud qilish deganda, ashyoning butkul yo‘q
qilinishi, uning jismoniy jihatdan mavjudligi tugashi yoki uning iqtisodiy va
funksional xususiyatlarining qayta tiklab bo‘lmaydigan darajada yo‘qotilishi
tushuniladi. Masalan, ashyoning yonib ketishi, portlatilishi, butkul maydalab
tashlanishi yoki kimyoviy moddalar ta’sirida erib ketishi mulkni nobud qilishga
misol bo‘ladi. Mulkka zarar yetkazish esa, ashyoning butkul yo‘q bo‘lmasdan,
balki uning funksional sifati, iste’mol qiymati va foydalanish xususiyatlarining
qisman yo‘qotilishini anglatadi. Bunday holatda ashyoni ta’mirlash, qayta tiklash
yoki nuqsonlarini bartaraf etish orqali undan yana maqsadli foydalanish imkoniyati
saqlanib qoladi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, O‘zbekiston Respublikasi Oliy
sudi Plenumining qarorlariga muvofiq, Jinoyat kodeksining 173-moddasi birinchi
qismi bilan jinoiy javobgarlik yuzaga kelishi uchun mulkka zarar yetkazish yoki
uni nobud qilish natijasida ancha miqdordagi zarar kelib chiqqan bo‘lishi shart.
Agar yetkazilgan zarar ancha miqdordan kam bo‘lsa, qilmish jinoiy emas, balki
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning tegishli moddalari bilan ma’muriy
huquqbuzarlik sifatida baholanadi 5
.
Jinoyat tarkibining subyektiv tomoni aybning qasd shakli bilan tavsiflanadi.
Qilmishni sodir etgan shaxs o‘zganing mulkini nobud qilayotganini yoki unga
zarar yetkazayotganini, ushbu harakatlarining ijtimoiy xavfliligini to‘laqonli
anglaydi, mulkning yo‘q bo‘lishi yoki shikastlanishi kabi oqibatlarning kelib
chiqishini ko‘ra biladi va ushbu oqibatlarning yuz berishini xohlaydi (to‘g‘ri qasd)
yoki bunday oqibatlarning kelib chiqishiga ongli ravishda yo‘l qo‘yadi yoxud
5
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
14

ularga befarq munosabatda bo‘ladi (egri qasd). Agar shaxs o‘zganing mulkiga
ehtiyotsizlik orqasida, masalan, texnika xavfsizligi qoidalarini bilmasdan buzishi
yoki e’tiborsizligi tufayli zarar yetkazgan bo‘lsa, qilmish Jinoyat kodeksining 173-
moddasi bilan kvalifikatsiya qilinmaydi. Ehtiyotsizlik orqasidan mulkni nobud
qilish yoki unga zarar yetkazish yirik miqdorda zarar keltirib chiqargan
taqdirdagina Jinoyat kodeksining 174-moddasi bo‘yicha alohida jinoiy
javobgarlikka sabab bo‘ladi. Shuning uchun ham amaliyotda qasd va ehtiyotsizlik
shakllarini chegaralash, shaxsning harakat paytidagi ruhiy holatini, uning
subyektiv maqsad va intilishlarini aniqlash tergov va sud organlaridan yuksak
professionallikni talab etadi.
Ushbu jinoyatning subyekti o‘n olti yoshga to‘lgan, jinoyatni sodir etish
vaqtida aqli raso bo‘lgan har qanday jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin.
Qonunchilikka ko‘ra, o‘n olti yoshga to‘lmagan shaxslar mulkni qasddan nobud
qilgan taqdirda, Jinoyat kodeksining 173-moddasi bo‘yicha jinoiy javobgarlikka
tortilmaydi, biroq ularning ota-onalari yoki qonuniy vakillari fuqarolik-huquqiy
tartibda yetkazilgan moddiy zararni qoplash majburiyatini oladi. Shuningdek,
agarda mulkni yo‘q qilish maxsus subyekt, masalan, mansabdor shaxs tomonidan
o‘z xizmat mavqeini suiiste’mol qilish orqali sodir etilgan bo‘lsa yoki boshqa
turdagi jinoyatlarning (masalan, bezorilik, terrorizm, o‘g‘rilik) tarkibiy qismi yoki
usuli hisoblansa, qilmishni kvalifikatsiya qilish qoidalari o‘zgaradi va subyektning
maxsus belgilari inobatga olingan holda jinoyatlar majmui bo‘yicha yoki maxsus
normalar bo‘yicha jazo choralari belgilanadi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyati bo‘yicha
javobgarlik asoslarini to‘g‘ri aniqlashda sud amaliyotida ko‘p hollarda ushbu
jinoyatni boshqa o‘xshash jinoyat tarkiblaridan ajratish muammosi yuzaga keladi.
Xususan, ushbu qilmishni Jinoyat kodeksining 277-moddasida nazarda tutilgan
bezorilik jinoyatidan farqlash lozim. Bezorilik jinoyatida ham ko‘pincha o‘zganing
mulkini sindirish, mashina oynalarini chaqish yoki binolarga zarar yetkazish
holatlari kuzatiladi. Biroq, bezorilikda asosiy obyekt jamiyatda yurish-turish
qoidalari va jamoat tartibi hisoblanadi. Bezorilik sodir etayotgan shaxs mulkka
15

