Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soladigan materiallarni tayyorlash, saqlash tarqatish yoki namoyish etishning jinoiy- huquqiy hususiyatlari. 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	168.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soladigan materiallarni tayyorlash, saqlash tarqatish yoki namoyish etishning jinoiy- huquqiy hususiyatlari. 26

Купить

Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soladigan materiallarni
tayyorlash, saqlash tarqatish yoki namoyish etishning jinoiy- huquqiy
hususiyatlari.
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 2
I.BOB. JAMOAT XAVFSIZLIGI VA JAMOAT TARTIBIGA TAHDID SOLADIGAN MATERIALLARNING MOHIYATI 4
I.1. Jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi materiallar turlari .......................................................... 4
I.2. Jinoyat qonunchiligida jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarni tarqatish masalasi ............. 11
II.BOB. JAMOAT XAVFSIZLIGIGA TAHDID SOLUVCHI MATERIALLARNING HUQUQIY OQIBATLARI ............. 19
II.1. Jinoyat-huquqiy javobgarlik choralari ................................................................................................. 19
II.2. Sud amaliyoti va huquqni qo‘llash masalalari ..................................................................................... 28
XULOSA ...................................................................................................................................................... 38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ................................................................................................ 40
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi va zaruriyati . Hozirgi globallashuv davrida jamoat
xavfsizligi va jamoat tartibini ta’minlash davlatlar uchun eng muhim vazifalardan
biri hisoblanadi. Texnologiyalarning rivojlanishi, ayniqsa internet va ijtimoiy
tarmoqlarning keng tarqalishi bilan jamoat tartibiga tahdid soluvchi materiallar,
jumladan ekstremistik, terroristik yoki zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi kontentlarni
tayyorlash, saqlash, tarqatish va namoyish etish holatlari ko‘paymoqda. Ushbu
jarayonlar nafaqat milliy xavfsizlikka, balki jamiyatning axloqiy va huquqiy
asoslariga ham jiddiy xavf tug‘diradi. Shu sababli, mazkur jinoyatlarning huquqiy
xususiyatlarini o‘rganish, ularning oldini olish va ularga qarshi kurashish
choralarini takomillashtirish dolzarb masala sifatida e’tiborga olinadi. Bu mavzu
nafaqat huquqshunoslar, balki huquqni muhofaza qiluvchi organlar va jamiyatning
boshqa qatlamlari uchun ham muhim ahamiyatga ega.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid
soluvchi materiallar bilan bog ‘ liq jinoyatlar huquqiy adabiyotlarda keng
o ‘ rganilgan . O‘zbekiston Respublikasida ushbu masalalar Jinoyat kodeksining
maxsus bo‘limlari, xususan, ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashga oid
moddalari asosida tahlil qilinadi. Xalqaro miqyosda esa ushbu mavzu bo‘yicha
BMTning tegishli konvensiyalari, Yevropa Ittifoqi qonunchiligi va boshqa
mamlakatlarning tajribasi tadqiqot ob’ektiga aylangan. O‘zbek olimlari, masalan,
[muallif ismlarini kiritish mumkin, agar ma’lum bo‘lsa] tomonidan ushbu sohada
bir qator ishlar bajarilgan bo‘lib, ular asosan jinoyatlarning kvalifikatsiyasi va
huquqiy oqibatlariga e’tibor qaratgan. Biroq, zamonaviy texnologik sharoitlarda
ushbu jinoyatlarning yangi shakllari paydo bo‘layotgani bois, mavzuni yanada
chuqurroq o‘rganish va mavjud huquqiy bazani takomillashtirish zaruriyati
mavjud.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari . Ushbu kurs ishi jamoat xavfsizligi va
jamoat tartibiga tahdid soladigan materiallarni tayyorlash, saqlash, tarqatish yoki
namoyish etish bilan bog‘liq jinoyatlarning jinoiy-huquqiy xususiyatlarini tahlil
2

qilish, ularning huquqiy asoslarini aniqlash va ushbu sohada qonunchilikni
takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat.
 Jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi materiallar tushunchasini
huquqiy jihatdan tahlil qilish.
 Ushbu jinoyatlarning tarkibiy belgilari va kvalifikatsiya qilish mezonlarini
o‘rganish.
 O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksidagi tegishli normalarni xalqaro
standartlar bilan solishtirish.
 Ushbu turdagi jinoyatlarga qarshi kurashda mavjud muammolar va
kamchiliklarni aniqlash.
 Qonunchilikni va huquqni qo‘llash amaliyotini yaxshilash bo‘yicha takliflar
tayyorlash.
Kurs ishining ob’ekti va predmeti. Kurs ishining ob’ekti sifatida jamoat
xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soluvchi materiallarni tayyorlash, saqlash,
tarqatish yoki namoyish etish bilan bog‘liq jinoiy harakatlar va ularni tartibga
soluvchi huquqiy munosabatlar olinadi. Kurs ishining predmeti esa ushbu
jinoyatlarning jinoiy-huquqiy xususiyatlari, ularni kvalifikatsiya qilish qoidalari
hamda O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida aks etgan huquqiy normalar va
ularning amaliy qo‘llanilishi hisoblanadi.
3

I.BOB. JAMOAT XAVFSIZLIGI VA JAMOAT TARTIBIGA TAHDID
SOLADIGAN MATERIALLARNING MOHIYATI
I.1. Jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi materiallar turlari
Jamoat xavfsizligi tushunchasi – bu davlat va uning fuqarolari manfaatlarini
himoya qilishga qaratilgan har qanday faoliyatni nazarda tutadi. Jamoat xavfsizligi
tizimi davlat organlari, mahalliy hokimiyatlar va ijtimoiy tashkilotlar o‘rtasida
hamkorlik asosida amalga oshiriladi. Jamoat tartibi esa, odamlar o‘rtasidagi
ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish, xavfsizlikni ta’minlash va har qanday
bezovtaliklarni oldini olish maqsadida yaratilgan normativ-ijtimoiy me’yorlarni
ifodalaydi. Shu bois, jamoat xavfsizligi va tartibni saqlash har bir fuqaroning
kundalik hayotida muhim o‘rin tutadi, chunki bu tizimlarning buzilishi ijtimoiy
ishonchni pasaytirishi va keng ko‘lamli tartibsizliklarga olib kelishi mumkin.
So‘nggi yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal
rivojlanishi va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi bilan, jamoat tartibiga tahdid
soladigan materiallarning bayon qilinishi, saqlanishi, tarqatilishi va namoyish
etilishi masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu materiallar ko‘pincha
ekstremistik, zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi yoki ijtimoiy g‘ayritenqiz
munosabatlarni qo‘llab-quvvatlovchi xususiyatga ega bo‘lib, ular fuqarolar orasida
qo‘rquv va noaniqlikni kuchaytirishi, shu bilan birga ijtimoiy taranglikni oshirishi
mumkin. Shu sababli, qonunchilikda ushbu turdagi materiallarga nisbatan qat’iy
munosabatda bo‘lish talab etiladi.
Jinoyat-huquqiy surunkalilik tushunchasi esa, jinoyat ishlarining surunkali
(muntazam, takroriy) tabiati, jinoyatchilikning davomiyligi va uning tizimli
xususiyatlarini ifodalaydi. Bu holatni aniqlashda jinoyat subyektlarining niyat va
harakatlari, jinoyatning davomiyligi, takrorlanishi va uning oldini olish borasidagi
choralar alohida e’tiborga olinadi. Surunkalilik holati ko‘pincha reabilitatsiya,
profilaktika va jazolash mexanizmlarini shakllantirishda muhim omil hisoblanadi,
chunki bunday jinoyatlar jamiyatga nisbatan qat’iy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Materiallarni bayon qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish jinoyat-
huquqiy jihatlari ko‘plab omillar asosida baholanadi.
4

Birinchi navbatda, bunday faoliyatning ijtimoiy xavfsizlik va jamoat
tartibiga qanday salbiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlanadi. Masalan, ekstremistik yoki
terroristik xususiyatga ega materiallar ko‘plab fuqarolarni qo‘rquvga solishi,
ijtimoiy ajralishlarga sabab bo‘lishi yoki milliy xavfsizlikka xavf tug‘dirishi
mumkin. Bu holatda, qonunchilikda aniqlangan jazolar orqali bunday faoliyatni
oldini olish, shuningdek, uni amalga oshirgan shaxslarni javobgarlikka tortish
imkoniyati mavjud. 1
Misol tariqasida, so‘nggi yillarda ayrim davlatlarda ekstremistik g‘oyalarni
targ‘ib qiluvchi axborot resurslarining ijtimoiy tarmoqlarda faol tarqalishi
kuzatildi. Ushbu materiallar ko‘pincha yosh avlod va ijtimoiy zaif qatlamlarga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi sababli, huquq-tartibot organlari tomonidan qattiq nazorat
ostiga olindi. Shu bilan birga, sud amaliyotida ham bunday jinoyatlar surunkalilik
sifatida ko‘rib chiqilib, takroriy jinoyatlarni oldini olish borasida maxsus chora-
tadbirlar qo‘llanildi. Bu esa qonunchilik tizimining yangilanishi va huquqiy
normalarning mustahkamlanishida muhim omil sifatida namoyon bo‘ldi.
Bundan tashqari, bunday jinoyatlarning huquqiy surunkaligi ko‘plab
jihatlarni o‘z ichiga oladi. Bir tomondan, materiallarni bayon qilish, saqlash,
tarqatish yoki namoyish etish harakatlari, agar ular qonunbuzarlik doirasida bo‘lsa,
jinoyat kodeksi, ma’lum qoidalar va sud qarorlari asosida baholanadi. Masalan,
ayrim mamlakatlarda terrorizmga qarshi kurashish va ekstremizmga qarshi
qonunchilik doirasida bunday jinoyatlar uchun qat’iy jazolar belgilangan. Ushbu
qonunlar jamoat xavfsizligi va tartibni mustahkamlash maqsadida ishlab chiqilgan
bo‘lib, ularni buzgan shaxslar nafaqat moliyaviy, balki ozodlikdan mahrum etilish
kabi qat’iy jazolarga ham duch kelishi mumkin.
Surunkalilik nuqtai nazaridan, bunday jinoyatlarni aniqlashda ularning
takroriy tabiati, tashkilotchilik va rejalashtirish darajasi alohida e’tiborga olinadi.
Agar shaxs yoki guruh bunday faoliyatni bir necha marotaba amalga oshirgan
bo‘lsa yoki ularni rejalashtirish va tashkil etishda aniq tizimli yondashuv kuzatilsa,
sud organlari ushbu holatni surunkalilik sifatida baholaydi. Bunday holatda, oldini
1
Нестеров С.В. Общэственная безопасност как правовая категория // Аграрное и земелное право. 2012. No
12. С. 104.
5

olish va profilaktika choralarini kuchaytirish zarurati paydo bo‘ladi. Masalan,
ijtimoiy tarmoqlarda ekstremistik kontentning muntazam ravishda paydo bo‘lishi
va uni tarqatishga intilish aniqlangan hollarda, tegishli organlar bunday faoliyatni
surunkali jinoyatchilik sifatida qayd etib, takroriy jinoyatlarning oldini olish uchun
maxsus nazorat mexanizmlarini joriy etishi lozim.
Bundan tashqari, bunday jinoyatlarni tergov qilish jarayonida huquqiy
dalillar, texnologik imkoniyatlar va ekspertiza natijalari asosida amalga oshiriladi.
Hujjatlar, elektron axborot vositalari, audio-vizual materiallar va boshqa dalillar
yordamida shaxsning yoki tashkilotning bunday faoliyatga jalb qilinganligi
aniqlanadi. Misol uchun, internetda tarqatilgan ekstremistik videolar yoki
maqolalar, maxsus ekspertlar tomonidan tahlil qilinib, ularning real xavf
tug‘dirishi yoki ijtimoiy zo‘ravonlikka sabab bo‘lishi aniqlanadi. Shuningdek,
shaxsiy qurilmalardan olingan elektron dalillar ham sud jarayonida muhim o‘rin
tutadi.
Jinoyat-huquqiy surunkalilik jihatidan, bunday jinoyatlar faqatgina
shaxsning niyati va harakatlariga emas, balki ularning natijalariga ham e’tibor
qaratiladi. Agar bunday faoliyat natijasida jamoat xavfsizligiga sezilarli zarar
yetkazilgan bo‘lsa, u holda sud organlari bunday holatlarni yanada jiddiyroq ko‘rib
chiqadi. Bu yerda dalil va misollar muhim ahamiyatga ega bo‘lgan holda, ilgari
sodir bo‘lgan o‘xshash holatlar sud amaliyoti, ekspert fikrlari va huquqiy
normalarga asoslanadi. Qonun ustuvorligi tamoyiliga ko‘ra, bunday jinoyatlar
uchun beriladigan jazo nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy nuqtai nazardan ham
asoslantiriladi. 2
Misol tariqasida, ayrim mamlakatlarda bunday jinoyatlar yuzasidan olib
borilgan sud ishlarida, shaxslar va tashkilotlar ekstremistik materiallarni tarqatish,
namoyish etish yoki saqlash bilan bog‘liq jinoyatlardan ayblangan bo‘lib, sudlar
ularning jinoyat faoliyatining takrorliligi va rejalashtirilganligiga asoslanib, og‘ir
jazolar belgilagan. Ushbu sud qarorlarida ekspertiza hisobotlari, texnologik
2
Готовсев А.В. Организационно-правовыэ вопросы взаимодействия милитсии и внутренних войск в охране
общэственного порядка: Автореф. ... дис. канд. юрид. наук. М., 2000. С. 13.
6

