Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 33.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Jamoatchilik nazorati va davlat organlari faoliyatining ochiqligi. ijtimoiy sherikchilik

Купить
JAMOATCHILIK NAZORATI VA DAVLAT ORGANLARI FAOLIYATINING OCHIQLIGI. IJTIMOIY SHERIKCHILIK. 1. Jamoatchilik nazorati tushunchasining mohiyati 2. Jamoatchilik nazorati tizimi, sub’yektlari va shakllari 3. Ijtimoiy sheriklik tushunchasi va uning talqinlari. 4. O`zbekistonda ijtimoiy shyeriklik nazariyasining boyitilishi va amaliyotining rivojlantirilishi 1. Jamoatchilik nazorati tushunchasining mohiyati Jamoatchilik nazorati fuqarolik jamiyatini rivojlantirishning muhim sharti hisoblanadi. Jamoatchilik nazorati bo’lmagan yoki jamoatchilik nazorati yetarli darajada kuchga ega bo’lmagan mamlakatda fuqarolik jamiyati shakllanishini ham tasavvvur qilish qiyin. Shuning uchun mamlakatimiz Konstitusiyasida jamoatchilik nazoratining mamlakatimiz fuqarolari davlat boshqaruvida ishtirok etishlarining muhim vositasi ekani e’tirof etilmoqda. Mamlakatimiz Birinchi Prezidenti Islom Karimovning 2010 yil 12 noyabrda e’lon qilgan “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsyepsiyasi”da jamoatchilik nazorati to’g’risidagi qonunni qabul qilish zarurligi alohida ta’kidlandi: “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan qonun hujjatlarining ijro etilishi ustidan jamiyat, fuqarolik institutlari nazoratini amalga oshirishning tizimli va samarali huquqiy myexanizmini yaratishga qaratilgan « O`zbekiston Respublikasida jamoatchilik nazorati to’g’risida»gi Qonunni qabul qilish fursati yyetdi.” Jamoatchilik nazoratini tashkil qilish masalalarini tahlil qilishdan avval “jamoatchilik nazorati” tushunchasining turdosh tushunchalar bilan umumiy jihatlari va tafovutlarini aniqlab olish lozim. Hozirgi kunda matbuotda va ilmiy adabiyotlarda “jamoatchilik nazorati”, “ijtimoiy nazorat”, “fuqarolik nazorati” kabi atamalar ishlatilmoqda. Tahlil shuni ko’rsatmoqdaki, mazkur atamalar ko’pincha sinonim sifatida va ba’zan noo’rin qo’llanilmoqda. “Jamoatchilik nazorati” va “fuqarolik nazorati” tushunchalari bir-biriga juda yaqinday tuyuladi. Aslida ular o’rtasida umumiyliklar bilan bir qatorda jiddiy tafovutlar ham mavjud. Ular o’rtasidagi tafovutlar avvalo shundan iboratki,harbiy yuristlarning fikriga ko’ra, fuqarolik nazorati armiya faoliyati ustidan jamoat tashkilotlari olib borayotgan nazoratni anglatadi. Masalan, bizning mamlakatimizda Mudofaa vazirligi qoshida tuzilgan Jamoatchilik kyengashi ana shunday nazoratni amalga oshiradi. Shu ma’noda fuqarolik nazorati noharbiy tashkilotlar tomonidan Qurolli kuchlar faoliyatining mamlakatimiz qonunlariga mosligi va maqsadga muvofiqligini nazorat qilishni bildiradi. Ikkinchidan, fuqarolik nazorati alohida shaxslar tomonidan Qurolli kuchlar faoliyatining Konstitusiyaga, xalqaro shartnomalarga mosligi, shuningdyek, Qurolli kuchlar tizimidagi ijtimoiy masalalarning huquqiy mye’yorlarga mosligi ustidan o’tkaziladigan nazoratni ham bildiradi.“Jamoatchilik nazorati” va “fuqarolik nazorati” tushunchalari o’rtasidagi tafovut xuddi mana shu o’rinda ko’rinadi. Fuqarolik nazoratini hyech bir jamoat birlashmasiga a’zo bo’lmagan fuqaro ham amalga oshirishi mumkin. Jamoatchilik nazoratini esa alohida fuqarolar emas, jamoat birlashmalari va ularning vakillari amalga oshiradi. “Jamoatchilik nazorati” va “ijtimoiy nazorat” tushunchalari o’rtasidagi tafovut avvalo, shundaki, “ijtimoiy nazorat” tushunchasi mazmun doirasiga ko’ra “jamoatchilik nazorati” tushunchasidan kyengroq. Bu tushuncha tarkibiga “jamoatchilik nazorati” tushunchasidan tashqari davlat nazorati va fuqarolik nazorati ham kiradi. CHunki ular ham mohiyatan ijtimoiy nazoratning ko’rinishlaridir. Jamoatchilik nazoratiga turli-tumanta’riflar byerilgan. Jamoatchilik nazoratining asosiy xususiyatlarini qamrab oladigan quyidagicha ta’rifdan foydalanish o’rinliroq bo’ladi: “Jamoatchilik nazorati ― jamoat birlashmalari tomonidan davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining amaldagi qonunlarga mosligini aniqlash va baholash bo’yicha yuritadigan faoliyat”. O`zbekiston Respublikasi yuridik ensiklopyediyasida qayd etilishicha, jamoatchilik nazorati – bu davlat hokimiyati va boshqaruv organlari hamda nodavlat tashkilotlar faoliyati ustidan fuqarolar, ularning birlashmalari va o’zini- o’zi boshqarish organlari, fuqarolik jamiyatining boshqa tuzilmalari (institutlari), shuningdyek davlat va nodavlat organlari tarkibida tuzilgan jamoatchilik organlari tomonidan qonun doirasida olib boriladigan nazorat. Hozircha mamlakatimizda “Jamoatchilik nazorati to’g’risida”gi qonun qabul qilinmagan bo’lsa ham, shunday qonun loyihasi kyeng