Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 346.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Janubi-g‘arbiiy O‘ zbekistonda fitotoponimlarni tarqalishining o‘ziga xos xususiyatlari

Купить
Janubi-g'arbiiy O' zbekistonda fitotoponimlarni tarqalishining o'ziga xos xususiyatlari MUNDARIJA KIRISH.......................... .......................... ............................ 3 I .BOB . O’ZBEKISTONDA JOY NOMLARI PAYDO BO’LISHINING GEOGRAFIK ASOSLARI ............. 6 1.1. O‘zbekistonda geografik nomlarni o‘rganish tarixi ......... 6 1.2. Toponimikaning o‘rganish metodlari .............................. 9 1. 3 . Geografik nomlarning paydo bo ' lishi ........................... .... 11 1.4. Geografik nomlarnining tasnifi .............................. .......... 16 1.5. Toponimikani ilmiy va amaliy ahamiyati ........................ 26 II .BOB . FITOTOPONIMLARNI KELIB CHIQISHI VA TARQALISHINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ......................................................... 30 2.1. Fitotoponimlarni kelib chiqishi va shakllanishi ............. 30 2.2. O ’ simlik nomlariga oid geografik terminlari ning tarqalish xususiyatlari .................................................... 34 2.3 O`rta asrlarda yaratilgan bog’larni joy nomlariga aylanishi (Samarqand viloyati misolida) ........................ 38 XULOSA .............................. ..... ........... .............................. 4 5 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ....................... ..... 47 KIRISH O‘zbekiston Respublikasi hududidagi geografik va boshqa toponimik ob’ektlarga nom berish hamda ilgari berilgan nomlarni o‘zgartirish ishlarini tartibga solish; xalqimizning qadimiy o‘tmishi va qadriyatlari bilan bog‘liq joylarning tarixiy nomlarini muhofaza etish, ularning asossiz ravishda o‘zgartirilishining oldini olish , joy va ob’ektlarning tarixiy-milliy an’analarimizga, milliy tafakkur va ma’naviyatimizga yot bo‘lgan nomlarini o‘zgartirish , yangi qo‘yilayotgan joy nomlari o‘zbek tili toponimiya qoidalariga, milliy istiqlol g‘oyasi talablariga mos bo‘lishini ta’minlash yuzasidan qator ishlar amalga oshirilmoqda. Yer yuzida millionlab geografik nomlar - toponimlar mavjud. Yer yuzidagi har bir geografik obyekt, hodisa va voqeaning o'z nomi bor. Har bir dengiz, har bir daryo, har bir tog'u - cho'qqi, har bir shahar, qishloq, har bir daha, har bir mahalla, ko'cha o'z nomiga ega. Geografik nomlarga shunday o'rganib ketganmizki, hatto, ularning mavjudligini ham unutib qo'yamiz. Faraz qilaylik, bir zum geografik nomlar yo'qolib qoldi deb: kim qayerga borishini ham, qayerdan kelayotganini ham, shuningdek qayerda yashashini ham bilmay qoladi. Geografik nomlar hayotiy zarurat bo'lib qolgan.Geografik nomlar asosan ikki xil bo'ladi: ayrim geografik obyektni bildiruvchi atoqli ot, nom va geografik obyekt hamda voqea, hodisalarning, umumiy nomini bildiruvchi turdosh otlar. Atoqli geografik nomlar toponimlar deyiladi. Yunoncha topos - joy va onoma - ism, nom so'zlaridan tashkil topgan.Toponimlarga, ularning kelib chiqishi, ya’ni etimologiyasi, ma'nosi, o'zgarishi, talaffuz qilinishiga kishilar juda qadim zamonlardan qiziqib kelishgan. Har bir geografik nom orqasida qanchadan - qancha voqea va hodisalar, tabiiy hodisalar, tabiiy xususiyatlar, xalq, qabila, 2 urug', ayrim kishilar faoliyati haqidagi tarixiy ma'lumotlar yashirinib yotadi. Toshkent, Samarqand, Buxoro, Termiz, Tyanshan, Pomir, Amudaryo, Qizilqum nomlarida qancha voqea, hodisalar, tarix yashirinib yotibdi. Nega ular shunday nomlar bilan ataladi?Har bir kishi, avvalo, o'z joyi - shahri, qishlog'i, mahallasi, ko'chasi nomini, ularning qanday hodisa, voqea, tabiiy xususiyat, qanday inson nomi bilan bog'liqligini bilishni istaydi. Nega Hindikush, Ajal vodiysi, Borsakelmas, Dashti Margoh, Dashti Lut, O'lik dengiz deyiladi? Chet ellardagi nomlarning ba'zilarini o'zbek tiliga tarjima qilinsa, g'alati, ba'zan bema'ni nomlarni ko'rasiz. Krivoy Rog - Egri shoh, Tbilisi - Qaynar buloq, Vladivostok - Sharqni egalla, Velikiye Luki - Katta yoylar, Los - Anjeles -“Bizning janobi oliylari farishtalar qiroli” va h.k.Joy nomlarini yozishda ham nozik tomonlari bor. Ba'zan bir harf o'zgarishi bilan tamomila boshqa joy tushuniladi. Masalan: Amu - Amur, Avstriya - Avstraliya, Riga - Risa, Jurjon - Juzjon, Mari - Mariy, Neva -Niva va boshqalar.Bularning hammasini toponimika fani o'rganadi. Toponimika ham yunoncha “topos” va “noma” so'zlaridan hosil bo'lgan. Bu fan geografik nomlarning kelib chiqishi, rivojlanishi, o'zgarishini, ularning mazmuni, shakli va to'g'ri yozilishini o'rganadi. Toponimika geografiya, tarix va tilshunoslik (lingvistika) fanlari o'rtasidagi fan bo'lib, ular bilan juda bog'langan. Bu fanlarning tadqiqot uslublaridan foydalanib ish ko'radi. Geografik voqea, hodisa va obyektlarning umumiy nomini, turdosh otlarni, ya'ni termin (atama)larni geografik terminshunoslik o'rganadi. Har bir fanning terminlarini o'rganuvchi terminshunoslik (atamashunoslik) fanlari mavjud. Geografik terminshunoslik geografik terminlarning ma'nosi, kelib chiqishi (etimologiyasi), o'zgarishi, to'g'ri yozilishi va manbalarini o'rganadi. Har bir fanni chuqur o'rganish uning terminlarini qanchalik to'g'ri va to'liq bilishga bog'liq. Har bir fanning rivojlanishida mukammal o'rganilgan va ilmiy ishlab chiqilgan terminologiyaning ahamiyati kattadir. Terminlarning aniqligi, mukammallagi fanning rivojlanishini ma'lum jihatdan belgilab beradi. Termin yordamida ma'lum hodisa tasnifi ixcham beriladi va o'sha hodisani tez o'zlashtirib olish imkoniyati yaratiladi. Joy nomlarini 3 o'rganuvchi mutaxassislar toponimistlar deb, terminlarni o'rganuvchi mutaxassislar terminologlar deb ataladi. Toponimika va terminshunoslikka oid ma'lumotlar kishilar bilimini juda kengaytiradi hamda madaniy saviyasini o'stiradi. Deyarli barcha buyuk kishilar, allomalar toponimika va terminshunoslikka oid ma'lumotlarga juda qiziqqan va o'zlari ham fanning bu sohalari bilan shug'ullanganlar. Geografiya darslarida toponimika va terminshunoslikka oid ma'lumotlardan foydalanish o'quvchilarning fanga qiziqishini kuchaytiradi va shu sohada chuqur bilim olishlariga yordam beradi. 4 I-BOB. O`ZBEKISTONDA JOY NOMLARI PAYDO BO’LISHINING GEOGRAFIK ASOSLARI 1.1 . O‘zbekistonda geografik nomlarni o‘rganish tarixi Geografik ob’ektlarga atab qo‘yilgan nomlar o‘zida nafaqat muayyan joy tarixi haqida ma’lumot tashiydi, shu bilan birgalikda, lingvistik birlik sifatida xalqning tarixi, madaniyati va ma’naviyati to‘g‘risida guvohlik berib turadi. Shuning uchun ham O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning «Ma’naviyat o‘z xalqining tarixini, uning madaniyatini chuqur bilish va tushunib yetishga suyangandagina qudratli kuchga aylanadi. Tarixga murojaat qilar ekanmiz, bu xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo‘lmaganidek, o‘z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo‘lmaydi», degan fikrini ma’naviy merosimiz va qadriyatlarimizning tarkibiy qismi bo‘lgan toponimik manbalarni o‘rganishda ham dasturilamal sifatida qabul qilishimiz lozim bo‘ladi. O‘zbek onomastikasining tarkibiy qismi bo‘lgan toponimika keyingi yillarda tilshunoslik fanining alohida sohasi sifatida yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarildi. Ushbu sohaning o‘z tadqiqotchilari yetishib chiqdi. Toponimikaning nazariy masalalariga, geografik ob’ektlar nomlarini hududiy jihatdan tadqiq etishga bag‘ishlangan monografik tadqiqotlar, doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari yuzaga kelmoqda. Geografik nomlarning ma’nosini, ularning kelib chiqishini, o‘zgarishini bilishga qiziqish juda qadim zamonlardan boshlangan. Toponimikaga oid ma’lumotlar qadimgi dunyo olimlari asarlarida ko‘plab uchraydi. Chunonchi, Gerodotning “Tarix”, Strabonning “Geografiya”, Pomiponiy Melaning “Xorografiya”, Pliniyning “Tabiiy tarix” nomli asarlarida ko‘pgina toponimik 5 ma’lumotlarni uchratish mumkin. Sharqda, jumladan, O‘rta Osiyoda ham toponimikaga qiziqish qadimdan boshlangan. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Abu Rayhon Beruniyning “Qonuni Ma’sudiy”, “Hindiston”, “Saydana”, Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk”, Ibn Sinoning “Dengiz qirg‘oqlari” asarlarida toponimikaga oid juda ko‘p ma’lumotlarni topish mumkin. Toponimik ma’lumotlar muallifi noaniq “Hudud al - olam” nomli geografik asarda ham mavjud. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” asari mumtoz o‘lkashunoslik asari bo‘lishi bilan birga unda toponimikaga oid juda ko‘p ma’lumotlar bor. X - XI asrlarda yashagan Abu Rayhon Beruniy o‘z davrining buyuk olimi - astronom, matematik va geograf bo‘lgan. U 973 yili 4 sentabrda Xorazmdagi Kot (hozirgi Beruniy) shahrining chekkasida tug‘ilgan va 1048 yilda 75 yoshda G‘aznada vafot etgan. Uning ilmiy merosi orasida toponimikaga oid ma’lumotlar ko‘p uchraydi. Uning geografik va toponimik merosi “At - Tafhim”, “Qonuni Ma’sudiy”, “Geodeziya”, “Hindiston”, “Minerologiya”, “Osori boqiya”, “Saydana” kitoblarida keltirilgan. Abu Rayhon Beruniyning “Hindiston” asarida toponimika qonuniyatlariga oid bir qancha fikrlari mavjud. Chunonchi, yunonlar va arablar turkiy so‘zlarni buzib, o‘z talaffuzlariga moslab ishlatganliklari oqibatida ayrim so‘zlarning ma’nosi o‘zgarib ketganini aytadi. Masalan, turkiycha tosh so‘zini arablar shosh deb talaffuz qilishidan ma’no o‘zgarganini aytadi. “Saydana” kitobida 400 dan ortiq qishloq, tog‘, daryo, shahar va orollarning nomlari tilga olingan. “Qonuni Ma’sudiy” kitobida 603 ta joy nomi ko‘rsatilgan.Abu Rayhon Beruniy Mo‘lton shahri nomiga quyidagicha izoh bergan (H.H.Hasanov, 1985): “Mo‘ltonning (asl) nomi Koshiyapura edi. Keyin Hansapura, keyin Bashapura, keyin Sanbhapura va keyin Mo‘lastxona, ya’ni “Asl joy” deb nomlanadi; mo‘l - “asl”, tona - “joy” demakdir” deydi. “Mineralogiya” kitobida konlarning geografik tarqalishi, qaysi toshning qaysi tog‘, qaysi daryo vodiysi va qaysi qishloqdan qazib olinishi haqida yozishi bilan birga ayrim tosh, minerallarga izoh ham bergan. Beruniyning dunyo haritasida qirqqa yaqin joy nomlari berilgan.Muallifi noma’lum “Hudud al - olam” (X asr) kitobida ham geografik toponimika va terminshunoslikka oid