zarar yetkazish orqali birinchi navbatda jamiyatga, atrofga o‘zining hurmatsizligini
namoyish qilishni, odamlarni tahqirlashni yoki qo‘rqitishni maqsad qiladi, ya’ni
uning subyektiv niyati va motivi jamoat tartibini buzishga qaratilgan bo‘ladi.
Aksincha, Jinoyat kodeksining 173-moddasida ko‘rsatilgan jinoyatda shaxsning
yagona yoki ustuvor maqsadi aniq bir shaxsning mulkiga ziyon yetkazish, uni
iqtisodiy jihatdan zarar ko‘rishga majbur qilish yoki qasos olish bo‘ladi, bunda
jamoat tartibini ochiqdan-ochiq buzish yoki atrof-muhitga namoyishkorona
qarshilik ko‘rsatish niyati bo‘lmaydi. Sudlar qilmishni baholashda jinoyat sodir
etilgan joyni, sharoitni, jabrlanuvchi bilan aybdor o‘rtasidagi munosabatlarni puxta
o‘rganishlari shart.
Jinoyat kodeksining 173-moddasi ikkinchi qismida ushbu jinoyatning
kvalifikatsiyalovchi, ya’ni og‘irlashtiruvchi belgilari berilgan bo‘lib, ularning
mavjudligi javobgarlik asoslarini sezilarli darajada kuchaytiradi va tayinlanadigan
jazo chorasining og‘irlashishiga olib keladi. Birinchi og‘irlashtiruvchi belgi –
qilmishning ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir etilishidir. Ko‘p
miqdordagi zarar miqdori Jinoyat kodeksining sakkizinchi bo‘limidagi "Atamalar
sharhi"ga asosan, jinoyat sodir etilgan vaqtdagi bazaviy hisoblash miqdorining uch
yuz baravaridan besh yuz baravarigacha bo‘lgan doiradagi summani tashkil etadi.
Zarar miqdorini aniqlashda mulkning boshlang‘ich sotib olingan bahosi emas,
balki jinoyat sodir etilgan kundagi bozor qiymati, ashyoning eskirish darajasi va
uni qayta tiklash uchun zarur bo‘lgan haqiqiy xarajatlar summasi inobatga olinishi
lozim. Sud-tovarshunoslik ekspertizasi xulosalari javobgarlikning ushbu asosini
huquqiy jihatdan tasdiqlovchi asosiy dalil bo‘lib xizmat qiladi.
Ikkinchi og‘irlashtiruvchi holat – jinoyatning umumiy xavfli usulda sodir
etilishidir. Umumiy xavfli usul deganda, shunday harakatlar tushuniladiki, ularni
qo‘llash natijasida nafaqat nishonga olingan aniq bir ashyo nobud bo‘ladi, balki
atrofda joylashgan boshqa shaxslarning mulki, hayoti yoki sog‘lig‘iga ham real
xavf tug‘iladi. Qonunchilik va sud amaliyotida o‘t qo‘yish, portlatish, suv
toshirish, bino yoki inshootlarni qulatish, zaharli moddalarni tarqatish kabi usullar
umumiy xavfli usullar deb tan olinadi. Masalan, shaxs o‘zi adovatda bo‘lgan
16

qo‘shnisining avtomobiliga ko‘p qavatli uyning hovlisida, boshqa transport
vositalari va odamlar zich joylashgan joyda o‘t qo‘ysa, bu qilmish to‘g‘ridan-
to‘g‘ri umumiy xavfli usul sifatida 173-moddaning ikkinchi qismi bilan
kvalifikatsiya qilinadi. Chunki olov boshqa mashinalarga yoki binolarga o‘tishi,
portlash natijasida yo‘lovchilar jarohatlanishi xavfi yuqori bo‘ladi. Agar o‘t
qo‘yish holatida hech qanday boshqa mulkka yoki odamga ziyon yetish xavfi
mavjud bo‘lmagan kimsasiz cho‘l hududida yoki mutlaqo ajratilgan xonada ashyo
yoqib yuborilgan bo‘lsa, umumiy xavfli usul belgisi qo‘llanilmaydi va qilmish
yetkazilgan zararning miqdoriga qarab moddaning birinchi qismi bilan baholanishi
mumkin.
Uchinchi og‘irlashtiruvchi holat – jinoyatning uyushgan guruh tomonidan
yoki uning manfaatlarini ko‘zlab sodir etilishidir. Uyushgan guruh ikki yoki undan
ortiq shaxsning bir yoki bir nechta jinoyatlarni sodir etish uchun oldindan
jipslashgan barqaror birlashmasidir. Bunday guruh tarkibida o‘zganing mulkini
yo‘q qilish harakatlari oldindan rejalashtiriladi, rollar taqsimlanadi, jinoyat
qurollari tayyorlanadi va jinoiy izlarni yashirish choralari ko‘riladi. Uyushgan
guruh tomonidan sodir etilgan mulkni nobud qilish holatlari jamiyat uchun o‘ta
xavfli bo‘lib, ko‘pincha tadbirkorlik subyektlariga bosim otkazish, raqobatchilarni
qo‘rqitish yoki jinoiy guruhlarning iqtisodiy ta’sir doiralarini kengaytirish
maqsadlarida amalga oshiriladi. Shu sababli, guruhning har bir a’zosi, hatto
bevosita mulkka olov qo‘ymagan yoki uni sindirmagan bo‘lsa-da, umumiy jinoiy
rejani amalga oshirishda ishtirok etganligi uchun ushbu og‘ir modda bo‘yicha
javobgarlikka tortiladi.
To‘rtinchi og‘irlashtiruvchi belgi – qilmishning daryolar, ko‘llar, hovuzlar
yoki suv omborlarining biologik resurslariga, o‘rmonlar yoki muhofaza etiladigan
tabiiy hududlardagi daraxtlar, butalar yoki boshqa o‘simliklarga zarar yetkazish
yoki ularni nobud qilish bilan bog‘liqligidir. Ekologik muammolar, global iqlim
o‘zgarishi va atrof-muhitning inqirozga yuz tutayotgan hozirgi davrda tabiat
obyektlariga qasddan zarar yetkazish alohida ijtimoiy xavflilik kasb etmoqda.
O‘rmon fondiga kiruvchi daraxtlarni qasddan yoqib yuborish, qo‘riqxonalardagi
17