jamoatchilik muhokamasiga taqdim qilindi. Muhokama qilinayotgan Qonun loyihasida jamoatchiliknazoratining maqsadlari quyidagicha ta’riflanadi: “Jamoatchilik nazoratining maqsadlari quyidagilardan iborat: – fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishini ta’minlash; – davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari faoliyatida qonuniylikni ta’minlash; – jamiyat manfaatlarini himoya qilish”. Qonun loyihasida jamoatchilik nazoratiningvazifalari quyidagicha tavsiflanadi: “Jamoatchilik nazoratining vazifalari quyidagilardan iborat: – davlat organlari va jamiyatning o’zaro tiyib turish va manfaatlar muvozanati tizimini ta’minlash; – davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari tomonidan qonunlarga, fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishi va ularning ta’minlanishi ahvoli to’g’risida fuqarolarni xabardor qilish; – davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari tomonidan qonunga rioya qilmaslik holatlarini aniqlash va kyeng jamoatchilikni xabardor qilish, ularni jamoatchilik yordamida bartaraf etish, jamiyatda ijtimoiy adolat prinsipini qo’llab- quvvatlash va rag’batlantirish; – fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash sohasida fuqarolik jamiyati institutlari va davlat organlarining hamkorligi”. Fuqarolik jamiyati institutlari o’z tashabbuslari bilan shakllanadigan va o’zini o’zi boshqaradigan institutlar hisoblanadi. Lyekin ana shuo’zini o’zi boshqaradigan institutlar o’ziga o’xshash boshqainstitutlar bilan mutanosib ravishda faoliyat yuritishlari uchun ular muayyan darajada rivojlangan bo’lishlari kyerak. SHuning uchun ham, fuqarolik jamiyati institutlari o’sha muayyan darajaga yetgunlaricha ularga davlatning madadi zarur bo’ladi. XX asr oxiriga kyelib bir qator muammolarni hal qilishda, xususan, inson huquqlarini himoya qilishda NNTlarning ishtirokini ta’minlash xalqaro-huquqiy jarayonning uzviy tarkibiy qismiga aylandi. BMT doirasida inson huquqlariga oid asosiy hujjatlarni tayyorlashni NNTlarning ishtirokisiz tasavvur qilish qiyin. Jamoatchilik nazorati quyidagi o’ziga xos xususiyatlarga ega: - u jamiyat va uning alohida institutlarini boshqarish, jamiyatning barcha a’zolari ehtiyojlari va manfaatlarini uyg’unlashtirish shakli sifatida namoyon bo’ladi; - mamlakatdagi turli ijtimoiy guruhlarning manfaatlarini uyg’unlashtirishda va bu manfaatlar o’rtasida nizolar kyelib chiqishining oldini olishda muhim vosita hisoblanadi. - jamiyatdagi tyezkor hal qilinishi lozim bo’lgan vazifalarni bajarishda jamiyatning kuch-g’ayratini birlashtirish va muvofiqlashtirish vazifasini bajaradi. - jamiyatda mavjud bo’lgan ijtimoiy mye’yorlarning bajarilishini kafolatlaydigan vosita hisoblanadi. Davlat hokimiyati organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini olib boruvchi institutlar jumlasiga quyidagilarni kiritish mumkin: - mamlakatdagi turli ijtimoiy-madaniy hamda kasbiy guruhlarning manfaatlarini himoya qiluvchi siyosiy partiyalar. Saylovchilar saylov jarayonida u yoki bu partiyaga ovoz byerar ekan,ijroiya hokimiyati organlari faoliyatini bavosita nazorat qiladi. Ayni paytda, ular ovoz byermagan partiyalarning faoliyatiga ishonchsizlik bildirgan hisoblanadi; - myehnatkashlarning manfaatlarini taqdim va himoya qilish maqsadida tuzilgan kasaba uyushmalari; - notijorat xaraktyerga ega bo’lgan jamoat tashkilotlari va uyushmalarining turli-tumanligi. Mazkur uyushma va tashkilotlar davlat hokimiyati organlari oldida fuqarolarninghuquq va manfaatlarini taqdim qilish va himoya qilish maqsadida tuziladi; - mamlakatda jamoat-davlat tuzilmalarining mavjudligi. Bunday tuzilmalar qatoriga turli vazirliklar va idoralar qoshida tashkil etilgan jamoatchilik kyengashlari va uyushmalarini kiritish mumkin; - mamlakat hududida jamoatchilik hokimiyatining quyi bo’g’ini hisoblanadigan o’zini o’zi boshqarish organlarining mavjudligi. O`zbekistonda ana shunday organlardan hisoblanadigan mahalla institutining faoliyati aholini o’zining ehtiyoj va manfaatlarini qondirish va himoya qilish maqsadida uyushtirishga yo’naltirilgan bo’ladi; 2. Jamoatchilik nazorati tizimi, sub’yektlari va shakllari Jamoatchilik nazorati juda qadim zamonlardan buyon mavjud. Masalan, ibtidoiy jamoada shaxs xulqini jamoa nazorat qilgan. Agar shaxs xulq-atvorida jamoa tomonidan qabul qilingan mye’yorlardan og’ish bo’lsa, jamoa a’zolari turli sanksiyalar yordamida uning xulqini tyegishli tomonga o’zgartirgan. O`zbekistonda qadimdan o’zini o’zi boshqarish organi bo’lgan mahalla nazoratchilik funksiyalarini ham bajargan. Bunday funksiyani mahalla jamoasi yuqoridan tushirilgan farmonlar, buyruqlar va boshqa huquqiy mye’yorlarga munosabat bildirish shaklida