ma’lumotlar ko‘p. Bu kitobda 6 Buxoro, Farob, Poykent, So‘g‘d, Tavovis, Karmina, Dabusi, Arbinjon, Kushoniya, Samarqand, Kesh, Termiz, Zomin, Jizzax, Farg‘ona, Axsikat, Qubo, Shosh, Kot va boshqa joylar haqida ma’lumotlar bor. Zahiriddin Muhammad Boburning (1483 - 1530) “Boburnoma” kitobi mumtoz o‘lkashunoslik kitobi bo‘lishi bilan birga, unda toponimikaga va terminshunoslikka oid ma’lumotlar juda ko‘p. Xususan Farg‘ona vodiysidagi geografik nomlar ma’nosi, etimologiyasiga alohida ahamiyat berilgan. Andijon, Kandibodom, Isfara, Xo‘jand, Ahsi, Xo Darvesh, Sayhun, Marg‘ilon haqida batafsil ma’lumotlar mavjud. Bulardan tashqari, Abu Hayyon (XIII - XIV asrlar), Jaloliddin Turkiy (XIV - XV asrlar), Mirzo Ulug‘bek (XIV - XV asrlar), Abulg‘ozixon (XVI asr), Qori Rahmatulla Buxoriy (Vozix) (XIX asr) asarlarida toponimikaga va geografik terminshunoslikka oid ma’lumotlar keltirilgan. Bu jihatdan Abulg‘ozixonning “Shajarai turk”, Mirzo Ulug‘bekning “To‘rt ulus tarixi”, Qori Rahmatulla Buxoriyning “Xotiralar”, “Sayram risolasi” nomli asarlari ayniqsa diqqatga sazovordir. Mamlakatimizda toponimika va geografik terminshunoslikning XX asrdagi rivojlanishida mahalliy tadqiqotchi olimlar bilan birga O‘rta Osiyoni o‘rgangan rus olimlarining ham hissasi katta bo‘ldi. Bular orasida V.V.Bartold, V.P. Semenov - Tyanshanskiy, E.M. Murzayevlarni alohida ko‘rsatish mumkin. V.V.Bartold o‘zi tarixchi, uning toponimikaga oid maxsus ishi yo‘q. Toponimik ma’lumotlarining 9 jildli tarixiy asarida uchraydi. Uning joy nomlarini tushuntirish sodda, ancha aniq va ko‘p fikr-mulohazalari ishonarlidir. U o‘z asalarida mahalliy geografik terminlardan yaxshi foydalanadi. Uning asarlarida ariq, jo‘y, kom, qir, rabod, tarxon,to‘rtko‘l, shahriston, yurt kabi terminlar talqinini bergan. V.V.Bartold hayoti va ilmiy faoliyatining katta bir davri O‘rta Osiyo,xususan O‘zbekiston va Toshkent bilan bog‘liq. Olimning yaratgan 685 asaridan 320 nafari, faqat Turkistonga bag‘ishlangan...”V.P.Semyonov - Tyanshanskiyning “Aholi punktlarining mahalliy nomlarida geografik manzara qanday aks etadi” (1924) asari toponimik jihatdan o‘quvchida katta qiziqish uyg‘otadi. Bu asarda muallif geografik nomlarning paydo bo‘lishida tabiiy 7 sharoitning ta’siri haqida yozgan.Ye.M.Murzayev yirik geograf olim, toponimist. U O‘rta Osiyo, Sinjon, Mongoliyadagi geografik nomlar va xalq terminlarini o‘rgangan. Uning “Slovar narodnix geograficheskix terminov” (1984) asari terminshunoslikda katta o‘rin tutadi. Unda mahalliy geografik atamalar ma’nosini ochib beradi. Uning “Srednyaya Aziya” (1957) kitobida 100 dan ortiq geografik nomlarning izohi berilgan. Masalan, Oqsuv, Oloy, Amudaryo, Orol, Bodxiz, Darvoz, Qoraqum va boshqalar. O‘rta Osiyo o‘lkasidagi geografik nomlarni o‘rganishda vengriyalik olim Armeniy Vamberiy (1832 - 1913) ning xizmati katta. O‘rta Osiyoga mahfiy sayohat qilgan bu olimning “Buxoro tarixi”, “Markaziy Osiyoning geografik nomlari” kitoblari diqqatga sazovor. Uning lug‘atida 600 ga yaqin geografik nom va termin berilgan. O‘zbekistonda toponimika va geografik terminshunoslikni rivojlantirishda H.H.Hasanovning (1919 - 1985) xizmatlari katta. Uning toponimikaga oid fikr, mulohaza va ma’lumotlari “O‘rta Osiyo joy nomlari tarixidan” (1965), “Geografik nomlar imlosi” (1962), “Yer tili” (1977), “Geografik nomlar siri” (1985) asarlarida, terminshunoslikka oid ishlari “Geografiya terminlari lug‘ati” (1964) kitobida, geografiya va terminshunoslik tarixiga oid ishlari “O‘rta Osiyolik geograf sayyohlar” va ko‘pdan - ko‘p maqolalarida o‘z aksini topgan. Bu olimning toponimikaga oid kitoblarining ikkinchi qismi izohli lug‘atlardan iborat bo‘lib, bu mazkur asarlarning qiymatini yana ham oshiradi.O‘rta Osiyo o‘lkasi, xususan O‘zbekiston toponimlarini tadqiq etgan yana bir tadqiqotchi S. Qorayevdir. Bu tadqiqotchi toponimlarning etimologiyasiga oid ancha ish qilgan. U toponimlarni, xususan etnotoponimlarini chuqur o'rgangan. Uning ilmiy xulosalari “Geografik nomlar ma'nosi” (1978), “Geografik nomlar ma'nosini bilasizmi?” (1970), “Toshkent toponimlari” (1991) kitoblarida bayon etilgan. O'zbekistondagi joy nomlarini o'rganish va tadqiq etishda filolog tadqiqotchilardan H.Egamov, Z.Do'simov va T.Nafasovlar ishlari ham muhim manba bo'lib xizmat qiladi. 1.2. Toponimikaning o‘rganish metodlari. 8 Toponimikaning toponimlarni o‘rganish, ilmiy tadqiqot olib borish metodlari (yoki usullari), ularning ilmiy-nazariy va ilmiy-amaliy asoslari hamda asoslanishi. Toponimlar haqidagi ilmiy-nazariy ishlar majmuasi - ilmiy maqola, ilmiy tezis, ilmiy monografiya. Joy nomlari to‘g‘risidagi ilmiy-amaliy ishlar majmuasi - toponimlarning alohida-alohida tahlillari, izohli toponimik lug‘atlar, etimologik tahlil amalga oshirilgan toponimik lug‘atlar, shuningdek, tilshunoslikka, tarixga, geografiyaga, etnografiyaga, biologiyaga oid bo‘lgan atamalar lug‘atlari. Toponimikaga oid bilimlarning tarixiy-tadrijiyligi, oddiylikdan murakkablik sari yuksalib borishi. Tasviriy metod . Bu metod vositasida regional (hududiy) toponimiyaning bugungi kundagi zamonaviy holati, leksik-semantik xususiyatlari, yasalishiga xos belgilari, tuzilishi jihatdan tahlili - o‘rganilishi, nomlanish (nominatsiya) prinsiplarining aniqlanishi. Nomlanishning regional holatdaligi va bir-biridan farqlanishi. Tarixiy metod . Ushbu metod orqali regional toponimiyaning perspektiv va hozirgi holati hamda uzoq o‘tmishdagi ko‘rinishlarining ilmiy tadqiq etilishi. Tarixiy manbalar, tarixiy qo‘lyozmalar, tarixiy yodgorliklar majmuining ushbu metod uchun zarur va muhimligi. Qiyosiy-chog‘ishtirish metodi . Mazkur metod bilan bir vaqtning o‘zida ikki va undan ortiq region (hudud) toponimiyasining qiyoslab, chog‘ishtirib o‘rganilishi. Regional toponimiyaning oronimiya, gidronimiya va oykonimiya kabi turlarini qiyosiy-chog‘ishtirish yo‘li bilan o‘rganish nomlanish (nominatsiya) prinsiplarini to‘g‘ri va aniq belgilash uchun xizmat qilishi. Nomlanish prinsiplari. Nomlanishning nisbiylik prinsipi. Nomlanishning qiyoslash prinsipi. Nomlanishning pozitivlik prinsipi. Areal metod. Toponimik tiplar, qatorlar, hodisalar va qonuniyatlarning; yasovchi affikslar - formant yoxud so‘zlarining; toponimik aniqlagich - TAlarning, ko‘p takrorlanadigan so‘zlarning tarqalish guruhi va chegarasi, mavjudlik 9 nuqtalarining aniqlanishi. Tilshunoslik fanidagi izogloss, kartalashtirish, lingvistik geografiya metodlarining toponimikaga tadqiqi, tadbiqi. Geografiya va tarixdagi kartalashtirish, ob’ektlarni haritalarga tushirish metodi kabilarning areal metodga muvofiqligi. Toponimik atlaslar, ularni yaratish - tuzish prinsiplari, shuningdek, ularning ilmiy-amaliy ahamiyati. Toponimik harita, unda toponimning asosi, morfologik yasalishi va tovush tuzilishining aks ettirilishi. Statistik metod. Joy nomlari tarkibidagi so‘z va affiks morfemalarning qo‘llanish chastotasi (so‘z o‘zak affiks ma’nosida). Toponimlardagi so‘z va affiks morfemalarning qanday affikslar ekanligi va qanday so‘z turkumlariga oidligi; qanday so‘zlar hamda forma yasovchilar, so‘z yasash usullari, model (namuna)lari kabi qator lingvistik omillarning ishlatilish chastotasi, toponimik ob’ektlarning hamda toponimlarning nisbatini aniqlash va bularning lingvistika, shuningdek, toponimika uchun ahamiyati. Etimologik metod. Qardosh va noqardosh tillarning materiallari yordamida toponimlar asosidagi o‘zak hamda affiks morfemalarning qadimiy shakllarini aniqlash usuli. Qiyosiy-tarixiy tadqiq orqali ularning ma’nosini, tovush (fonema!) va morfema tuzilishidagi turli o‘zgarishlarni belgilash zarurligi. Joy nomlarining etimologik tadqiqi - toponim uchun ilk ko‘rinish, birinchi shakl, ya’ni ularning etimonini topishga qaratilganligi. Toponimlarni etimologik tahlili so‘zni etimologik tahlil qilinishidan farqlanishi. Toponimlarga xos semantik maydonning xususiyatlari. Toponimlashuv hodisasi va uning toponimlarni etimologik tadqiq etishdagi roli hamda o‘rni masalasi. Toponimlarning etimologik tadqiqi jarayonida xalqona etimologiya bilan ilmiy etimologiyaning farqi va o‘xshash tomonlari. Ilmiy etimologiyaning asosligi, ishonchliligi. Toponimlarni izohlash bilan etimologik tahlil qilishning o‘xshash hamda farqli xususiyatlari. 1. 3. Geografik nomlarning paydo bo'lishi Toponimlarning paydo bo'lishi masalasi bir qarashda juda oddiyga, hech qanday qonuniyat yo'qqa o'xshaydi. Bunda bir qancha misollar keltirish mumkin. 10 Rossiya imperiyasi vaqtida rus qo'shinlari bosib olgan joylarda ruslar mahalliy aholi bilan birga yashashni o'ziga ep ko'rmay, har bir yirik shahar yaqinida rus shahrini qurgan va eski shahar yonida yangi shahar - “город” paydo bo'lgan. O'zbekistondagi har bir yirik shahar yaqinida yangi shahar - город bo'lib, ular shaharga qo'shilib ketib, farq yo'qolgan. Shunday shaharlardan biri Marg'ilon shahridan 12 km masofada qurilib, unga Новый Маргелан deb nom qo'yilgan. Dukchi Eshon boshchilgidagi qo'zg'olon bostirilganidan keyin qo'zg'olonni bostirgan general Skobelev sharafiga shahar Skobelev shahri deb ataladigan bo'ldi. Sovet davrida Farg'ona deb o'zgartirildi. Ikkinchi jahon urushi yillarida Ohangaron vodiysida bunyod etilgan konchilar shaharchasiga Ohangaron daryosining ruscha buzib aytilgan nomi Angren qo'yildi. Samarqand yaqinidagi Qiriqtog'da topilgan g'orga ukrainalik g'orshunoslar Kiyev g'ori deb nom qo'yishgan. 1482 yilda sayyoh olim Bartolemeo Diash boshchiligidagi ekspeditsiya Afrikani aylanib Hindistonga bormoqchi bo'ladi. Materikning janubiy - g'arbiy qismidagi burun yaqinida qattiq dovulga duch kelib, u yerdan o'tolmay orqasiga qaytadi va burunga “Bo'ronlar burni” deb nom beradi. Portugaliyaga qaytganida uni mamlakat qiroli qabul qilib, xaritadagi “Bo'ronlar burni” nomini o'zgartirib, “Yaxshi umid” deb yozib qo'yadi. Shu bilan “Yaxshi umid” burni nomi paydo bo'lgan. Dunay daryosining ikki qirg'og'ida ikkita shahar - Buda va Pesht shaharlari bunyodga kelgan. Keyinchalik ular qo'shilib ketib Budapesht deb ataladigan bo'ldi. Pokiston davlati nomi ham o'ziga xos yo'l bilan paydo bo'lgan. 1931 yilda Hindiston Angliya mustamlakasi davrida hind musulmonlaridan va milliy harakat rahbarlaridan bo'lgan Choudri Rahmat Ali yangi islom davlati barpo qilish rejasini taklif qilib, Panjob, Afg'oniya, Kashmir, Sind va Balujistonni birlashtirishni o'ylagan hamda nomini mazkur viloyatlar nomi bosh harfini olib, unga iston suffiksini qo'shib, Pokiston deb atagan. 