tahlillar va tergov natijalari keng qo‘llanilgan bo‘lib, bu esa surunkalilik
tushunchasining aniq tasdiqlanishiga xizmat qilgan.
Bundan tashqari, jinoyat-huquqiy surunkalilikni baholashda xalqaro tajriba
va huquqiy normativlarning solishtirma tahlili ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Dunyoning turli mamlakatlarida ekstremistik kontentga nisbatan yondashuv,
qonunchilik tizimi va sud amaliyoti farqlanib turishi mumkin. Shu bois, milliy
qonunchilikni xalqaro standartlar va tajriba bilan solishtirish, sud qarorlarini qabul
qilishda muhim omil sifatida ko‘riladi. Masalan, Yevropa Ittifoqi, Amerika
Qo‘shma Shtatlari va boshqa davlatlarda ekstremistik materiallarga nisbatan qabul
qilingan normativlar, ularning surunkalilik jihatlarini hisobga olgan holda, ko‘plab
o‘zgarishlarga olib kelgan. Bu esa nafaqat ichki xavfsizlikni ta’minlash, balki
xalqaro maydonda ham ijtimoiy barqarorlikni qo‘llab-quvvatlash maqsadida
amalga oshirilgan chora-tadbirlarning samaradorligini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, jinoyat-huquqiy surunkalilik nuqtai nazaridan, bunday
jinoyatlarga qarshi kurashishda profilaktika choralariga ham katta e’tibor
qaratilishi lozim. Davlat organlari, sudlar va ijtimoiy tashkilotlar ekstremistik
materiallarning paydo bo‘lishi va tarqalishining oldini olish uchun maxsus
monitoring tizimlari va profilaktika dasturlarini ishlab chiqishi zarur. Axborot
texnologiyalari, sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida bunday
materiallarning tarqalishi kuzatilishi, tezkor aniqlanishi va zarur choralar ko‘rilishi
mumkin. Shu yo‘l bilan, surunkalilik holatini kamaytirish va jamoat xavfsizligini
mustahkamlash borasida samarali ishlar olib boriladi.
Oxirgi tahlillarda, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soluvchi
materiallarning bayon qilinishi, saqlanishi, tarqatilishi yoki namoyish etilishining
jinoyat-huquqiy surunkaligi nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy, madaniy va psixologik
omillar bilan chambarchas bog‘liq ekanligi aniqlandi. Ushbu jarayonda,
qonunchilikning aniqligi, tergov va sud organlarining professional yondashuvi,
shuningdek, xalqaro hamkorlik va texnologik rivojlanish muhim rol o‘ynaydi.
Natijada, bunday jinoyatlar bilan kurashishda nafaqat jazolash, balki ilgari oldini
olish va profilaktika choralarini kuchaytirish ham muhim ahamiyat kasb etadi.
7

Yuqoridagi masalalarni yoritishda, huquqiy dalillar, sud amaliyoti va ekspert
fikrlari asosida olib borilgan tahlillar asosida, jamoat xavfsizligi va tartibni
saqlashga qaratilgan maxsus chora-tadbirlar taklif etiladi. Ushbu choralar
doirasida, ijtimoiy tarmoqlar va axborot vositalarida ekstremistik kontentning
tarqalishini oldini olish, shuningdek, fuqarolarning xabardorligini oshirish, ijtimoiy
taranglikni kamaytirish maqsadida keng qamrovli va tizimli yondashuv zarurati
mavjud.
Umuman olganda, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soluvchi
materiallar bilan bog‘liq jinoyat-huquqiy surunkalilik masalalari zamonaviy
jamiyatda dolzarb muammo hisoblanadi. Bunday jinoyatlarning aniqlanishi, tergov
qilinishi va sud jarayonlarida qo‘llaniladigan usullar, nafaqat jinoyatchilikning
o‘zini, balki uning jamiyatga ko‘rsatadigan salbiy ta’sirini kamaytirishga
qaratilgan. Shu sababli, ilgari surilgan normativ hujjatlar va yangi qonunchilik
tashabbuslari doirasida, bunday jinoyatlarni qayd etish, tergov qilish va jazolash
borasida doimiy monitoring va tahlil ishlari olib borilishi lozim.
Bundan tashqari, surunkalilik tushunchasini chuqurroq o‘rganish natijasida,
sud va tergov organlari tomonidan qabul qilinayotgan qarorlar, jinoyatchilikning
rejalashtirilganligi, takroriyligi va keng qamrovli salbiy oqibatlarini aniqlashda
yanada aniqroq me’yoriy asosga ega bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida, jamiyat
xavfsizligini ta’minlashda mustahkam tizim va mexanizmlarni shakllantirishga
olib keladi.
Shu bilan birga, zamonaviy axborot texnologiyalari, sun’iy intellekt va
avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari yordamida ekstremistik materiallar va
ularning tarqalishini aniqlashda sezilarli yutuqlarga erishildi. Bu holat, nafaqat
jinoyatchilikka qarshi kurashishda, balki profilaktika choralarini ishlab chiqishda
ham katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Davlat organlari, tegishli qonunchilikni
yangilash va xalqaro tajribani o‘rganish orqali, bunday jinoyatlar bilan samarali
kurashishning yangi usullarini joriy etishmoqda.
Natijaviy xulosaga keladigan bo‘lsak, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga
tahdid soluvchi materiallarni bayon qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish
8

jinoyat-huquqiy surunkaligi bir qator murakkab omillarga bog‘liq bo‘lib, ularni
aniqlashda faqatgina qonuniy hujjatlarga emas, balki sud amaliyoti, ekspert
tahlillari va xalqaro tajribaga ham tayangan holda yondashish zarur. Ushbu
yondashuv, jamiyatning umumiy xavfsizligi va barqarorligini ta’minlashda hal
qiluvchi omil hisoblanadi 3
.
Bunday jinoyatlar bilan kurashishda, qonunchilik tizimi doimo o‘zgaruvchan
axborot muhitiga mos ravishda yangilanib borishi lozim. Shu nuqtai nazardan,
jinoyat-huquqiy surunkalilikni to‘liq anglash va unga qarshi chora-tadbirlarni
ishlab chiqish, davlatning asosiy vazifalaridan biri bo‘lib, ijtimoiy, madaniy va
texnologik omillarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi zarur. Bu esa,
kelgusida ijtimoiy xavfsizlik va tartibni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va tartibga tahdid soluvchi
materiallarni bayon qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish bilan bog‘liq
jinoyat-huquqiy surunkalilik masalalari ko‘p qirrali va murakkab tahlilni talab
qiladi. Ushbu muammolarni hal etishda qonunchilik, sud amaliyoti, texnologik
yutuqlar va xalqaro tajriba asosida birgalikda harakat qilish, fuqarolarning huquq
va erkinliklarini himoya qilish hamda jamoat tartibini mustahkamlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, har bir mamlakat o‘z qonunchiligini zamonaviy
axborot xavfsizligi talablariga moslashtirib, ekstremistik va boshqa xavfli
materiallarning tarqalishini oldini olish uchun doimiy ravishda yangilanishlar
kiritishi lozim.
Ushbu tahlil va misollarga asoslanib, kelgusida davlat organlari va ijtimoiy
tashkilotlar ekstremistik kontentga qarshi kurashish bo‘yicha samarali choralarni
amalga oshirishi, shuningdek, jinoyatchilik surunkaliligini aniqlash va unga qarshi
kurashish tizimini yanada takomillashtirishga intilishi zarur. Shu tarzda, jamoat
xavfsizligi va tartibini ta’minlash, fuqarolarning tinch va xavfsiz hayot
kechirishiga kafolat beruvchi asosiy omillardan biri sifatida o‘z o‘rnini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
3
Готовсев А.В. Организационно-правовыэ вопросы взаимодействия милитсии и внутренних войск в охране
общэственного порядка: Автореф. ... дис. канд. юрид. наук. М., 2000. С. 13.
9

Matnda keltirilgan dalillar, sud amaliyoti misollari va ilgari surilgan tahlillar
asosida, bunday jinoyatlarning aniqligi va surunkaliligi yuzasidan olgan natijalar,
ijtimoiy xavfsizlik va huquqiy tizimning yagona maqsad – fuqarolarning
manfaatlarini himoya qilish – tamoyiliga asoslangan holda baholanishi lozim.
Natijada, bu masala bo‘yicha qabul qilinadigan chora-tadbirlar, nafaqat
jinoyatchilikni kamaytirish, balki ijtimoiy uyg‘unlik va milliy xavfsizlikni
mustahkamlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Ushbu tahlil, sud va tergov organlari tomonidan olib borilayotgan ishlar,
shuningdek, xalqaro hamkorlik asosida amalga oshirilayotgan profilaktika va
oldini olish choralari doirasida, jamoat xavfsizligini yanada mustahkamlashga
qaratilgan kompleks yondashuvni namoyish etadi. Shu bois, bunday jinoyatlarning
surunkaliligi va tizimlilik darajasini hisobga olgan holda, kelajakda yanada
samarali mexanizmlar va huquqiy normalar ishlab chiqilishi, shuningdek,
fuqarolarning axborot xabardorligi va ijtimoiy ongini oshirish yo‘llarini izlash
muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soluvchi
materiallarning bayon qilinishi, saqlanishi, tarqatilishi yoki namoyish etilishining
jinoyat-huquqiy surunkaligi masalalari dolzarb, murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib,
ularni aniqlashda qonunchilik, sud amaliyoti va texnologik yondashuvlar asosida
to‘liq tahlil etish zarur. Bu esa, nafaqat jinoyatchilikni kamaytirishga, balki
ijtimoiy barqarorlikni, milliy xavfsizlikni va fuqarolarning huquqiy himoyasini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibi zamonaviy jamiyatda eng muhim
ustuvorliklardan biri hisoblanadi. Davlat, fuqarolar va ijtimoiy institutlar
manfaatlarini himoya qilish, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash va fuqarolarning
huquq va erkinliklarini muvozanatlash zarurati doimo dolzarbligini yo‘qotmaydi.
Shu kontekstda, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallar – ya’ni
zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi, terrorizm va ekstremizm bilan bog‘liq, noxush yoki
yolg‘on ma’lumotlar hamda ommaviy tartibsizliklarga undovchi axborot
manbalarini bayon qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish – nafaqat ijtimoiy
10