ifodalagan. Jamoatchilik nazorati uzoq tarixga ega bo’lsa ham, uni ilmiy tushuncha sifatida fanga ijtimoiy psixologiyaning asoschilaridan bo’lgan T.Tard olib kirdi. Uning talqinida mazkur tushuncha jinoyatchining xulq-atvorini mye’yoriy qoidalar doirasiga qaytarish uchun qo’llaniladigan usullar majmuini ifodalagan. Kyeyinroq, bu tushunchaning mazmuni ancha kyengaydi. Bunday kyengayish amyerikalik sosiologlar E.Ross va rivojlanishPark tadqiqotlari tufayli yuz byerdi. Ularning talqinida jamoatchilik nazorati individga uning xulq-atvorini ijtimoiy mye’yorlarga mos kyeltirish maqsadida o’tkaziladigan ta’sirni anglatadi. Amyerikalik sosiolog T.Parsons tavsifida jamoatchilik nazorati sanksiyalar yordamida dyeviant xulq-atvorga ta’sir o’tkazish orqali uni mye’yoriy holatga kyeltiradi va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. YUqoridagilardan xulosa qilib aytish mumkinki, jamoatchilik nazorati ijtimoiy tizimning o’zini o’zi tartibga solish usulidir. Mazkur usul huquqiy mye’yorlar yordamida hamda mazkur tizimning tarkibiy qismlari orqali tartib va barqarorlikni ta’minlash maqsadida o’tkaziladi. Jamoatchilik nazoratining xaraktyeri, mazmuni, yo’naltirilganligi mazkur ijtimoiy tizimning xaraktyeri, mohiyati va tipi bilan byelgilanadi. Jamoatchilik nazorati ibtidoiy, arxaik jamiyatlarda hozirgi rivojlangan industrial jamiyatlardagiga nisbatan mutlaqo o’zgacha xususiyatga ega bo’ladi. Arxaik jamiyatlarda u sodda tuzilmaga ega bo’lsa, industrial jamiyatlarda murakkab tizim sifatida namoyon bo’ladi. Sanksiyalar ― jamoatchilik nazoratining elyemyenti. Alohida shaxslar va ijtimoiy guruhlarning xatti-harakatiga tyezkor munosabat bildirish maqsadida jamiyat ijtimoiy sanksiyalar tizimini yaratgan. Sanksiyalar o’z mohiyatiga ko’ra, alohida shaxs va ijtimoiy guruhlar, muassasa va tashkilotlarning xatti-harakatiga munosabatdir. Ijtimoiy sanksiyalar tizimining vujudga kyelishi tasodifiy hol emas. Mye’yorlar jamiyat qadriyatlarini himoya qilish maqsadida yaratilgan bo’lsa, sanksiyalar ijtimoiy mye’yorlar tizimini himoya qilish va mustahkamlash uchun xizmat qiladi. Mye’yor sanksiya yordamida himoya qilinmasa, unga odamlar amal qilmay qo’yadi. Nodavlat notijorat tashkilotlarning davlat hokimiyati organlari faoliyati qonunlarga mosligini nazorat qilish huquqi ularning davlat boshqaruvidagi faqat yakuniy-nazorat bosqichida ishtirok etishi bilangina chyeklanmaydi. Ular o’zlarining mazkur huquqini davlat boshqaruvining avvalgi bosqichlari, ya’ni ryejalashtirish va tashkillashtirish bosqichlarida ham namoyon qilishlari mumkin. SHuning uchun nodavlat notijorat tashkilotlari davlat hokimiyati organlari faoliyatining qonunlarga mosligini nazorat qilish huquqini faqat nazorat bosqichigabog’lab qo’yish unchalik to’g’ri bo’lmaydi. Mazkur tashkilotlar davlat boshqaruvining ryejalashtirish bosqichlaridayoq ishtirok etish huquqi ular davlat hokimiyati organlari, jumladan, mahalliy davlat boshqaruvi organlarining ijtimoiy ahamiyatga molik tadbirlar va dasturlarini ryejalashtirish bosqichidayoq nazoratqilishida namoyon bo’ladi. Bundan tashqari, har qanday nazorat, jumladan, jamoatchilik nazoratining samaradorligi davlat hokimiyati organlari, jumladan,mahalliy davlat hokimiyati organlari muayyan tadbir va dasturlarni amalga oshirib bo’lgandan kyeyin ularning qonunlarga mos yoki mos emasligini nazorat qilishi mumkin va ba’zi hollarda zarur bo’ladi. Lyekin bunday yo’l tutish samarali emas. O`zbekiston Respublikasining 2018 yil 29 martda e’lon qilingan “Jamoat birlashmalari to’g’risida”gi Qonunini 15-moddasi.   Jamoatchilik  nazorati sub’yektlarining  huquq  va  majburiyatlari  dyeb  nomlanadi. Jamoatchilik nazorati sub’yektlari: jamoatchilik nazoratini amalga oshirayotganda tadbirlar o’tkazish tashabbusi bilan chiqishga, ularni tashkil etishga, shuningdyek ularda ishtirok etishga; jamoatchilik nazoratini amalga oshirish uchun zarur bo’lgan axborotni qonun hujjatlariga muvofiq davlat organlaridan so’rab olishga; jamoatchilik nazorati natijalariga ko’ra takliflar va tavsiyalar tayyorlashga hamda ularni tyegishli davlat organlariga ko’rib chiqish uchun yuborishga; fuqarolarning, yuridik shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlari, jamiyat manfaatlari buzilganligi faktlari aniqlangan taqdirda, matyeriallarni huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yuborishga; davlat organlarining qonunga xilof qarorlari, ular mansabdor shaxslarining xatti-harakatlari (harakatsizligi) ustidan bo’ysunuv tartibida yuqori turuvchi organga yoki mansabdor shaxsga yoxud qonunda byelgilangan tartibda sudga shikoyat qilishga; jamoatchilik nazorati natijalarini e’lon qilishga haqlidir. Fuqarolik jamiyati institutlari jumlasiga jamoat birlashmalari, siyosiy partiyalar, yoshlar, xotin-qizlar harakatlari, ekologik harakat, turli jamg’armalar, uyushmalar kiradi. Bu institutlar tom ma’noda jamoat birlashmalaridir. Konstitusiyamizning XIII bobida jamoat birlashmalariga quyidagicha ta’rif byeriladi: “O`zbekiston Respublikasida qonunda byelgilangan tartibda ro’yxatdan o’tkazilgan kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar, olimlarning jamiyatlari, xotin- qizlar, faxriylar va yoshlar tashkilotlari, ijodiy uyushmalar, ommaviy harakatlar va fuqarolarning boshqa uyushmalari jamoat birlashmalari sifatida e’tirof etiladi.” 