11 Ba'zan geografik nomlar o'sha joylarning xususiyatlaridan vujudga keladi. Masalan, Shamolli orollar, Shamolsiz orollar, Polineziya (poli - ko'p, nezos - orol), Mikroneziya (makro - mayda, nezos - orol), Melaneziya (mela - qora, nezos - orol), Qorasuv, Saritov, Oqtepa va boshqalar. Ba'zi geografik joylar nomlari o'sha joylarni tadqiq etgan kishilar nomiga, ba'zan ekspeditsiya kemalari nomi, ba'zan tadqiqotchining yaqin kishilari, podshohlar nomi bilan atalishi ham mumkin. Masalan, “Mod”, “Foka”, “Jannetta”, “Vityaz”, “Arnem” kemalar nomidagi orollar, yerlar bor. Komandor orollari, Bering bo'g'izi, Dejnev burni, Livingiston sharsharasi va boshqalar esa kishi ism familiyalari bilan bog'liq. Bu keltirilgan misollarda geografik nomlarning paydo bo'lishida qonuniyatlar mavjudligi ko'zga tashlanmaydi. Aslida bir qancha qonuniyatlar mavjud. Bular quyidagilar: 1. Ko'pgina geografik nomlar til taraqqiyotining dastlabki davrida oddiy turdosh otlardan iborat bo'lib, keyinchalik, vaqt o'tishi bilan atoqli otlarga - geografik nomlarga aylanib ketgan. Masalan: ilgari odamlar oddiygina suv, soy, daryo, qo'rg'on, kent, ko'l, to'qay deb ataganlar. Keyinchalik bu oddiy so'zlar geografik nomga aylangan. Bularga Amur, Jayhun, Don, Edil, Ganga, O'kuz, Nil, Shott nomlari misol bo'ladi. Hammasining ma'nosi bitta, suv demakdir. Aydar - qir, yayla - yaylov, chink - jarlik, alp - tog', rio - suv, xingan - tizma va boshqalar. 2. Oddiy so'zlarga, toponimlarga aniqlovchi qo'shish yo'li bilan geografik nomlar hosil bo'ladi. Bunda aniqlovchi sifat so'z turkumidan, otdan, sondan, ravishdan, sifatdoshdan iborat bo'lishi mumkin. Masalan, sifat qo'shish yo'li bilan hosil bo'lgan toponimlarga Yangiqo'rg'on, Kattaqo'rg'on, Oqmachit, Ko'kterak, Yangiobod, Qoradaryo, Oqdaryoni misol qilib keltirish mumkin. Ot qo'shish yo'li bilan Qumqo'rg'on, Toshqal'a, Taxtako'prik, Toshkent, Chimkent, Shoshtepa, G'azalkent toponimlari vujudga kelgan. Son qo'shish yo'li bilan hosil bo'lgan toponimlarga Yettiterak, Beshqayrag'och, Uchtom, Qo'shtut, Yakkatut kabi toponimlarni misol qilib ko'rsatish mumkin. Qaynarbuloq, Xo'jabaqirgan, Kuyganyor kabi toponimlar otga ravishdosh qo'shilishidan hosil bo'lgan. 12 3. Geografik nomlarning bir obyektdan ikkinchi, ba'zan uchinchi, to'rtinchi obyektlarga ko'chishi natijasida yangi joy nomlari vujudga keladi. Masalan, Sirdaryo daryosi, Sirdaryo viloyati, Sirdaryo shahri, Sirdaryo tumani; Chirchiq daryosi, Chirchiq shahri; Ohangaron shahri, Ohangaron daryosi; Zarafshon daryosi, Zarafshon shahri, Farg'ona vodiysi, Farg'ona viloyati. Ayrim daryolar bo'yidagi shaharlar nomi daryo nomiga suffiks qo'shish yo'li bilan hosil bo'lgan. Masalan, Angara daryosi - Angarsk shahri, Tom daryosi - Tomsk shahri, Ij daryosi - Ijevsk shahri, Or daryosi - Orsk shahri. 4. Ko'pchilik mamlakatlarning nomlari xalqlar nomiga - iya, - iston suffikslarini qo'shish yo'li bilan hosil bo'lgan: Turkiya, Ispaniya, Finlandiya, Vengriya, O'zbekiston, Qirg'iziston, Tojikiston, Afg'oniston va boshqalar. Lekin ayrim davlatlar nomining yasalishida - iya, suffiksi xalqlar nomiga emas, balki boshqa so'zlarga ham qo'shilishi mumkin. Masalan, Braziliya (brazil - o'simlik nomi), Kolumbiya (Kolumb - mashhur sayyoh), Islandiya (island - muz mamlakati). 5. Geografik obyektlarga nom qo'yishda o'xshatib nomlash ham mavjud. Bu har xil maqsadlarda bo'lishi mumkin. Chunonchi, Amir Temur Samarqandning shuhratini oshirish maqsadida poytaxt atrofiga bir qancha qishloqlar qurib, o'sha vaqtdagi mashhur shaharlar nomini qo'ygan; Damashq, Parij, Sheroz, Bag'dod, Misr va boshqalar. Bularning ba'zilari hozir ham nomini saqlab keladi. H.H.Hasanov keltirgan ma'lumotga ko'ra, Yer yuzida 18 ta Amerika, 13 ta Vengriya, 9 ta Kanada, 5 ta Braziliya, 3 ta Italiya, 7 ta Venetsiya, 4 ta Praga, 4 ta Kiyev nomlari mavjud ekan. Amerikada Moskva, Parij, London, Uels, Nyukasl va boshqa shaharlar mavjud. 6. Geografik nomlar umumlashtirish yo'li bilan, ya'ni kichik joy nomini katta hudud yoki obyektga ko'chirish natijasida ham vujudga keladi. Bunga misol qilib Osiyo nomini keltirish mumkin. Qadimda Osiyo (Osu) deb Livan, Falastin, Suriya joylashgan kichik hudud atalar edi, keyinchalik bu nom butun qit'a nomiga aylandi. Hozirgi Tyanshan deb ataladigan tog'larning umumiy nomi bo'lmagan, har bir tog' tizmasi o'z nomi bilan Chotqol, Qurama, Ko'kshag'al, Talas, Farg'ona va boshqa 13 nomlar bilan atalar, faqat Tyanshanning markaziy qismi Tangritog', Xontangri, deb atalar edi. Xitoylar Tangritog'ni o'z tiliga tarjima qilib, Tyanshan deb atashgan. Keyinchalik bu nom butun tog' tizimining umumlashma nomi bo'lib qolgan. Huddi shunday Yevropa, Afrika nomlari ham umumlashma nomdir. 7. Tarjima qilish yo'li bilan ham shakllanib, yangi nomlar paydo bo'ladi. Bunday nomlar bir joyda turli xalqlar yashaydigan hududlarda yoki bir geografik obyekt (xususan daryo, tog' tizmalari) turli xalqlar hududlaridan o'tadigan joylarda uchraydi. Bunday geografik nomlarga Qora dengiz - Chyornoye more, Qorasuv - Siyohrud, Qizilsuv - Surxob, Ilono'tti - Morguzar, Baliqchi - Рибачье , Movarounnahr - Daryo orasi, Qizil dengiz - Bahri muhit Ahmar - K расное море , Yangikent - Dehinov, Temir Darvoza - Железное ворота , Shaytonmakon - Чертово городище va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin. Geografik nomlarning oddiy so'zlarga aylanishi (detoponimizatsiya). Geografik nomlardan turli xil oddiy so'zlar - terminalar, turdosh otlar vujudga kelish hollari tez - tez uchrab turadi. Mamlaktlar, shaharlar, qishloqlar, tabiiy geografik obyektlar nomlaridan hosil bo'gan yangi so'zlar toponomlar deyiladi. Toponomlar barcha xalqlar tillarida ham uchraydi. Bir qancha tabiiy geografik terminlar geografik nomlardan olingan: vulqon O'rta dengizdagi Vulkano oroli nomidan, geyzer Islandiyadagi Geyzer deb ataluvchi buloq nomidan, karst Bolqon yarimorolidagi Karst platosi nomidan, meandra Turkiyadagi Menderes daryosi nomidan, delta Nil daryosi quyiladigan Delta degan joy nomidan kelib chiqqan. Bu geografik nomlar geografik terminlarga aylangan. Ba'zan geografik nomlardan butunlay boshqa ma'nodagi so'zlar paydo bo'ladi. Bolonya, jersi, boston, krepdeshin, paplin matolari nomlari joy nomlaridan iborat. Bolonya va Paplin Italiyadagi shaharlar, Jersi - Fransiya shimolidagi shahar, krepdeshin - Xitoy matosi (krep - mato, shin - Chin) va boshqalar. Panama (bosh kiyim) nomi Panama davlati nomidan, olimpiada, olimpika Gretsiyadagi Olimp tog'i nomidan olingan, g'arbiy Yevropadagi Alp tog'lari nomidan alpinizm, alpinist, alp o'tloqlari, alp burmalanishi, alpid kabi so'zlar olingan. 14 Ayrim geologik davrlar, burmalanishlar, tabiiy hodisalar nomlari ham joy nomlaridan olingan. Geologik davrlardan kembriy Angliyadagi Uels viloyatining qadimiy nomi, ordovik va silur Angliya janubida yashaydigan qabilalar nomi, devon Angliyadagi graflik, perm Uraldagi shahar nomi, gersin Markaziy Yevropadagi tog'lar nomi va h.k. Gondvana Hindistondagi gond qabilasi va Vand rayoni nomidan olingan. Lavrosiyo Kanadadagi Lavrentiya va Osiyo nomlaridan kelib chiqqan. Bir qancha kimyoviy elementlar joy nomlari bilan ataladi: fransiy, skandiy, germaniy, yevropiy, poloniy, kaliforniy. Ko'pchilik minerallar topilgan joyi nomi bilan ataladi: azorit, alebastr, amazonit, arogonit, birmit, gavanit, labradorit, tanzanit va boshqalar. Kichik sayyoralar - asteroidlar uchtasi Ukraina, Volga, Sumianna (Sumi shahri nomidan) deb ataladi. Ko'pchilik ulug' shaxslarning ismi va taxalluslari ham ular tug'ilgan yoki yashagan joylar nomlaridan olingan: Muhammad al Xorazmiy, Ahmad al Farg'oniy, Abu Nasr Farobiy, Ahmad Yassaviy, Dehlaviy, Jomiy, Sheroziy, Ho'jandiy, Rumiy, Mahmud Torobiy, Muhammad Narshaxiy, Rudakiy va boshqalar. Juda ko'p kemalarga shahar, daryo va boshqa geografik obyektlar nomlari qo'yilgan: “Volga”, “Vladivostok”, “Toshkent”, “Gruziya”, “Neva” va boshqaar. Avtomobillar, sovuqxonalar, kir yuvish mashinalari, radiopriyomnik va boshqalarga ham joy nomlari qo'yilgan. Bulardan boshqa ham joy nomlari bilan ataladigan narsalar ko'p. O'zbek tilida joy nomlariga bog'liq ravishda vujudga kelgan so'zlar juda ko'p. Chunonchi, makkajo'xori, qo'qon jo'xori, hisori qo'y, angori echki, qorako'l qo'y, shibirg'oni uzumi, qurama guruchi, shotut (shom tuti), balx tut, jilon jiyda (Erondagi G'ilon shahri), qirimiska uzum (qirmiz - “qizg'ish” so'zidan), kishmish (Eronga qarashli Keshm oroli nomidan), chust do'ppi, baronas, doka, tivit, (Tibet so'zidan), iroqi do'ppi, iroqi sovun (Iroq nomidan) va h.k. Mamlakatimizda mahalliy shevalarda joy nomlaridan hosil bo'gan juda ko'p so'zlar mavjud. Ularni o'rganish fan oldidagi muhim vazifalardan biridir. 15 1.4. Geografi k nomlarnining t asnifi Geografik joy nomlari juda turli - tuman, ba'zi nomlar g'aroyib, g'alati. Ularning kelib chiqishi ham juda xilma - xil. Ularni turlarga ajratish ham juda murakkabdir. Ko'pincha til qoidalari nuqtai nazaridan turlarga ajratiladi. Yana shakllanish bosqichlariga, bunyodga kelishiga, nimalar bilan bog'langanligiga ko'ra ham turlarga ajratiladi. Quyidagi turlarga ajratish joy nomlarining kelib chiqishi, qanday hodisa va voqealarga bog'langanligiga qarab amalga oshirilgan. Geograflar uchun shunday yo'l bilan turlarga ajratish ma'qulroq ko'rindi. 1. Joyning geografik o'rniga bog'liq holda paydo bo'lgan nomlar. Masalan: Nordkap (Shimoliy burun), Severnaya Zemlya (Shimoliy Yer), Xokkaydo (Shimoliy orol), Janubi - sharqiy burun, Shimoliy dengiz, Sharqiy Xitoy dengizi, Rio - Grande del - Norte (Shimoliy katta daryo), Orqa Oloy, G'arbiy Dvina va boshqalar. 2. Ayrim geografik nomlar o'sha joyning, geografik obyektning o'ziga xos xususiyatlaridan paydo bo'ladi. Bunday nomlar orasida relyef shakllariga bog'liq nomlar ancha ko'p uchraydi. Qrimdagi Ayiqtog', Turkiyadagi Tavr (grekcha buqa) tog'i, Shimoliy Muz okeanidagi Shpisbergen (Nayzatog'), Dunay vodiysidagi Temir darvoza (dara nomi) shular jumlasidandir. Bizning o'lkamiz - O'rta Osiyoda bunday nomlar ko'p: Qumtepa, Egartosh, Belisiniq tizmasi, Odamtosh, Supatog', Beshiktog', Yo'g'ontepa, O'radaryo, To'rg'ay supasimon o'lkasi, Chuqursoy, Qo'ytosh bularga misol bo'ladi. Relyefdan boshqa xususiyatlarga ko'ra paydo bo'lgan nomlarga Qizil dengiz, Oq dengiz, O'lik dengiz, Sariq dengiz, Islandiya (Muz o'lkasi), Monblan (Oqtog'), Issiqko'l, Kungay Olatov, Terskay Olatov, Bog'ishamol, Qoraqum, Qoraqurum, Shamolli orollar, Shamolsiz orollar, Polineziya, Mikroneziya, Melaneziyani misol qilib ko'rsatish mumkin. 