tartibni buzish, balki milliy xavfsizlik va davlat barqarorligiga jiddiy xavf solishi
sababli, jinoyat-huquqiy surunkalilik masalalarini keltirib chiqaradi.
Avvalo, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi materiallarning
mohiyati ko‘plab o‘zgaruvchan ijtimoiy va texnologik jarayonlarga bog‘liqdir.
Bugungi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi,
internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali axborotning cheksiz oqimi, turli axborot
manbalarining mavjudligi, shu jumladan noxush va yolg‘on ma’lumotlar (feyk
yangiliklar) tarqalishi, ushbu materiallarning salbiy ta’sirini yanada kuchaytirdi.
Zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi materiallar, masalan, qattiq propagandalar,
qo‘zg‘olonchi motivatsiya, jamiyat a’zolari orasida zo‘ravonlikka moyil xulq-atvor
shakllanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, terrorizm va ekstremizm
bilan bog‘liq axborot materiallari, ayniqsa yoshlar va ijtimoiy jihatdan zaif
qatlamlar orasida radikal fikrlarning shakllanishiga olib kelishi ehtimoli mavjud.
Bunday materiallar ko‘pincha ijtimoiy tarmoqlar, matbuot va audiovizual vositalar
orqali keng tarqalib, jamiyatda qo‘rquv, beqarorlik va ijtimoiy ajralishlarga sabab
bo‘ladi.
Misol tariqasida, so‘nggi yillarda ayrim mintaqalarda ekstremistik va radikal
g‘oyalarni targ‘ib qiluvchi videolar va maqolalar ijtimoiy tarmoqlarda keng
tarqaldi. Ushbu materiallar, ularning mazmuni va tarqalish usullariga ko‘ra, jamoat
xavfsizligiga katta tahdid solgan va davlat organlari tomonidan tezkor choralar
ko‘rishga turtki bo‘lgan. Shu bilan birga, feyk yangiliklar – ya’ni noxush yoki
yolg‘on ma’lumotlar – ommaviy axborot vositalari orqali tarqatilib, ijtimoiy
tartibsizlik va chalkashliklarga sabab bo‘ldi. Bunday holatlar, ayniqsa siyosiy va
ijtimoiy jihatdan ziddiyatli davrlarda, fuqarolar orasida ishonchning pasayishiga,
ijtimoiy ajralishlarga olib kelishi mumkin. 4
I.2. Jinoyat qonunchiligida jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarni
tarqatish masalasi
Jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallar turlari bir necha yo‘nalishda
kuzatiladi. Birinchi yo‘nalish – zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi materiallar bo‘lib,
4
Концепция общэственной безопасности в Российской Федератсии от 20 ноября 2013 года УРЛ:
http://kremlin.ru/acts/news/19653 .
11

ularning asosiy xususiyati – voqea yoki holatlarni zo‘ravonlik bilan tasvirlash, uni
qo‘llab-quvvatlash va uni ijtimoiy hayotda “normal” deb qabul qilinishiga
intilishidir. Bunday materiallar ko‘plab hollarda siyosiy yoki ijtimoiy maqsadlar
uchun ishlatiladi va jamoat orasida agressiv xatti-harakatlarni kuchaytiradi.
Ikkinchi yo‘nalish – terrorizm va ekstremizm bilan bog‘liq materiallar, ularning
maqsadi radikallashuvni kuchaytirish, fuqarolarni ekstremistik fikrlarga jalb qilish
va shu orqali milliy xavfsizlikka tahdid solishdir. Uchinchi yo‘nalish – noxush
yoki yolg‘on ma’lumotlar, ya’ni feyk yangiliklar, ular axborot oqimining
chalkashligiga olib keladi, ishonchni susaytiradi va davlat hokimiyatiga nisbatan
noroziliklarni kuchaytiradi. To‘rtinchi yo‘nalish – ommaviy tartibsizliklarga
undovchi materiallar, ular fuqarolar orasida bezovtalik va noaniqliklarni
qo‘zg‘atadi, ijtimoiy tartibning buzilishiga sabab bo‘ladi.
Ushbu materiallarning tarqalish usullari ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Zamonaviy texnologiyalar va internet tarmog‘i bu jarayonlarni sezilarli darajada
osonlashtirdi. Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilayotgan materiallar,
ularning global va mahalliy miqyosdagi tarqalishi, tezligi va keng qamrovini
inobatga olsak, jamoat xavfsizligi nuqtai nazaridan katta xavf tug‘diradi. Internet
muhitida tarqatilayotgan axborot materiallari deyarli cheksiz auditoriyaga yetib
borishi, bir necha daqiqalarda millionlab foydalanuvchilarga yetkazilishi
mumkinligi sababli, bunday materiallar tezkor nazorat va tahlil talab qiladi.
Shuningdek, matbuot va audiovizual vositalar orqali tarqatish usuli ham
o‘ziga xos o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda. An’anaviy ommaviy axborot
vositalari, televidenie, radio va gazetalarda chiqayotgan ma’lumotlar ko‘pincha
keng auditoriyani qamrab oladi. Ushbu vositalarda chop etilayotgan materiallar,
agar ularning mazmuni ekstremistik yoki yolg‘on bo‘lsa, ijtimoiy tartibsizlikka
olib kelishi ehtimoli mavjud. Shu sababli, matbuot vositalarida axborotning sifatini
nazorat qilish, axborotning dolzarbligi va to‘g‘riligini ta’minlash borasida qat’iy
chora-tadbirlar ko‘rilishi zarur.
Bundan tashqari, shaxsiy uchrashuvlar, yig‘ilishlar va jamoat joylarida
namoyish etilayotgan materiallar ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, siyosiy
12

yig‘ilishlar, mitinglar yoki ommaviy namoyishlarda tarqatilayotgan materiallar,
ularning mazmuni va maqsadi jamoat xavfsizligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Agar bunday uchrashuvlar doirasida ekstremistik yoki
zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi axborot materiallari tarqatilsa, bu holat fuqarolar
orasida qo‘rquv, bezovtalik va tartibsizlikka olib kelishi mumkin. Shunday qilib,
ushbu materiallarning tarqalish usullarini o‘zaro ta’siri va ularning samarador
nazoratini tashkil etish, jinoyat-huquqiy surunkalilik nuqtai nazaridan muhim
ahamiyat kasb etadi.
Qonunchilik nuqtai nazaridan, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi
materiallar bilan bog‘liq jinoyatlar ko‘p jihatdan surunkalilik (muntazamlik)
xususiyatlariga ega bo‘lishi mumkin. Agar shaxs yoki tashkilot bunday
materiallarni bayon qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etishda takroriy
faoliyat olib borayotgan bo‘lsa, bu holat uning jinoyat faoliyatining
rejalashtirilganligi va tizimli ekanligini ko‘rsatadi. Masalan, ilgari aytib o‘tilgan
ekstremistik yoki terroristik kontentning muntazam ravishda paydo bo‘lishi va
tarqalishi, shu bilan birga bu kontentning turli axborot kanallari orqali tarqalishi,
surunkalilik elementini ta’minlaydi. Bunday hollarda sudlar va tergov organlari,
shaxsning yoki guruhning jinoyat-huquqiy faoliyatini aniqlashda, uning takroriy
xatti-harakatlarini, rejalashtirilganligini va ijtimoiy xavfsizlikka solgan tahdidini
chuqur tahlil qilishi lozim.
Jinoyat-huquqiy surunkalilikni aniqlash jarayonida, dalillar va ekspertiza
hisobotlari muhim rol o‘ynaydi. Masalan, axborot texnologiyalari yordamida
amalga oshiriladigan tahlillar, elektron hujjatlar, video va audio yozuvlar,
shuningdek, maxsus ekspertlarning fikr-mulohazalari bunday jinoyatlar
surunkaliligini ishonchli ravishda aniqlashga yordam beradi. Davlat organlari
tomonidan olib borilayotgan tergov jarayonlarida ushbu dalillarga asoslanib,
takroriy jinoyatchilik holatlari, tizimli rejalashtirish va ekstremistik g‘oyalarni
targ‘ib qilish kabi ko‘rsatkichlar aniqlanadi. Shu munosabat bilan, bunday
13

materiallar tarqatilishi, ommaviy axborot vositalarida chiqishi va ijtimoiy
tarmoqlarda tarqalishi hollari surunkalilik jihatidan yondashuvni talab etadi. 5
Tahliliy nuqtai nazardan, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi
materiallar ko‘plab ijtimoiy, siyosiy va madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liq
ekanligi aniqdir. Bu omillar nafaqat axborotning turli usullar bilan tarqalishi, balki
uning mazmuni va qabul qiluvchilarga ta’siri bilan ham o‘lchanadi. Misol uchun,
fuqarolarning axborotga bo‘lgan munosabati, ularning ijtimoiy ongining darajasi
va axborot texnologiyalaridan foydalanish darajasi bunday materiallarning
jamiyatdagi salbiy ta’sirini kuchaytirishi yoki kamaytirishi mumkin. Shu sababli,
davlat organlari tomonidan amalga oshirilayotgan monitoring tizimlari,
axborotning to‘g‘ri va ishonchli manbalardan kelishini ta’minlashga qaratilgan
chora-tadbirlar, bunday jinoyatlarning oldini olish va ularning surunkaliligini
pasaytirishda muhim omil hisoblanadi.
Zamonaviy global axborot muhitida, feyk yangiliklar va noxush ma’lumotlar
tarqalishi masalasi alohida e’tiborga loyiqdir. Bu kabi materiallar ko‘plab ijtimoiy,
siyosiy va iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi, fuqarolar orasida noto‘g‘ri xulq-atvor
va ishonchsizlik muhitini yaratishi mumkin. Bunday holatlar yuz berganda, davlat
va huquq-tartibot organlari tomonidan tezkor va qat’iy chora ko‘rish zarurati
tug‘iladi. Shu bilan birga, axborot xavfsizligini ta’minlash maqsadida, davlat
qonunchiligini doimiy ravishda zamonaviy axborot texnologiyalari va xalqaro
tajriba asosida yangilab borishi lozim.
Ijtimoiy tarmoqlar, internet va mobil ilovalar orqali tarqatilayotgan
materiallar esa o‘zining global xususiyatlari, tezkorligi va auditoriyani keng
qamrovga olish qobiliyati bilan ajralib turadi. Shu sababli, bunday axborot
materiallarining tarqalishi ijtimoiy tarmoqlarda monitoring va nazoratni talab
qiladi. Ushbu jarayonda, davlatning axborot xavfsizligi bo‘yicha maxsus
tashkilotlari, texnologik yechimlar va sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan
tizimlar orqali bunday materiallarning tarqalishi doimiy nazorat ostida ushlanib
turishi zarur. Masalan, ayrim mamlakatlarda internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali
5
Радюшин Я.Н. Компетенция органов государственной власти и органов местного самоуправления в
сфере обеспечения общэственной безопасности: дис. ... канд. юрид. наук. М ., 2004. 220 с .
14

ekstremistik kontentni aniqlash va bloklash bo‘yicha samarali tizimlar joriy etilgan
bo‘lib, bu orqali fuqarolarning axborot muhitini himoya qilishga intilish amalga
oshirilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi
materiallarni bayon qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish jinoyat-huquqiy
surunkalilik jihati nafaqat materialning mazmuni, balki uning tarqalish usullari,
ta’sir etuvchi omillari va ijtimoiy muhit bilan chambarchas bog‘liqligi bilan
aniqlanadi. Ushbu masalada davlat qonunchiligi, sud amaliyoti, tergov uslublari va
texnologik yechimlar o‘rtasida uyg‘unlikni ta’minlash, shuningdek, fuqarolar
axborot xabardorligini oshirish va ularning xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha keng
qamrovli va tizimli yondashuv zarurati mavjud. Davlat organlari, huquq-tartibot
organlari va axborot texnologiyalari sohasidagi mutaxassislar tomonidan olib
borilayotgan faol ishlar, jamoat xavfsizligini mustahkamlash va ijtimoiy tartibni
himoya qilish yo‘lida muhim bosqich bo‘lib, ushbu jinoyat-huquqiy surunkalilik
jihatini yanada chuqurroq tahlil etish imkonini beradi.
Bunday materiallarning surunkaliligi ko‘plab holatlarda ularning tarqalish
tezligi, rejalashtirilganligi va turli axborot kanallari orqali bir vaqtda tarqalish
xususiyatlari bilan namoyon bo‘ladi. Shu sababli, huquqiy tahlil va tergov
jarayonlarida bu jihatlar asosida aniqlik kiritish, qat’iy chora-tadbirlarni ishlab
chiqish va amaliyotga tadbiq etish zarur. Davlat qonunchiligi doirasida, bunday
jinoyatlar uchun belgilangan jazolar, surunkalilik xususiyatlarini hisobga olgan
holda, jinoyatchilikning oldini olish va uni kamaytirish maqsadida belgilangan
mexanizmlar orqali qo‘llaniladi. 6
Oxirgi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, axborotning noxush shakllari va
ekstremistik materiallarning muntazam ravishda tarqalishi ijtimoiy ishonchni
susaytirishi, siyosiy beqarorlik va ijtimoiy tartibsizlikka olib kelishi mumkin. Shu
bois, davlat va ijtimoiy tashkilotlar tomonidan olib borilayotgan profilaktika
choralari, axborot xavfsizligini ta’minlash va fuqarolarning axborot muhitini
6
Academic Research in Educational Sciences VOLUME 2 | ISSUE12 | 2021ISSN: 2181-1385Scientific
Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723 Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor
2020-21: 0.89
15