noyob o‘simlik turlarini payhon qilish yoki suv havzalariga zaharli kimyoviy
moddalarni oqizib, u yerdagi tirik organizmlar va biologik resurslarni ommaviy
nobud qilish iqtisodiy zarar bilan bir qatorda mamlakatning ekologik xavfsizligiga
ham rahna soladi. Shuning uchun ham qonun chiqaruvchi bunday qilmishlarni
ushbu moddaning ikkinchi qismiga kiritib, javobgarlik asoslarini kuchaytirgan.
Biroq huquqni qo‘llash amaliyotida agarda ushbu harakatlar Jinoyat kodeksining
ekologiya sohasidagi maxsus moddalari (masalan, 198-modda — ekinzorlarni,
o‘rmonlarni yoki boshqa daraxtzorlarni shikastlantirish yoxud nobud qilish)
tarkibiga to‘g‘ri kelsa, unda maxsus va umumiy normalar raqobati qoidalariga
ko‘ra, ekologik jinoyatlar bo‘yicha kvalifikatsiya qilish masalasi yuzaga keladi 6
.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyati uchun jazo
tayinlash masalalari jinoiy-huquqiy siyosatning eng muhim va nozik jihatlaridan
biridir. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 7-moddasida insonparvarlik
prinsipi mustahkamlangan bo‘lib, unga ko‘ra tayinlanadigan jazo yoki boshqa
huquqiy ta’sir chorasi jismoniy azob berish yoki inson qadr-qimmatini kamsitish
maqsadini ko‘zlamaydi. Jinoyat kodeksining 54-moddasiga binoan, sud jazo
tayinlashda sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini va xarakterini,
jinoyatning motivini, yetkazilgan zararning miqdorini, aybdorning shaxsini,
javobgarlikni yengillashtiruvchi va og‘irlashtiruvchi holatlarni, shuningdek jazo
orqali shaxsni axloqan tuzatish va yangi jinoyatlar sodir etilishining oldini olish
imkoniyatlarini har tomonlama baholashi shart.
Jinoyat kodeksining 173-moddasi sanksiyasida jazo choralarining keng
alterativ tizimi nazarda tutilgan. Moddaning birinchi qismida bazaviy hisoblash
miqdorining ellik baravarigacha jarima, uch yuzmiz soatgacha majburiy jamoat
ishlari, ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni
cheklash yoxud uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazolari belgilangan.
Moddaning ikkinchi qismida esa jazo choralari yanada og‘irlashib, uch yildan besh
yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosigacha bo‘lgan choralar nazarda tutilgan.
6
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
18

Bunday keng jazo muqobilligi sudga har bir muayyan ish bo‘yicha adolatli va
proporsional jazo tanlash imkonini beradi.
Jazo tayinlash amaliyotida birinchi navbatda yetkazilgan moddiy zararning
o‘rni qoplanganligi masalasiga alohida e’tibor qaratiladi. Iqtisodiy sohadagi,
xususan mulkka qarshi jinoyatlarda asosiy maqsad buzilgan mulkiy huquqlarni
tiklash va jabrlanuvchining ko‘rgan ziyonini kompensatsiya qilish hisoblanadi.
Jinoyat kodeksining normalariga muvofiq, agar shaxs birinchi marta jinoyat sodir
etgan bo‘lsa va u yetkazilgan moddiy zararni to‘liq hajmda ixtiyoriy ravishda
qoplagan bo‘lsa, sud unga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq
bo‘lmagan jazo choralarini, masalan, jarima, axloq tuzatish ishlari yoki ozodlikni
cheklash jazolarini qo‘llashga majburdir. Zararning qoplanishi jinoyatning ijtimoiy
xavflilik darajasini sezilarli darajada kamaytiradi va aybdorning o‘z qilmishidan
chin dildan pushaymon bo‘lganligidan dalolat beradi.
Sudlar jazo turini belgilashda aybdorning shaxsiy xarakteristikasiga ham
jiddiy e’tibor qaratadilar. Shaxsning muqaddam sudlanganligi, muqaddam xuddi
shunday mulkiy jinoyatlar sodir etganligi uning axloqan tuzalish yo‘liga
o‘tmaganligini ko‘rsatadi va jazo choralarini og‘irlashtirish uchun asos bo‘ladi.
Aksincha, shaxsning voyaga yetmaganligi, qaramog‘ida voyaga yetmagan
farzandlari yoki keksa ota-onasining mavjudligi, doimiy ish yoki o‘qish joyida
ijobiy tavsiflanishi, jinoyatni og‘ir shaxsiy yoki oilaviy sharoitlar ta’sirida sodir
etganligi javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlar sifatida baholanadi. Masalan,
agar oilaviy janjal oqibatida jahli chiqqan shaxs yaqin qarindoshining telefonini
qasddan yerga urib sindirgan bo‘lsa va keyinchalik qilgan ishidan pushaymon
bo‘lib, yangi telefon olib bergan bo‘lsa, sud unga nisbatan Jinoyat kodeksining 70-
moddasi (shaxsning ijtimoiy xavfliligini yo‘qotishi munosabati bilan jazodan ozod
qilish) yoki 71-moddasi (sharoit o‘zgarganligi munosabati bilan jazodan ozod
qilish) qoidalarini qo‘llashi yoki eng yengil jazo chorasi bo‘lgan minimal
miqdordagi jarima jazosini tayinlashi mumkin.
Agar mulkni qasddan nobud qilish jinoyati umumiy xavfli usulda, masalan,
ko‘p qavatli uyda joylashgan do‘konga o‘t qo‘yish orqali sodir etilgan bo‘lsa, hatto
19