10 Ta’rifdan ko’rinib turibdiki, barcha fuqarolik jamiyati institutlarini jamoat birlashmalari tashkil qiladi. Dyemak, fuqarolik jamiyati institutlari jamoat birlashmalari sifatida jamoatchilik nazoratining sub’yektlari hisoblanadi. Mana shu jumlaning o’zida fuqarolik jamiyati institutlarining jamoatchilik nazoratini tashkil qilishdagi o’rni va roli o’z ifodasini topgan. Jamoatchilik nazoratining shakllari Fuqarolik jamiyati shakllanishida fuqarolik jamiyati barcha institutlarining o’zaro aloqadorlikda ishlashi muhim ahamiyat kasb etadi. Jamoatchilik nazoratining maqsadi davlat hokimiyati organlarining aholi oldidagi barcha majburiyatlarini qanday bajarayotganliklarini nazorat qilishdan iborat. Mamlakatni modyernizasiyalash, korrupsiyaga qarshi kurash kuchaytirilayotgan hozirgi sharoitdajamoatchilik nazoratining roli byeqiyos darajada ortadi. Jamoatchilik nazoratini kuchaytirish mamlakatda qonunchilikni ta’minlashning kafolati vazifasini bajaradi. Davlat hokimiyati organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati turli ko’rinish, shakl va usullar yordamida o’tkaziladi. Jamoatchilik nazorati turlari va shakllarini to’la va chuqur anglash uchun quyidagi holat va hodisalar haqida aniq tasavvurlar hosil qilish lozim: - davlat hokimiyat organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati tushunchasining mazmun va mohiyatini tahlil qilish: - jamoatchilik nazoratini tartibga solib turuvchi hujjatlarni tahlil qilish: - fuqarolik jamiyati institutlarining jamoatchilik nazorati olib borishdagi amaliy faoliyatlarini tahlil qilish. Jamoatchilik nazorati muayyan shakllarda olib boriladi. Jamoatchilik nazorati shakllari xilma xil bo’lib ularning asosiylari quyidagilar: - jamoatchilik ekspyertizasi; - jamoatchilik monitoringi; - jamoatchilik tinglovi; - jamoatchilik surishtiruvi; - jamoatchilik muhokamasi; - jamoatchilik kuzatuvi. Jamoatchilik nazoratining hozirgi sharoitda bizning mamlakatimizda eng ko’p qo’llanayotgan shakllaridan biri jamoatchilik tinglovidir. Mazkur shakl ijtimoiy ahamiyatga molik bo’lgan u yoki bu muammoni hal qilishda turli ijtimoiy guruhlarning manfaatlarini o’zaro kyelishtirishga xizmat qiladi. Jamoatchilik tinglovi quyidagi maqsadlarni ko’zlab o’tkaziladi: - ijtimoiy ahamiyatga molik bo’lgan muammolarni aniqlash va muhokama qilish; - mazkur muammoni hal qilishdan manfaatdor bo’lgan tomonlarni aniqlash; - manfaatdor tomonlarning mazkur muammo bo’yicha mavqyeini qayd qilish va barcha tomonlar uchun maqbul bo’ladigan qaror variantini ishlab chiqish. Jamoatchilik tinglovi ishtirok etayotgan barcha tomonlarning o’z fikr va dalillarini bayon qilishini ko’zda tutadi. Bunda ular muhokama qilinayotgan masalaga aloqador bo’lgan hujjatlar bilan tanishib chiqadi. Jamoatchilik tinglovining ishtirokchilari quyidagilar bo’lishi mumkin: - mazkur muammoni kun tartibiga qo’yishda tashabbus ko’rsatgan tomon (invyestor, tayyorlangan loyiha mualliflari); - mahalliy o’zini o’zi boshqarish organlarining, ma’muriyat, davlat nazorat idoralarining vakillari; - muhokama qilinayotgan masaladan manfaatdor bo’lgan jamoatchilik, shu jumladan, jamoat tashkilotlarining vakillari. Jamoatchilik tinglovini tashkil etish va o’tkazishga mahalliy o’zini o’zi boshqarish organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, jamoat tashkilotlari va birlashmalarining vakillari jalb etilishi lozim. 3. Ijtimoiy shyeriklik tushunchasi va uning talqinlari. Respublikamiz Birinchi Prezidenti Islom Karimov o’zining 2010 yil 12 noyabrida Oliy Majlis Syenati va Qonunchilik Palatasining qo’shma majlisida bayon qilgan “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish Konsyepsiyasi”da davlat hokimiyat organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari o’rtasida ijtimoiy shyeriklik munosabatlarini o’rnatish zarurligini ko’rsatib o’tdi. Bu ko’rsatma mazmun e’tibori bilan juda dolzarb va syermazmundir. Ijtimoiy shyeriklik g’oyasi ijtimoiy va siyosiy sohada insoniyat kashf qilgan eng buyuk ixtirolardan biridir. Insoniyat ijtimoiy shyeriklikning zururligini anglab yetishi uchun ko’p asrlar kyerak bo’ldi. Bu