himoya qilish bo‘yicha keng qamrovli ishlar, ushbu jinoyat-huquqiy surunkalilik
masalalarini yanada samarali bartaraf etishga xizmat qiladi. Kelajakda esa, axborot
texnologiyalarining yanada rivojlanishi va ularning nazorat qilish
mexanizmlarining takomillashtirilishi bilan, jamoat xavfsizligini ta’minlashda
yangi imkoniyatlar yuzaga kelishi kutilmoqda.
Shu tarzda, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi materiallarni
bayon qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish jinoyat-huquqiy surunkalilik
jihati nafaqat materialning o‘ziga xos xususiyatlari, balki uning tarqalish
mexanizmlari, ijtimoiy-psixologik muhit va davlatning zamonaviy monitoring
tizimlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Ushbu masala yuzasidan olib borilayotgan
ilmiy, amaliy va huquqiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bunday jinoyatlarning oldini
olish va ularni bartaraf etish maqsadida yagona va kompleks yondashuv zarur.
Davlat qonunchiligini modernizatsiya qilish, sud va tergov organlarining tajribasini
boyitish va axborot xavfsizligi tizimlarini mustahkamlash orqali, bunday
materiallarning surunkaliligi aniqligini kamaytirish va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashga erishish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi
materiallar – zo‘ravonlikni targ‘ib qiluvchi, terrorizm va ekstremizm bilan bog‘liq,
noxush yoki yolg‘on ma’lumotlar va ommaviy tartibsizliklarga undovchi axborot
materiallari – bugungi kunda dolzarb muammo bo‘lib, ularning tarqalish usullari,
ijtimoiy ta’siri va jinoyat-huquqiy surunkaliligi keng qamrovli tahlilni talab etadi.
Ushbu materiallarning nazorat qilinishi va ularning tarqalishini cheklash borasidagi
huquqiy chora-tadbirlar, davlat va ijtimoiy institutlar tomonidan amalga
oshirilayotgan kompleks monitoring tizimlari asosida, jamoat xavfsizligini
mustahkamlash va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. 7
Umuman olganda, davlatning axborot xavfsizligi bo‘yicha belgilagan
strategik yo‘nalishlari va amaliy chora-tadbirlari, ushbu jinoyat-huquqiy
surunkalilik masalasini bartaraf etishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Bu borada
7
Academic Research in Educational Sciences VOLUME 2 | ISSUE12 | 2021ISSN: 2181-1385Scientific
Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723 Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor
2020-21: 0.89
16

qonunchilik, sud amaliyoti, texnologik yechimlar va xalqaro tajriba o‘rtasida
uyg‘unlikni ta’minlash orqali, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish
bilan birga, jamoat tartibining barqarorligini saqlash imkoniyati yaratilib
bormoqda. Kelgusida esa, axborot texnologiyalarining yanada rivojlanishi
sharoitida, bu kabi materiallarning nazorati va ularning tarqalishini oldini olish
bo‘yicha yangi mexanizmlar ishlab chiqilishi, ijtimoiy xavfsizlik va davlat
barqarorligini ta’minlashda muhim omil sifatida o‘z aksini topishi kutilmoqda.
Ushbu tahlil va misollar asosida, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid
soluvchi materiallarni bayon qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish jinoyat-
huquqiy surunkalilik jihati chuqur va ko‘p qirrali masala ekanligi, uning
aniqlanishi va oldini olish choralarining kompleks yondashuvni talab qilishi
lozimligi aniqlandi. Davlat, sud va ijtimoiy tashkilotlar tomonidan olib
borilayotgan ishlar, huquqiy nazorat va texnologik yechimlar orqali ushbu
materiallarning tarqalishi cheklanishi, surunkalilik xususiyatlari aniqlanishi va
tegishli jazolarning belgilanishi orqali, jamoat xavfsizligini ta’minlash va ijtimoiy
tartibni saqlashda hal qiluvchi omilga aylanishi lozim.
Natijada, ushbu masala yuzasidan olib borilayotgan chuqur tahlil va huquqiy
amaliyotlar, jamiyatdagi ishonchni mustahkamlash, ekstremistik va terroristik
kontentning oldini olish, shuningdek, axborot muhitining sog‘lom rivojlanishini
ta’minlash borasida asosiy strategik vazifa sifatida ko‘rib chiqilishi zarur. Davlat
qonunchiligining zamonaviy axborot muhitiga moslashtirilishi va sud, tergov
organlari bilan hamkorlikda amaliy chora-tadbirlar qo‘llanilishi, ushbu jinoyat-
huquqiy surunkalilik jihatini samarali bartaraf etish uchun zarur sharoitlarni
yaratadi. 8
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soluvchi
materiallarning mohiyati, ularning turlari va tarqalish usullari o‘rtasidagi murakkab
bog‘liqlik, surunkalilik xususiyatlarini aniqlashda huquqiy, texnologik va ijtimoiy
omillarning uyg‘unligi ta’minlanishi lozim. Ushbu omillarni hisobga olgan holda,
davlat va ijtimoiy institutlar tomonidan olib borilayotgan kompleks chora-tadbirlar,
8
DOI: 10.24412/2181-1385-2021-12-1163-1174
17

axborot xavfsizligini mustahkamlash va fuqarolarning huquqiy manfaatlarini
himoya qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
18

II.BOB. JAMOAT XAVFSIZLIGIGA TAHDID SOLUVCHI
MATERIALLARNING HUQUQIY OQIBATLARI
II.1. Jinoyat-huquqiy javobgarlik choralari
Jinoyat qonunchiligi doirasida jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi
materiallarni tarqatish nafaqat davlat axborot xavfsizligini, balki ijtimoiy
barqarorlik va fuqarolarning huquqiy manfaatlarini ham bevosita ta’sir qiladi. Shu
sababli, bu boradagi jinoyatlar jinoyat kodeksi va boshqa huquqiy normativ
hujjatlar bilan tartibga solinib, surunkali jihatlar bilan aniqlanishi lozim. Quyida
ushbu masalalar asosida muhokama qilinadigan jihatlar keltirilmoqda.
Avvalo, jinoyat kodeksi doirasida jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi
materiallarni tayyorlash, saqlash va tarqatish uchun belgilangan javobgarlik
normativlari muhim ahamiyat kasb etadi. Qonunchilikda, ayniqsa, ekstremistik,
terroristik va yolg‘on ma’lumotlarni tarqatish kabi jinoyatlar qat’iy jazolarga
tortilishi nazarda tutiladi. Bu borada, jinoyat kodeksining tegishli moddalari,
masalan, axborot xavfsizligiga, davlat sirlarini saqlashga va jamoat tartibini
mustahkamlashga qaratilgan qoidalar asosida, jinoyatchilik faoliyati surunkalilik
belgilari bilan aniqlanadi. Misol tariqasida, agar shaxs yoki guruh takroriy ravishda
ekstremistik materiallarni tayyorlash va tarqatish faoliyatini amalga oshirsa, bu
holat sud amaliyotida surunkali jinoyatchilik sifatida baholanadi. Bu yerda
“surunkalilik” tushunchasi, jinoyat sodir etish belgilari, oldingi jinoyatlar bilan
bog‘liqlik va jinoyatchilikning uyushgan shakllari bilan birgalikda ko‘rib chiqiladi.
Bundan tashqari, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarni tarqatish
borasida nafaqat ichki qonunchilik, balki xalqaro qonunchilik va normativ hujjatlar
bilan ham bog‘liqlik mavjud. Dunyo bo‘ylab davlatlar ekstremistik va terroristik
axborot tarqatish bilan bog‘liq jinoyatlar uchun turli yondashuvlarni
qo‘llashmoqda. Masalan, Yevropa Ittifoqi va Amerika Qo‘shma Shtatlarida qabul
qilingan qonun hujjatlari ushbu materiallarni tarqatishning oldini olish va tezkor
monitoring qilishga qaratilgan. Ushbu yondashuvlar, nafaqat jinoyat kodeksi
moddalari bilan belgilangan javobgarlikni, balki davlatlararo hamkorlik va axborot
almashish mexanizmlarini ham o‘z ichiga oladi. Shu bois, jinoyat-huquqiy
19

surunkalilikni tahlil qilishda xalqaro tajriba va me’yoriy hujjatlarni solishtirma
o‘rganish, mamlakat qonunchiligining dolzarbligini aniqlashda muhim rol
o‘ynaydi. 9
Keyingi jihat – jinoyat-huquqiy surunkalilik tushunchasi va uning
qo‘llanilishi. Jinoyat-huquqiy surunkalilik, ya’ni jinoyatlarning doimiy, takroriy va
tizimli ravishda sodir etilishi tushunchasi, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi
materiallar bilan bog‘liq jinoyatlarda o‘z alohida o‘rniga ega. Ushbu tushunchani
aniqlashda bir nechta omillar hisobga olinadi: jinoyat sodir etish belgilari,
jinoyatchilik faoliyatining takroriyligi va oldingi jinoyatlar bilan bog‘liqligi,
shuningdek, jinoyatchilikning uyushgan shakllari. Misol uchun, agar bir shaxs yoki
guruh ekstremistik axborot materiallarini doimiy ravishda tayyorlab, ularni internet
va boshqa ommaviy axborot vositalari orqali tarqatayotgan bo‘lsa, sud bu
faoliyatni nafaqat bitta jinoyat sifatida, balki surunkali jinoyat shaklida ko‘rib
chiqishi mumkin. Bu holatda, jinoyatchilikning tizimli va uyushgan shakllarini
aniqlash, tegishli huquqiy javobgarlikni belgilashda asosiy omil hisoblanadi.
Surunkali jinoyat sodir etish belgilari aniqligini ta’minlash uchun, tergov va
sud organlari tomonidan axborot texnologiyalari yordamida zamonaviy metodlar
qo‘llaniladi. Elektron hujjatlar, audio-vizual materiallar va internet monitoring
tizimlari yordamida bunday jinoyatlarning qay darajada takroriy ravishda sodir
etilganligi aniqlanadi. Masalan, so‘nggi yillarda ayrim mamlakatlarda ekstremistik
video materiallar, maqolalar va feyk yangiliklar muntazam ravishda tarqatilishi
aniqlanib, ularning oldingi jinoyatlar bilan bog‘liqligi, rejalashtirilgan va uyushgan
faoliyat sifatida qayd etilgan. Bunday tahlillar natijasida, jinoyatchilik faoliyatining
surunkaliligi aniq dalillar va ekspertiza hisobotlari asosida isbotlanadi.
Takroriylik esa jinoyat-huquqiy surunkalilikning yana bir muhim belgisidir.
Agar shaxs yoki guruh ilgari shu turdagi jinoyatlarda qatnashgan bo‘lsa, yoki
ularning faoliyati davomiy ravishda takrorlangan bo‘lsa, bu holat surunkali jinoyat
deb hisoblanadi. Misol tariqasida, terroristik yoki ekstremistik axborot
materiallarini tayyorlash va tarqatish bo‘yicha sud jarayonlarida shaxslarning yoki
9
Гирко С.И. Обеспечение общэственной безопасности в системе мер защиты личности, общэства и
государства: состояние, проблемы, перспективы // Административное право и процесс. 2009. No 5. С. 8.
20