zarar to‘liq qoplangan taqdirda ham sud faqat moddiy zarar bilan cheklana
olmaydi. Chunki bunday vaziyatda jamiyat xavfsizligiga, odamlarning hayotiga
o‘ta jiddiy tahdid solingan bo‘ladi. Sud amaliyoti tahlili shuni ko‘rsatadiki,
umumiy xavfli usulda sodir etilgan qilmishlar bo‘yicha sudlar asosan ozodlikdan
mahrum qilish jazolarini tayinlashga moyil bo‘ladi, zero jazo nafaqat jazolash,
balki boshqa shaxslar tomonidan shunday og‘ir qilmishlar sodir etilishining oldini
olish (umumiy prevensiya) funksiyasini ham bajarishi lozim. Biroq, bunday
holatlarda ham sud har bir sudlanuvchining bevosita harakatlarini va jinoiy
niyatining ko‘lamini individual tartibda baholashi zarur.
Jazo tayinlash amaliyotidagi yana bir muhim institut — bu Jinoyat
kodeksining 57-moddasi bo‘lib, u sudga qonunda nazarda tutilganidan ham
yengilroq jazo tayinlash huquqini beradi. Agarda ish bo‘yicha favqulodda holatlar
mavjud bo‘lsa, aybdor jinoyatni ochishga faol yordam bergan bo‘lsa, jabrlanuvchi
bilan yarashgan bo‘lsa va qonunda belgilangan minimal jazo chorasi ham
shaxsning moddiy va ijtimoiy ahvoliga nisbatan haddan tashqari og‘irlik qilsa, sud
ushbu moddani qo‘llab, sanksiyada ko‘rsatilgan eng kam jazodan ham kamroq jazo
yoki ushbu modda sanksiyasida nazarda tutilmagan boshqa yanada yengilroq jazo
turini tayinlashi mumkin. Bu holat sud tizimining moslanuvchanligini va jazo
adolatliligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, amaliyotda Jinoyat kodeksining 66-1-moddasiga muvofiq,
mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyatini sodir etgan shaxs
jabrlanuvchi bilan yarashsa va yetkazilgan zararni butunlay bartaraf etsa, u jinoiy
javobgarlikdan umuman ozod qilinishi mumkin. Yarashuv instituti huquq
tizimining insonparvarlik yo‘nalishini aks ettiruvchi eng samarali vositalardan
biridir. U fuqarolar o‘rtasidagi nizolarni sudgacha yoki sud jarayonida tinch yo‘l
bilan, jamiyatga ortiqcha bosim o‘tkazmasdan hal qilish imkonini beradi. Sudlar
yarashuv to‘g‘risidagi ariza ixtiyoriy ravishda, hech qanday tazyiq va
qo‘rqitishlarsiz berilganligini tekshirishlari shart.
20

Agar ariza haqiqatdan ham o‘zaro rozilik asosida yozilgan bo‘lsa va zarar
qoplangan bo‘lsa, jinoyat ishi tugatiladi va shaxs sudlanmagan hisoblanadi 7
.
Biroq, yarashuv instituti Jinoyat kodeksining 173-moddasi ikkinchi qismida
nazarda tutilgan og‘ir holatlar, masalan, uyushgan guruh tomonidan yoki umumiy
xavfli usulda sodir etilgan jinoyatlarga nisbatan qo‘llanilmaydi. Chunki bunday
qilmishlar faqatgina jabrlanuvchining shaxsiy manfaatlariga emas, balki davlat va
jamiyat xavfsizligiga ham qarshi qaratilgan bo‘ladi va ularni o‘zaro kelishuv yo‘li
bilan yopish qonun ustuvorligi prinsiplariga zid keladi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyati uchun javobgarlik
asoslari va jazo tayinlash masalalarini tizimli o‘rganish shuni ko‘rsatadiki,
mamlakatimizda mulk daxlsizligini ta’minlashning mustahkam jinoiy-huquqiy
bazasi yaratilgan. Qonunchilik normalari sudlar va tergov organlariga qilmishni
to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish, aybdor shaxsning moddiy va ma’naviy holatidan kelib
chiqib adolatli jazo choralarini belgilash uchun barcha huquqiy mexanizmlarni
taqdim etgan. Huquqni qo‘llash amaliyotining samaradorligi esa ushbu
normalarning hayotda qay darajada to‘g‘ri va xolis talqin qilinishiga, har bir ish
bo‘yicha dalillarning qonuniyligi hamda yetarliligiga to‘liq rioya etilishiga
bog‘liqdir. Mulkiy huquqlarni jinoiy tajovuzlardan himoya qilish sohasidagi
qonunchilikni va sud amaliyotini doimiy ravishda takomillashtirib borish
fuqarolarning sud-huquq tizimiga bo‘lgan ishonchini yanada mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish bilan bog‘liq jinoyat
ishlarini ko‘rishda sudlar va tergov organlari duch keladigan yana bir muhim
masala — bu jinoyat natijasida yetkazilgan bilvosita zararlar va boy berilgan
foydani baholash muammosidir. Jinoyat kodeksining 173-moddasi bo‘yicha jinoiy
javobgarlikni belgilashda faqat bevosita yetkazilgan haqiqiy moddiy zarar, ya’ni
ashyoning qiymati yoki uni ta’mirlash xarajatlari hisobga olinadi. Biroq,
amaliyotda mulkning nobud qilinishi ko‘pincha jabrlanuvchining tadbirkorlik
faoliyati to‘xtab qolishiga, shartnomaviy majburiyatlarini bajara olmay qolishiga
7
Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
21