3. Suv bilan bog'liq nomlar (gidronimlar). Okean, dengiz, daryo, ko'l, muzlik, buloqlar nomlari gidronimlar deyiladi. Gidronimlar ham suvning 16 xususiyatlariga ko'ra turlicha bo'ladi. Daryo, ko'l, buloq va quduqlar suvining rangi, sho'rligi, toza (tiniq)ligi, chuqurligi va boshqa xususiyatlariga qarab har xil. Yer osti suvlaridan, sizot suvlardan hosil bo'lgan daryolar Qorasuv, Qoradaryo deb, tog'lardagi qor va muzlardan suv oluvchi daryolar ko'pincha Oqdaryo deb, suvi tiniq, toza bo'lsa Ko'ksuv deb, loyqa suvli daryolar Sarisuv, Xuanxe (Sariq daryo) deb nom olgan. Tiniq va toza suvli ko'llar Oynako'l, Ko'kko'l, loyqa suvli bo'lsa Ayronko'l, sho'r bo'lsa Sho'rko'l, Achchiqko'l, Achchiko'l deb nomlanadi. Farg'onadagi Tentaksoy, Surxondaryodagi Jinnidaryo bahorgi toshqin vaqtida jo'shqin bo'lib, o'zanini o'zgartirib, qirg'oqlarini buzib oqqanligi uchun shunday nom olgan. Buloq hamda quduqlar nomi ko'pincha suvning xususiyatlari - harorati, tozaligi, tarkibida qanday minerallar, tuzlar mavjudligiga qarab, yer ostidan qanday tarzda chiqishiga qarab qo'yiladi. Masalan: Sho'rbuloq, Qo'tirbuloq (suvi tarkibida oltingugurt mavjud), Obirahmat (shifobaxsh, suvi shirin buloq), Issiqsuv, Obigarm, Arashon, Qaynarbuloq, Jimbuloq. Quduqlar ham huddi shunday xususiyatiga qarab Shirinquduq, Sho'rquduq, Chuqurquduq kabi nomlarga ega. Yog'ingarchilik vaqtlarida suv oqib, ko'p vaqt qurib yotadigan kichik daryolar ko'pincha Quruqsoy deb ataladi. 4. O'simliklarga bog'liq nomlar (fitonimlar). O'simliklarga bog'liq holda paydo bo'lgan joy nomlari mamlakatimizda ham, boshqa mamlakatlarda ham ko'p uchraydi. O'simliklar bilan bog'liq nomlar ba'zan aniq miqdorini bildiradi. O'rikzor, Bodomzor, Chilonzor, Terakzor, Qatortol nomlari o'sha joylarda shu tur o'simliklarning ko'p tarqalganligini bildirsa, Yakkatut, Qo'shchinor, Qo'shtut kabi nomlar bu tur o'simliklar kamligini bildiradi. Yong'oq, Ko'kterak, Toldiqo'rg'on, Bukovina, Beryozovka, Archaqishloq kabi nomlarda noaniqlik bor. Shu joyda yong'oq bittami yoki ko'pmi, aniq emas. O'simliklar bilan bog'liq paydo bo'lgan nomlarga Yevropadagi Shvarsvald (qora o'rmon), Afrikadagi Drakon tog'lari (drakon - daraxt nomi), Amerikadagi Florida (o'simlik, ko'klamzor), Osiyodagi Kokos orollari nomlarini misol qilib ko'rsatish mumkin. O'simliklar bilan bog'liq joy nomlari mikrotoponimlarda ayniqsa ko'p uchraydi. Toshkentdagi Olmazor, 17 Sebzor, Qoraqamish, O'rikzor, Bodomzor, Olchazor, Olchali, Qoratol, Yettiterak, Bog'ko'cha, Chilonzor shular jumlasidandir. 5. Hayvonlarning nomi bilan bog'liq joy nomlari (zoonimlar). Dunyo xaritasida hayvonlarga bog'liq holda vujudga kelgan nomlar ko'p uchraydi. Hozirgi vaqtda mavjud bo'lgan bunday nomlarni tahlil qilish bilan qadimda ayrim hayvonlar tarqalgan joylarni ham aniqlash mumkin. Amudaryo bo'yida Termiz yaqinidagi Maymunto'qay, Toshkent viloyatidagi G'azalkent (g'izol - kiyik), Bog'iston (aslida bug'iston so'zidan), So'qoq (oq kiyik), Ilonlisoy, Kaptarxona, Kurkuldak (qush), Toshkent shahridagi Bo'rijar, Qurbaqaobod va boshqalar mazkur joylarda qadimda shunday hayvonlar ko'p bo'lganidan dalolatdir. Dunyoning boshqa joylarida ham bunday nomlar ko'p uchraydi. Masalan: Tinch okeandagi Galapagos orollari (galapago - toshbaqa), bu orollarda yirik toshbaqalar hozir ham mavjud. Barens dengizidagi Medvejiy oroli, Shimoliy Amerikadagi Katta Ayiq, Kichik Ayiq ko'llari, Baykal ko'lidagi Tushkani (mahalliy aholi tilida tushkan deb ataydi), O'rta Osiyodagi Qoplonqir, Qoplonsirt nomlari hayvonlar bilan bog'liq. 6. Foydali qazilmalarga bog'liq joy nomlari. Juda ko'p joy nomlari kon bilan bog'liq holda paydo bo'lgan. Qirg'izistondagi Toshko'mir, Moylisuv shaharlari, O'zbekistondagi Kumushkon, Gazli, Tuzkon, Surmatosh, Turkmanistondagi Nebitdog', Gugurtdog', Uraldagi Magnitnaya tog'i, Magnitogorsk, Solikamsk, Kola yarimorolidagi Apatit shahri nomi foydali qazilmalar bilan bog'langan. Janubiy Amerikadagi And tog'lari (mis tog'lari), Argentina (Argentus - kumush), Turkiyadagi Marmara dengizi nomi ham foydali qazilmalar bilan bog'langan. 7. Xalq, qabila, urug'lar nomlari bilan bog'liq toponimlar (etnonimlar). Odatda xalq, urug', qabila nomlari ilmiy tilda etnonim deyiladi. Juda ko'p joy nomlari etnonimlar bilan bog'liq holda paydo bo'lgan. Etnonimlardan hosil bo'lgan joy nomlari etnotoponimlar deyiladi. Etnotoponimlarni o'rganib, tarixiy davrlarda qaysi xalqlar, urug'lar qayerlarda yashaganini, qayerlarga ko'chganligini aniqlash mumkin. 18 Dunyo xaritasida etnotoponimlar juda ko'p. Ko'pchilik mamlakatlarning nomlari xalq nomidan olingan, xalq nomiga - iya, - iston qo'shimchalari qo'shilib, mamlakat nomi hosil qilingan. Masalan, alban - Albaniya, portugal - Portugaliya, dan - Daniya, rumin - Ruminiya, bolgar - Bolgariya, turk - Trkiya, afg'on - Afg'oniston, qirg'iz - Qirg'iziston, tatar - Tatariston, tojik - Tojikiston va h.k. Faqat davlatlar nomigina emas, balki etonimlardan hosil bo'lgan boshqa geografik obyektlar nomlari ham ko'p uchraydi, Masalan, Malik cho'li (Malik urug'i nomidan), Baraba dashti (Baraba urug'i nomidan), shuningdek, Qizil shahri, Eri, Guron ko'llari, Karib dengizi, Appalachi tog'lari, Ayova, Delaver qabilalar nomidan olingan. H.H. Hasanov “Geografik nomlar siri” (1985) kitobida O'rta Osiyo toponimlari hosil qilgan urug'lardan 76 tasini misol qilib ko'rsatadi. Shulardan ayrimlarini keltiramiz; Adoq, Andi, Arlot, Arg'un, Asaka, Bag'ish, Beshkapa, Boyovut, Bayot, Do'rmon, Yorboshi, Kaltatoy, Malik , Ming, Mitan, Mo'g'ul, Nazarbek, Nayman, Nukus, Olot, Savay, Sayot, Saroy, Toyloq, Uzun, Chandir, Chimboy, Chig'ay, Chig'atoy, Yuz, Qalmoq, Qashqa, Qoraxitoy, Quti, Qo'ng'irot. Ba'zi xalqlar nomi aksincha mamlakat nomidan olingan. Bularga indoneziyaliklar, avstraliyaliklar, braziliyaliklar, kubaliklar, isroilliklar, falastinliklar, ekvadorliklar, amerikaliklarni misol qilib ko'rsatish mumkin. 8. Aholining kasb - hunaridan olingan nomlar . Kasb - hunar bilan bog'liq holda paydo bo'lgan geografik nomlar o'rta va ayniqsa kichik (mikro) toponimlar orasida ko'p uchraydi. Moskva yaqinidagi Ximki shaharchasi, Sirdaryo viloyatidagi Paxtakor tumani, Qashqadaryodagi Chiroqchi, Dehqonobod shaharlari, Buxoro viloyatidagi Qorovulbozor shahri shular jumlasidandir. Toshkentda Egarchi, O'qchi, Pichoqchilik, Zargarchilik, Choponbozor, Qalandarxona, Shifokorlar shaharchasi va boshqalar bor. O'rda, Xonaqo, Mahkama, Qoziko'cha kabi toponimlar ma'muriyatga tegishli tashkilotlar nomidan paydo bo'lgan. 9. Shaxslarning ism - shariflari, tahalluslariga qo'yilgan geografik nomlar (antroponimlar). Dunyo xaritasida bunday nomlar tilga kirganda sayyoh 19 va geograflar, yangi yer ochuvchi, noma'lum o'lkalarga borib, jonini garovga qo'ygan tadqiqotchi olimlar, ularning qilgan ishlari, yozilgan asarlari, qahramonliklari haqida ko'p bilib olardik. Afsuski, xaritalar gapirmaydi. Lekin bunday toponimlarda ana shunday kishilarning nomlari mangu saqlanadi. Ana shuning uchun ham joy nomlarini o'zgartirganda shu nomlar egalarining kimligini bilmasak, ko'p shoshmasligimiz zarur. Dunyo xaritasidagi Kuk, Bering, Magellan, Kolumb, Gudzon, Livingiston, Mikluxo - Maklay, Barens, Laptevlar, Bass, Flinders, Shokolskiy nomlari ana shunday nomlardandir. Jahon fani, madaniyati, ma'naviyati taraqqiyotiga buyuk hissa qo'shgan allomalarning, vatan ozodligi, mustaqilligi uchun kurashgan, jonini fido qilgan vatanparvarlarning nomlari ham joy nomlarida mangu saqlanadi. Bunday nomlarga Beruniy, Navoiy, Ulug'bek, Al - Xorazmiy, Ibn Sino, Al - Farg'oniy, Forobiy, Pushkin, Vashington, Jaloliddin Manguberdi kabi nomlarni kiritish mumkin. Ba'zan davlat boshliqlari, podshohlar, sayyoh va tadqiqotchilarning sevikli kishilari, hatto qaroqchilar nomlari ham xaritada abadiylashib qoladi. Masalan, Angliya qirolichasi Viktoriya, mashhur dengiz qaroqchisi Dreyk nomlari ham xaritada abadiylashib qolgan. Kishilarning ism - sharifi, tahallusi bilan bog'liq nomlarni memorial va oddiyroq nomlarga ajratish mumkin. Memorial nomlarga haqiqatan haqiqiy buyuk kishilar, ya'ni zamon, jamiyat qanday bo'lishidan qat'iy nazar hurmat bilan tilga olinadigan, butun insoniyatga xizmat qilgan shaxslar nomlarini kiritish mumkin. Bunday nomlar har qanday jamiyatda saqlanib qoladi. Qanday nomlar memorial ekanligini vaqt belgilaydi. Mikrotoponimlar orasida shaxslarning ism - shariflari, tahalluslari bilan bog'liq nomlar juda ko'p. Lekin ularning ko'pchiligi zamon o'zgarishi bilan o'zgarib ketadi, yangi nomlar bilan almashinadi. Bunday nomlar memorial nomga kiritilmaydi. General Chernyayev nomi bilan atalagan Chernyayevka, general Kaufman sharafiga qo'yilgan Kaufmanskaya stansiyasi, Skobelev, sho'ro qo'mondonlaridan Frunze, Kuybishev (shaharlari) nomlari shunday nomlar bo'lib, ular nomlari almashtirildi. 