guruhlarning ilgari qayd etilgan jinoyat faoliyati, jazo belgilanishida og‘irroq
jazolarning qo‘llanilishiga olib keladi. Bu yondashuv, jinoyatchilikning
takroriyligini aniqlash va oldingi jinoyatlar bilan bog‘liqlikni hisobga olish orqali
jazo choralarini yanada qat’iylashtirishga xizmat qiladi. 10
Jinoyatchilikning tizimli va uyushgan shakllari esa, bu turdagi jinoyatlarni
rejalashtirish va amalga oshirishda guruhlar yoki tashkilotlarning ishtiroki ko‘zda
tutiladi. Agar bunday jinoyatlar uyushgan shaklda amalga oshirilsa, bu holatda
ularning surunkalilik darajasi yanada yuqori bo‘ladi. Masalan, ekstremistik
g‘oyalarni targ‘ib qiluvchi, terrorizm bilan bog‘liq yoki yolg‘on ma’lumotlarni
tarqatishga qaratilgan faoliyatlar ko‘pincha professional guruhlar tomonidan
tashkil etiladi. Ushbu guruhlar o‘z faoliyatlarini rejalashtirish, tashkil etish va
amalga oshirishda aniq tizimli mexanizmlarga tayangan holda, axborot
tarqatishning har bir bosqichini nazorat qilishga intiladi. Shunday hollarda, jinoyat-
huquqiy surunkalilik tushunchasi nafaqat takroriylik, balki jinoyatchilikning
uyushgan va tizimli shaklini ham o‘z ichiga oladi.
Jinoyat qonunchiligi va huquq-tartibot organlari ushbu masalalarni
aniqlashda turli metodologiyalardan foydalanadi. Bir tomondan, elektron dalillar,
internet monitoring tizimlari, ekspertiza hisobotlari va sud amaliyotida
qo‘llanilayotgan metodlar asosida bunday jinoyatlarning surunkaliligi isbotlanadi.
Boshqa tomondan, xalqaro qonunchilik va tajribalarni o‘rganish natijasida
mamlakat qonunchiligi doimiy ravishda yangilanib, surunkali jinoyatchilikka
qarshi choralar kuchaytirilmoqda. Masalan, ayrim davlatlarda ekstremistik axborot
materiallarini tayyorlash va tarqatish bo‘yicha sud jarayonlarida ilgari sodir etilgan
jinoyatlar asosida shaxslar va guruhlarga nisbatan yanada og‘ir jazo choralari
qo‘llaniladi. Bu esa, nafaqat jinoyatchilikning takroriyligi, balki ularning uyushgan
shakli va tizimli rejalashtirilishiga e’tibor qaratish orqali jazo choralarini yanada
samarali qilishga xizmat qiladi.
Ushbu masalalarni tahlil qilishda, dalillar va ekspertiza hisobotlarining o‘rni
katta. Misol uchun, internetda tarqatilgan ekstremistik va terroristik axborot
10
Степашин С.В. Теоретико-правовыэ аспекты обеспечения безопасности в Российской Федератсии:
дис. ... докт. юрид. наук. СПб., 1994. 246 с.
21

materiallari yuzasidan olib borilgan tergov ishlari natijasida, qaysi shaxslar yoki
guruhlar bunday faoliyatda qatnashganligi, ularning faoliyati qanday
takrorlanganligi va uyushgan shaklda amalga oshirilgani aniqlanmoqda. Bu
jarayonda, elektron izlar, auditoriya monitoringi, ijtimoiy tarmoqlardagi faoliyat va
boshqa texnologik vositalar keng qo‘llaniladi. Shu orqali, jinoyatchilikning
surunkaligi va ularning oldingi jinoyatlar bilan bog‘liqligi aniq dalillar asosida
isbotlanadi.
Bundan tashqari, jinoyat kodeksi va boshqa huquqiy normativ hujjatlar
asosida, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarni tayyorlash, saqlash va
tarqatishning surunkali jihatlari o‘zaro bog‘liq jihatlar sifatida qabul qilinadi.
Bunday jinoyatlar yuzasidan olib borilayotgan sud jarayonlari, tergov ishlari va
ekspertiza hisobotlari, shaxslarning yoki guruhlarning jinoyat faoliyatini doimiy
ravishda kuzatish va aniqlash imkonini beradi. Shu yo‘l bilan, surunkali
jinoyatchilikning oldini olish va ularni bartaraf etish borasida samarali chora-
tadbirlar ishlab chiqilishi, jinoyatchilikning tizimli va uyushgan shakllarini
aniqlash, shuningdek, ularning takroriyligini hisobga olish orqali davlat va huquq-
tartibot organlari tomonidan aniq va qat’iy javobgarlik choralarini qo‘llash
mumkin bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi
materiallarni tayyorlash, saqlash va tarqatish masalasi jinoyat-huquqiy surunkalilik
jihatidan kompleks tahlil talab etadi. Avvalo, jinoyat kodeksi doirasida belgilangan
javobgarlik normativlari, ekstremistik va terroristik materiallarga nisbatan
qo‘llaniladigan qat’iy jazo mexanizmlari, shuningdek, xalqaro normativ hujjatlar
va tajribalar asosida bunday jinoyatlar aniqlanib, ularning surunkaliligi, takroriyligi
va uyushgan shakllari belgilab olinadi. Ushbu yondashuv, nafaqat jazo belgilashda,
balki kelgusida profilaktika choralarini kuchaytirishda, axborot xavfsizligini
mustahkamlash va jamoat tartibini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Jinoyat-huquqiy surunkalilik tushunchasi va uning qo‘llanilishi, jinoyat
faoliyatining doimiy va takroriy xususiyatlari asosida aniqlanib, oldingi jinoyatlar
bilan bog‘liqlik, tizimli rejalashtirish va uyushgan shakllarni aniqlash orqali aniq
22

dalillar bilan isbotlanadi. Bunday tahlil natijasida, sud organlari va tergovchilar
tomonidan qo‘llanilayotgan metodlar, shaxs yoki guruhning jinoyat faoliyati
surunkaliligini, ya’ni uning rejalashtirilganligi, takroriyligi va uyushgan shakllarini
aniqlashda asosiy mezon sifatida qabul qilinadi. Shu bilan birga, davlat
qonunchiligini zamonaviy axborot texnologiyalari asosida doimiy yangilab borish,
xalqaro tajribalarni o‘rganish va huquq-tartibot organlari hamkorligini kuchaytirish
orqali bunday jinoyatlarning oldini olish va ularni samarali bartaraf etish bo‘yicha
strategik chora-tadbirlar ishlab chiqilmoqda.
Oxirgi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi
materiallarni tayyorlash, saqlash va tarqatish bo‘yicha jinoyat-huquqiy surunkalilik
masalasi, nafaqat ichki qonunchilik, balki xalqaro normativlar va tajriba asosida
ham aniq ko‘rinishga ega. Davlat va huquq-tartibot organlari tomonidan olib
borilayotgan monitoring, ekspertiza va tergov ishlari natijasida, ushbu materiallar
tayyorlash va tarqatish jarayonidagi jinoyat faoliyati doimiy ravishda kuzatiladi va
tahlil qilinadi. Bu esa, jazo belgilashda va profilaktika choralarini ishlab chiqishda
asosiy omil sifatida inobatga olinadi. 11
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi
materiallarni tayyorlash, saqlash va tarqatishning jinoyat-huquqiy surunkalilik
jihatlari quyidagi asosiy omillarga asoslanadi:
• Jinoyat kodeksi doirasida belgilangan qat’iy javobgarlik normativlari,
• Boshqa huquqiy me’yorlar va xalqaro qonunchilik bilan bog‘liqlik,
• Jinoyat-huquqiy surunkalilik tushunchasi va uning qo‘llanilishi (surunkali jinoyat
sodir etish belgilari, takroriylik va oldingi jinoyatlar bilan bog‘liqlik,
jinoyatchilikning tizimli va uyushgan shakllari).
Ushbu jihatlar asosida olib borilayotgan tahlillar, ekspertiza hisobotlari va
sud amaliyoti, jamoat xavfsizligini ta’minlash va axborot tarqatishning
surunkaliligini bartaraf etish maqsadida samarali chora-tadbirlar ishlab chiqishga
xizmat qiladi. Kelgusida esa, axborot texnologiyalarining rivojlanishi, monitoring
tizimlarining yanada takomillashtirilishi va xalqaro hamkorlik asosida, bunday
11
Кондрашов Б.П. Общэственная безопасност и административно-правовыэ стредства её обеспечения:
дис. ... докт. юрид. наук. М., 1998. 302 с.
23

jinoyatlarning aniqligi va surunkaliligi aniqlanib, mos choralar qo‘llanilishi
kutilmoqda.
Shu tarzda, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soluvchi
materiallarni tayyorlash, saqlash va tarqatishning jinoyat-huquqiy surunkalilik
jihatlari, nafaqat nazariy tahlil, balki amaliy dalillar, sud amaliyoti misollari va
ilgari sodir etilgan ishlar asosida ishonchli tarzda ko‘rib chiqiladi. Davlat organlari,
huquq-tartibot tizimi va tegishli mutaxassislar tomonidan olib borilayotgan chora-
tadbirlar, bu kabi jinoyatlarning oldini olish, ularni aniqlash va surunkali faoliyat
sifatida qayd etish borasida yagona yondashuvni shakllantirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, ushbu mavzu bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot
ishlari, huquqiy normalarni yangilash, sud amaliyotini boyitish va texnologik
yechimlarni qo‘llash orqali, jamoat xavfsizligini ta’minlash va fuqarolarning
huquqiy manfaatlarini himoya qilish borasida muhim strategik vazifa sifatida
e’tirof etilmoqda. Ushbu yondashuv, jinoyatchilikning surunkaliligini aniqlash va
unga qarshi samarali choralar ishlab chiqish orqali, ijtimoiy barqarorlik va davlat
xavfsizligini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Natijada, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi materiallarni
tayyorlash, saqlash va tarqatish jinoyat-huquqiy surunkalilik jihatlari masalasi
murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib, uning aniqlanishi va tahlili uchun qonunchilik,
sud amaliyoti va texnologik yechimlarning uyg‘unligi zarur. Davlat
qonunchiligining doimiy modernizatsiyasi va sud, tergov hamda axborot
xavfsizligi bo‘yicha olib borilayotgan faol ishlar, ushbu jinoyatlarning
surunkaliligini aniq belgilash va ularni bartaraf etish choralarini kuchaytirishga
olib keladi. Shu sababli, bunday jinoyatlarga qarshi kurashish strategiyasida
surunkali jinoyatchilik tushunchasining to‘liq va tizimli tahlili, oldingi jinoyatlar
bilan bog‘liqlik, takroriylik hamda jinoyatchilikning uyushgan shakllarini hisobga
olish muhim ahamiyatga ega.
Ushbu tahliliy yondashuv asosida, davlat va huquq-tartibot organlari
tomonidan belgilangan chora-tadbirlar, xalqaro hamkorlik va ekspertiza hisobotlari
yordamida jamoat xavfsizligi, ijtimoiy barqarorlik va fuqarolarning huquqiy
24

manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan siyosat doimiy ravishda
mustahkamlanmoqda. Kelgusida ushbu yondashuvni yanada takomillashtirish
orqali, surunkali jinoyatlarni aniqlash va ularni bartaraf etish, davlat axborot
xavfsizligini, ijtimoiy tartibni saqlash va milliy xavfsizlikni ta’minlash borasidagi
asosiy ustuvor vazifa sifatida ko‘zda tutiladi. 12
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi
materiallarni tayyorlash, saqlash va tarqatishning jinoyat-huquqiy surunkalilik
jihatlari, jinoyat kodeksi doirasida belgilangan javobgarlik, xalqaro qonunchilik
bilan bog‘liqlik va jinoyat-huquqiy surunkalilik tushunchasining qo‘llanishi nuqtai
nazaridan chuqur tahlil etilishi lozim. Ushbu jihatlar asosida olib borilgan ilmiy-
tadqiqot ishlari va sud amaliyoti, bunday jinoyatlarning oldini olish, aniqligini
oshirish va samarali choralar qo‘llash orqali jamoat xavfsizligini mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning tayyorlanishi,
saqlanishi, tarqatilishi yoki namoyish etilishi natijasida yuzaga keladigan jinoyat-
huquqiy oqibatlar masalasi zamonaviy axborot muhitida dolzarb mavzu
hisoblanadi. Ushbu masala doirasida davlatning axborot xavfsizligini ta minlash,ʼ
ijtimoiy barqarorlikni saqlash va fuqarolarning huquqiy manfaatlarini himoya
qilish maqsadida jinoyat-huquqiy javobgarlik choralari joriy etilgan. Qonunchilik
bazasida bunday jinoyatlar uchun belgilangan ma muriy va jinoiy javobgarlik
ʼ
choralarining farqlanishi, ozodlikdan mahrum qilish kabi og ir jazolar va
ʻ
shuningdek, jinoiy sheriklik tushunchasi asosida belgilangan javobgarlik doirasi
huquqiy tizimning samarali ishlashiga katta hissa qo shadi.
ʻ
Davlat qonunchiligi axborot tarqatishning turli shakllarini nazarda tutgan
holda, ekstremistik, terroristik va yolg on axborotlarni tarqatishga qarshi qat iy
ʻ ʼ
choralarga tayanadi. Ushbu chora-tadbirlar doirasida jinoyat-huquqiy
javobgarlikning eng muhim elementlaridan biri ma muriy va jinoiy
ʼ
javobgarlikning o‘zaro ajralib turishidir. Ma muriy javobgarlik asosan tartibni
ʼ
12
Григорев И.Б., Григорева К.А. К вопросу о подходах к определению содержания термина “общэственная
безопасност” в правовой доктрине и отделных актах концептуалного характера, утвержденных указами
президента российской федератсии УРЛ: ҳттп: //правозашитник.нет/ру/2014/4/5.
25