va natijada katta miqdorda daromaddan mahrum bo‘lishiga (boy berilgan foyda)
olib keladi. Jinoiy protsessual qonunchilikka ko‘ra, jabrlanuvchi jinoyat ishi
doirasida fuqarolik da’vosi taqdim etish orqali nafaqat bevosita zararni, balki boy
berilgan foyda va ma’naviy zararni ham undirishni talab qilish huquqiga ega. Jazo
tayinlashda sudlar aybdorning ushbu bilvosita zararlarni ham qoplashga bo‘lgan
munosabatini e’tiborga olishlari lozim, chunki bu holat shaxsning o‘z qilmishining
oqibatlarini to‘liq anglaganligi va ularni bartaraf etishga intilayotganligini
ko‘rsatuvchi muhim subyektiv mezon hisoblanadi.
Bundan tashqari, huquqni qo‘llash amaliyotida mulkni qasddan nobud qilish
yoki unga zarar yetkazish jinoyatlarini predmeti bo‘yicha differensiyatsiyalash,
ya’ni farqlash o‘ta dolzarbdir. Agar tajovuz predmeti oddiy ashyolar bo‘lmay,
balki alohida tarixiy, ilmiy, badiiy yoki madaniy qiymatga ega bo‘lgan obyektlar,
yodgorliklar yoki hujjatlar bo‘lsa, qilmish Jinoyat kodeksining 173-moddasi bilan
emas, balki tarkibi bo‘yicha ancha og‘irroq bo‘lgan boshqa maxsus moddalar
(masalan, Jinoyat kodeksining 132-moddasi — moddiy madaniy meros
obyektlarini nobud qilish yoki ularga zarar yetkazish) bilan kvalifikatsiya qilinadi.
Madaniy meros obyektlariga yetkazilgan zarar nafaqat moddiy qiymat bilan, balki
xalqning ma’naviy va tarixiy boyligiga yetkazilgan qayta tiklab bo‘lmas talofat
sifatida baholanadi. Shu sababli, tergov jarayonida nobud qilingan mulkning
xarakterini aniqlash uchun san’atshunoslik, tarixiy yoki madaniy ekspertizalar
tayinlanishi shart. Sudlar jazo chorasini belgilashda ushbu xususiyatlarni inobatga
olgan holda, umumiy qoidalarga nisbatan ancha qat’iy va jiddiy jazolarni
qo‘llaydilar 8
.
Shunday qilib, mulkni qasddan nobud qilish yoki zarar yetkazish jinoyati
uchun javobgarlik asoslarini to‘g‘ri aniqlash va adolatli jazo tayinlash iqtisodiy
barqarorlik, ijtimoiy adolat va qonun ustuvorligini ta’minlashning bosh omilidir.
Jinoyat-huquqiy normalarni amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash, jinoyat tarkibining har bir
elementini puxta tahlil qilish, jazo tayinlashda insonparvarlik va
individuallashtirish prinsiplariga qat’iy rioya etish sud organlaridan yuksak
8
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
22

mas’uliyat talab etadi. Sud-tergov amaliyotini doimiy ravishda umumlashtirib
borish va Oliy sud Plenumining tushuntirishlari orqali mavjud huquqiy
bo‘shliqlarni to‘ldirish ushbu toifadagi jinoyatlarga qarshi kurash samaradorligini
yanada oshirishga xizmat qiladi.
23