20 10. Afsonaviy va diniy nomlar . Geografik xaritalarda o'sha joyga hech qanday aloqasi bo'lmagan nomlar ham uchraydi. Bunday nomlar kishilarning eshitgan ertak, hikoyalari, o'qigan kitoblari qahramonlari, afsonaviy mahluqlar nomlari bilan bog'liq holda vujudga keladi. Bunday nomlarga O'sh shahridagi Taxti Sulaymon, Toshkentdagi Kaykovus arig'i, Shri - Lankadagi Odamota tog'i, Uraldagi Shaytonmakon, Sirdaryodagi Farhod qoyasi, Xorazmdagi Duldulotlagan, Shohimardon, Ohangarondagi Ali qoyasi misol bo'ladi. Bunday nomlarni afsonaviy nomlar deyiladi. Aslida o'zi yo'q - ku nomi saqlanib qolgan joy nomlari ham afsonaviy nomlar hisoblanadi. Sannikov Yeri, Ko'hi Qof, Ya'juz - Ma'juz yeri ana shunday nomlardir. Dinga va din namoyondalari nomlariga, diniy bayramlarga bog'liq toponimlar ham ko'p uchraydi. O'zbek tilidagi, umuman turkiy tillardagi dinga bog'liq nomlarga ko'pincha ota, avliyo, bobo, islom, momo, nur, ziyo, shayx kabi qo'shimchalar qo'shiladi va bunday nomlar aksariyat hollarda muayyan shaxslar nomlari bilan bog'langan bo'ladi: Avliyoota, Zangibuva (Zangiota), Cho'ponota, Nurota, Shavkatbobo, Oqsoqota, Norakota, Surenota, Yalong'ochbuva, Islomobod, Shayx Zayniddinbobo, Ho'jaalandorbuva, Bibi Mariyam va h.k. G'arb mamlakatlarida diniy geografik nomlarga odatda san, sankt, svyatoy kabi so'zlar qo'shib yoziladi: San - Marino, San - Tome, San - Fransisko, San - Salvador, Santyago, Sankt - Peterburg, Svyatoy Lavrentiy, Svyatoy Nos va b. 11. G'aroyib nomlar. Ba'zi bir geografik nomlar g'alati ma'noli, kulgili, ayrimlari qo'rqinchli bo'ladi. Toshkent shahrida Xotinko'prik, Pushtihammom, Chuvalachi, Yalang'och, Qoryog'di, Padarkush, Injiqobod, Jinko'cha, Kallaxona, Kampirdevor, Qonqus, Moxovzor kabi g'aroyib nomli ko'cha, mahalla, mavzelar mavjud. Dunyo xaritasida ham g'aroyib nomlarni ko'p uchratamiz. G'alati nomlardan Krivoy Rog (egri shoh), Kapri (echki) oroli, Kanar (it) orollari, Labbay tog'i, Cho'ntakqishloq, Zolotoy Rog (Oltin shoh), qo'rqinchli, vahimali nomlardan Dashti Lut (O'lim dashti), Ajal vodiysi, Dashti Margoh (O'lim dashti), Borsakelmas, O'lik dengiz, Jonchiqar kabi nomlarni misol qilib ko'rsatish mumkin. Angliyadagi ayrim joy nomlari o'zbek tiliga tarjima qilinsa, “Rahming kelsin”, 21 “So'qir kuyovlar”, “Qurbaqalar”, “Zo'r Muhabbat”, “Kalamush qal'a”, “Ko'rinmay qoldi” degan ma'nolarni beradi. Bunday nomlarni O'zbekistonda ham ko'plab uchratish mumkin: Ko'kdo'ppi (Farg'ona viloyatida), Og'zikeng, Jo'jao'g'ri, Kampirchiqdi, Qorko'mdi, G'alcha va boshqalar shular jumlasidandir. G'aroyib nomlar qayerda bo'lmasin o'z tarixiga va qandaydir o'ziga hos xususiyatiga ega bo'ladi. 12. Zamonaviy nomlar. Geografik nomlar boshqa hamma narsalar kabi vaqt o'tishi, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy, tabiiy o'zgarishlar ro'y berishi bilan o'zgaradi, eski nomlar yangilanadi, zamonasiga munosib yangi nomlar paydo bo'ladi. Obruchevo, Gorchakovo Chernyayevka, Skobelev, Kaufman stansiyalari va boshqalar o'zgartirilganligini hamma biladi. O'rta Osiyoni Rossiya bosib olgandan keyin O'rta Osiyo xaritasida rus bosqinchi generallari nomlari, o'lka tabiati, tabiiy boyliklarini o'rgangan rus tadqiqotchilari nomlari bilan bog'liq geografik nomlar paydo bo'ldi. Fedchenko, Korjenevskiy muzliklari, Mushketov, Semenov, Ivanov muzliklari, Pyotr I tog' tizmasi kabi nomlar shular jumlasidandir. Sovet tuzumi davrida kommunist dohiylar, sarkardalar, rahbarlar umuman sovetlar tuzumi vakillari nomlari juda ko'payib ketdi. Lenin, Stalin, Marks, Engels, Molotov, Voroshilov, Chapayev va h.k nomlari yuzlab joylarga qo'yildi. Bundan tashqari ismi –jismiga mos kelmaydigan kommunizm, sosializm, Yangihayot, Olg'a, Oktabr, Ilg'or, Qizil bayroq, Qizil qo'shin va h.k nomlar ham juda ko'paydi. 22Gidrooykonim Fitooykonim Zoooykonim Orooykonim Kosmooykonim Iqtisodiy ijtimoiy geografik omillar asosida paydo bo’lgan oykonimlar Tabiiy geografik omillar asosida paydo bo’lgan oykonimlar Etnooykonim Antrooykonim Agrooykonim Urbonooykonim Kasb hunarga oid oykonimlar 1-jadv al . Tabiiy v a iqt isodiy -ijt imoiy omillar asosida shak llangan oy k onimlar quy idagi t urlarga ajrat iladi. Shu bilan birga bu davrda xalqimizning jahon fani va adabiyotiga ulkan hissa qo'shgan namoyondalari Alisher Navoiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino kabi kishilarning nomlari abadiylashtirildi: Navoiy, Beruniy nomlari shaharlarga qo'yildi. Lekin bular dengizdan tomchi edi. Mamlakatimiz O'zbekiston mustaqillikni qo'lga kiritgandan keyin zamon o'zgardi – istiqlol davri boshlandi. Zamonga xos yangi joy nomlari paydo bo'ldi, noo'rin o'zgartirilgan joy nomlari tiklandi va tiklanayapti. Mustaqillik maydoni, Amir Temur hiyoboni, Bobur bog'i, Alisher Navoiy saylgohi, Buyuk Ipak yo'li metro bekati va boshqalar shular jumlasidandir. Toponimik terminlarni o'zi ifodalayotgan obyektlarga qarab quyidagicha guruhlashtirish mumkin. 1. Geomorfologik topoterminlar: (ag’ba (dovon), alang, alin (tizma, o'rmonli tog'), bayir, bag'ir, bel (dovon, o'tkil), bum (bo'm, qism, tor dara), dasht, do'ng, yozi, jar, kungay, ko'tal, ort, oshuv, terskay, tog', chuqur, qir, qopchig'ay (dara), qoratov, qurum va boshqalar). 2. Gidrologik topoterminlar: (arashon (arasan), arna, ariq, buloq, guzar, daryo, duob, yop, idil, kom, ko'l, pul (ko'prik), qayir, qorasuv, quduq, hovuz va boshqalar). 3. Floristik va faunistik topoterminlar: (arpa, bodom, patta (tol navi), tol, terak, tut, jiyda, qayrag'och, olma, o'rik, gazol, tuya va boshqalar). 4. Oykonomik topoterminlar: (qishloq, kent, kat, ovul, mahalla, guzar, qo’rg'oncha, ko'cha va boshqalar). 23 5. Etnonimik topoterminlar: (o'zbek, qipchoq, qangli, ming, nayman, qirg'iz, qatag'og, do'rmon, yuz, arab, tojik, uyg'ur va boshqalar). 6. Turli topoterminlar: (obyektning belgi - xususiyati, tomon, o'rin- joy, hajm va boshqa xususiyatlarni ifodalovchi terminlar: obod, orqa, katta, kichik, o'rta, yuqori, quyi, yangi, ko'hna, eski, oq, qizil, achchiq, chuchuk, sho'r, shirin va boshqalar). 2 -jadval Toponimik terminlar (TT)ning turlari va ayrim namunalar: Geomorfo - logik ТT Gidrologik ТT Floristik va Faunistik ТT Oykonimik ТT Etnonimik ТT Turli ТT Bel Arashon Arpa guzar Arab Katta Soy Arna Bodom daha Do’rmon Kichik Do’ng Ariq Olma kucha Ming ko’hna Jar Buloq terak kent Nayman Chuchuk Ko’tal Guzar tol mahalla Saroy Shirin Ort(art) Daryo o’rik ovul uyg’ur Eski Tog’ Yop g’izol sahar Yuz Yuqori Chuqur Kom tuya qishloq o’zbek o’rta Qoratov Ko’l qo’rg’on Qangli Qizil Har bir fanga oid terminlarni guruhlashtirilgan holatda o ' rganish shu fanning terminlarini , binobarin terminologiyasini chuqurroq o ' zlashtirib olish imkoniyatini beradi . Ayniqsa , tabiiy geografiyaga oid terminlar aksariyat hollarda tabiiy geografik obyekt turini ifoda etadi . Shuning uchun tabiiy geografik terminlarni yaxshi bilish tabiiy geografiya fanini chuqurroq o ' zlashtirish imkonini beradi . 24 Tuproq , o ' simlik va hayvonot olami bilan bog ' liq xalq terminlari . Sho ' r yer - qurg ' oqchil o ' lkalardagi pastqam yerlarda minerallashgan yer osti suvlarining yer betiga chiqishi , “ Boburnoma ” da “... Kobul va G ’ azni purshar va sho ' r yerlar edi ...” deyiladi . Haqiqatdan ham arid zonada joylashgan Kobul va G ’ azni atrofida sho ' r yerlar ko ' plab uchraydi . O ’ lang ( ruschasi “ polyana ”) - o ' tloq yer , keng maydon . Yayloq - yaylov , “... Farg ' ona viloyatining girdo - gidri tog ' larida yaxshi yayloqlari bor ...”. julg ’ a - ko ' klamzor , hindlar julg ’ ani “ dun deydilar ”. To ' qay termini “ Boburnoma ” da faqat bir joyda tilga olinadi . Bu terminni V . Radlov “ o ' rmon ” deb tarjima qilgan . Mo ' g ' ulcha va ko ' pgina turkiy tillarda bu termin “ daryo bo ' yidagi o ' rmon , chakalakzor ” deb izohlanadi ”. 3-jadval “Boburnoma”da quyidagi o'simliklar tilga olingan: Tobulg’u Panyola Anbula ( hindi hurmo ) Koju (qarag’ay) Omila Amradpal ( limon navi ) Chilg’o’za ( kedr ) Xurma Amalbu ( limon navi ) Bolut ( dub ) Norgil А malbel ( limon navi ) Xanjak Limu ( limon ) Joman Kila ( banan ) Sangtora ( apelsin navi ) Kamrak Maxva ( gulchikan ) chanbariy ( limon navi ) Badxal ( non daraxti ) Kirni Mehrigiyo (“ayiq o’ti”) Karunda Kadxil Nayshakar (shakarqa mish) Gula Biyr Chirunchi Tor ( hurma navi) Turunj ( sitron ) Galgl limu Sadofal ( limon navi ) 1.5. Toponimikani ilmiy va amaliy ahamiyati 25 Toponimika katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Geografik nomlarda ijtimoiy tuzumni o‘zgarishi, hududlarni davlatlarga karashliligi, geografik kashfiyotlar va tekshirishlardagi ildamlik aks ettiriladi. Toponimikaning amaliy ahamiyatlaridan biri, uning adreslik funksiyasidir. Nomlarda ob’ektning xususiyati, uning boshqa hududlardan farqi ifodalanadi. Shuning uchun geografik nomlarni juda aniq yozish va talaffuz qilish kerak. Nomni buzish va xato qilish tufayli, nomni ob’ekt bilan bog‘lay olmaslik, ortiqcha tashvishga olib keladi. Insoniyat tabiatni qancha ko‘p o‘zlashtirsa, nomlarni miqdori va ularning ahamiyatini muhimligi shuncha ko‘p bo‘ladi. Nom ko‘yishni talab qiladigan yangi ob’ektlar yuzaga keladi, eski nomlarni almashtirish ehtiyoji ham paydo bo‘ladi. Nomlanish va nomlarni qayta o‘zgartirish hajmi shunday ko‘pki, ularni hozirgi vaqtda rejasiz amalga oshirish mumkin emas. Nomlarga o‘ylovsiz munosabat qilish tartibsizlikka olib keladi. Stixiyali yuzaga keladigan sanoqsiz nomlarga chigallashib qolish qiyin emas. Masalan, Moskvada 12 ta ko‘cha bir xil nomga ega. Ular « Новая » ko‘chasi deb ataladi ( Улицы Москвы , 1964). Bunday chalkashlik pochtaga, xaydovchi shofyorlarga, kelgan mehmonlarga hamda mahalliy aholi va korxonalarga qanday qiyinchilik tug‘dirishini tasavvur qilish kiyin emas. Nomlardan foydalanish odamlar orasida munosabat qilishni ta’minlaydi, og‘zaki yoki yozma axborotda ob’ektlar nomlarini birxillashtirishga (bir shaklga keltirishda) imkon beradi, turli xil hodisalarni ularga bog‘lashga yordam beradi. Nomlarni bu funksiyasi geografiya fani uchun ham katta ahamiyatga ega. Geografiya fani undan geografik faktlar va hodisalarni bir biri bilan bog‘lantirish uchun va ularni fazoviy joylantirish uchun keng foydalanadi. Toponimikani geografiya fani uchun asosiy amaliy ahamiyati uning mazmun tomoni hisoblanadi. Hozirgi vaqtda ob’ektlarni geografik nomalariga qarab qazilma boyliklarni topish, xrestomatiyali (o‘quv qo‘llanmali) bo‘lib qolgan. Geolog R.A.Musin O‘rta Osiyodagi konlarning nomi bilan qiziqib, ajoyib maqola yozgan. Unda u «Men o‘z kasbim bo‘yicha tog‘u-toshlarda ko‘p bo‘laman 26 va har xil joylarning nomiga alohida e’tibor beraman. Tajribam shuni ko‘rsatadiki, til bilan shug‘ullanish (geografik nomlarning lugaviy ma’nosini tekshirish) geolog uchun shunchaki bir ermak emas, balki geologik qidiruvlarda muvaffaqiyatga erishishning vositasi ham ekan. Bu nomlar shundan dalolat beradiki, O‘rta Osiyodagi yirik konlarning aksariyati, ular (olimlar tomonidan) topilmasidan ancha ilgariroq ota-bobolarga ma’lum bo‘lgan ekan (R.A.Musin 1964 y). Masalan: Oltoy va Aldan nomlariga asoslanib, shu yerlardan oltin qidirib topganlar. Jezqazgan nomi shu yerda mis borligini aytib berdi. Farg‘onadagi moylisuv – neft konini alomati bo‘ldi. Toponimika geografiyani o‘qitishda, o‘quv pedagogik ahamiyatga ham egadir. Geografiya o‘qituvchilari dars vaqtida toponimikadan foydalanishni