saqlash, noaniq yoki yolg on axborotlarni tarqatish kabi holatlar uchunʻ
qo llaniladi. Shu bilan birga, bunday axborot tarqatish holatlarida jarima,
ʻ
ogohlantirish yoki boshqa idoraviy choralarga murojaat etilishi mumkin. Agar
bunday faoliyatning oqibati keng ommaviy axborot vositalarida yoki ijtimoiy
tarmoqlarda sezilarli tarzda aks etsa, bu holat davlat va fuqarolar o‘rtasidagi
ishonchni pasaytirishiga, ijtimoiy ajralish va siyosiy barqarorlikka salbiy ta sir
ʼ
ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, bunday vaziyatlarda ma muriy javobgarlik
ʼ
choralari qo llanilishi axborotning to g ri va ishonchli manbalardan kelishini
ʻ ʻ ʻ
ta minlashda muhim rol o ynaydi.
ʼ ʻ
Bundan tashqari, jinoyat-huquqiy javobgarlik choralari doirasida
ekstremistik va terroristik axborotlarni tarqatish holatlarida ko‘proq og‘ir jazolar
qo llaniladi. Jinoiy javobgarlik qonunchiligi ekstremistik materiallarni tayyorlash,
ʻ
saqlash va tarqatish bilan bog liq jinoyatlarni aniqlashda takroriylik,
ʻ
rejalashtirilganlik va uyushganlik kabi omillarni hisobga oladi. Agar shaxs yoki
guruh bunday jinoyat faoliyatini muntazam ravishda amalga oshirsa, sud
tomonidan ularning faoliyati surunkali jinoyatchilik sifatida baholanishi mumkin.
Bunday hollarda ozodlikdan mahrum qilish jazosi, jarima miqdorining oshirilishi
va hatto qo‘shimcha cheklov choralarining qo llanilishi nazarda tutiladi. Sudlar
ʻ
tomonidan chiqarilgan qarorlar, ayniqsa, ekstremistik axborotni tarqatishda ilgari
sodir etilgan jinoyat faoliyati, bunday jinoyatlarning surunkaliligi va uyushgan
shaklini hisobga olib, qat iyroq va og irroq jazolarni belgilashga asos bo‘ladi.
ʼ ʻ
Shu bilan birga, jinoiy javobgarlik doirasida jinoiy sheriklik tushunchasi
ham muhim ahamiyatga ega.
Bunday jinoyatlarda bitta shaxsning o‘zi emas, balki bir nechta shaxs yoki
tashkilotlar guruh sifatida ishtirok etishi tez-tez kuzatiladi. Guruh sifatida tashkil
etilgan jinoyatlarda, sud shaxslar o‘rtasidagi hamkorlik va ularning
rejalashtirilganlik darajasini aniqlab, barcha qatnashchilarni hammasini jinoiy
sheriklik doirasida javobgarlikka tortadi. Ushbu yondashuv, shaxsiy
javobgarlikdan tashqari, guruh sifatida jinoyatchilik faoliyatining
rejalashtirilganligini va tizimli tashkil etilganligini ochib beradi. Shu bilan birga,
26

bunday jinoyatlar yuzasidan sud tomonidan chiqarilgan qarorlar nafaqat
jinoyatning sodir etilish holatiga, balki uning ijtimoiy va siyosiy oqibatlariga ham
e tibor qaratilgan bo‘ladi.ʼ
Mahalliy va xalqaro sud amaliyoti bunday jinoyatlarni baholashda asosiy
o‘rinlardan birini egallaydi. Mahalliy sud tizimlari o‘z qonunchilik bazasi, ilgari
sodir etilgan ishlar tajribasi va o‘z hududidagi ijtimoiy sharoitlarni hisobga olgan
holda bunday jinoyatlar uchun tegishli jazolarni belgilaydi. Masalan, ayrim
davlatlarda ekstremistik axborotni tarqatish holatlarida sudlar shaxsning ilgari
sodir etilgan jinoyat faoliyati va uning surunkalilik belgilarini hisobga olib, og‘ir
jazolarni belgilashga intiladi. Bunday sud qarorlari, jinoyatning moddiy
jihatlaridan tashqari, uning axborot tarqatish uslublari, rejalashtirilganligi va
ijtimoiy barqarorlikka solgan ta sirini ham chuqur tahlil etadi. Shu bilan birga,
ʼ
xalqaro sud tajribasi ham bunday jinoyatlar yuzasidan yagona yondashuv va
standartlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Xalqaro normativ hujjatlar va
tavsiyalar asosida olib borilgan ishlar, davlatlararo hamkorlik va tajriba almashish
natijasida mahalliy sud tizimlariga yangicha yondashuvlarni tatbiq etishda yordam
beradi. Shunday yondashuv, nafaqat bunday jinoyatlarning surunkaliligi
aniqlanishida, balki ularning oldini olish va kelgusida takrorlanishining oldini
olishda ham muhim ahamiyatga ega.
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan bog‘liq yangi axborot
tarqatish usullari, ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va internet platformalari
bunday jinoyatlarni aniqlash va ularning surunkaliligini isbotlashda sud va tergov
organlari uchun yangi qiyinchiliklarni keltirib chiqardi. Shu sababli, elektron
dalillarni aniqlash, ularni tahlil qilish va sud jarayonida asosiy hujjat sifatida qabul
qilish uchun yangi metodologiyalar ishlab chiqilmoqda. Sud organlari tomonidan
olib borilayotgan ekspertiza hisobotlari va texnologik yechimlar, axborot
tarqatishning har bir bosqichida yuzaga kelayotgan jinoyat faoliyatining
rejalashtirilganligini, takroriyligini va uyushgan shaklini aniqlashga yordam
beradi. Bunday tizimlar, nafaqat jinoyatchilikning oldini olish, balki ularni
27

samarali bartaraf etish va kelgusida yuzaga kelishi mumkin bo lgan xavflarniʻ
kamaytirishda muhim omil hisoblanadi.
Jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning tayyorlanishi,
saqlanishi, tarqatilishi yoki namoyish etilishiga qarshi kurashish jarayonida
davlatning axborot xavfsizligini mustahkamlash va fuqarolarning huquqiy
manfaatlarini himoya qilish uchun jinoiy-huquqiy javobgarlik choralari keng
qo llaniladi. Ushbu choralarning asosiy maqsadi, ekstremistik, terroristik yoki
ʻ
yolg on axborot tarqatish faoliyatini surunkali jinoyatchilik sifatida aniqlash va
ʻ
unga qarshi qat iy choralar qo llashdir. Shu bilan birga, ma muriy javobgarlik
ʼ ʻ ʼ
choralari, bunday faoliyatning ijtimoiy va siyosiy oqibatlarini kamaytirishda
muhim rol o ynaydi, chunki ular axborot tarqatishning tartibga solinishi va to g ri
ʻ ʻ ʻ
axborot oqimini ta minlashga xizmat qiladi.
ʼ
Yuqoridagi omillarni hisobga olgan holda, mahalliy sudlar va tergov
organlari, bunday jinoyatlarning surunkaliligini aniqlash uchun ilg or texnologik
ʻ
vositalar va yangi metodologiyalarni joriy etishga intilmoqda. Shu jarayonda,
xalqaro tajriba va normativ hujjatlardan olingan tavsiyalar ham asosiy o‘rin
egallaydi. Xalqaro hamkorlik doirasida olib borilayotgan tadqiqotlar va tajriba
almashish, mahalliy qonunchilikning dolzarbligini oshirishga va sud amaliyotini
yanada mukammallashtirishga xizmat qiladi. Natijada, jinoyatchilik faoliyatining
surunkaliligi aniqlanib, unga qarshi kurashish strategiyasi doimiy ravishda
yangilanib boradi. 13
II.2. Sud amaliyoti va huquqni qo‘llash masalalari
Umuman olganda, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning
huquqiy oqibatlari, jinoyat-huquqiy javobgarlik choralarining ma muriy va jinoiy
ʼ
jihatlari, ozodlikdan mahrum qilish, moliyaviy jarimalar va jinoiy sheriklik
tushunchasi asosida belgilangan qat iy javobgarlik tizimi orqali hal etiladi.
ʼ Ushbu
tizim, mahalliy sud tizimi va xalqaro normativ tajribani hisobga olgan holda,
axborot tarqatishning yangi shakllariga moslashishda, elektron dalillarni aniqlash
13
Григорев И.Б., Григорева К.А. К вопросу о подходах к определению содержания термина “общэственная
безопасност” в правовой доктрине и отделных актах концептуалного характера, утвержденных указами
президента российской федератсии УРЛ: ҳттп: //правозашитник.нет/ру/2014/4/5.
28

va ularning surunkaliligini isbotlashda innovatsion yondashuvlarni tatbiq etishga
qaratilgan. Davlat qonunchiligi doimiy ravishda modernizatsiya qilinib, sud va
tergov organlari hamkorligi, shuningdek, axborot xavfsizligini ta minlashgaʼ
qaratilgan texnologik yechimlar yordamida, bunday jinoyatlarning oldini olish va
ularni samarali bartaraf etishda asosiy vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Shu tarzda, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning huquqiy
oqibatlari, jinoyat-huquqiy javobgarlik choralarining turli turlari, mahalliy va
xalqaro sud tajribasi hamda texnologik rivojlanish asosida olib borilayotgan
innovatsion yondashuvlar orqali aniqlanib, fuqarolarning axborot muhitidagi
ishonchini mustahkamlash va ijtimoiy barqarorlikni ta minlash maqsadida dolzarb
ʼ
o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Shu jarayonda, davlat va huquq-tartibot organlari
tomonidan belgilangan qat iy chora-tadbirlar, bunday jinoyatlarning surunkaliligini
ʼ
aniqlash, ularning oldini olish va kelgusida yuzaga kelishi mumkin bo lgan
ʻ
xavflarni kamaytirishga qaratilgan strategik siyosatning ajralmas qismi
hisoblanadi.
Natijada, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning tayyorlanishi,
tarqatilishi va namoyish etilishi bilan bog‘liq huquqiy oqibatlar tizimi, ma muriy
ʼ
va jinoiy javobgarlik choralari, sud amaliyoti va xalqaro hamkorlik orqali
shakllanib, davlatning axborot xavfsizligini mustahkamlash, ijtimoiy barqarorlikni
saqlash va fuqarolarning huquqiy manfaatlarini himoya qilishda muhim vosita
sifatida xizmat qiladi. Ushbu tizimning samaradorligi, surunkali jinoyatchilikka
qarshi kurashishda olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari, amaliy dalillar va
innovatsion texnologiyalar asosida yanada takomillashtirilishi, kelajakda jamoat
xavfsizligini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soluvchi materiallarni bayon
qilish, saqlash, tarqatish yoki namoyish etish jinoyatlari bilan bog‘liq profilaktika
va oldini olish masalalari, axborot davrida ayniqsa dolzarb ahamiyatga ega. Ushbu
jinoyatlarning oldini olish va ularning surunkaliligini kamaytirish maqsadida
huquqiy savodxonlikni oshirish, axborot manbalarida xabardorlikni
mustahkamlash va yosh avlodga tegishli huquqiy targ‘ibot ishlari olib borish
29