II.2. Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini
kvalifikatsiya qilish muammolari va javobgarlik masalalari.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-moddasida mulkni
qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish uchun jinoiy javobgarlik
belgilangan. Mazkur norma mulk daxlsizligini ta’minlash, fuqarolar va
tashkilotlarning mulkiy manfaatlarini himoya qilish hamda jamiyatda huquqiy
tartibni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, amaliyotda ushbu
jinoyatni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilishda ayrim murakkabliklar va bahsli holatlar
uchrab turadi. Ayniqsa, jinoyatning boshqa turdagi qilmishlardan farqlanishi, zarar
miqdorini aniqlash, ayb shaklini belgilash hamda javobgarlik masalalarini hal
etishda muammolar yuzaga keladi.
Avvalo, mazkur jinoyatni kvalifikatsiya qilishdagi asosiy muammolardan biri
uni boshqa o‘xshash jinoyatlardan ajratish hisoblanadi. Xususan, mulkni qasddan
nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati bezorilik, terrorizm,
qo‘poruvchilik, talon-toroj yoki ehtiyotsizlik orqasida mulkka zarar yetkazish kabi
jinoyatlar bilan o‘xshash belgilarni namoyon qilishi mumkin. Masalan, aybdor
shaxs boshqa bir shaxsning avtomobiliga o‘t qo‘yib yuborsa, bu holat oddiy
mulkni qasddan nobud qilish deb baholanishi mumkin. Biroq ushbu harakat
atrofdagilar hayoti uchun xavf tug‘dirgan bo‘lsa yoki ommaviy qo‘rquv uyg‘otish
maqsadida amalga oshirilgan bo‘lsa, qilmish boshqa modda bilan ham
kvalifikatsiya qilinishi ehtimoli mavjud bo‘ladi.
Shuningdek, jinoyatni kvalifikatsiya qilishda aybdorning maqsadi va motivini
aniqlash muhim ahamiyatga ega. Jinoyat kodeksi sharhlariga ko‘ra, mazkur jinoyat
to‘g‘ri qasd yoki egri qasd bilan sodir etilishi mumkin. Agar shaxs mulkka zarar
yetkazilishini oldindan bilgan va bunga ongli ravishda yo‘l qo‘ygan bo‘lsa, jinoyat
qasddan sodir etilgan deb topiladi. Lekin ayrim hollarda qilmish ehtiyotsizlik
oqibatida yuzaga kelishi mumkin. Masalan, elektr jihozidan noto‘g‘ri foydalanish
natijasida yong‘in kelib chiqsa va mulkka zarar yetsa, bu holatda JK 173-moddasi
emas, balki ehtiyotsizlik bilan bog‘liq moddalar qo‘llanishi mumkin. Shu sababli
tergov va sud organlari ayb shaklini aniq belgilashi zarur.
24

Mazkur jinoyatni kvalifikatsiya qilishda zarar miqdorini aniqlash ham muhim
masalalardan biridir. Jinoyat tarkibi mavjud bo‘lishi uchun zarar “ancha miqdor”ni
tashkil etishi kerak. Amaliyotda zarar miqdorini hisoblashda ekspertiza xulosalari
asosiy dalil sifatida olinadi. Biroq ayrim hollarda mulkning haqiqiy qiymatini
aniqlash murakkab bo‘lib, bu turli bahslarga sabab bo‘ladi. Ayniqsa, eskirgan yoki
foydalanilgan buyumlar qiymatini aniqlashda turlicha yondashuvlar kuzatiladi.
Natijada ayrim hollarda qilmish ma’muriy huquqbuzarlik sifatida baholanishi
mumkin bo‘lgan vaziyat jinoyat deb topilishi yoki aksincha bo‘lishi ehtimoli
yuzaga keladi.
JK 173-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlarida nazarda tutilgan
og‘irlashtiruvchi holatlarni qo‘llashda ham amaliy muammolar mavjud. Jumladan,
“atrofdagilar uchun xavfli usulda” degan tushunchaning mazmunini aniqlashda
turli qarashlar mavjud. Odatda bunga o‘t qo‘yish, portlatish, suv bostirish yoki
boshqa xavfli usullar kiradi. Lekin ayrim hollarda qilmishning haqiqatan ham
atrofdagilar hayoti va sog‘lig‘iga xavf tug‘dirgan-tug‘dirmagani bo‘yicha
tortishuvlar yuzaga keladi. Masalan, odamlar yashamaydigan hududda joylashgan
omborxonaga o‘t qo‘yish har doim ham “atrofdagilar uchun xavfli usul” sifatida
baholanmasligi mumkin 9
.
Bundan tashqari, millatlararo yoki irqiy adovat, diniy taassublar zamirida
sodir etilgan jinoyatlarni aniqlash ham murakkab masalalardan biri hisoblanadi.
Chunki aybdorning ichki motivlarini isbotlash ko‘pincha qiyin bo‘ladi. Tergov
organlari tomonidan jinoyatning aynan nafrat yoki diniy adovat asosida sodir
etilganligini tasdiqlovchi dalillar yetarli darajada to‘planishi lozim.
Mazkur jinoyat uchun javobgarlik masalalari ham muhim ahamiyatga ega.
Qonunchilikka ko‘ra, JK 173-moddasining birinchi qismi bo‘yicha javobgarlik 16
yoshdan boshlanadi. Ammo moddaning ikkinchi va uchinchi qismlarida nazarda
tutilgan og‘irlashtiruvchi holatlar mavjud bo‘lganda, jinoiy javobgarlik 14 yoshdan
kelib chiqadi. Bu esa voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan mulkiy
jinoyatlar sonining ortib borayotgani bilan izohlanadi.
9
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
25