maqsadga muvofiqligi va yuqori natija berishini qayd qilganlar. Geografik nomlarni mazmunini aniqlash, o‘rganilayotgan ob’ektning tabiati va uning o‘ziga xos belgilari to‘g‘risida qo‘shimcha ma’lumot beradi. Qiyin bo‘lgan chet tilidagi nomlarni va mahalliy geografik terminning (atamaning) mazmunini, qisqa va ishonarli qilib o‘z vaqtida tushuntirish, uni o‘kuvchilar tomonidan o‘zlashtirishni ancha yengillashtiradi. Nomning mazmunini ahamiyatini o‘zlashtirish bilan o‘quvchilar o‘rganiladigan ob’ektning kartaga foydalanib qayerda joylashganini, uning to‘g‘ri yozilishini va to‘g‘ri talaffuz qilishni bilib oladilar. Toponimikaning amaliy ahamiyatidan yana biri, undan O‘zbekiston va boshqa davlatlarning Davlat hokimiyati, tashkilotlari tomonidan foydalanilishidir. Toponimikaning ahamiyati tarix fani uchun ham kattadir. Unda arxeologiya va tarixiy hujjatlarda tasvirlangan ko‘p ma’lumotlar bor (Ye.M.Pospilov, 1981, b.5-8). Nomlar ularga shu nomni berganlarni tili to‘g‘risida guvohlik qiladi. Nomlar ma’lum joyga berkitilgan bo‘lganligi uchun, ularga qarab ma’lum hududda qadimgi tilni qayta tiklash va uning tarqalish chegarasini chizish mumkin. Bundan tashqari nomning birgina tilga tegishliligini aniqlash juda ko‘p narsani beradi. Ularni ko‘pchiligi eski chegarani ko‘rsatadi va hatto ularni tarixiy xususiyatlarini bildiradi. Masalan, Mardva Respublikasida Z a s ye ch n a ya, Z a s 27 ye ch s k o ye degan nomlar Moskva davlatini XVI-XVIII asrdagi qo‘riqlash istehkomlari (qurilmalari) chizig‘ini bildiradi. O‘rta Volga bo‘yidagi Moyaki, Moyachnoye degan nomlar, dushmanni yaqinlashganidan xabar beradigan baland tepalik joylarni bildiradi. Mit qishlog‘i (Ivanova viloyatida) Mitishi shahrini nomlari feodal davrining bojxonalarini eslatadi. Bu bojxonalarda boj, ya’ni mit olingan (V.A.Nikonov, 1965 b.11-13). Toponimika tilshunoslikda ham keng qo‘llaniladi. Toponimika bu til so‘zidir. U nomni hosil bo‘lish paytida til so‘zini holatini aks ettiradi. Ko‘pchilik nomlar uzoq qadimgi vaqtda yuzaga kelgan va kim qachon yo‘q bo‘lib ketgan tillarga ta’lluqlidir. Nomlar ko‘pincha bu tillar to‘g‘risida qandaydir ma’lumot beradigan yagona manba hisoblanadi. Geografik nom bilan ishlash, shuningdek o‘quvchilarni g‘oyaviy tarbiyalashning muhim vositasi bo‘lishi mumkin. G‘oyaviy tarbiya hamda o‘quvchilarni shavq-havasini qondiruvchi vosita, geografik kashfiyotlar va tekshirishlarning tarixi bilan bog‘liq bo‘lgan nomlarni tushuntirish hisoblanadi. 28 II-BOB. FITOTOPONIMLARNI KELIB CHIQISHI VA TARQALISHINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI 2. 1 . Fitotoponimlarni kelib chiqishi va shakllanishi Joy nomlari (toponimlar) tarkibida qatnashib, ular ifodalangan ob’ektni bildiruvchi so‘zlar (turdosh otlar) toponimik terminlar (topoterminlar) deb yuritiladi. Ayrim ilmiy adabiyotlarda toponimik aniqlagich (TA), indikator deb ataladi. Toponimik terminlar joy nomlari tarkibida bir necha ko‘rinishda uchraydi: 1. Toponmik termin toponimlar tarkibida (Jumabozor, Ellikqal’a, Sultonravot...). 2. Toponimik termin to‘g‘ridan to‘g‘ri toponim (Rabot, Arna, Sayram, Bo‘z, Langar...). 3. Toponimik termin toponimlar tarkibida turli affikslar (qo‘shimchalar) bilan (Xondayliq, Chimboylik, Maytchoyi...). 4. Toponimik termin juft holda (Aydarko‘l, Qumariq, Sho‘rariq, Chuqurqishloq, Jarqo‘rg‘on...). Atoqli geograf terminshunos E.M.Murazev aytganidek, turdosh otlar toponimlarning asosini tashkil etadi va tabiiy geografik ob’ektlarning turini ifodalaydi. 29 Xalq geografik terminshunosligini atroflicha bilish joy nomlarini o‘rganishni osonlashtiradi. Hech bir xalq tilida mahalliy terminlar ishtirok etmagan toponimlar bo‘lmasa kerak. “Qadimda kishilar geografik ob’ektlarni oddiygina turdosh otlar bilan ataganlar, tog‘, suv, qishloq kabi... Keyinchalik ob’ektlarni bir-biridan farqlash ehtiyoji tug‘ilgan va natijada atoqli otlar, shu jumladan, toponimlar vujudga kelgan. Shu boisdan ham hozirgi vaqtda hatto daryo, tog‘lar, shaharlarning nomlari asosida turdosh ot (indikator)lar yotadi: Amudaryoning qadimgi nomi O‘g‘uz – suv; Don, Dnepr, Dunay – suv; Kat - qishloq, Karpat – tosh cho‘qqi kabilar. Aksariyat joy nomlari asosida oddiy geografik terminlar yotadi, shuning uchun E.M.Murzayev: “har qanday toponimik tadqiqot geografik terminlarni o‘ragnishdan boshlanishi kerak” deb to‘g‘ri ta’kidlab o‘tgan. Toponimik terminlar – turdosh otlar, toponimlar esa atoqli otlar sanaladi. Toponimik terminlar barcha tillarda takrorlanadi. Bu haqida H.Hasanov quyidagicha yozadi: “...Bordi-yu o‘ntacha asosiy tilni biladigan kishi haritadagi nomlarni shu tillarga tarjima qilib o‘qisa, aksari shahar, tog‘, daryo va ko‘llarning nomlari deyarli bir ma’noda ekanini ko‘rib hafsalasi pir bo‘lar edi”. Reka, missi, rio, river, shtat, xe, yoki so‘zlari – daryo demakdir. Jayhun, ob, ganga so‘zlari ham suv, daryo ma’nosida. Ko‘h, jabal, shan (min), maunt, berg (gebirge), montana, kordilera, serra, monte – tog‘ demakdir. Obod, kent qo‘shilgan nomlarning ma’nodoshlari – pur, grad, kin, taun, vil, pol, burg, shtadt qo‘shilgan toponimlardir. Toponimik terminlarni (topoterminlar) o‘zi ifodalayotgan ob’ektlarga qarab quyidagicha guruhlashtirish mumkin: 1. Geomorfologik topoterminlar ( ag‘ba, (dovon), alang, alin (tizma, o‘rmonli tog‘), angar (dara, yoriq), bayir, bag‘ir, bel (dovon, o‘tkil), bo‘m (bo‘o‘m- qisqa, tor dara), do‘ng, yozi, jar, kungay, ko‘tal, ort, oshuv, terskay, tog‘, chuqur, qir, qopchig‘ay (dara), qoratov, qurum va boshqalar). 2. Litologik topoterminlar (oltin, kumush, tosh, qum, gaz va boshqalar). 30 3. Gidrologik topoterminlar (arashon (arasan), arna, ariq, buloq, guzar, daryo, duob, yop, idil, kom, ko‘l, pul (ko‘prik), qayir, qorasuv, quduq, hovuz va boshqalar). 4. Floristik va faunistik topoterminlar (arpa, bodom, patta (tol navi), tol, terak, tut, jiyda, qayrag‘och, olma, o‘rik, g‘azol, tuya va boshqalar). 5. Oykonimik topoterminlar (qishloq, kent, kat, ovul, mahalla, guzar, qo‘rg‘oncha, ko‘cha va boshqalar). 6. Etnonimik topoterminlar (o‘zbek, qipchoq, qangli, ming, nayman, qirg‘iz, qatag‘on, do‘rmon, yuz, arab, tojik, uyg‘ur va boshqalar). 7. Turli topoterminlar (Ob’ektning belgi – xususiyati, tomon, o‘rin – joy, hajm va boshqa xususiyatlarni ifodalovchi terminlar: (obod, orqa, katta, kichik, o‘rta, yuqori, quyi, yangi, ko‘hna, eski, oq, qizil, achchiq, chuchuk, sho‘r, shirin va boshqalar). Floristik va faunistik topoterminlar. Floristik va faunistik topoterminlar toponimlar tarkibida ishtirok etib, joy nomlarining atalishida o‘simlik va hayvonot olami turlarini ifoda etdi. Jiyda, tol, tut, qayrag‘och, olma, chinor, terak, o‘rik, bodom kabi o‘simlik va hayvonot olami turlarini ifoda etib, toponimlar tarkibida ko‘p uchraydi: Jiyda yordamida: Jiydali, Jiydaqishloq, Jiydazor, Jiydakapa, Qorajiyda, Jiydamozor, Chilonzor, Jiydalik va boshqalar; Tol yordamida: Yakkatol, Qatortol, Tolqishloq, Beshtol, Uchtol, To‘ptol, Tolzor, Tolmozor, To‘rttol va boshqalar; Terak yordamida: Ko‘kterak, Qatorterak, Beshterak, To‘pterak, Teraktagi, Terakmozor va boshqalar; Tut yordamida: Yakkatut, Chortut, Uchtut, Mingtut, Tutzor, Qoratut, Sertut va boshqalar; Chinor yordamida: Mingchinor, Qo‘shchinor, Chorchinor, Chinor, Uchchinor, Beshchinor va boshqalar; 31 Qayrag‘och yordamida: Qayrag‘och, Qayrog‘ochto‘pi, Quruqqayrag‘och, Qayrag‘ochsoy, Qo‘shqayrag‘och, Beshqayrag‘och, To‘pqayrag‘och, Qayrag‘ochovul va boshqa toponimlar yasalgan. Bulardan tashqari Olmaliq, Olmazor, O‘rikzor, Bodomzor, Sada, To‘psada, Shuvoqzor, Tikanli, Ajiriqli, Arpapoya, Paxtazor, Paxtakor, Yong‘oqli, Pistazor, Bodomiston, Anjirbog‘, Shaftolizor va boshqa ko‘pgina toponimlar floristik topoterminlar yordamida paydo bo‘lgan. Floristik topoterminlar yordamida vujudga kelgan toponimlar ma’lum hududda tarqalgan o‘simlik turlari haqida ma’lumot berish bilan birga, ayrim topoformantlar yordamida o‘simliklarning oz-ko‘pligi, soni, miqdori haqida ham ma’lumot beradi. O‘simlik turlarining ko‘pligi haqida ma’lumot ming, to‘p, qator, galazor kabi so‘zlar yordamida beriladi: Mingchinor, Mingko‘prik, To‘pterak, Qatortol, Galatut, chilonzor kabi. Ayrim topoformantlar (-zor, -li, -iston, -ilik) muayyan hududda muayyan o‘simlik turining boshqa turlardan ko‘proq uchrashini bildiradi: Bodomzor, Nayiston, O‘rikli, Olmaliq kabi. O‘simliklarning sanoqli ekanligini yakka, qo‘sh, uch, chor so‘zlari ishtirok etgan toponimlardan bilsa bo‘ladi: Yakkatut, Qo‘shchinor, Uchtol, Chorchinor va boshqalar. Chinor, Ko‘kterak, Tut, Uzum, Archa, Qorajiyda, Qayrag‘och, Qorayantoq kabi toponimlar ma’lum hududdagi o‘simliklarning miqdori haqida ma’lumot bermaydi, lekin o‘sha hudud uchun eng harakterli belgi ekanligini bildiradi. G‘azalkent (g‘azol-kiyik), Bog‘iston (aslida Bug‘iston), So‘qoq (arabchada oq kiyik), Tuyatortar, Qoplonqir, Karkuldak (qush), Maymunto‘qay kabi toponimlar faunistik topoterminlar yordamida yasalgan. O‘simliklarga bog‘liq holda paydo bo‘lgan nomlar mamlakatimizda ham, boshqa davlatlarda ham ko‘p uchraydi. Bunday nomlarga Jiydakapa (Andijon viloyatida)- “Jiyda tagidagi kapa” ma’nosida, Konibodom aslida Kandibodom – Bodom shahridir deb yozgan Zahiriddin Bobur, Keskanterak (Konimex tumanida), Qozog‘istondagi Taldiqo‘rg‘on, Qarag‘anda (qarag‘an tikonli buta), O‘zbekistondagi Qaratol, Qatortol, Ko‘kterak, G‘arbiy Yevropadagi Shvarsvald 32 (“Qora o‘rmon”), Janubiy Afrikadagi Drakon tog‘lari (drakon-o‘simlik), Shimoliy Amerikadagi Florida (ko‘kalamzor) misol bo‘ladi. 2.2. O’simlik nomlariga oid geografik terminlari ning tarqalish xususiyatlari O‘rta Osiyo xalqlari qadim zamonlardan buyon nabobatshunoslik, xalq tabobati bilan shug‘ullanib keladi, zero butun dunyoga mashhur alloma Abu Ali Ibn Sino ham asli O‘rta Osiyolikdir. Tabiiyki, xalq tabobati o‘simlikshunoslikka asoslanadi, shuning uchun geobotanikaga oid terminlar ham qadimiydir. Aksariyat xollarda geobotanikaga oid xalq (mahalliy) terminlari toponimlar (joy nomlari) tarkibida saqlanib qolgan. Ulardan misollar keltiramiz. Bug‘doy, arpa kabi ekinlar o‘rib olingandan keyin qolgan g‘alla poyasi (ang‘iz) angor deb yuritilgan. Angor termini XIV asrda o‘lchov birligi sifatida ishlatilgan. Surxondaryodagi Angor toponimi shu bilan bog‘liq bo‘lsa kerak. Betaga – mayda o‘t o‘simligi, Zomin tumanida betaga o‘simligi nomi bilan atalgan yaylov bor, bundan tashqari, Toshkent viloyatida Betagalisoy, Betagali kabi toponimlar ham shu o‘simlik nomi bilan bog‘liq. Bobur betaga o‘simligini ajoyib ta’riflagan:«…O‘t tog‘ining va pushtasining va julg‘asining birdek bo‘lur va ho‘b bo‘lur, aksar butaka o‘ti bo‘lur, otga bisyor sozvor o‘ttur. Andijon viloyatida bo‘ o‘tni butga o‘ti derlar, vajki tasmiyasi ma’lum emas erdi, yuu viloyatda ma’lum bo‘ldi. Bu o‘t buta-buta (ya’ni to‘p-to‘p M.M.) chiqar uchun butaga derlar emish». Bu termin keyinchalik betaga bo‘lib ketgan bo‘lsa kerak. Yulg‘un o‘simligini Buxoroda jing‘il deyishadi. Jing‘ildi toponimini ham bor. Irg‘ay – butaning bir turi. Piskent yaqinidagi tog‘ nomi Irg‘ayli deb nomlangan. Bu yerda irg‘ay ko‘p o‘sadi, shuning uchun tog‘ shunday atalgan . Ilgarlari irg‘aydan panshoxa, savag‘ich, hassa va boshqa buyumlar yasashgan. 