zarurligi, shuningdek, huquq-tartibot organlari, milliy xavfsizlik xizmatlari va
ichki ishlar organlari hamda xalqaro hamkorlik mexanizmlari orqali samarali
choralar ko‘rish talab etiladi.
Davlat va ijtimoiy tashkilotlar tomonidan olib borilayotgan huquqiy
savodxonlikni oshirish choralari, fuqarolar, ayniqsa yoshlar o‘rtasida axborot
xavfsizligi va huquqiy madaniyatni shakllantirishga qaratilgan. Axborot
manbalarida xabardorlikni oshirish orqali fuqarolar ekstremistik, terroristik yoki
yolg‘on ma’lumotlarga asoslangan materiallar bilan kurashish, ularning ijtimoiy
xavfsizlikka soladigan salbiy ta’sirini aniqlash va oldini olish yo‘llarini
o‘zlashtirishi ko‘zda tutiladi. Ommaviy axborot vositalari va internet platformalari
orqali targ‘ibot ishlarini olib borish, to‘g‘ri axborot oqimini shakllantirish va
fuqarolarni haqiqiy axborot bilan ta’minlash orqali noto‘g‘ri, manipulyativ yoki
ekstremistik materiallarning tarqalishi oldi olinishi mumkin. Masalan, ayrim
davlatlarda yoshlar uchun maxsus huquqiy targ‘ibot dasturlari joriy etilib, bu orqali
ularning axborotga munosabati, ijtimoiy mas’uliyati va kritik fikrlash salohiyati
oshirilmoqda. Shu yo‘l bilan fuqarolar o‘zlarining huquqiy imkoniyatlari va
axborot xavfsizligi borasidagi bilimlarini mustahkamlashga intilishmoqda, bu esa
kelgusida ekstremistik va ommaviy tartibsizlikka olib keluvchi materiallarning
tarqalishini kamaytirish uchun asosiy omil hisoblanadi.
Bundan tashqari, yoshlar o‘rtasida huquqiy targ‘ibot ishlarini kengaytirish,
ularning axborot davrida yuzaga kelayotgan yangi xavf-xatarlarni tushunishlariga
yordam beradi. Zamonaviy texnologiyalar va raqamli platformalar yordamida olib
borilayotgan ta’lim va targ‘ibot dasturlari, yoshlarni axborot xavfsizligi,
kiberxavfsizlik va huquqiy mas’uliyat borasida bilimdon qilishga qaratilgan.
O‘quv jarayonida nafaqat nazariy bilimlar, balki amaliy mashg‘ulotlar, seminarlar
va treninglar orqali yoshlar ekstremistik axborot, feyk yangiliklar va
manipulyatsion materiallarga qanday munosabatda bo‘lishlari kerakligi,
shuningdek, bunday materiallarga duch kelganda qanday choralar ko‘rish zarurligi
haqida ma’lumotlar beriladi. Shu tarzda, yoshlar o‘zlarining axborotga bo‘lgan
30

tanqidiy yondashuvini rivojlantiradi va noto‘g‘ri axborot tarqalishiga qarshi
samarali himoya mexanizmlarini shakllantiradi.
Huquq-tartibot organlarining roli va ularning hamkorlik mexanizmlari ham
ushbu jinoyatlarning oldini olishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Milliy xavfsizlik
xizmatlari va ichki ishlar organlari tomonidan olib borilayotgan monitoring
tizimlari, axborot texnologiyalaridan foydalanish va elektron dalillarni tahlil qilish
orqali, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning tayyorlanishi va
tarqatilish jarayonlari doimiy nazorat ostida bo‘ladi. Zamonaviy texnologik
yechimlar, masalan, sun’iy intellekt, ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan tahlil qilish
va kiberxavfsizlik bo‘yicha ilg‘or metodologiyalar, axborot tarqatishning yangi
shakllarini aniqlashda va ularning surunkaliligini isbotlashda qo‘llaniladi. Shu
orqali huquq-tartibot organlari nafaqat bunday jinoyatlarni aniqlash, balki ularning
manbasini aniqlash, tarqalish mexanizmlarini tahlil qilish va ularni oldini olish
bo‘yicha tezkor va samarali choralar ko‘rishga muvaffaq bo‘ladi.
Axborot almashinuvi va xalqaro hamkorlikning kengaytirilishi ham ushbu
jinoyatlarning profilaktikasi nuqtai nazaridan muhim omil hisoblanadi. Dunyo
bo‘ylab axborot xavfsizligini ta’minlash borasida olib borilayotgan xalqaro tajriba
va normativ hujjatlar asosida, davlatlar o‘rtasida hamkorlik aloqalari
mustahkamlanmoqda. Xalqaro hamkorlik doirasida ma’lumot almashish,
ekspertiza hisobotlari, o‘zaro tajriba va ilg‘or texnologiyalarni tatbiq etish orqali
ekstremistik va terroristik materiallarning tarqalishini kamaytirish maqsad
qilingan. Shu bilan birga, xalqaro tashkilotlar va hamkorlik institutlari tomonidan
ishlab chiqilgan standartlar, mamlakat ichidagi huquqiy va texnologik yechimlarga
mos keladigan tarzda qabul qilinib, sud va tergov organlarining ish faoliyatini
yanada samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Misol tariqasida, ayrim mintaqalarda
o‘zaro axborot almashinuvi va kiberxavfsizlik bo‘yicha xalqaro hamkorlik
choralari doirasida maxsus operatsiyalar o‘tkazilib, ekstremistik materiallarning
tarqalishiga qarshi chora-tadbirlar muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda.
Huquqbuzarliklarni kuzatish va oldini olish texnologiyalari ham ushbu
jinoyatlarning profilaktikasi jarayonida asosiy o‘rinni egallaydi. Axborot
31

texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida yangi xavf-xatarlar paydo
bo‘lmoqda, shuningdek, ularni aniqlash va oldini olish uchun zamonaviy
monitoring tizimlari, kiberxavfsizlik yechimlari va sun’iy intellektga asoslangan
dasturlar ishlab chiqilmoqda. Bunday texnologiyalar yordamida ijtimoiy tarmoqlar,
internet platformalari va mobil ilovalar orqali tarqatilayotgan materiallar doimiy
ravishda tahlil qilinadi va ularning ekstremistik yoki terroristik xarakterga ega
ekanligi aniqlanganda tezkor chora-tadbirlar qo‘llaniladi. Ushbu texnologik
yechimlar nafaqat jinoyatlarni aniqlash, balki ularning manbasini izlash, tarqalish
mexanizmlarini tahlil qilish va kelgusida bunday holatlarning oldini olish uchun
asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Davlat va xususiy sektor hamkorligi,
shuningdek, axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha strategik dasturlar bu
jarayonda muhim rol o‘ynaydi. 14
Shu bilan birga, o‘zaro hamkorlik va axborot almashinuvi sohasida olib
borilayotgan tashabbuslar davlat ichida va xalqaro miqyosda ijtimoiy xavfsizlikni
ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Milliy xavfsizlik xizmatlari, ichki ishlar
organlari va boshqa huquq-tartibot organlari tomonidan olib borilayotgan
operatsiyalar, axborot xavfsizligi va huquqbuzarliklarni kuzatish tizimlari orqali,
ekstremistik materiallar tarqatilishining oldini olish, ularning manbaini aniqlash va
tezkor chora-tadbirlar qo‘llash imkoniyatlari kengaytirilmoqda. Axborot
xavfsizligini mustahkamlash bo‘yicha ilg‘or texnologiyalar, elektron dalillarni
tahlil qilish va real vaqt rejimida monitoring qilish imkoniyatlari sud va tergov
organlariga bunday jinoyatlarning surunkaliligini aniqlashda, ularning oldini olish
va profilaktika choralarini ishlab chiqishda katta yordam beradi.
Shu tarzda, jamoat xavfsizligi va tartibiga tahdid soluvchi materiallarning
oldini olish va profilaktikasi jarayonida huquqiy savodxonlikni oshirish, yoshlar
o‘rtasida axborotga nisbatan tanqidiy yondashuvni shakllantirish, ommaviy
axborot vositalarida xabardorlikni mustahkamlash va internet platformalarida
to‘g‘ri axborot oqimini ta’minlash muhim ahamiyatga ega. Ushbu yo‘nalishlarda
olib borilayotgan targ‘ibot ishlarining natijasi sifatida fuqarolar ekstremistik va
14
Гущин В.В. Правовыэ и организационныэ основы обеспечения общэственной безопасности в Российской
Федератсии при чрезвычайных ситуациях: дис. ... докт. юрид. наук. М., 1998. 449 с.
32

terroristik materiallarga nisbatan o‘zini himoya qilish, noto‘g‘ri axborotga
asoslangan materiallardan ogoh bo‘lish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash
borasida faol ishtirok etadi. Shuningdek, milliy xavfsizlik xizmatlari, ichki ishlar
organlari va xalqaro hamkorlik mexanizmlari orqali, axborot xavfsizligini
mustahkamlash, kiberxavfsizlik tizimlarini rivojlantirish va elektron monitoring
orqali ekstremistik materiallar tarqatilishining oldini olish bo‘yicha strategik chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Ushbu profilaktika choralari, davlat qonunchiligi va normativ hujjatlar
asosida shakllantirilgan yagona tizim doirasida, ijtimoiy xavfsizlikni ta’minlash va
fuqarolarning huquqiy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. Davlat, sud va
tergov organlari, shuningdek, axborot texnologiyalari sohasidagi mutaxassislar
hamkorligida olib borilayotgan tadqiqotlar va innovatsion texnologiyalar,
ekstremistik materiallarning tarqalishiga qarshi kurashish va bunday jinoyatlarning
surunkaliligini kamaytirish bo‘yicha yanada samarali strategiyalar ishlab chiqishga
xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tahdid soluvchi
materiallarning oldini olish va profilaktikasi sohasida olib borilayotgan chora-
tadbirlar nafaqat axborot xavfsizligi va huquqiy madaniyatni oshirishga qaratilgan,
balki davlat va xalqaro hamkorlik doirasida yanada kengaytirilgan monitoring,
elektron dalillarni aniqlash va kiberxavfsizlik texnologiyalarini tatbiq etish orqali
ekstremistik materiallarning tarqalishini kamaytirish va bunday jinoyatlar oldini
olishga qaratilgan kompleks strategiyadir. Ushbu yondashuv, fuqarolar orasida
tanqidiy fikrlash salohiyatini rivojlantirish, axborot oqimini to‘g‘ri yo‘naltirish va
huquq-tartibot organlari bilan o‘zaro hamkorlikni mustahkamlash orqali ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning jamiyatga salbiy ta’siri,
ushbu jinoyatlarning oldini olish bo‘yicha taklif va tavsiyalar, shuningdek, huquqiy
javobgarlikni kuchaytirish va nazorat tizimini takomillashtirish zarurati borasida
olib borilayotgan tahliliy va amaliy izlanishlar natijasida quyidagi xulosalarga
kelinishi mumkin. Bunday materiallar jamiyatning ijtimoiy, siyosiy va madaniy
33

hayotiga sezilarli salbiy ta’sir ko‘rsatib, fuqarolar ishonchini pasaytirishi, ijtimoiy
tartibsizlik va qo‘rquv muhitini yuzaga keltirishi mumkin. Extremistik, terroristik
va yolg‘on axborotga asoslangan kontentning tarqalishi nafaqat axborotning
chalkashligi va noto‘g‘ri qabul qilinishiga, balki ijtimoiy barqarorlik va davlat
xavfsizligining zaiflashishiga ham olib keladi. Shu sababli, bunday jinoyatlarning
profilaktikasi va oldini olish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar, davlat
qonunchiligi va sud tizimining doimiy modernizatsiyasi, ilg‘or texnologik
yechimlar va xalqaro hamkorlik asosida amalga oshirilayotgan monitoring
tizimlari orqali samarali tarzda mustahkamlanishi lozim.
Birinchi navbatda, ushbu jinoyatlarning salbiy oqibatlari fuqarolar orasida
axborotga nisbatan ishonchning susayishiga, ijtimoiy ajralish, siyosiy norozilik va
qo‘rquv muhitining kuchayishiga olib keladi. Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali
tarqatilayotgan ekstremistik kontent, yolg‘on va manipulyatsion ma’lumotlar, yosh
avlod va ijtimoiy jihatdan zaif qatlamlar orasida radikal fikrlashni kuchaytirib,
ularni ekstremistik guruhlar bilan bog‘lanishiga turtki bo‘lishi mumkin. Shu bilan
birga, bu kabi materiallar orqali jamiyatda tartibsizlik, siyosiy beqarorlik va
ijtimoiy nizolar yuzaga kelishi xavfi mavjud bo‘lib, davlatning axborot
xavfsizligini ta’minlashdagi asosiy vazifalarga jiddiy to‘sqinlik qiladi.
Axborotning chalkashligi, manipulyatsiya va yolg‘on yangiliklar tarqalishi
natijasida, fuqarolar o‘z huquq va erkinliklarini to‘liq amalga oshira olmay,
ishonchli va sifatli axborotga erisha olmay qolishi, shu bilan birga ijtimoiy
tartibning buzilishiga olib keladi.
Shunday ekan, bunday materiallar tarqalishini nazorat qilish, ularning oldini
olish va to‘g‘ri axborot oqimini shakllantirish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylanishi lozim.
Ushbu jinoyatlarning oldini olishda huquqiy savodxonlikni oshirish, axborot
madaniyatini rivojlantirish va profilaktik tadbirlarni kuchaytirish alohida
ahamiyatga ega. Maktablar, oliy o‘quv yurtlari va ijtimoiy tashkilotlar tomonidan
olib borilayotgan huquqiy targ‘ibot dasturlari, fuqarolarning axborotga tanqidiy
yondashuvini shakllantirish, ularni to‘g‘ri axborot manbalari bilan ta’minlash va
34