jarayonda uzoq davom etgan konfrontasiyani, murosasiz kurashlarni, kyeskin ijtimoiy nizolarni boshdan kyechirishga to’g’ri kyeldi. “Ijtimoiy shyeriklik” tushunchasi ijtimoiy fanlarga kirib kyelganiga ko’p vaqt bo’lgani yo’q. Bu tushuncha dastavval myehnat munosabatlari doirasida va ularni tartibga solish maqsadida yaratildi. Kapital bilan myehnat, ish byeruvchilar bilan yollanma ishchilar o’rtasidagi munosabatlar asrlar davomida rivojlanib kyelayotgan bo’lsa ham, ularni tartibga soladigan ijtimoiy shyeriklikning zarurligi va mumkinligini XIX asrning oxirlari- XX asr boshlariga kyelibgina anglay boshlandi. Bu davrgacha ijtimoiy myehnat jarayonlaridagi ziddiyatlar goh pasayib, goh kuchayib davom etavyerdi. Bu ziddiyatlar ijtimoiy munosabatlarning nyegizini tashkil etuvchi munosabatlar, ya’ni ish byeruvchilar bilan yollanma ishchilar manfaatlarining mos kyelmasligi natijasida vujudga kyelgan edi. Ijtimoiy shyeriklikning XX asrgacha jamiyatda mavjud bo’lgan shyeriklikdan asosiy farqi shundaki, avvallari shyeriklik alohida shaxslar, nari borsa, kichik guruhlar o’rtasidagi shyeriklikdan iborat edi. Masalan, bir jamoada myehnat qilayotganlar, bir kasb egalari, qo’ni-qo’shnilar, qarindosh-urug’lar, tanish-bilishlar biror yumushni bajarishda bir-birlari bilan shyeriklik qilar edi. SHyeriklikning bu ko’rinishi hozir ham davom etib kyelmoqda. Ijtimoiy shyeriklik shyeriklikning rivojlanishidagi yangi yuksak bosqichni ifodalaydi. Ijtimoiy shyeriklik alohida shaxslar yoki kichik guruhlar emas, katta ijtimoiy guruhlar o’rtasidagi shyeriklikni bildiradi. Ibtidoiy jamoa tuzumi davrida hali katta ijtimoiy guruhlar vujudga kyelmagan edi. Jamiyat kichik guruhlar (oila va ibtidoiy gala)dan tashkil topgan bo’lib ularning orasida tyez-tyez ziddiyatlar paydo bo’lar edi. Bu ziddiyatlar asosan hudud va tirikchilik manbalarini talashish oqibatida yuz byerar edi. Jamiyatning manfaatlari bir-biriga zid bo’lgan katta ijtimoiy guruhlar: qullar va quldorlar sinfiga bo’linishi manfaatlar zidligini kyeskinlashtirib yubordi. Manfaatlar o’rtasidagi ziddiyatning kyeskinlashuvi manfaatlari poymol etilayotgan sinf-qullarning stixiyali chiqishlari isyon va qo’zolonlarga olib kyeldi. Bunday isyonlarni bostirish uchun quldorlar mirshablar va armiya singari tuzilmalarni tashkil qildi. Quldorlar mafkurasi quldorlarning oliy tabaqa ekanini asoslashga, odamlar o’rtasidagi mulkiy va huquqiy tyengsizlikni ilohiy kuchlar irodasi bilan ifodalashga harakat qilar edi. XX asrgacha mavjud bo’lgan shyeriklik alohida shaxslar va kichik guruhlar o’rtasidagi munosabatlarni tartibga solib kyelgan bo’lsa, ijtimoiy shyeriklik katta ijtimoiy guruhlar o’rtasidagi munosabatlarni tartibga sola boshladi. Ijtimoiy shyeriklik g’oyasi marksizmning muqobili sifatida maydonga chiqdi. Uning vujudga kyelishiga kuchli turtki byergan hodisalardan biri Oktyabr to’ntarishi bo’ldi. O’tgan asrning 20- yillari oxiri va 30- yillarida sobiq ittifoqda yuz byergan qatag’onlar prolyetariat diktaturasi qanday dahshatli oqibatlarga olib kyelishini ko’rsatdi. Kyeyinchalik prolyetariat diktaturasining qanday oqibatlarga olib kyelishi mumkinligi boshqa bir qator mamlakatlarda ham namoyon bo’ldi. Endi G’arb mamlakatlaridagi siyosatchilar va jamiyatshunos olimlar sosialistik ryeolyusiya va prolyetariat diktaturasiga muqobil bo’lgan g’oyalarni zudlik bilan izlashga tushdi. Ana shunday g’oyani topish uchun ularga mulkdorlar va davlat hokimiyati organlari buyurtma byerishdi.Bu yo’nalishda G’arb sosial-demokratlari bir qator muvaffaqiyatlarga erishdi. XX asrning o’rtalarida T.Parsons va YU.Xabyermaslar tomonidan yaratilgan konsyensus nazariyasi ijtimoiy shyeriklikning kyeng miqyosda yoyilishiga katta turtki byerdi. Bu nazariya ijtimoiy shartnoma nazariyasi o’rniga kyelib, ijtimoiy shyeriklikning nazariy myetodologik asosi vazifasini bajara boshladi. Ijtimoiy shyeriklik bozor munosabatlariga o’tish va demokratik institutlarni rivojlantirishning muhim sharti ekanini jahon amaliyoti tasdiqladi. Bizning mamlakatimizda ham bozor islohotlarini chuqurlashtirish uchun ijtimoiy shyeriklik tamoyillarini kyengroq va to’laroq tadbiq qilish zarur bo’ldi. Ana shu zarurat Prezident Islom Karimovning “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsyepsiyasi”da aniq va yaqqol ko’rsatib byerildi. Prezident Konsyepsiyasida byelgilangan vazifalarni amalga oshira borib 2014 yilda mamlakatimizda “Ijtimoiy shyeriklik to’g’risida”gi Qonun qabul qilindi va u 2015 yil 1yanvaridan kuchga kirdi.. Bu Qonunning qabul qilinishi mamlakatimizda ijtimoiy shyeriklikni hayotga tadbiq qilishda muhim bosqich bo’ldi. SHuni ham ta’kidlash joizki, “Ijtimoiy shyeriklik to’g’risida”gi Qonunning qabul qilinishi ijtimoiy shyeriklik