33 Qovunga o‘xshab uzun palak otib o‘sadigan o‘simlikning bir turi kavar deyiladi, ba’zan kovul ham deb ataladi. Samarqand yaqinida Kavarzor degan joy bor. Surxondaryo va Qashqadaryoning ayrim joylarida yalpizni pidana deyishadi (tojikcha - pidana). Boysun tumanida Pedana nomli qishloq bor. Ushbu toponim ham o‘simlik nomi bilan bog‘liq bo‘lsa ajabmas. Dasht zonasida o‘sadigan mayda o‘t – rang bilan ham ayrim toponimlar paydo bo‘lgan. Masalan, Rangzor. Respublikamizning Zomin va G‘allaorol tumanlarida suv bo‘ylaridagi bo‘liq o‘tlarni shiver (shiber) deyishadi. Xorazmda shav’r – chimzor, sersuv o‘tloq yer. Shiverning boshqa ma’nolari ham bor. So‘kso‘k Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu lug‘atit-turk» ida yulg‘un daraxti deb izohlangan. So‘kso‘k saksovuldan boshqa narsa emas. Mahmud Koshg‘ariyning o‘zi ham «yaxshi yonadigan yog‘och» deb izoh bergan. Haqiqan ham saksovul yaxshi yonuvchi bo‘ladi. Qorako‘l tumanida So‘kso‘k nomli qishloq va ariq bor. Ba’zi turkiy tillarda piyoz so‘g‘on deb yuritiladi. M.Koshg‘ariyda ham shunday ma’noda qayd etilgan. Joy nomlari tarkibida ko‘p uchraydi. Masalan, Ishtixon tumanidagi So‘g‘onchi qishlog‘i. Tobilg‘i - qizil tanali, yog‘ochi qattiq buta. «Boburnoma»da tobulg‘u tarzida tilga olingan: «Tobulg‘u yig‘ochi bu tog‘larda bor, o‘zga hech yerda bo‘lmas. Tobulg‘u bir yig‘ochedur, po‘sti qizil, aso qilurlar, qamchi dastasi ham qilurlar, tarosh qilib tirgaz qilurlar, heyli yaxshi yig‘ochdur…» «Devonu lug‘atit-turk»da tavilqu – « qizil tol daraxti» deb izohlangan. Bu so‘zning tavilg‘uch shakli ham bo‘lgan. Tobilg‘i degan joy nomi ham bor. Shilvi – O‘rta Osiyo tog‘larining pastroq joylarida o‘sadigan buta. Undan panjshaxa, duk (yik) kabi buyumlar yasalgan. Zomin tumanida Shilbili qishlog‘i va shu nomdagi dovon bor. Qarag‘an – tikanli buta, Mahmud Koshg‘ariyda qaraqan shaklida uchraydi. Qozog‘istondagi Qarag‘anda shahri nomi shu o‘simlik bilan bog‘liq. 34 Yuqorida qayd etib o‘tilgan terminlarning ko‘pchiligi mahalliy terminlar bo‘lib, ko‘pchilik uchun noma’lum, tushunarsiz bo‘lishi ehtimol. Chunki bu o‘simlik nomlari, birinchidan, mahalliy bo‘lib, keng tarqalmagan, ikkinchidan, ayrimlari eskirib muomaladan chiqib, faqat joy nomlaridagina saqlanib qolgan. Mamlakatimizning turli joylarida ayrim o‘simliklar turlicha qo‘llaniladi. Xususan, isiriq shifobaxsh o‘simligi ayrim joylarda adrasman, adrashman, xazorispand shaklida qo‘llaniladi. O‘rta Osiyo zaminida qadimdan ishlatilib kelinayotgan geobotanikaga oid terminlarning ko‘pchiligi ilmiy -baynalmilal terminlar qatoridan o‘rin olgan. O‘rta Osiyo o‘simliklarini tadqiq etgan geobotanik olim Ye.P.Korovin o‘z imliy ishlarida o‘simliklarning mahalliy nomlaridan keng foydalangan. Uning ilmiy ishlarida arjik, arpa, archa, bodom, buyurg‘in, bug‘doy, do‘lana, jiyda, juzg‘un, jut, zirk, o‘rik (turli navlari), qovun (turli navlari), mosh, nor, olcha, otquloq, shaftoli (turli navlari), piyoz, rang, tamaki, handalak , hurmo , shakarpalak, yantoq, o‘rik, qiyoq, qizil murch, g‘o‘za, g‘umay kabi terminlar asl holicha , tarjima qilinmasdan ishlatilgan. Xulosa qilib aytganda, geobotanikaga oid xalq terminlari tarixi ham uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Ularning ayrimlari eskirib, ko‘pchilik uchun tushunarsiz bo‘lib qolgan bo‘lsada, ular toponimlar tarzida saqlanib qolib, turli yozma manbalarda, ba’zan (ayrim hududlarda) og‘zaki nutqda izohi ham bor. Joy nomlari tarkibidagi geobotanik terminlar shu yerda qaysi o‘simlik turi ko‘pchilikni tashkil etishini, miqdori bo‘yicha ustunlik qilishini ko‘rsatib turadi. Bundan tashqari, ayrim hayvonot olami nomlari bilan bog‘liq terminlar joy nomlariga o‘tib, shu joylarda qanday hayvonlar keng tarqalgani, o‘tmishda yashab o‘tgani haqida ma’lumot beradi. 4-jadval Xalq (mahalliy) geografik terminlarining turlari va ulardan ayrim namunalar Geografik o‘rinni bildiruvchi Relefni (orografiya) bildiruvchi Gidrologiya -ga oid xalq (mahalliy) Iqlimshu- noslikka Tuproq- shunoslikka oid xalq Biogeog- rafiyaga Tog‘ jins- lari bilan bog‘liq Landshaft- shunos- 35 xalq (mahalliy) geografik terminlari xalq (mahalliy) geografik terminlari geografik terminlari oid xalq (mahalliy) geografik terminlari (mahalliy) geografik terminlari oid xalq (mahalliy) geografik terminlari xalq terminlari likka oid xalq terminlari ag‘dol bayir Achchi bulduruq bo‘z yer Angor (angiz) Gilvata Adir Ayri (ayrilish) beltog‘ badoq burchoq zarang yer Betaga Kumush Voha Bekat bo‘rtiq Band girdibod «ko‘sa yer» yulg‘un Marmar Dasht Dahana Bo‘sqiyo bilqillama Jala partov yer irg‘ay Ohaktos h Sahro guzar Gaza Yop ildirim taqir so‘kso‘k Olmos Tayga kungay (tomon) Zov jilg‘a sayrob sho‘rhok tobilg‘i sig‘alon To‘qay Lab otonoq Jim sayqon Sho‘rtob qarag‘an chag‘irt osh Cho‘l odoq osilma Rosh (chel) shabnam Qo‘riq Shilvi Qumtos h Yaylov terskay (tomon) sig‘alon Izza Yut Tuya Qum O‘rmon 36 2.3. O`rta asrlarda yaratilgan bog’larni joy nomlariga aylanishi (Samarqand viloyati misolida) Buyuk sarkarda, vatandoshimiz Amir Temur tomonidan yaratilgan bog`larning nomlari hozirgi kunda joy nomlariga aylanganligi ham o`rganildi. Masalan, Bog`ibaland, Bog`idilkusho, Bog`ibehisht, Bog`ishamol kabi bog`larning geografik nomlarga aylanishi ishda yoritib berildi. Mazkur bog`larning tarixi ancha chuqur o`rganilgan bo`lsada, ularning toponimik jihatlari to`liq yoritilmagan edi. Ishning asosiy yangiligi Amir Temur tomonidan yaratilgan bog`larning toponimik xususitlarini o`rganish va tahlil qilishdan iborat. BOG’I BALAND. Sohibqiron Samarqand Shimolidagi Cho‘ponota maqbarasi yaqinida (hozirgi aeroport atrofi) nabirasi (Mironshohning qizi)ga atab qurdirgan. Uni barpo qilishida Eron, Ozarbayjon va boshqa mamlakatlar bog‘chilik san’ati ustalari hamda me’morlari qatnashgan. Bog‘ o‘rtasida Tabriz oq marmaridan qurilgan hashamatli qasr bo‘lib, uning atrofidagi uzumlar, anjirzor va olmazorlar boqqa go‘zal bir tarovat baxsh etib turgan. BOG’I BEHISHT. 1378 yilda Sohibqiron Samarqandning G‘arbida suyukli xotini Xayrunisoga atab qurdirgan. Ayrim yozma manbalarda “BOG’I Jannat” nomi bilan ataladi. Bog‘ o‘rtasidagi atrofi handaq bilan muhofaza etilgan sun’iy tepalik ustida tabriz oq marmaridan qurilgan hashamatli saroy bo‘lgan. Saroyga bir necha ko‘tarma ko‘priklar orqali kirilgan. Bu bog‘ning bir tarafida hayvonot BOG’I bo‘lib, turli xil hayvonlar saqlangan. BOG’I DAVLATOBOD. Bu bog‘ Samarqanddan 13 km Janubda, hozirgi katta O‘zbekiston traktining chap tomonida bo‘lgan. Amir Temur bu bog‘da zafarli yurishlardan qaytgach, dam olgan, xorijiy elchilarni qabul qilgan. Unda ariqlar, to‘rtta hovuz, katta saroy bo‘lgan. Saroy sun’iy tepa ustiga qurilgan, atrofi handaq bilan o‘ralgan. Unga ikkita ko‘tarma ko‘prik orqali kirilgan. 37 BOG’I DILKUSHO. (Ko‘ngil ochuvchi bog‘) 1397 yilda Amir Temur xotinlaridan biri Tukalxonim sharafiga qurilgan. Bu bog‘ Samarqanddan 5 km Sharqda, Panjakent yo‘lining o‘ng tomonida (qadimiy Xijduvon qishlog‘i o‘rnida) joylashgan. Har tarafi 900 metr uzunlikdagi baland paxsa devor bilan o‘ralgan. Bog‘ning to‘rtta darvozasi markazida hashamatli saroy bo‘lgan. Saroy uch qavatli bo‘lib, har qavatida favvora otilib turgan. Saroy devorlariga Sohibqiron olib borgan urushlardan lavhalar chizib qo‘yilgan. Bu bog‘ o‘rnida hozirgi kunda Dilkusho qishlog‘i joylashgan. BOG’I JAHONNOMA (Jahon ko‘zgusi). Amir Temur Samarqanddan yetti farsax (42 km) narida, Zarafshon tog‘i etagida qurdirgan (taxminan Urgut tumanida). Unda saroy va qal’a bo‘lgan. Bog‘ning hududi juda ham katta bo‘lib, yo‘qolib qolgan ot 6 oydan so‘ng topilgan ekan. BOG’I MAYDON. Cho‘ponota tepaligi etagida, Samarqandning shimolida joylashgan. Tarixiy manbalarga qaraganda, bog‘da hashamatli bir ayvon (ko‘shk) va qimmatbaho toshlardan yasalgan taxt bo‘lgan. Amir Temurning nevarasi Mirzo Ulug‘bek bu bog‘ni yanada obod qilgan. Bu bog‘ o‘rni hozir ham BOG’I Maydon deb ataladi. BOG’I NAV (yangi bog‘). Bu bog‘ni 1404 yilda Amir Temur Samarqandning Janubida qurdirgan. Lolazor qishlog‘i o‘rnida joylashgan. Bu bog‘ to‘rtburchak shaklida bo‘lib, atrofi baland paxsa devor bilan o‘ralgan, har burchagida minora qad ko‘tarib turgan. Markazida boshqa bog‘lardagiga nisbatan kattaroq qasr, uning oldida katta hovuz bo‘lgan. BOG’I CHINOR. Amir Temur Samarqandning Sharqida (Konigilning janubiy-g‘arb tarafida, hozirgi Qo‘shtamg‘alik tepaligi o‘rnida) barpo qildirgan. Unda ajoyib chinorlar ko‘p bo‘lgan. Bog‘ning markazida saroy joylashgan. BOG’I SHAMOL. Amir Temur 1397 yilda nabirasi (Mironshohning qizi)ga atab qurdirgan. Bu bog‘ Samarqandning G‘arbida bo‘lgan. Undagi saroy to‘rtburchak shaklida bo‘lib, har tomoni 1500 qadamni tashkil qilgan. 38 Devorlariga marmar qoplanib, sahni qorayog‘och va fil suyagidan ishlangan. Bu bog‘ joylashgan hudud va u yerdagi ariq hozir ham BOG’I Shamol deb ataladi. Amir Temur bobomiz Samarqand atrofida bulardan tashqari, yana bir qancha bog‘ va saroylar barpo etgan. Chunonchi, bog’i buldu, bog’i zog‘on, bog’i naqshi jahon, bog’i amirzoda shohrux, bog‘cha, bog’i dilafro‘z, bog’i sheroi, gulbog‘, lolazor, bedana kurgi, chumchuqlik, g‘ozxona va boshqalar biri biridan qolishmagan. 