Jazo masalasida qonunchilik differensial yondashuvni qo‘llaydi. Jinoyatning
ijtimoiy xavflilik darajasi, zarar miqdori, aybdorning shaxsi hamda qilmish sodir
etilish usuliga qarab turli jazo choralari belgilangan. Jumladan, jarima, majburiy
jamoat ishlari, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum
qilish jazolari qo‘llanilishi mumkin. Shu bilan birga, qonunchilikda
rag‘batlantiruvchi norma ham mavjud bo‘lib, agar yetkazilgan moddiy zarar uch
karra miqdorda qoplangan bo‘lsa, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish
jazolari qo‘llanilmaydi. Mazkur norma aybdorni zararlarni tezroq qoplashga
undash va jabrlanuvchining manfaatlarini tiklashga xizmat qiladi.
Amaliyotda esa ushbu rag‘batlantiruvchi normani qo‘llash bilan bog‘liq ayrim
muammolar uchraydi. Jumladan, zarar to‘liq qoplanganligini aniqlash,
jabrlanuvchining roziligini olish hamda zarar miqdorini hisoblashda
kelishmovchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Ayrim hollarda aybdor zarar miqdorini
sun’iy ravishda kamaytirishga harakat qiladi yoki jabrlanuvchi zarar to‘liq
qoplanmaganligini bildiradi.
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyatini to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilish uchun jinoyat tarkibining barcha elementlarini chuqur va har
tomonlama tahlil qilish zarur. Ayniqsa, qasd shakli, zarar miqdori, jinoyat sodir
etish usuli hamda og‘irlashtiruvchi holatlarni aniqlashga alohida e’tibor qaratilishi
lozim. Shu bilan birga, tergov va sud amaliyotida yagona yondashuvni
shakllantirish, zarar miqdorini aniqlash mezonlarini yanada takomillashtirish
hamda jinoyatlarni boshqa o‘xshash qilmishlardan aniq farqlash bo‘yicha huquqiy
mexanizmlarni mustahkamlash zarur hisoblanadi.
26

TAKLIFLAR
Mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish (JK 173-moddasi)
jinoyatining huquqiy tabiatini hamda sud-tergov amaliyotini o rganish jarayonidaʻ
quyidagi dolzarb masalalarga e tibor qaratildi va ularni hal etish bo yicha muayyan
ʼ ʻ
takliflar ishlab chiqildi:
Birinchidan, amaliyotda ushbu jinoyatni o t qo yish yoki portlatish kabi
ʻ ʻ
"atrofdagilar uchun xavfli usulda" sodir etish holatlarini (173-modda, 2-qism, "b"
bandi) kvalifikatsiya qilishda turlicha yondashuvlar ko zga tashlanmoqda. Agar
ʻ
bunday harakatlar oqibatida kutilmaganda odam o limi yoki badanga og ir shikast
ʻ ʻ
yetkazish holatlari yuz bersa, qilmishni qaysi moddalar majmui bilan jazolash
masalasi qonunchilikda to liq ochiqlanmagan. Shundan kelib chiqib, O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Oliy sudi Plenumi tomonidan mazkur jinoyat turiga oid alohida
tushuntirish berilishi, xususan, moddiy zarar bilan birga inson hayotiga xavf
tug ilgan holatlarda jinoyatlar majmui qoidalarini qo llash tartibini aniq belgilab
ʻ ʻ
qo yish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
ʻ
Ikkinchidan, Jinoyat kodeksining 173-moddasi 4-qismidagi
rag batlantiruvchi norma, ya ni yetkazilgan moddiy zararning uch karra miqdori
ʻ ʼ
qoplanganida ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo llanilmasligi qoidasi bugungi
ʻ
kunda barcha holatlar uchun umumiy hisoblanadi. Biroq, agar jinoyat uyushgan
guruh tomonidan yoki g arazgo ylik niyatida sodir etilgan bo lsa, shunchaki
ʻ ʻ ʻ
zararni to lash bilan qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasini kamaytirib
ʻ
bo lmaydi. Shu bois, ushbu imtiyozli normani faqat moddaning birinchi va
ʻ
ikkinchi qismlariga nisbatan tatbiq etish, og irlashtiruvchi holatlar mavjud bo lgan
ʻ ʻ
uchinchi qism uchun esa jazo choralarini qat iylashtirish qonun ustuvorligini
ʼ
ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
27

XULOSA
Mazkur kurs ishida O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 173-
moddasida nazarda tutilgan mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish
jinoyatining huquqiy tabiati, jinoyat tarkibi, kvalifikatsiya qilish masalalari hamda
amaliyotda uchraydigan muammolar ilmiy va amaliy jihatdan tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida ushbu jinoyat mulkiy munosabatlarga qarshi qaratilgan eng
xavfli qilmishlardan biri ekanligi, u nafaqat mulkdorning iqtisodiy manfaatlariga,
balki jamiyatdagi huquqiy barqarorlik va xavfsizlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi
aniqlandi.
Kurs ishining birinchi bobida mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar
yetkazish jinoyatining umumiy tushunchasi, obyektiv va subyektiv belgilari,
jinoyatning predmeti hamda ijtimoiy xavflilik darajasi o‘rganildi. Tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, mazkur jinoyatning asosiy belgisi – o‘zganing mulkiga qasddan zarar
yetkazish yoki uni butunlay yaroqsiz holga keltirishdir. Jinoyat tarkibining mavjud
bo‘lishi uchun zarar qonunda belgilangan “ancha miqdor” mezoniga javob berishi
lozim. Shuningdek, jinoyatning qasddan sodir etilishi, ya’ni aybdorning o‘z
harakatlarining oqibatini oldindan anglagan holda unga ongli ravishda yo‘l
qo‘yganligi muhim ahamiyatga ega ekanligi yoritildi.
Mazkur ishda mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish jinoyati
boshqa o‘xshash jinoyatlardan farqlanishi lozimligi ham asoslab berildi. Xususan,
bezorilik, terrorizm, qo‘poruvchilik, talon-toroj qilish yoki ehtiyotsizlik oqibatida
mulkka zarar yetkazish kabi qilmishlar bilan chegaradosh holatlar mavjudligi
amaliyotda kvalifikatsiya qilishda murakkabliklarni yuzaga keltirishi ta’kidlandi.
Shu sababli tergov va sud organlari tomonidan jinoyatning maqsadi, motivi, ayb
shakli hamda sodir etilish usuliga alohida e’tibor qaratilishi zarur.
Ikkinchi bobda esa jinoyatning kvalifikatsiya qiluvchi va alohida
kvalifikatsiya qiluvchi belgilari, shuningdek, javobgarlik masalalari chuqur tahlil
qilindi. Jumladan, millatlararo yoki irqiy adovat zamirida, diniy taassublar asosida,
atrofdagilar uchun xavfli usulda yoki ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir
etilgan qilmishlarning yuqori ijtimoiy xavflilikka ega ekanligi asoslandi.
28