sohasidagi ishlarning yakunlanganini emas, yangi mas’uliyatli bosqich boshlanganini anglatadi. Ijtimoiy shyeriklik XX asr oxiri va XXI asr boshlarida siyosiy barqarorlikni ta’minlashda, jamiyatda yangicha insoniy munosabatlarni shakllantirishda borgan sari ko’proq va muhimroq rol o’ynamoqda. SHularning bari ijtimoiy shyeriklikni fanlararo yondashuv asosida chuqur, atroflicha va jiddiy tahlil qilish zaruratini vujudga kyeltirdi. Bu muammoni tadqiq qilishda sosiologiya, falsafa, iqtisodiyot, ijtimoiy psixologiya, va siyosatshunoslik singari qator fanlarning tadqiqot myetodologiyalari va katyegoriyalaridan foydalanilmoqda. Ijtimoiy shyeriklik dastavval myehnat munosabatlarini tartibga solish maqsadida vujudga kyelgan bo’lsa ham, hozigi kunda uning faoliyat yuritish sohalari myehnat munosabatlari doirasidan ancha chyetga chiqadi. XX asr oxiri va XXI asr boshlarida “syektorlararo ijtimoiy shyeriklik” konsyepsiyasi ko’p mamlakatlarda, shu jumladan MDHga a’zo mamlakatlarda kyeng tarqala boshladi. Mazkur konsyepsiyaga ko’ra, ijtimoiy shyeriklik sub’yektlari hokimiyat, biznyes va nodavlat notijorat tashkilotlar vakillaridan iborat. “Syektorlararo ijtimoiy shyeriklik” ikki yoki uch syektor: davlat, biznyes, notijorat syektor ijtimoiy muammolarini hal qilishda o’zaro kyelishilgan konstruktiv harakatlarni amalga oshirishni ifodalaydi. Respublikamizning “Ijtimoiy shyeriklik to’g’risida” Qonunida ijtimoiy shyeriklik sub’yektlari haqidagi 3-bobida shunday dyeyiladi: “Ijtimoiy shyeriklik davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdyek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo’lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligidir” 1 . Nazariy asoslari . Ijtimoiy myehnat munosabatlari tizimini birinchilardan bo’lib angliyalik Frensis Bekon nazariy tahlil qildi. U ijtimoiy tabaqalarning fikrlarini myensimaslik, boshqaruv jarayonidagi xatoliklar, mish-mishlar va g’iybatlarning tarqalishi jamiyatdagi nizolarning paydo bo’lishiga olib kyelishini dalillar bilan ko’rsatib byerdi. 1 Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2014 й., 39-сон, 488-модда Odamlar o’rtasida ijtimoiy shartnoma tuzish zarurligi g’oyasi Tomas Gobbsning asarlarida bayon qilindi. Mazkur shartnoma jamiyatning o’zini o’zi himoya qilishi hamda xususiy mulkning abadiy bo’lishiga xizmat qiladi. Uning “Lyeviafan”, “Fuqarolar haqidagi ta’limotning falsafiy elyemyentlari” asarlarida ijtimoiy shartnomaga erishish zarurligi asoslab byerilgan. Bunday shartnoma umumiy kyelishuv hamda xususiy mulkning xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi. YAngi davrga kyelib ma’rifatparvar faylasuf Jan-Jak Russoning ijtimoiy shartnoma to’g’risidagi g’oyalari kyeng tarqaldi. Uning asarlarida ijtimoiy shartnoma odamlar o’rtasida yo’qotilgan ijtimoiy munosabatlarning uyg’unligini, o’zaro kyelishuv va tinchlikka intilishni qayta tiklaydi. Ijtimoiy harakat nazariyasi amyerikalik sosiolog Parsons tomonidan tadqiq etildi. U sub’yektlarning o’zaro ta’siri myexanizmlarini tadqiq qildi. Bunda u ko’pchilik tomonidan e’tirof etilgan mye’yorlar, xulq-atvor andozalari faoliyatning ichki motivlariga aylanishi jarayoniga alohida ahamiyat byerdi. Muvozanat, konsyensus, ijtimoiy tizimning mye’yoriy holatidagi eng muhim byelgilar ekaniga e’tibor qaratar ekan T.Parsons ana shu holatni nazorat qilish va tartibga solish jarayonlariga katta e’tibor byerdi. Uning fikricha, aynan ana shu jaryonlar jamiyatni ko’ngilsiz nizolardan himoya qiladi. Uning tadqiqotlarida konsyensus muammosi o’zaro kyelishilgan harakat yo’llarini izlash bilan byevosita bog’liq tarzda tadqiq etiladi. Bunday o’zaro ta’sir shyeriklarning o’zaro ekspyektasiyalariga, ya’ni bir-birlaridan kutayotgan harakatlar va natijalarga asoslanadi. Ijtimoiy shyeriklikning nazariy va tashkiliy asoslaridan biri bo’lgan konsyensusni nyemis sosiologi YU.Xabyermas demokratiyaning muqobili sifatida talqin qiladi. Uning talqinida demokratik usul jamoa va jamiyatni ikkiga: ko’pchilik va ozchilikka bo’lib qo’yadi. Konsyensus esa bo’lingan jamoa va jamiyatni birlashtiradi. Bunga u hal qilinayogan muammoga nisbatan ko’pchilikning fikrini aniqlash yo’li bilan emas, barcha tomonlar qarshi bo’lmagan yechimni topish yo’li bilan erishadi. Konsyensusga erishish uchun manfaatlari va yondashuvlari bir-biriga unchalik mos kyelmayotgan tomonlar hyech bir tomon qarshi bo’lmagan yechimni topishga harakat qilishlari va topishlari kyerak. 