yolg‘on yangiliklar, ekstremistik va terroristik kontentning zararli oqibatlarini
anglashlariga yordam beradi. Ommaviy axborot vositalarida va internet
platformalarida targ‘ibot kampaniyalari orqali fuqarolarni xabardor qilish, ularni
ijtimoiy va siyosiy masalalarda mustaqil fikrlashga chaqirish orqali noto‘g‘ri
axborotning tarqalishini kamaytirish mumkin. Bunday profilaktik chora-tadbirlar
fuqarolarning o‘zini o‘zi himoya qilish qobiliyatini oshirishi, ularni ekstremistik va
manipulyatsion axborotga nisbatan ogoh bo‘lishiga, shuningdek, ijtimoiy tartibni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Davlat tomonidan tashkil etilayotgan seminarlar,
treninglar va targ‘ibot dasturlari orqali axborot xavfsizligi va huquqiy madaniyatni
oshirish, yoshlar va kattalar orasida tanqidiy fikrlash salohiyatini rivojlantirish
ko‘p hollarda bu kabi jinoyatlar tarqalishini sezilarli darajada kamaytirishi
mumkin.
Huquq-tartibot organlarining roli ham ushbu jinoyatlarning oldini olishda
beqiyos ahamiyatga ega. Milliy xavfsizlik xizmatlari, ichki ishlar organlari va
kiberxavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar tomonidan olib borilayotgan monitoring
tizimlari, axborot manbalarini doimiy ravishda kuzatib borish va ekstremistik,
terroristik yoki yolg‘on axborot tarqatish holatlarini tezkor aniqlash imkonini
beradi. Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan, sun’iy intellekt,
avtomatlashtirilgan tahlil va kiber monitoring tizimlari orqali elektron dalillarni
aniqlash, ularning surunkaliligini isbotlash va kelgusida takrorlanishining oldini
olish bo‘yicha yangi metodologiyalar tatbiq etilmoqda. Shunday tizimlar nafaqat
jinoyatning sodir bo‘lish xavfini kamaytirish, balki ularning tarqalishini oldini
olish va ularning manbasini aniqlashda ham samarali vosita hisoblanadi. Bunday
monitoring tizimlari yordamida, ijtimoiy tarmoqlar va internet platformalarida
ekstremistik va manipulyatsion axborotning tarqalishini tezkor tarzda aniqlash va
bloklash mumkin bo‘ladi, bu esa davlat va fuqarolarning axborot xavfsizligini
mustahkamlashga xizmat qiladi. 15
Xalqaro hamkorlik va axborot almashinuvi ham ushbu masalalarda katta
o‘rin tutadi. Turli davlatlar va xalqaro tashkilotlar ekstremistik va terroristik
15
Туманов Г.А., Фризко В. И. Общэственная безопасност и ее обеспечение в экстремалных условиях //
Советское государство и право. 1989. No 8. С. 21-23.
35

materiallarga qarshi yagona standartlar va normativ hujjatlar asosida choralar
ko‘rishga intilmoqda. Xalqaro kiberxavfsizlik hamkorligi doirasida ma’lumot
almashinuvi, tajriba va ilg‘or texnologiyalarni tatbiq etish orqali ekstremistik
axborotning tarqalishini nazorat qilish, sud tizimlari va huquq-tartibot organlari
tomonidan olib borilayotgan monitoring ishlarini yanada samarali tashkil etishga
yordam beradi. Bu borada, xalqaro hamkorlik asosida shakllantirilgan yagona
normativ hujjatlar va tavsiyalar mamlakat qonunchiligiga tatbiq etilishi, sud
amaliyotida yangi yondashuvlar va innovatsion texnologiyalarni qo‘llash orqali,
ekstremistik va terroristik materiallarning tarqalishini kamaytirish va ularning
oldini olish bo‘yicha yanada mustahkam chora-tadbirlar ishlab chiqilishi zarur.
Huquqiy javobgarlikni kuchaytirish va nazorat tizimini takomillashtirish
ham ushbu jinoyatlar oldini olish strategiyasining muhim qismidir. Davlat
qonunchiligi va sud tizimini doimiy ravishda modernizatsiya qilish, ekstremistik,
terroristik va yolg‘on axborot tarqatish holatlari uchun aniq va qat’iy jazo choralari
belgilash zarurligini ko‘rsatadi. Ma’muriy va jinoiy javobgarlikning farqlanishi,
surunkalilik, rejalashtirilganlik va uyushganlik omillariga asoslangan qat’iyroq
jazolarni joriy etish orqali bunday jinoyatlarning oldini olishga intilish lozim.
Sudlar tomonidan chiqariladigan qarorlar nafaqat jinoyatning sodir etilgan
holatiga, balki uning ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy oqibatlariga ham e’tibor
qaratilishi kerak.
Shu orqali, ekstremistik va manipulyatsion axborotning tarqalishi, fuqarolar
orasida qo‘rquv va beqarorlikni keltirib chiqaradigan holatlar aniq tarzda
kamaytirilishi mumkin.
Shuningdek, texnologik yechimlar va innovatsion metodologiyalar
yordamida elektron monitoring tizimlarini kengaytirish, axborot manbalarini
doimiy ravishda kuzatish va tahlil qilish imkoniyatlarini oshirish, bunday
jinoyatlarning oldini olishda asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Axborot
xavfsizligini mustahkamlashga qaratilgan sun’iy intellekt algoritmlari,
avtomatlashtirilgan ma’lumot tahlili va kiber xavfsizlik tizimlari, ekstremistik va
terroristik materiallarning tarqalishini real vaqt rejimida aniqlash va tezkor chora
36

ko‘rish imkoniyatlarini yaratadi. Bunday tizimlar nafaqat jinoyatchilik
faoliyatining surunkaliligini kamaytirish, balki uning manbasini aniqlash va ularni
bartaraf etish bo‘yicha sud va tergov organlarining ish faoliyatini sezilarli darajada
kuchaytiradi. 16
16
Белский К.С. Политсейское право/под ред. А. В. Куракина. М.: Изд-во «Дело и Сервис», 2004. 816 с.
37

XULOSA
Jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning jamiyatga salbiy
ta’sirini kamaytirish, ularning tarqalishini oldini olish va ekstremistik axborotga
qarshi kurashish bo‘yicha olib borilayotgan chora-tadbirlar yagona va kompleks
yondashuvni talab etadi. Davlat, sud va huquq-tartibot organlari, shuningdek,
xalqaro tashkilotlar va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni yanada
mustahkamlash orqali, fuqarolarning axborot xavfsizligini ta’minlash, ijtimoiy
barqarorlikni mustahkamlash va ekstremistik materiallarning tarqalishini
kamaytirish maqsadida yagona strategik chora-tadbirlarni ishlab chiqishi zarur.
Bunday yondashuv, axborot madaniyatini oshirish, fuqarolarning huquqiy
savodxonligini mustahkamlash va sud tizimi hamda huquq-tartibot organlarining
ilg‘or texnologik vositalarni qo‘llashi orqali, bunday jinoyatlarning oldini olish va
ularning surunkaliligini sezilarli darajada kamaytirishga xizmat qiladi. Shu bilan
birga, kelgusida olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari va innovatsion
texnologiyalar asosida, davlat qonunchiligi va sud tizimi doimiy ravishda
modernizatsiya qilinib, ekstremistik, terroristik va manipulyatsion axborot
tarqatish holatlariga qarshi samarali profilaktika va javobgarlik choralari
mustahkamlanishi kutilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarning
jamiyatga salbiy ta’siri, ularning tarqalishi va noto‘g‘ri axborot oqimi natijasida
yuzaga keladigan ijtimoiy, siyosiy va madaniy salbiy oqibatlar davlat va fuqarolar
orasida beqarorlik, qo‘rquv va ishonchsizlikni kuchaytiradi. Bunday vaziyatni
bartaraf etish uchun huquqiy savodxonlikni oshirish, axborot madaniyatini
mustahkamlash, ilg‘or monitoring tizimlari va elektron dalillarni aniqlashga
asoslangan texnologik yechimlarni keng joriy etish zarur. Shu bilan birga, davlat
qonunchiligini doimiy ravishda modernizatsiya qilish, ekstremistik va terroristik
axborot tarqatish holatlariga nisbatan qat’iy jazo choralari belgilash va sud tizimi
hamda huquq-tartibot organlarining hamkorligini kuchaytirish orqali, bunday
jinoyatlarning oldini olish va ularning surunkaliligini kamaytirishga qaratilgan
yagona strategik yondashuvni shakllantirish lozim.
38

Ushbu chora-tadbirlar, fuqarolarning axborot xavfsizligini ta’minlash va
ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib,
kelgusida davlat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni mustahkamlash, axborot
oqimini tartibga solish va ekstremistik materiallarning tarqalishini sezilarli
darajada kamaytirishga xizmat qiladi.
39

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.Нестеров С.В. Общэственная безопасност как правовая категория //
Аграрное и земелное право. 2012. No 12. С. 104.
2.Готовсев А.В. Организационно-правовыэ вопросы взаимодействия
милитсии и внутренних войск в охране общэственного порядка: Автореф. ...
дис. канд. юрид. наук. М., 2000. С. 13.
3.Готовсев А.В. Организационно-правовыэ вопросы взаимодействия
милитсии и внутренних войск в охране общэственного порядка: Автореф. ...
дис. канд. юрид. наук. М., 2000. С. 13.
4. Концепция общэственной безопасности в Российской Федератсии от 20
ноября 2013 года УРЛ: http://kremlin.ru/acts/news/19653 .
5.Радюшин Я.Н. Компетенция органов государственной власти и органов
местного самоуправления в сфере обеспечения общэственной безопасности:
дис. ... канд. юрид. наук. М ., 2004. 220 с .
6.Academic Research in Educational Sciences VOLUME 2 | ISSUE12 |
2021ISSN: 2181-1385Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723
Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89
7.DOI: 10.24412/2181-1385-2021-12-1163-1174
8.Гирко С.И. Обеспечение общэственной безопасности в системе мер
защиты личности, общэства и государства: состояние, проблемы,
перспективы // Административное право и процесс. 2009. No 5. С. 8.
9.Степашин С.В. Теоретико-правовыэ аспекты обеспечения безопасности
в Российской Федератсии: дис. ... докт. юрид. наук. СПб., 1994. 246 с.
10.Кондрашов Б.П. Общэственная безопасност и административно-
правовыэ стредства её обеспечения: дис. ... докт. юрид. наук. М., 1998. 302
с.
11.Григорев И.Б., Григорева К.А. К вопросу о подходах к определению
содержания термина “общэственная безопасност” в правовой доктрине и
отделных актах концептуалного характера, утвержденных указами
40

президента российской федератсии УРЛ: ҳттп:
//правозашитник.нет/ру/2014/4/5.
12.Гущин В.В. Правовыэ и организационныэ основы обеспечения
общэственной безопасности в Российской Федератсии при чрезвычайных
ситуациях: дис. ... докт. юрид. наук. М., 1998. 449 с.
13.Хамхоев Б.Т. Проблемы определения общэственной безопасности //
Административное право и процесс. 2011. No 7. С. 40-42.
14.Туманов Г.А., Фризко В. И. Общэственная безопасност и ее обеспечение в
экстремалных условиях // Советское государство и право. 1989. No 8. С. 21-
23.
15.Белский К.С. Политсейское право/под ред. А. В. Куракина. М.: Изд-во
«Дело и Сервис», 2004. 816 с.
16.Веремеэнко И.И. Механизм административно-правового регулирования
в сфере охраны общэственного порядка: Предмет и понятие. Ч. 1 М.: Изд-во
ВНИИ МВД СССР, 1981. С. 18.
41

Купить