Ayniqsa, o‘t qo‘yish, portlatish yoki boshqa xavfli usullar yordamida mulkka
zarar yetkazish nafaqat mulkiy manfaatlarga, balki inson hayoti va sog‘lig‘iga ham
tahdid tug‘dirishi mumkinligi qayd etildi.
Shuningdek, ish davomida JK 173-moddasining rag‘batlantiruvchi normasi
ham tahlil qilindi. Unga ko‘ra, yetkazilgan moddiy zarar uch karra miqdorda
qoplangan taqdirda ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish jazolari
qo‘llanilmasligi jinoyat qonunchiligida insonparvarlik tamoyillarining namoyon
bo‘lishi sifatida baholandi. Mazkur norma jabrlanuvchining buzilgan mulkiy
huquqlarini tiklashga xizmat qilishi bilan birga, aybdorni zararlarni ixtiyoriy
ravishda qoplashga undaydi.
Tadqiqot natijasida amaliyotda uchrayotgan ayrim muammolar ham
aniqlandi.
Xususan:
1. zarar miqdorini aniqlashdagi turli yondashuvlar;
2. jinoyatning qasd yoki ehtiyotsizlik bilan sodir etilganligini belgilashdagi
murakkabliklar;
3. “atrofdagilar uchun xavfli usul” tushunchasini qo‘llashdagi bahsli holatlar;
4. jinoyatni boshqa o‘xshash qilmishlardan farqlashdagi muammolar
mavjudligi kuzatildi.
Mazkur muammolarni bartaraf etish maqsadida quyidagi takliflarni ilgari
surish mumkin:
1. Mulkka yetkazilgan zarar miqdorini aniqlashning yagona metodikasini
ishlab chiqish;
2. Jinoyatni kvalifikatsiya qilish bo‘yicha Oliy sud Plenumining qo‘shimcha
tushuntirishlarini qabul qilish;
3. Tergov va sud amaliyotida yagona yondashuvni shakllantirish;
4. Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan mulkiy jinoyatlarning oldini
olish bo‘yicha profilaktik choralarni kuchaytirish;
5. Mulk daxlsizligini ta’minlashga qaratilgan huquqiy targ‘ibot va profilaktika
ishlarini kengaytirish.
29

Umuman olganda, mulkni qasddan nobud qilish yoki unga zarar yetkazish
jinoyati jamiyat uchun xavfli qilmishlardan biri bo‘lib, unga qarshi samarali
kurashish fuqarolarning mulkiy huquqlarini himoya qilish, jamiyatda qonun
ustuvorligini ta’minlash va huquqiy tartibotni mustahkamlashda muhim ahamiyat
kasb etadi. Shu bois mazkur sohadagi qonunchilikni takomillashtirish, sud-tergov
amaliyotini yanada rivojlantirish hamda profilaktik mexanizmlarni kuchaytirish
bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
30

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI.
I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik
ahamiyatga molik nashrlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – Toshkent: “Adolat”
nashriyoti, 2024.
3. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat,
2023.
4. O zbekiston Respublikasi ʻ qonuni, , “O zbekiston Respublikasida ʻ
Mulkchilikto g risida”gi. 31.10.1990 yildagi 152-XII-son.
ʻ ʻ
II. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
1. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 696 b
2. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
3. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov,
H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022.
4. Jinoyat huquqi maxsus qismi. M. Sodiqov. – Toshkent: “Huquq”, 2021.
5. Kriminologiya va jinoyatchilikning oldini olish. Qodirov S., Ziyodov O. –
Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021. – 340 b.
6. Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2020. – 458 b.
7. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
III. Internet saytlar va resurslar
1. O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi –
www.lex.uz (O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi va Oliy sud Plenum
qarorlari matnlari).
31

2. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy veb-sayti – www.sud.uz (Sud
amaliyoti, statistik ma’lumotlar va sud qarorlari umumlashtirilishi
materiallari).
3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi resurs portali – www.public.sud.uz
(Mulkka qarshi jinoyatlarga oid sud hukmlari va amaliyoti tahlili).
4. O‘zbekiston Respublikasi Milliy huquqiy portali – www.huquqiyportal.uz
(Jinoyat-huquqiy normalni takomillashtirish bo’yicha tahliliy materiallar).
32

Купить