4. O`zbekistonda ijtimoiy shyeriklik nazariyasining boyitilishi va amaliyotining rivojlantirilishi. Insoniyat tarixida buyuk rol o’ynagan ijtimoiy shyeriklik nazariyasi Mustaqil O`zbekistonda hayotga kyeng tadbiq etila boshladi. U hayotga nafaqat tadbiq etildi, balki uning nazariy asoslari boyitildi va amaliy jihatlari rivojlantirildi. O`zbekistonda mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab Prezident Islom Karimov tomonidan “Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari” shiori o’rtaga tashlandi. Kuchli jamiyat esa fuqarolik jamiyatidir. Ba’zan, “Nima uchun bira to’la “Kuchli davlatdan fuqarolik jamiyati sari” shiori olg’a surilmadi?” dyegan savol o’rtaga tashlanadi. Dastavval “Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari” shiori o’rtaga tashlanishining sababi shundaki, sobiq sho’rolar tuzumi davrida Fuqarolik jamiyat. O`zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti tushunchasi umuman ishlatilmasdi. SHuning uchun mustaqillikning dastlabki yillarida bu tushuncha mamlakatdagi ko’pchilikka tanish emasdi. Agar o’sha davrda “Kuchli davlatdan fuqarolik jamiyati sari” shiori o’rtaga tashlansa, u ko’pchilik uchun tushunarli bo’lmay qolardi. Prezident Konsyepsiyasida “Ijtimoiy shyeriklik to’g’risida”gi Qonunni qabul qilish zarurati haqida gapirilar ekan, asosiy e’tibor fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga qaratiladi. Fuqarolik jamiyatini shakllantirish va rivojlantirish masalalariga bag’ishlangan falsafa, sosiologiya, siyosatshunoslik va boshqa fanlarga oid adabiyotlarda asosiy e’tibor fuqarolik jamiyati institutlarining mohiyati, miqdori, funksiyalari kabi masalalarga qaratilgan. Bunday institutlar fuqarolik jamiyatining nyegizini tashkil qiladi. Prezident Konsyepsiyasida ijtimoiy shyeriklikning hozirgi kundagi asosiy funksiyasi ko’rsatib byerildi. Prezidentning ko’rsatmalari O`zbekiston Respublikasining “Ijtimoiy shyeriklik to’g’risida”gi Qonunida o’zining to’la ifodasini topdi. Ijtimoiy shyeriklik nazariyasiga Birinchi Prezident Islom Karimov Konsyepsiyasida aniqlik va yangiliklar kiritilishi bilan bir qatorda amaliy sohada ham mazkur nazariya rivojlantirildi. Bunday rivojlantirish ijtimoiy shyeriklik sub’yektlari doirasini kyengaytirish va ularning o’zaro munosabatlarini rivojlantirish shaklida amalga oshirildi. Xolislik taqozosiga ko’ra qayd etish lozimki, XX asr oxiri va XXI asr boshlarida ijtimoiy shyeriklikka nisbatan “syektorlaro o’zaro ta’sir” nazariyasi ham vujudga kyeldi. Bu nazariya tarafdorlari ijtimoiy shyeriklikni myehnat munosabatlari doirasidan tashqariga olib chiqishdi. Unga ko’ra ijtimoiy shyeriklik sub’yektlari bo’lgan davlat, fuqarolik jamiyati institutlari va biznyes vakillari ijtimoiy masalalarni hal qilishda hamkorlik qilishlari lozim. Mazkur nazariya tarafdorlari har uch syektor vakillarining ijtimoiy masalalarni hal qilishda o’zaro tortishuv va munozaralar jarayonida konsyensusga kyelib faoliyat yuritishlarini nazarda tutadi. O`zbekistonda ijtimoiy shyeriklik sub’yektlari o’zaro munosabatlarining yangicha shakli vujudga kyeldi. Bu shakl tomonlarning o’zaro raqobatiga emas, o’zaro yordam va hamkorligiga asoslanadi. Tomonlarning mana shunday munosabati ijtimoiy shyeriklikning sinyergiya effyektini vujudga kyeltirishiga olib kyeldi. O`zbekistonda ijtimoiy shyeriklikning o’ziga xos xususiyatlari, maqsadlari va sub’yektlari “Ijtimoiy shyeriklik to’g’risida”gi Qonunda mustahkamlab qo’yilgan. Mazkur Qonunning 3-bandida bu haqda shunday dyeyiladi: “Ijtimoiy shyeriklik davlat organlarining nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni, shuningdyek normativ- huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo’lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish borasidagi hamkorligidir” Davlatning NNTlarga ko’rsatadigan ko’magi barqaror va salmoqli bo’lishini ta’minlashda O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Syenati Kyengashlarining «Nodavlat notijorat tashkilotlarini, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini qo’llab-quvvatlashni kuchaytirish chora- tadbirlari to’g’risida»gi qo’shma qarori ham alohida ahamiyatga ega bo’ldi. SHu qaror asosida NNTlarga mo’ljallangan grantlar miqdori va ajratilayotgan mablag’ hajmining ortib borishi fuqarolik jamiyati institutlarining tyezroq oyoqqa turib olishlari va faolligining ortishida syezilarli rol o’ynamoqda. 