39 Ilova O‘SIMLIKLAR NOMI BILAN BOG‘LIQ JOY NOMLARI (Samarqand viloyati misolida) Adirtut - Bulung‘ur tumanidagi qishloq nomi. Tut daraxti o‘sadigan tepalik ma’nosidan kelib chiqqan. Anjirli - Nurobod tumanidagi qishloq nomi. Tutdoshlar oilasiga mansub subtropik o‘simlik. Anjir o‘stirilganligi sababli anjirli deb atalagan. Arpa - Jomboy tumanidagi qishloq nomi. Arpa toponimi don o‘simligiga nisbatan berilgan. Beshqayrag‘och - Nurobod tumanidagi qishloq nomi. Beshta qayrog‘och o‘sgan joyda bunyod etilgan qishloq demakdir. Beshterak - Ishtixon tumanidagi qishloq nomi. Beshta terak o‘sgan joyda bunyod etilgan qishloq demakdir. Beshtol - Nurobod tumanidagi qishloq nomi. Beshta tol o‘sgan joyda bunyod etilgan qishloq demakdir. Beshchinor - Samarqand shahridagi joy nomi. Beshta chinor o‘sgan joyda bunyod etilgan qishloq demakdir. Bog‘ichinor - Samarqand tumanidagi qishloq nomi. Bog‘ yo‘laklariga chinor ekilgani uchun bog‘ichinor nomi berilgan. Bog‘ishamol - Samarqand shahridagi kucha nomi. Shamol esadigan bog‘ demakdir. Burgan - Kattaqo‘rg‘on tumanidagi qishloq nomi. Burgan o‘simligi o‘sib yotgan joy obod qilinib qishloqqa aylangan. Galatut - Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Daraxti ko‘p qishloq demakdir. G‘orovtepa - Jomboy tumanidagi qishloq nomi. Begona o‘tlar bilan qoplangan tepalik. Mahalliy tilda xashak ma’nosini bildiradi. Gul - Jomboy tumanidagi qishloq nomi. Gul forscha so‘z bo‘lib, u gulbarg, atirgul, ziynat uchun ekiladigan gulli o‘simlik, bezak, naqsh demakdir. 40 Dalabog‘ - Nurobod tumanidagi qishloq nomi. Dala - qishloqdan tashqarida ekin ekiladigan yer, keng maydon, sayhon yer demakdir. Jiydali - Urgut tumanidagi qishloq nomi. Jiyda o‘simligi bilan bog‘liq joy demakdir. Qandim - Nurobod tumanidagi qishloq nomi. Qovunchi – Qo‘shrabot tumanidagi qishloq nomi. Qovun ekuvchi ma’nosini anglatadi. Qovun ekiladigan maydon o‘rnida vjudga kelgan qishloq nomi. Qoratut - Oqdaryo tumanidagi qishloq nomi. Bu yerda qora tut mevasining rangi. Bunday tutni xalq shotut ham deydi. Tut daraxtining nomi joy nomiga aylangan. Qorayantoq - Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Yantoq ko‘p o‘sganligi uchun shunday nom berilgan. Qo‘shchinor - Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Qo‘shilgan chinor ma’nosini bildiradi. Lolazor - Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Lolasi ko‘p, lola ochilib yotgan joy demakdir. Lolasoy - Kattaqo‘rgon tumanidagi qishloq nomi. Mevali - Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Olma, o‘rik, tut, shaftoli o‘stirilgan joy. Mingarcha - Urgut tumanidagi oromgoh. Mahalliy aholi ko‘p archa daraxti ekilgan joy uchun deb izohlaydi. Mingtut - Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Mingchinor - Bulung‘ur tumanidagi qishloq nomi. Mahalliy aholi ko‘p chinor daraxti ekilgan joy bo‘lgan deb izohlaydi. Mirzaterak - Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Olma - Ishtixon tumanidagi qishloq nomi. Olmazor - Toyloq tumanidagi qishloq nomi. Bu qishloq atrofida katta olma bog‘lari bo‘lganligi sababli shunday nom berilgan. Olmali - Paxtachi tumanidagi qishloq nomi. Paxtaboshi - Bulung‘ur tumanidagi qishloq nomi. Paxta ekishga mo‘ljallangan yerning boshida bunyod bo‘lgan qishloq nomi. 41 Paxtakor - Payariq tumanidagi qishloq nomi. Paxta ekish bilan shug‘ullanuvchi, paxta yetishtiruvchi dehqon demakdir. Paxtaobod - Oqdaryo tumanidagi qishloq nomi. Qo‘riq va bo‘z yerlarning o‘zlashtirilishi natijasida bunyod etilgan yangi aholi punkiti. Suv o‘ti - Qo‘shrabot tumanidagi qishloq nomi. Xorazm shevasida suvti so‘zi bo‘lib u “tol” degan ma’noni anglatadi. Sug‘onchi - Oqdaryo tumanidagi qishloq nomi. Dealiktik so‘z bo‘lib piyoz degan ma’noni anglatadi. Tarvo‘ztovoq – Paxtachi, Ishtixon tumanlaridagi qishloq nomi. Palak osib o‘tadigan bir yillik poliz o‘simligi tarvuz nomidan kelib chiqqan. Terakli - Urgut tumanidagi qishloq nomi. Tut - Jomboy tumanidagi qishloq nomi. Ipak olish uchun manba sifatida ekiladigan madaniy daraxt. To‘qay – Ishtixon, Tayloq tumanlaridagi qishloq nomi. To‘qay - qamish bosib yotgan zax yoki botqoq yer. Qamishzorlar o‘rnida barpo bo‘lgan qishloq. Uzimli – Nurobod tumanidagi qishloq nomi. Tok ekiladigan yeri tokli maydoni, bog‘li joyi bor demakdir. Uzumzor - Qo‘shrabot tumanidagi qishloq nomi. Tok ekiladigan yeri tokli maydoni, bog‘li joyi bor demakdir. O‘rtabo‘z - Payriq tumanidagi qishloq nomi. Xina - Ishtixon tumanidagi qishloq nomi. Xina arabcha so‘z bo‘lib poyasi seret, qizg‘ish gulli, yaproqlari tol bargigi o‘xshash o‘simlik. Chamanzor – Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Chamanzor – gul ko‘p joy: gulzor, gulshan, gulzorxona, gullagan obod bo‘lgan joy. Chinor – Ishtixon tumanidagi qishloq nomi. Pusti kukish, pajasimon shapoloq bargli, uzoq umrli sersoya daraxt. Chinortepa - Ishtixon tumanidagi qishloq nomi. Tepalikdagi chinorlar nomidan kelib chiqqan joy nomi. 42 Chorbog‘ – Narpay, Bulung‘ir, Tayloq, tumanlaridagi qishloq nomi. Chorbog‘ so‘zining ma’nosi “to‘rtbog‘”, “atrofi devor bilan o‘ralgan har qanday bog‘” deb izohlanadi. Chortut - Pastdarg‘om tumanidagi qishloq nomi. Chortut so‘zining ma’nosi “to‘rt tut” degan ma’noni anglatadi. Turtta tut o‘sgan joyda paydo bo‘lgan qishloq demakdir. Chorchinor - Urgut tumanidagi qishloq nomi. To‘rt chinori bo‘lgan joyda barpo bo‘lgan qishloq. Yakkabog‘ - Kattaqo‘g‘on tumanidagi qishloq nomi. Yakka, tanho, yolg‘iz bog‘ demakdir. Shu bog‘ o‘rnida bunyod etilgan qishloq. Yakkatol - Urgut tumanidagi qishloq nomi. Bittayu bitta tol daraxti ko‘kargan joy. Yakkatut - Nurobod tumanidagi qishloq nomi. Yakka, tanho, yolg‘iz demakdir. Shu joyda bunyod etilgan qishloq. 43 X U L O S A O‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi va ayniqsa, O‘zbekiston Mustaqil Respublika deb e’lon qilingandan so‘ng milliy- ma’naviy qadriyatlarmizga, uning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lmish toponimlar (joy nomlari) va xalq terminlariga alohida e’tibor qaratildi. Har qanday toponimik tadqiqot ham geografik terminlarni o‘rganishdan boshlanishi kerak, chunki har bir toponim zaminida turdosh so‘zlar - geografik terminlar y о ’tadi. Tabiiy geografik ob’ektlar bilan bog‘liq joy nomlari ko‘pincha geomorfologik, gidrologik, floristik va faunistik topoterminlar yordamida yasalib, shu joyning turli xususiyati haqida ma’lumot beradi. Ko‘pincha unutilib yuborilgan etnik guruhlar – urug‘ - qabilalar, elatlar, qavmlar haqida etnotoponimlardan ma’lumot olsa bo‘ladi, bular esa etnotopoterminlar yordamida yasaladi. Har qanday geografik ilmiy tadqiqotning boshlanishi ham, poyoni ham geografik harita bilan bog‘liq. Binobarin, geografik haritaning tili-toponimlardir. Toponimlarni tadqiq etish, yuqorida qayd etilganidek , terminlarni o‘rganishdan boshlanishi kerak. Demak, tabiiy geografik terminlarning shaklanishida, rivojlanishida xalq (mahalliy) geografik terminlari muhim o‘rin tutadi va uni kengaytiruvchi manba, vosita bo‘lib xizmat qiladi. Malaviy bitiruv ishida yuqorida keltirilgan masalalar atroflicha o`rganildi. Xususan, mamlakatimizda geografik nomlarning vujudga kelishi ularni tasniflash masalasi, tarqalish xususiyatlari va qonuniyatlari yoritilgan. O‘rta Osiyo xalqlari qadim zamonlardan buyon nabobatshunoslik, xalq tabobati bilan shug‘ullanib keladi, zero butun dunyoga mashhur alloma Abu Ali Ibn Sino ham asli O‘rta Osiyolikdir. Tabiiyki, xalq tabobati o‘simlikshunoslikka asoslanadi, shuning uchun geobotanikaga oid terminlar ham qadimiydir. Buyuk sarkarda, vatandoshimiz Amir Temur tomonidan yaratilgan bog`larning nomlari hozirgi kunda joy nomlariga aylanganligi ham o`rganildi. Masalan, Bog`ibaland, Bog`idilkusho, Bog`ibehisht, Bog`ishamol kabi bog`larning 44 geografik nomlarga aylanishi ishda yoritib berildi. Mazkur bog`larning tarixi ancha chuqur o`rganilgan bo`lsada, ularning toponimik jihatlari to`liq yoritilmagan edi. Ishning asosiy yangiligi Amir Temur tomonidan yaratilgan bog`larning toponimik xususitlarini o`rganish va tahlil qilishdan iborat. Albatta, har qanday kattaroq hududning mahalliy xususiyatlari borligini inobatga olmoq darkor. Mintaqa toponimiyasi uning ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlari, tabiiy sharoiti, tarixi va iqtisodiyoti, mahalliy geografik terminlari, aholining tili va shevalari bilan bilan chambarchas bog‘liq ekanligini inkor qilmasdan joy nomlarini ular bilan uyg‘unlikda o‘rganish ko‘pgina toponimlarni to‘g‘ri izohlash va tadqiq qilish imkonini beradi. Geografik nomlarning paydo bo‘lishi stixiyali yoki tasodifiy bo‘lib ko‘rinsada, aslida bir qator murakkab qonuniyatlar bilan bog‘liq, ularni aniqlash va tahlil qilish dolzarb vazifadir. 45 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 1. Do'simov Z., Egamov X. Joy nomlarining izohli lug'ati. T., “O'qituvchi”, 1977. 2. Enazarov T., Nazarov K. Joy nomlarini yig’ish so’roqligi. T., 1995, 32 b. 3. Mahmud Koshg'ariy. Devonu lug'atit turk. T., “Fan” 1967. 4. Мурзаев Э.М. Очерки топонимики, M., “Наука”. 1974. 5. Мурзаев Э.М. География в названиях. M., “Наука”, 1979. 6. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов. M., “Мысль” 1984. 7. Nafasov T. O'zbekiston toponimlarining izohli lug'ati. T., “O'qituvchi”. 1988. 8. Поспелов Е.М. Топонимика в школьной географии. M. “Просвещение”. M. 1988. 9. Поспелов Е.М. Школьный топонимический словарь. М., “ Просвещение.”. 1988. 10. Суперанская А.В. Что такое топонимика? М ., » Наука .,1985. 11. Termin tanlash mezonlari. T., “Fan”, 1996. 12. Qorayev S. Toshknet toponimlari. T., “Fan”, 1991. 13. Hasanov H. Geografik nomlar imlosi. T., “Fan”, 1962. 14. Hasanov H. Geografik terminlar lug'ati. T., “Fan”, 1964. 15. Hasanov H. O'rta Osiyo joy nomlari tarixidan. T., “Fan”, 1965. 16. Hasanov H. Yer tili. T., “O'qituvchi”, 1977. 17. Hasanov H. Geografik nomlar siri. T., “O'qituvchi”, 1985. 18. G'ulomov P. Geografiyadan qisqacha ruscha - o'zbekcha atamalar va tushunchalar lug'ati. T., “Universitet”, 1993. 19. G'ulomov P. Jo'g'rofiya atamalari va tushunchalari izohli lug'ati. T., “O'qituvchi”, 1994. 46 20. G`ulomov P., Mirakmalov M.Toponimika va geografik terminshunoslik (o`quv qo`llanma) T., 2005 21. Миракмалов М.Т. Халқ табиий географик терминлари Т ., -2009 22. Mirakmalov M.T. Geografiyada toponimika.- T.: 2008. 23. Уринбоев Б. Асрлардек бар ҳаёт номлар (Самарқанд вилояти топонимлар изоҳи) луғат Самарқанд “Зарафшон” 2003 47

Janubi-g‘arbiiy O‘ zbekistonda fitotoponimlarni tarqalishining o‘ziga xos xususiyatlari

Купить