5-modda. Ijtimoiy shyeriklik sohalari Ijtimoiy shyeriklik quyidagi sohalarda amalga oshirilishi mumkin: aholini ijtimoiy muhofaza qilish, qo’llab-quvvatlash va uning ijtimoiy faolligini oshirish; aholining bandligini ta’minlash, kichik biznyes va xususiy tadbirkorlikni, fyermyerlikni rivojlantirish; atrof muhitni, aholining sog’lig’ini muhofaza qilish va sog’lom turmush tarzini qaror toptirish; har tomonlama barkamol va sog’lom yosh avlodni shakllantirish, yoshlarga bilim byerish, ularni ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash va kasbga yo’naltirish; onalik va bolalikni, shuningdyek xotin-qizlarning huquqlarini himoya qilish, ularning mamlakat ijtimoiy-siyosiy, sosial-iqtisodiy, madaniy hayotida to’laqonli ishtirok etishini ta’minlash, sog’lom oilani shakllantirish; fan, ta’lim, axborotlashtirish, madaniyat va sportni rivojlantirish; aholining huquqiy bilimlari, huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish, fuqarolik jamiyati va demokratik huquqiy davlat asoslarini mustahkamlash; millatlararo, madaniyatlararo totuvlik va fuqarolar totuvligi g’oyalarini mustahkamlash, ko’p asrlik, an’anaviy ma’naviy-axloqiy hamda tarixiy-madaniy qadriyatlarni tiklash va saqlash; istye’molchilarning huquqlarini himoya qilish. Ijtimoiy shyeriklik qonun hujjatlariga muvofiq boshqa sohalarda ham amalga oshirilishi mumkin. 6-modda. Ijtimoiy shyeriklikning asosiy shakllari Ijtimoiy shyeriklikning asosiy shakllari quyidagilardan iborat: nodavlat notijorat tashkilotlarining va fuqarolik jamiyati boshqa institutlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish hamda amalga oshirishda ishtirok etishi; nodavlat notijorat tashkilotlarining va fuqarolik jamiyati boshqa institutlarining normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirishda ishtirok etishi; Davlat-xususiy sherikchilik (DXSh) – biror mamlakatga yoki ushbu mamlakat tomonidan berilgan ko’rsatmalar asosida xizmat ko’rsatuvchi xususiy sektor uchun uzoq muddatli shartnoma. Xususiy sektor o’zining moliyaviy, texnik va boshqaruv resurstlaridan foydalanish orqali loyihani ilgari suruvchi kuch hisoblanadi. Davlat sektori esa asosiy loyiha aktivlari (misol uchun, er uchastkalari) ni taqdim etadi va yuridik hamda shartnoma asosida uzoq muddatli o’zaro munosabatlarni o’rnatadi, hamda loyihaga tayyorgarchilikni moliyalashtiradi. Xususiy sektor va davlat investitsion maburiyatlar, risklar, mas’uliyat va tushumlarni ajratgan holda birgalikda faoliyat yuritishadi .   Davlat-xususiy sherikligi – bu kooperativ kelishuvning bir ko rinishiʻ bo lib, ikki yoki undan ortiq davlat va xususiy sektor vakillarining investitsiya, ʻ infratuzilma, innovatsiya loyihalarida hamda ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy, shuningdek, davlat ahamiyatiga molik dasturlardagi sheriklik munosabatlari tushuniladi. «Davlatxususiy sektor sherikligi» atamasi infratuzilma va boshqa xizmatlar doirasida davlat va xususiy korxona va tashkilotlar o rtasidagi bir qator iqtisodiy ʻ munosabatlarni tavsiflaydi. Bunday iqtisodiy munosabatlar jarayonida foydalaniladigan boshqa tushunchalar orasida xususiy sektor ishtiroki (Private Sector Participation) va xususiylashtirish (Privatization) kabi tushunchalar ham mavjud bo lsa-da, ushbu tushunchalar orasida ma‘lum bir farqlar mavjud. ʻ Chet davlatlar tajribasida davlat bilan xususiy tarmoq o rtasidagi sheriklik ʻ deganda turli yo nalishlardagi biznes va iqtisodiy munosabatlar tushuniladi. Ya‘ni, ʻ bu munosabatlar xususiy sektor resurslaridan umum jamiyat ehtiyojlarini qondirishda foydalanishni nazarda tutadi. Davlat bilan xususiy biznes hamkorligi umummilliy va iqtisodiy ahamiyatga molik yirik loyihalarni amalga oshirishga yirik xususiy investitsiyalarni jalb qilishda asosiy omil sifatida katta ahamiyatga ega bo lgan. jarayondir. ʻ Mamlakatimizda ham davlat-xususiy sherikligi munosabatlarini shakllantirishga ham alohida e‘tibor qaratila boshlangani, xususan, O zbekistonni ʻ 2017-2021-yillarda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo yicha Harakatlar ʻ strategiyasining 3.4.bandining oxirgi xatboshida ustuvor vazifalardan biri sifatida davlat-xususiy sherikligini kengaytirish deb alohida keltirib o tilganligi ham bu ʻ munosabatlarni o rganishning ahamiyatini o zida ifodalaydi. ʻ ʻ A dabiyotlar : 1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: O’zbekiston, 2018. 2. Karimov I.A. Asarlar to’plami, 1-23 jildlar. – T.: O’zbekiston, 1996-2016. 3. Karimov I.A. Inson manfaati, huquq va erkinliklarini ta’minlash, 4. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi nutq /Sh.M. Mirziyoyev. - Toshkent: ―O’zbekiston ,‖ 2016. -56 b. 5. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy 6. Sharifxo’jayev M. O’zbekistonda ochiq fuqarolik jamiyatining shakllanishi. –T.: Sharq, 2003. 7. Qirg’izboyev M. Fuqarolik jamiyati: genezisi, shakllanishi va rivojlanishi. – T.: O’zbekiston, 2010. 8. Jalilov A boshqalar. Fuqarolik jamiyati asoslari. – T.: Baktria press, 2015. 9. Fuqarolik jamiyati. Darslik loyihasi– T.: 2016. Ziyonet.uz. Mualliflar jamoasi. 10. O’tamurodov A. va boshqalar. Fuqarolik jamiyati fanidan tushuncha va atamalar lug’ati. Lotin yozuvida. T.: Turon-zamin-ziyo. 2017. 23 b.t.

Jamoatchilik nazorati va davlat organlari faoliyatining ochiqligi. ijtimoiy sherikchilik

Купить